൯. മഹാപുണ്ണമസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. തസ്മിം അഹൂതി തസ്മിം അഹനീതി ആഹ ‘‘തസ്മിം ദിവസേ’’തി. അനസനേനാതി സബ്ബസോ ആഹാരസ്സ അഭുഞ്ജനേന സാസനികസീലേന ബാഹിരകഅനസനേന ഉപേതാ ഹുത്വാതി യോജനാ. വാ-സദ്ദേന ഖീരപാനമധുസായനാദിവിധിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉപേച്ച വസിതബ്ബതോ ഉപോസഥോ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. ഉപേതേന സമന്നാഗതേന ഹുത്വാ വസിതബ്ബതോ സന്താനേ വാസേതബ്ബതോ ഉപോസഥോ, സീലം. അനസനാദിധമ്മാദിം വാ ഉപേച്ച വസനം ഉപവാസോ ഉപോസഥോ. തഥാരൂപേ ഹത്ഥിജാതിവിസേസേ ഉപോസഥോതി സമഞ്ഞാമത്തന്തി ആഹ – ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാതിആദീസു പഞ്ഞത്തീ’’തി. വുത്തനയേന ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ദിവസോ. സോ പനേസ ഉപോസഥോ. മാസപുണ്ണതായാതി മാസസ്സ പൂരിതഭാവേന. സമ്പുണ്ണാതി സബ്ബസോ പുണ്ണാ. തായ ഹി രത്തിയാ വസേന മാസോ അനവസേസതോ പുണ്ണോ ഹോതി. മാസദ്ധമാസാദിഭേദം കാലം മാതി മിനന്തോ വിയ ഹോതീതി ച ‘‘മാ’’ഇതി ചന്ദോ വുച്ചതി. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സാ രത്തിയാ. പുണ്ണോ പരിപുണ്ണകലോ ജാതോതി പുണ്ണമാ. തഞ്ഹി ചന്ദപാരിപൂരിയാ മാസപാരിപൂരിയാ ഏവമാഹ. ഏതേന തസ്സ ഉപോസഥഭാവം ദസ്സേതി.

ദിസ്സതി ഫലം സന്ദിസ്സതീതി ദേസോ, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘ദേസന്തി കാരണ’’ന്തി. സബ്ബം കഥേന്തി സബ്ബം അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതപ്പകാരം കഥേന്തി. കഥേതും ന സക്കോന്തി അവിസയത്താ. പാസാദപരിവേണേതി പാസാദസ്സ പുരതോ വിവടങ്ഗണേ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനാതി സേഖസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨) വുത്തനയേന വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൮൬. ഇമേ നു ഖോതി ഏത്ഥ നൂതി സംസയജോതനോതി ആഹ – ‘‘വിമതിപുച്ഛാ വിയ കഥിതാ’’തി. ജാനന്തേനാതിആദി പുച്ഛാവത്തദസ്സനപരം ദട്ഠബ്ബം, ന പുച്ഛകസ്സ സത്ഥു അത്തനോ അജാനനഭാവദീപനപരം. ജാനാതി ഹി ഭഗവാ. അജാനന്തേന വിയ ഹുത്വാ പുച്ഛിതേ. യഥാഭൂതസഭാവം ജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതി കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ. തേനാഹ – ‘‘ഥേരോ ഏവരൂപം വചനം കിം കരിസ്സതീ’’തി കാരണസ്സ സുപ്പഹീനത്താതി അധിപ്പായോ.

ഛന്ദമൂലകാതി തണ്ഹാഛന്ദമൂലകാ. തണ്ഹാ ഹി ദുക്ഖസമുദയോ. കുസലസഞ്ഞോ വാ ഥിരവിസദനിപുണസഞ്ഞോ വാ, കുസലസങ്ഖാരോ വാ തിഖിണഥിരവിസദസങ്ഖാരോ വാ; സുവിസുദ്ധവിപുലോദാരവിഞ്ഞാണോ വാതി ഇമമത്ഥം ‘‘സഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി. കസ്മാ പനേത്ഥ അനാഗതകാലവസേനേവ ദേസനാ ആഗതാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി.

ഖന്ധാനം ഖന്ധപണ്ണത്തീതി ഖന്ധസദ്ദാഭിധേയ്യാനം രുപ്പനാനുഭവനസഞ്ജാനനാഭിസങ്ഖരവിജാനനസഭാവാനം അത്ഥാനം ‘‘ഖന്ധോ’’തി അയം സമഞ്ഞാ. കിത്തകേനാതി കിംപരിമാണേന അത്ഥേന, രാസത്ഥഭാഗത്ഥാദീസു കീദിസേനാതി അധിപ്പായോ.

ഹേതുഹേതൂതി ഹേതുപച്ചയഭൂതോ ഹേതു. യോ ഹി ലോഭാദീനം സഹജാതധമ്മേസു മൂലട്ഠേനുപകാരകഭാവോ നിപ്പരിയായേന ഹേതുത്ഥോ; സോ പഥവീആദീസുപി പച്ചയഭാവമത്തേന ഹേതുപരിയായദസ്സനതോ ദുതിയേന ഹേതു-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തോ ‘‘ഹേതുഹേതൂ’’തി. അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം സാധാരണപച്ചയത്താ സാധാരണഹേതു, ‘‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഠാനസോ ഹേതുസോ വിപാക’’ന്തി ഏത്ഥ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു പച്ചയേസു ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകനിയാമകത്താ കമ്മം തസ്സ പധാനകാരണന്തി ആഹ – ‘‘കുസലാകുസലം അത്തനോ അത്തനോ വിപാകദാനേ ഉത്തമഹേതൂ’’തി. ‘‘മഹാഭൂതാ ഹേതൂ’’തി അയമേവത്ഥോ ‘‘മഹാഭൂതാ പച്ചയോ’’തി ഇമിനാപി വുത്തോതി ഹേതുസദ്ദപച്ചയസദ്ദാനം സമാനത്ഥത്താ പച്ചയോ ഏവ ഹേതു പച്ചയഹേതു, യോ ച രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഹേതു, സോ ഏവ തസ്സ പഞ്ഞാപനായ പച്ചയോതി വുത്തോതി ആഹ – ‘‘ഇധ പച്ചയഹേതു അധിപ്പേതോ’’തി. യദഗ്ഗേന പച്ചയധമ്മോ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പാദായ ഠിതിയാ ച പച്ചയോ, തദഗ്ഗേന തസ്സ ഭാവതോ സമഞ്ഞാതോ പഞ്ഞാപനായപി സോ പച്ചയോതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി. പാളിയം അവിഭാഗേന വുത്തമത്ഥം വിഭാഗേന ദസ്സേതും, ‘‘തത്ഥ പഥവീധാതൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പഞ്ഞാപനായാതി സഹേതുഅഹേതുകന്തിആദിആകാരേഹി ബോധനായ. തം പന സബ്ബോധനം ഞാണേന ദസ്സനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദസ്സനത്ഥായാ’’തി.

ഫസ്സോതി ഫസ്സസമങ്ഗീഭാവോ. സോ ചേത്ഥ സകിച്ചനിപ്ഫാദനസമത്ഥസ്സ ഫസ്സസ്സ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തോ ഹി ഫസ്സോ തഥാരൂപായ വേദനായ പച്ചയോ ഹോതീതി. ഏതദത്ഥമേവേത്ഥ ഭഗവതാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ, തസ്മാ പച്ചുപ്പന്നാതീതകാലവസേന ദ്വികാലികോ ഫസ്സസദ്ദോ വേദിതബ്ബോ. ഫസ്സേ സതി വേദേതി ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യഥേവ ഹി വേദനായ ഏവം സഞ്ഞായ സങ്ഖാരാനമ്പി ഫസ്സോ വിസേസപച്ചയോ തസ്മിം അസതി അഭാവതോ. ചേതനാഗ്ഗഹണേന ആയൂഹനാനുരൂപതായ തപ്പധാനത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാ ഗഹിതാ. തഥാ ഹി സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധഭാജനീയേ (വിഭ. ൨൧, ൨൨) ച ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തിആദിനാ ചേതനാവ നിദ്ദിട്ഠാ. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സാതി ഏത്ഥ ഏകസ്മിം ഭവേ ആദിഭൂതവിഞ്ഞാണസ്സ നാമരൂപപച്ചയതം ദസ്സേതും, ‘‘പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന താവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ സഭാവകസ്സ രൂപപവത്തിം സന്ധായ ‘‘ഉപരിമപരിച്ഛേദേനാ’’തി വുത്തം സമതിംസതോ ഉപരി പടിസന്ധിക്ഖണേ തസ്സ രൂപാനം അസമ്ഭവതോ. ഇദാനി പവത്തിവിഞ്ഞാണസ്സ നാമരൂപപച്ചയം ദ്വാരവസേന ദസ്സേതും, ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ’’തിആദി വുത്തം. നനു ച വിഞ്ഞാണസ്സപി ഫസ്സോ പച്ചയോ, കസ്മാ തയോ ഏവ ഖന്ധാ ഫസ്സപച്ചയാ വുത്താതി? സച്ചമേതം, യഥാ പന വിഞ്ഞാണസഹിതോ ഫസ്സോ വേദനാദീനം പച്ചയോ, ന ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; മ. നി. ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൪, ൪൫; ൨.൪.൬൦) ഫസ്സോ വിയ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ വിസേസപച്ചയോ യഥാ നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണന്തി. തസ്മാ ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും നാമരൂപസ്സേവ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വുത്താ, ന ഫസ്സസ്സ.

൮൭. യാവ സക്കായദിട്ഠി സമുപ്പജ്ജതി, താവ വട്ടസ്സ പരിയന്തോ നത്ഥേവാതി അപ്പഹീനസക്കായദിട്ഠികോ വട്ടേ പരിബ്ഭമതീതി ആഹ – ‘‘കഥം പന, ഭന്തേതി വട്ടം പുച്ഛന്തോ’’തി. യഥാ ച സക്കായദിട്ഠിജോതനാ വട്ടപുച്ഛാ, ഏവം തബ്ഭേദനജോതനാ വിവട്ടപുച്ഛാതി ആഹ – ‘‘സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീതി വിവട്ടം പുച്ഛന്തോ’’തി.

൮൮. അയം രൂപേ അസ്സാദോതി യാഥാവതോ ദസ്സനം പരിഞ്ഞാഭിസമയോ, ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നഞ്ച രൂപന്തി ആഹ – ‘‘ഇമിനാ പരിഞ്ഞാപടിവേധോ ചേവ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച കഥിത’’ന്തി. ‘‘യം രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിവചനതോ അനിച്ചാദിഭാവോ തത്ഥ ആദീനവോ, സോ ചസ്സ പച്ചയാധീനവുത്തിതായ പച്ചയോ സമുദയസച്ചന്തി സമുദയപ്പഹാനേന ആദീനവസമതിക്കമോതി ആദീനവഗ്ഗഹണേന സിദ്ധമത്ഥമാഹ – ‘‘പഹാനപടിവേധോ ചേവ സമുദയസച്ചഞ്ചാ’’തി. സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണം നിബ്ബാനഞ്ച സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന പടിവിജ്ഝിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ഇമിനാ സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ ചേവ നിരോധസച്ചഞ്ചാ’’തി. ഇമേസു തീസു ഠാനേസൂതി യഥാവുത്തേസു ദുക്ഖാദീസു തീസു അഭിസമയട്ഠാനേസു. യേ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ ധമ്മാതി യേ അരിയമഗ്ഗസഞ്ഞിതാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ, സത്ത വാ ധമ്മാ. ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഭാവനാഭിസമയവസേന പവത്തം മഗ്ഗസച്ചം. സേസപദേസുപീതി, ‘‘അയം വേദനായ അസ്സാദോ’’തിആദിപദേസുപി.

൮൯. ഇമസ്മിന്തി ആസന്നപച്ചക്ഖതായ സകഅത്തഭാവോ ഗഹിതോ, തദേവ അജ്ഝത്താ ഖന്ധാതി തപ്പടിയോഗിതായ, ‘‘ബഹിദ്ധാതി പരസ്സ സവിഞ്ഞാണകേ കായേ’’തി വുത്തം. സബ്ബനിമിത്തേസൂതി സബ്ബേസു രൂപനിമിത്താദീസുപി. താനി പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനിപി അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനിപി തംസഭാവാനീതി ആഹ ‘‘അനിന്ദ്രിയബദ്ധമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ വേദനാദയോപി ഗഹിതാ അവിനാഭാവതോതി, ‘‘സവിഞ്ഞാണകേ കായേ’’തി വുത്തം. ‘‘കായോ’’തി വാ ഖന്ധസമൂഹോതി അത്ഥോ.

൯൦. അനത്തനി ഠത്വാതി അത്തരഹിതേ അനത്തസഭാവേ ഖന്ധകോട്ഠാസേ ഠത്വാ തം ആധാരം കത്വാ കതാനി കമ്മാനി. കതരസ്മിം അത്തനി ഠത്വാതി കീദിസേ അത്തനി നിസ്സയവിപാകം ദസ്സന്തി വിപച്ചിസ്സന്തി. ഏതേന കാരകവേദകരഹിതത്താ അത്തപക്ഖകമ്മകാനി ന യുജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി, ഖന്ധാനം ഖണികത്താ ച കതനാസഅകതബ്ഭാഗമദോസോ ച ആപജ്ജതീതി.

തത്രായം (ഇതിവു. അട്ഠ. ൭൪; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൫) ചോദനാസോധനാവിധി – പാണാതിപാതവസേന താവ കമ്മപഥസമ്ബന്ധവിഭാവനാ, ഖണേ ഖണേ ഹി നിരുജ്ഝനസഭാവേസു സങ്ഖാരേസു കോ ഹന്തി, കോ വാ ഹഞ്ഞതി, യദി ചിത്തചേതസികസന്താനോ, സോ അരൂപത്താ ന ഛേദനഭേദനാദിവസേന വികോപനസമത്ഥോ, നപി വികോപനീയോ. അഥ രൂപസന്താനോ, സോ അചേതനത്താ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോതി ന തത്ഥ ഛേദനാദിനാ പാണാതിപാതാപുഞ്ഞം പസവതി യഥാ മതസരീരേ. പയോഗോപി പാണാതിപാതസ്സ പഹരണപ്പഹാരാദികോ അതീതേസു വാ സങ്ഖാരേസു ഭവേയ്യ, അനാഗതേസു, പച്ചുപ്പന്നേസു വാ, തത്ഥ ന താവ അതീതാനാഗതേസു സമ്ഭവതി തേസം അഭാവതോ, പച്ചുപ്പന്നേസു ച സങ്ഖാരാനം ഖണികത്താ സരസേനേവ നിരുജ്ഝനസഭാവതായ വിനാസാഭിമുഖേസു നിപ്പയോജനോ പയോഗോ സിയാ, വിനാസസ്സ ച കാരണരഹിതത്താ ന പഹരണപ്പഹാരാദിപ്പയോഗഹേതുകം മരണം, നിരീഹകതായ ച സങ്ഖാരാനം കസ്സ സോ പയോഗോ? ഖണികത്താ വധാധിപ്പായസമകാലഭിജ്ജനകസ്സ കിരിയാപരിയോസാനകാലാനവട്ഠാനതോ കസ്സ പാണാതിപാതകമ്മബദ്ധോതി?

വുച്ചതേയഥാവുത്തവധകചേതനാസഹിതോ സങ്ഖാരപുഞ്ജോ സത്തസങ്ഖാതോ ഹന്തി. തേന പവത്തിതവധപ്പയോഗനിമിത്തം അപഗതഉസ്മാവിഞ്ഞാണജീവിതിന്ദ്രിയോ മതവോഹാരപവത്തിനിബന്ധനോ യഥാവുത്തവപ്പയോഗകരണേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോ രൂപാരൂപധമ്മസമൂഹോ ഹഞ്ഞതി, കേവലോ വാ ചിത്തചേതസികസന്താനോ. വധപ്പയോഗാവിസയഭാവേപി തസ്സ പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപസന്താനാധീനവുത്തിതായ രൂപസന്താനേ പരേന പയോജിതജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗവസേന തന്നിബ്ബത്തിതവിബന്ധകവിസദിരൂപുപ്പത്തിയാ വിഗതേ വിച്ഛേദോ ഹോതീതി ന പാണാതിപാതസ്സ അസമ്ഭവോ; നാപി അഹേതുകോ പാണാതിപാതോ, ന ച പയോഗോ നിപ്പയോജനോ പച്ചുപ്പന്നേസു സങ്ഖാരേസു കതപ്പയോഗവസേന തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ സങ്ഖാരകലാപസ്സ തഥാ അനുപ്പത്തിതോ. ഖണികാനം സങ്ഖാരാനം ഖണികമരണസ്സ ഇധ മരണഭാവേന അനധിപ്പേതത്താ സന്തതിമരണസ്സ ച യഥാവുത്തനയേന സഹേതുകഭാവതോ ന അഹേതുകം മരണം; ന ച കത്തുരഹിതോ പാണാതിപാതപ്പയോഗോ നിരീഹകേസുപി സങ്ഖാരേസു സന്നിഹിതതാമത്തേന ഉപകാരകേസു അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപഫലുപ്പാദനേ നിയതേസു കാരണേസു കത്തുവോഹാരസിദ്ധിതോ യഥാ – ‘‘പദീപോ പകാസേതി, നിസാകരോ ചന്ദിമാ’’തി. ന ച കേവലസ്സ വചാധിപ്പായസഹഭുനോ ചിത്തചേതസികകലാപസ്സ പാണാതിപാതോ ഇച്ഛിതോ സന്താനവസേന അവട്ഠിതസ്സേവ പടിജാനനതോ; സന്താനവസേന പവത്തമാനാനഞ്ച പദീപാദീനം അത്ഥകിരിയസിദ്ധി ദിസ്സതീതി അത്ഥേവ പാണാതിപാതേന കമ്മുനാ ബദ്ധോ; തതോ ഏവ യസ്മിം സന്താനേ പാണാതിപാതചേതനാ പവത്താ; തത്ഥേവ സന്താനേ പച്ചയന്തരസമവായേന ഭവന്തരേ നിരയാദീസു തസ്സാ ഫലപ്പവത്തീതി നത്ഥേവ കതവിനാസോ അകതബ്ഭാഗമോ ച. ഇമിനാ നയേന അദിന്നാദാനാദീനഞ്ച വസേന യഥാരഹം കമ്മപഥസമ്ബന്ധവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാതി.

സബ്ബോ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ തണ്ഹാവസഗതസ്സേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാധിപതേയ്യേനാ’’തി. തേസു തേസു ധമ്മേസൂതി മയാ ദേസിയമാനദസ്സനധമ്മേസു. പകതികമ്മട്ഠാനന്തി തസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ ഗഹേത്വാ പരിഹരിയമാനകമ്മട്ഠാനം. അഞ്ഞം നവകമ്മട്ഠാനന്തി ഭഗവതോ ദേസനാനുസാരേന ഗഹിതം അഞ്ഞം നവം കമ്മട്ഠാനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാപുണ്ണമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.