൧. ദേവദഹവഗ്ഗോ

൧. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദിബ്ബന്തി കാമഗുണേഹി കീളന്തി, ലളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തി, വിജയസമത്ഥതായോഗേന പച്ചത്ഥികേ വിജേതും ഇച്ഛന്തി; ഇസ്സരിയട്ഠാനാദിസക്കാരദാനഗ്ഗഹണം തംതംഅത്ഥാനുസാസനഞ്ച കരോന്താ വോഹരന്തി, പുഞ്ഞാനുഭാവപ്പത്തായ ജുതിയാ ജോതേന്തി വാതി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ. തഥാ ഹി തേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം രഞ്ജയന്താ സയം യഥാവുത്തേഹി വിസേസേഹി രാജന്തി ദിബ്ബന്തി സോഭന്തീതി ച, ‘‘രാജാനോ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥാതി തസ്മിം നിഗമദേസേ. സാതി പോക്ഖരണീ. തന്തി തം, ‘‘ദേവദഹ’’ന്തി ലദ്ധനാമം പോക്ഖരണിം ഉപാദായ, തസ്സ അദൂരഭവത്താതി കേചി. സബ്ബം സുഖാദിഭേദം വേദയിതം. പുബ്ബേതി പുരിമജാതിയം. കതകമ്മപച്ചയാതി കതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയഭാവതോ ജാതം കമ്മം പടിച്ച. തേന സബ്ബാപി വേദനാ കമ്മഫലഭൂതാ ഏവ അനുഭവിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി. അനിയമേത്വാ വുത്തന്തി, ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ’’തി ഏവം ഇമേ നാമാതി അവിസേസേത്വാ വുത്തമത്ഥം. നിയമേത്വാതി, ‘‘ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ’’തി ഏവം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി.

കലിസാസനന്തി പരാജയം. കലീതി ഹി അനത്ഥോ വുച്ചതി, കലീതി സസതി വിപ്ഫരതീതി കലിസാസനം, പരാജയോ. കലീതി വാ കോധമാനാദികിലേസജാതി, തായ പന അയുത്തവാദിതാ കലിസാസനം. തം ആരോപേതുകാമോ വിഭാവേതുകാമോ. യേ കമ്മം കതം അകതം വാതി ന ജാനന്തി, തേ കഥം തം ഏദിസന്തി ജാനിസ്സന്തി. യേ ച കമ്മം പഭേദതോ ന ജാനന്തി, തേ കഥം തസ്സ വിപാകം ജാനിസ്സന്തി; വിപാകപരിയോസിതഭാവം ജാനിസ്സന്തി, യേ ച പാപസ്സ കമ്മസ്സ പടിപക്ഖമേവ ന ജാനന്തി; തേ കഥം തസ്സ പഹാനം കുസലകമ്മസ്സ ച സമ്പാദനവിധിം ജാനിസ്സന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഉത്തരി പുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ’’തി ആഹ.

൨. കിഞ്ചാപി ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധേപി, (മ. നി. ൧.൧൮൦) ‘‘ഏവം സന്തേ’’തി ഇമിനാ തേസം നിഗണ്ഠാനം അജാനനഭാവോ ഏവ ഉജുകം പകാസിതോ ഹേട്ഠാ ദേസനായ തഥാ പവത്തത്താ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮൦) വുത്തം – ‘‘ഏവം സന്തേതി തുമ്ഹാകം ഏവം അജാനനഭാവേ സതീ’’തി, തഥാപി തത്ഥ ഉപരിദേസനായ സമ്ബദ്ധോ ഏവമത്ഥോ വുച്ചമാനോ യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേതും ഇധ, ‘‘മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനേ സച്ചേ സന്തേതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഏത്തകസ്സ ഠാനസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ പഞ്ചപരിമാണസ്സ കാരണസ്സ.

൩. അനേകവാരം വിസരഞ്ജനം ഇധ ഗാള്ഹാപലേപനം, ന സാടകസ്സ വിയ ലിത്തതാതി ആഹ – ‘‘ബഹലൂപ…പേ… ലിത്തേന വിയാ’’തി. വുത്തമേവ, ന പുന വത്തബ്ബം, തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഇമേസം നിഗണ്ഠാനം താദിസസ്സ തേസം അഭാവതോ, ‘‘ജാനനകാലോ സിയാ’’തി പരികപ്പവസേന വദതി. തേന ഏവം ജാനിതും തേഹി സക്കാ സിയാ, തേസഞ്ച ദസ്സനം സച്ചം സിയാ. യസ്മാ തേസം ദസ്സനം അസച്ചം, തസ്മാ തേ ന ജാനിംസൂതി ദസ്സേതി. ചതൂസു കാലേസൂതി വണമുഖസ്സ പരികന്തനകാലോ, സല്ലസ്സ ഏസനകാലോ, അബ്ബുഹനകാലോ, വണമുഖേ അഗദങ്ഗാരഓദഹനകാലോതി ഇമേസു ചതൂസു കാലേസു. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധകോട്ഠാസേ, ദുക്ഖസ്സ അനവസേസതോ നിജ്ജീരണട്ഠേന നിദ്ദുക്ഖഭാവേതി അത്ഥോ. ഏകായ ഉപമായാതി, ‘‘സല്ലേന വിദ്ധസ്സ ഹി വിദ്ധകാലേ വേദനായ പാകടകാലോ വിയാ’’തി ഇമായ ഏകായ ഉപമായ. തയോ അത്ഥാതി പുബ്ബേ അഹുവമ്ഹാ വാ നോ വാ, പാപകമ്മം അകരിമ്ഹാ വാ നോ വാ, ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരിമ്ഹാതി ഇമേ തയോ അത്ഥാ. ചതൂഹി ഉപമാഹീതി വണമുഖപരികന്തനാദീഹി ചതൂഹി ഉപമാഹി. ഏകോ അത്ഥോതി, ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോ ഏകോ അത്ഥോ. സോ ഹി ദുക്ഖനിജ്ജീരണഭാവസാമഞ്ഞാ ഏകോ അത്ഥോതി വുത്തോ.

൪. ഇമേ പന നിഗണ്ഠാ. ആസങ്കായ വിദ്ധോസ്മീതി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ. പച്ചാഹരിതുന്തി പച്ചാവത്തിതും, പരിഹരിതുന്തി അത്ഥോ.

൫. അതീതവാദം സദ്ദഹന്താനന്തി, ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭോ, നിഗണ്ഠാ പുബ്ബേ പാപകമ്മം കത’’ന്തി ഏവം അതീതംസം ആരബ്ഭ പവത്തം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വാദം സദ്ദഹന്താനം. ഭൂതത്താതി യഥാഭൂതത്താ കിം അവിപരീതമേവ അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്താതി പുച്ഛതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഹ ധമ്മേനാതി സഹധമ്മോ, സോ ഏവ സഹധമ്മികോ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮). ‘‘ധമ്മോ’’തി ഏത്ഥ കാരണം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സഹേതുകം സകാരണ’’ന്തി. പടിഹരതി പടിവത്തേതീതി പടിഹാരോ, വാദോ ഏവ പടിഹാരോ വാദപടിഹാരോ; തം, ഉത്തരന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘പച്ചാഗമനകവാദ’’ന്തി, ചോദനം പരിവത്തേത്വാ പടിപാകതികകരണന്തി അത്ഥോ. തേസന്തി ഇദം ആവുത്തിവസേന ഗഹേതബ്ബം, ‘‘തേസം സദ്ധാഛേദകവാദം നാമ തേസം ദസ്സേതീ’’തി.

൬. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാ സമ്മോഹാതി പരിയായവചനമേതം. അവിജ്ജാതി വാ അവിജ്ജായ കരണഭൂതായ. അഞ്ഞാണേനാതി അജാനനേന. സമ്മോഹേനാതി സമ്മുയ്ഹനേന മഹാമുള്ഹതായ. സാമംയേവ ഓപക്കമികാ ഏതരഹി അത്തനോ ഉപക്കമഹേതു ദുക്ഖവേദനം വേദിയമാനം – ‘‘യംകിഞ്ചായം…പേ… പുബ്ബേകതഹേതൂ’’തി വിപരീതതോ സദ്ദഹഥ. പുബ്ബേകതഹേതുവാദസഞ്ഞിതം വിപല്ലാസഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹഥ.

൭. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബം ഫലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. തേനാഹ – ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകദായക’’ന്തി. പയോഗേനാതി കായികേന പയോഗേന വാ വാചസികേന വാ പയോഗേന. പധാനേനാതി പദഹനേന ചേതസികേന ഉസ്സാഹനേന. ആസന്നേ ഭവന്തരേ വിപാചേതും ന സക്കാ, പഗേവ ദൂരേതി ദസ്സേതും, ‘‘ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ’’തി വുത്തം. നിബ്ബത്തകഭാവതോ സുഖവേദനായ ഹിതന്തി സുഖവേദനീയം. സാ പന വിപാകവേദനാഭാവതോ ഏകന്തതോ ഇട്ഠാരമ്മണാ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണവിപാകദായക’’ന്തി. വിപരീതന്തി അനിട്ഠാരമ്മണവിപാകദായകം. നിപ്ഫന്നേതി സദ്ധിം അഞ്ഞേന കമ്മേന നിബ്ബത്തേ. സമ്പരായവേദനീയസ്സാതി ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ അപരാപരിയവേദനീയസ്സ. ഏവം സന്തേപീതി കാമം പരിപക്കവേദനീയന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയമേവ വുച്ചതി, തഥാപി അത്ഥേത്ഥ അതിസയോ ദിട്ഠധമ്മവിസേസഭാവതോ പരിപക്കവേദനീയസ്സാതി ദസ്സേതും, ‘‘അയമേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മിം ദിവസേ കതം, തതോ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ.

തത്രാതി തസ്മിം പരിപക്കവേദനീയകമ്മസ്സ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ വിപാകദാനേ. ഏകവാരം കസിത്വാ നിസീദി ഛാതജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ. ആഗച്ഛന്തീ ആഹ – ‘‘ഉസ്സൂരേ ഭത്തം ആഹരീയിത്ഥാ’’തി ദോമനസ്സം അനുപ്പാദേത്വാ യഥാ കതപുഞ്ഞം അനുമോദതി. വിജ്ജോതമാനം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഇദമ്പി തപ്പകാരോ, മമ ചിത്തവികപ്പമത്തം, ഉദാഹു സുവണ്ണമേവാ’’തി വീമംസന്തോ യട്ഠിയാ പഹരിത്വാ.

വാളയക്ഖസഞ്ചരണത്താ രാജഗഹൂപചാരസ്സ നഗരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം ചാരേസും. ഉപ്പന്നരാഗോ ചൂളായ ഡംസി. രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാതി തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ. മല്ലികായ വത്ഥു ധമ്മപദവത്ഥുമ്ഹി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.മല്ലികാദേവീവത്ഥു) ആഗതേന നയേന കഥേതബ്ബം.

മരണസന്തികേപി കതം, പഗേവ തതോ പുരേതരം അതീതത്തഭാവേസു ച കതം. ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വുത്തോ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. സമ്പരായവേദനീയമേവ ഭവന്തരേ വിപാകദായകഭാവതോ. ഇധ നിബ്ബത്തിതഗുണോത്വേവ വുത്തോ, ന ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വിമുത്തിഭാവതോ. പരിപക്കവേദനീയന്തി വേദിതബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തപരിപക്കവേദനീയലക്ഖണാനതിവത്തനതോ. സബ്ബലഹും ഫലദായികാതി ഏതേന ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതായോഗേന കമ്മസ്സ പരിപക്കവേദനീയതാതി ദസ്സേതി.

ചതുപ്പഞ്ചക്ഖന്ധഫലതായ സഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ബഹുവേദനീയന്തി വുത്തം. ഏകഖന്ധഫലത്താ അസഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം അപ്പവേദനീയം. കേചി പന, ‘‘അരൂപാവചരകമ്മം ബഹുകാലം വേദിതബ്ബഫലത്താ ബഹുവേദനീയം, ഇതരം അപ്പവേദനീയം. രൂപാരൂപാവചരകമ്മം വാ ബഹുവേദനീയം, പരിത്തകമ്മം അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വദന്തി. സവിപാകം കമ്മന്തി പച്ചയന്തരസമവായേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥം, ന ആരദ്ധവിപാകമേവ. അവിപാകം കമ്മന്തി പച്ചയവേകല്ലേന വിപച്ചിതും അസമത്ഥം അഹോസികമ്മാദിഭേദം.

൮. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം ദസന്നം കമ്മാനം ഉപക്കമേന കമ്മാനം അഞ്ഞാഥാഭാവസ്സ അനാപാദനീയത്താ യഥാസഭാവേനേവ കമ്മാനി തിട്ഠന്തി. തത്ഥ നിഗണ്ഠാനം ഉപക്കമോ നിപ്പയോജനോതി ആഹ ‘‘അഫലോ’’തി. നിഗണ്ഠാനം പദഹനസ്സ മിച്ഛാവായാമസ്സ നിപ്ഫലഭാവപ്പവേദനോ പധാനച്ഛേദകവാദോ. പരേഹി വുത്തകാരണേഹീതി യേഹി കാരണേഹി നിഗണ്ഠാനം വാദേസു ദോസം ദസ്സേന്തി. തേഹി പരേഹി വുത്തകാരണേഹി. ന ഹി ലക്ഖണയുത്തേന ഹേതുനാ വിനാ പരവാദേസു ദോസം ദസ്സേതും സക്കാ. തേനാഹ ‘‘സകാരണാ ഹുത്വാ’’തി. നിഗണ്ഠാനം വാദാ ച അനുവാദാ ചാതി നിഗണ്ഠേഹി വുച്ചമാനാ സകസകസമയപ്പവേദികാ വാദാചേവ സാവകേഹി വുച്ചമാനാ തേസം അനുവാദാ ച. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം ആഗച്ഛന്തീതി, ‘‘അയമേത്ഥ ദോസോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വിഞ്ഞൂഹി പണ്ഡിതേഹി ഗരഹാരഹം കാരണം ഉപഗച്ഛന്തി, പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സത്ഥോതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, ‘‘വുത്തനയേന പരേഹി വുത്തേന കാരണേന സകാരണാ ഹുത്വാ ദോസദസ്സനവസേന നിഗണ്ഠാനം വാദാ അനുപ്പത്താ, തതോ ഏവ തം വാദം അപ്പസാദനീയഭാവദസ്സനേന സോസേന്താ ഹേതുസമ്പത്തിവോഹാരസുക്ഖനേന മിലാപേന്താ ദുക്കടകമ്മകാരിനോതിആദയോ ദസ ഗാരയ്ഹാപദേസാ ഉപഗച്ഛന്തീ’’തി.

൯. സങ്ഗതിഭാവഹേതൂതി തത്ഥ തത്ഥ യദിച്ഛായ സമുട്ഠിതസങ്ഗതിനിമിത്തം. സാ പന സങ്ഗതി നിയതിലക്ഖണാതി ആഹ ‘‘നിയതിഭാവകാരണാ’’തി. അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതഅഭേജ്ജമണി വിയ ഹി പടിനിയതതാ നിയതിപവത്തീതി. ഛളഭിജാതിഹേതൂതി കണ്ഹാഭിജാതി നീലാഭിജാതി ലോഹിതാഭിജാതി ഹലിദ്ദാഭിജാതി സുക്കാഭിജാതി പരമസുക്കാഭിജാതീതി ഇമാസു അഭിജാതീസു ജാതിനിമിത്തം. പാപസങ്ഗതികാതി നിഹീനസങ്ഗതികാ.

൧൦. അനദ്ധഭൂതന്തി ഏത്ഥ അധി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോ അദ്ധ-സദ്ദോതി ആഹ – ‘‘അനദ്ധഭൂതന്തി അനധിഭൂത’’ന്തി. യഥാ ആപായികോ അത്തഭാവോ മഹതാ ദുക്ഖേന അഭിഭുയ്യതി, ന തഥാ അയന്തി ആഹ – ‘‘ദുക്ഖേന അനധിഭൂതോ നാമ മനുസ്സത്തഭാവോ വുച്ചതീ’’തി. ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) വുത്തായ നാനപ്പകാരായ ദുക്കരകാരികായ കിലമഥേന. യദി ഏവം കഥം ധുതങ്ഗധരാതി ആഹ ‘‘യേ പനാ’’തിആദി. നിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി വീരിയന്തി വിവട്ടസന്നിസ്സിതം കത്വാ പവത്തിയമാനം വീരിയം സരീരം ഖേദന്തമ്പി സമ്മാവായാമോ നാമ ഹോതി ഞായാരദ്ധഭാവതോ.

ഥേരോതി ഏത്ഥ ആഗതമഹാരക്ഖിതത്ഥേരോ. തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ മനുസ്സദേവനിബ്ബാനസമ്പത്തിയോ, സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പത്തിയോ വാ. ഖുരഗ്ഗേയേവാതി ഖുരേ സീസഗ്ഗേ ഏവ, ഖുരേ സീസഗ്ഗതോ അപനീതേ ഏവാതി അധിപ്പായോ. അയന്തി, ‘‘ഇസ്സരകുലേ നിബ്ബത്തോ’’തിആദിനാ വുത്തോ. ന സബ്ബേ ഏവ സക്കാരപുബ്ബകം പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണന്തീതി ആഹ ‘‘യോ ദാസികുച്ഛിയ’’ന്തിആദി. രജതമുദ്ദികന്തി രജതമയം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം. ഗോരകപിയങ്ഗുമത്തേനപീതി കപിത്ഥഛല്ലികങ്ഗുപുപ്ഫഗന്ധമത്തേനപി.

ധമ്മേന ഞായേന ആഗതസുഖം ധമ്മസുഖന്തി ആഹ – ‘‘സങ്ഘതോ വാ…പേ… പച്ചയസുഖ’’ന്തി. അമുച്ഛിതോതി അനജ്ഝാപന്നോ. ഇദാനി തം അനജ്ഝാപന്നതം തസ്സ ച ഫലം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മികം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമസ്സാതി സമുദയസ്സ. സോ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധസ്സ ദുക്ഖസ്സ കാരണഭൂതത്താ ആസന്നോ പച്ചക്ഖോ കത്വാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാന’’ന്തിആദി. സങ്ഖാരന്തി യഥാരദ്ധായ സാതിസയം കരണതോ സങ്ഖാരന്തി ലദ്ധനാമം ബലവവീരിയം ഉസ്സോള്ഹിം. പദഹതോതി പയുഞ്ജന്തസ്സ പവത്തേന്തസ്സ. മഗ്ഗേന വിരാഗോ ഹോതീതി അരിയമഗ്ഗേന ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരജ്ജനാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തി. ഇമിനാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ കഥിതാ അകസിരേനേവ സീഘതരം മഗ്ഗപജാനതായ ബോധിതത്താ. മജ്ഝത്തതാകാരോതി വീരിയൂപേക്ഖമാഹ. സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതീതി പധാനസങ്ഖാരം തത്ഥ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരജ്ജനനിമിത്തം വിരജ്ജനത്ഥം പദഹതി. കഥം? മഗ്ഗപ്പധാനേന ചതുകിച്ചപ്പധാനേ അരിയമഗ്ഗേ വായാമേന പദഹതി വായമതി. അജ്ഝുപേക്ഖതോതി വീരിയസ്സ അനച്ചാരദ്ധനാതിസിഥിലതായ വീരിയസമതായോജനേ ബ്യാപാരാകരണേന അജ്ഝുപേക്ഖതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപേക്ഖം ഭാവേന്തസ്സാ’’തി. ഉപേക്ഖാഭാവനാ ച നാമേത്ഥ തഥാപവത്താ അരിയമഗ്ഗഭാവനാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗഭാവനായ ഭാവേതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച ഏവം പാളിയാ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ, – ‘‘സോ ഏവം പജാനാതി. കഥം? സങ്ഖാരം മേ പദഹതോ സങ്ഖാരപദഹനാ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതി, അജ്ഝുപേക്ഖതോ മേ ഉപേക്ഖനാ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതീ’’തി. പടിപജ്ജമാനസ്സ ചായം പുബ്ബഭാഗവീമംസസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ സങ്ഖാരപ്പധാനാതി സമ്മസനപദേന സുഖേനേവ ഖിപ്പതരം ഭാവനാഉസ്സുക്കാപനവീരിയം ദസ്സിതന്തി സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ദസ്സിതാ. അജ്ഝുപേക്ഖതോതി ഏത്ഥ കസ്സചി നാതിദള്ഹം കത്വാ പവത്തിതവീരിയേനപി ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതി വിപസ്സനമനുയുഞ്ജതീതി ദസ്സിതം. ഉഭയത്ഥാപി ചതുത്ഥീയേവ പടിപദാ വിഭാവിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി, ‘‘യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതീ’’തി വാരേഹി താസംയേവ പടിപദാനം വസേന തേസം പുഗ്ഗലാനം പടിപത്തി ദസ്സിതാ. വട്ടദുക്ഖനിദാനസ്സ പരിജിണ്ണം ഇമേഹി വാരേഹി ദുക്ഖക്ഖയോ വിഭാവിതോ.

൧൧. ബദ്ധചിത്തോതി സമ്ബദ്ധചിത്തോ. ബഹലച്ഛന്ദോതി ബഹലതണ്ഹാഛന്ദോ. അതിചരിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. നടസത്ഥവിധിനാ നച്ചനകാ നടാ, നച്ചകാ ഇതരേ. സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ഈദിസം നാമ ഇത്ഥിം പരിച്ചജി’’ന്തി. ഛിജ്ജാതി ദ്വിധാ ഹോതു. ഭിജ്ജാതി ഭിജ്ജതു. ‘‘ഛിജ്ജ വാ ഭിജ്ജവാ’’തി പദദ്വയേനപി വിനാസമേവ വദതി. ഞത്വാതി പുബ്ബഭാഗഞാണേന ജാനിത്വാ. തദുഭയന്തി സങ്ഖാരപദഹനഉപേക്ഖാഭാവനം.

൧൨. പേസേന്തസ്സാതി വായമന്തസ്സ. തം സന്ധായാതി ദുക്ഖായ പടിപദായ നിയ്യാനതം സന്ധായ.

ഉസുകാരോ വിയ യോഗീ തേജനസ്സ വിയ ചിത്തസ്സ ഉജുകരണതോ. ഗോമുത്തവങ്കം, ചന്ദലേഖാകുടിലം, നങ്ഗലകോടിജിമ്ഹം ചിത്തം. അലാതാ വിയ വീരിയം ആതാപന-പരിതാപനതോ. കഞ്ചികതേലം വിയ സദ്ധാ സിനേഹനതോ. നമനദണ്ഡകോ വിയ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നാമനതോ. ലോകുത്തരമഗ്ഗേന ചിത്തസ്സ ഉജുകരണം ഭാവനാഭിസമയതോ ദട്ഠബ്ബം. അന്തദ്വയവജ്ജിതാ മജ്ഝിമാ പടിപത്തീതി കത്വാ കിലേസഗണവിജ്ഝനം പഹാനാഭിസമയോ. ഇതരാ പന പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഇമാസു ദ്വീസു യഥാവുത്താസു ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാസു കഥിതാസു, ഇതരാപി കഥിതാവ ഹോന്തി ലക്ഖണഹാരനയേന പടിപദാസാമഞ്ഞതോ. സഹാഗമനീയാപി വാ പടിപദാ കഥിതാവ, ‘‘ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്ഥാന’’ന്തിആദിനാ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ കഥിതത്താ. ‘‘ആഗമനീയപടിപദാ പന ന കഥിതാ’’തി ഇദം സവിസേസം അജ്ഝുപേക്ഖസ്സ അകഥിതതം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിക്ഖമനദേസനന്തി നിക്ഖമനുപായം ദേസനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദേവദഹസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. പഞ്ചത്തയസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. ഏകേതി ഏത്ഥ ഏക-സദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥോ, ന ഗണനാദിഅത്ഥോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകച്ചേ’’തി ആഹ. യം പന പാളിയം ‘‘സന്തീ’’തി വുത്തം. തേന തേസം ദിട്ഠിഗതികാനം വിജ്ജമാനതായ അവിച്ഛിന്നതാ; തതോ ച നേസം മിച്ഛാഗഹണതോ സിഥിലകരണവിവേചനേഹി അത്തനോ ദേസനായ കിച്ചകാരിതാ അവിതഥതാ ച ദീപിതാ ഹോതി. പരമത്ഥസമണബ്രാഹ്മണേസു അപരന്തകപ്പികതായ ലേസോപി നത്ഥീതി ആഹ ‘‘പരിബ്ബജുപഗതഭാവേനാ’’തിആദി. സസ്സതാദിവസേന അപരന്തം കപ്പേന്തീതി അപരന്തകപ്പിനോ, തേ ഏവ അപരന്തകപ്പികാ. യസ്മാ തേഹി അപരന്തം പുരിമതരസിദ്ധേഹി തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പേഹി കപ്പേത്വാ ആസേവനബലവതായ ച വികപ്പേത്വാ അപരഭാഗസിദ്ധേഹി അഭിനിവേസഭൂതേഹി തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹേഹി ഗണ്ഹന്തി അഭിനിവിസന്തി പരാമസന്തി; തസ്മാ വുത്തം – ‘‘അപരന്തം കപ്പേത്വാ വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹന്തീ’’തി. തണ്ഹുപാദാനവസേന കപ്പനഗഹണാനി വേദിതബ്ബാനി. തണ്ഹാപച്ചയാ ഹി ഉപാദാനം. വുത്തമ്പി ചേതം മഹാനിദ്ദേസേ ഉദ്ദാനതോ സങ്ഖേപതോ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനാതി തണ്ഹായ ദിട്ഠിയാ ച വസേന. ദിട്ടിയാ വാ ഉപനിസ്സയഭൂതായ സഹജാതായ അഭിനന്ദനകായ ച തണ്ഹായ സസ്സതാദിആകാരേന അഭിനിവിസന്തസ്സ മിച്ഛാഗാഹസ്സ ച വസേന. അനാഗതധമ്മവിസയായ അധിപ്പേതത്താ അനാഗതകാലവാചകോ ഇധ അപര-സദ്ദോ. രൂപാദിഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ കപ്പനവത്ഥുനോ അഭാവാ അന്ത-സദ്ദോ ഭാഗവാചകോതി ആഹ – ‘‘അനാഗതം ഖന്ധകോട്ഠാസ’’ന്തി. കപ്പേത്വാതി ച തസ്മിം അപരന്തേ തണ്ഹായ നാഭിനിവേസാനം സമത്തനം പരിനിട്ഠാപനമാഹ. ഠിതാതി തസ്സാ ലദ്ധിയാ അവിജഹനം.

അനുഗതാതി ആരമ്മണകരണവസേന അനു അനു ഗതാ അപരന്തേ പവത്താ. ആരബ്ഭാതി ആലമ്ബിത്വാ. വിസയോ ഹി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അപരന്തോ. വിസയഭാവതോ ഏവ ഹി സോ തസ്സാ ആഗമനട്ഠാനം ആരമ്മണപച്ചയോ ചാതി വുത്തം ‘‘ആഗമ്മ പടിച്ചാ’’തി. അധിവചനപദാനീതി പഞ്ഞത്തിപദാനി, ദാസാദീസു സിരിവഡ്ഢകാദിസദ്ദോ വിയ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്തിയാ അധിവചനം പഞ്ഞത്തി. അഥ വാ അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാവേ, വുച്ചതീതി വചനം, ഉപരി വചനം അധിവചനം, ഉപാദാനഭൂതരൂപാദീനം ഉപരി പഞ്ഞാപിയമാനാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ, തസ്മാ പഞ്ഞത്തിദീപകപദാനീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞത്തിമത്തഞ്ഹേതം വുച്ചതി, യദിദം, ‘‘അത്താ ലോകോ’’തി ച, ന രൂപവേദനാദയോ വിയ പരമത്ഥോ. അധികവുത്തിതായ വാ അധിമുത്തിയോതി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി. അധികഞ്ഹി സഭാവധമ്മേസു സസ്സതാദിം പകതിആദിം ദ്രബ്യാദിം ജീവാദിം കായാദിഞ്ച അഭൂതമത്ഥം അജ്ഝാരോപേത്വാ ദിട്ഠിയോ പവത്തന്തീതി. അഭിവദന്തീതി, ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസിത്വാ വദന്തി, ‘‘അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ’’തിആദിനാ വിവദന്തി. അഭിവദനകിരിയായ അജ്ജാപി അവിച്ഛേദഭാവദസ്സനത്ഥം വത്തമാനകാലവചനം.

സഞ്ഞാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ഞീതി ആഹ ‘‘സഞ്ഞാസമങ്ഗീ’’തി. നത്ഥി ഏതസ്സ രോഗോ ഭങ്ഗോതി അരോഗോതി അരോഗസദ്ദസ്സ നിച്ചപരിയായതാ വേദിതബ്ബാ. രോഗരഹിതതാസീസേന വാ നിബ്ബികാരതായ നിച്ചതം പടിജാനാതി ദിട്ഠിഗതികോതി ആഹ ‘‘അരോഗോതി നിച്ചോ’’തി. ഇമിനാതി, ‘‘സഞ്ഞീ അത്താ അരോഗോ പരം മരണാ’’തി ഇമിനാ വചനേന. സോളസ സഞ്ഞീവാദാതി – രൂപീചതുക്കം, അരൂപീചതുക്കം, അന്തവാചതുക്കം, ഏകന്തസുഖീചതുക്കന്തി – ഇമേസം ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന സോളസ സഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ. ഇമേസുയേവ പുരിമാനം ദ്വിന്നം ചതുക്കാനം വസേന അട്ഠ സഞ്ഞീവാദാ അട്ഠ ച നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ വേദിതബ്ബാ. സത്ത ഉച്ഛേദവാദാതി മനുസ്സത്തഭാവേ കാമാവചരദേവത്തഭാവേ രൂപാവചരദേവത്തഭാവേ ചതുബ്ബിധാരുപ്പത്തഭാവേ ചവിത്വാ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദപഞ്ഞാപനവസേന സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ കഥിതാ. അസതോ വിനാസാസമ്ഭവതോ അത്ഥിഭാവനിബന്ധനോ ഉച്ഛേദവാദോതി വുത്തം ‘‘സതോതി വിജ്ജമാനസ്സാ’’തി. യാവായം അത്താ ന ഉച്ഛിജ്ജതി, താവ വിജ്ജതി ഏവാതി ഗഹണതോ നിരുദയവിനാസോ ഇധ ഉച്ഛേദോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഉപച്ഛേദ’’ന്തി. വിസേസേന നാസോ വിനാസോ, അഭാവോ, സോ പന മംസചക്ഖു-പഞ്ഞാചക്ഖു-ദസ്സനപഥാതിക്കമോവാതി ആഹ ‘‘അദസ്സന’’ന്തി. അദസ്സനേ ഹി നാസ-സദ്ദോ ലോകേ നിരുള്ഹോ. ഭവവിഗമന്തി സഭാവാപഗമനം യോ ഹി നിരുദയവിനാസവസേന ഉച്ഛിജ്ജതി, ന സോ അത്തനോ സഭാവേനേവ തിട്ഠതി.

പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി പഞ്ചകാമഗുണസുഖമനുഭോഗവസേന ചതുബ്ബിധരൂപജ്ഝാനസുഖപരിഭോഗവസേന ച ദിട്ഠധമ്മേ നിബ്ബാനപ്പത്തിപഞ്ഞാപനവാദാ. ദിട്ഠധമ്മോതി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന ഉപലദ്ധധമ്മോ. തത്ഥ യോ അനിന്ദ്രിയവിസയോ, സോപി സുപാകടഭാവേന ഇന്ദ്രിയവിസയോ വിയ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖധമ്മോ വുച്ചതീ’’തി. തേനേവ ച, ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പടിലദ്ധഅത്തഭാവസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. സഞ്ഞീതി ആദിവസേന തീഹാകാരേഹി സന്തന്തി സഞ്ഞീ അസഞ്ഞീ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി ഇമേഹി ആകാരേഹി വിജ്ജമാനം, സദാ ഉപലബ്ഭമാനം സസ്സതന്തി അത്ഥോ. സഞ്ഞീ അത്താതിആദീനി തീണി ദസ്സനാനി. സന്തഅത്ഥവസേന ഏകന്തി സസ്സതസ്സ അത്തനോ വസേന ഏകം ദസ്സനം. ഇതരാനി ദ്വേതി ഉച്ഛേദവാദ-ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദസഞ്ഞിതാനി ദ്വേ ദസ്സനാനി. തീണി ഹുത്വാ പഞ്ച ഹോന്തീതി ഇദം, ‘‘സന്തഅത്ഥവസേന ഏക’’ന്തി സങ്ഗഹവസേന വുത്തസ്സ സഞ്ഞീതി ആദിവിഭാഗവസേന വുത്തത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി അട്ഠകഥായം ന ഉദ്ധടം.

൨൨. രൂപീം വാതി ഏത്ഥ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൭൬-൭൭) യദി രൂപം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീതി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ. ഏവം സതി രൂപവിനിമുത്തേന അത്തനാ ഭവിതബ്ബം സഞ്ഞായ വിയ രൂപസ്സപി അത്തനിയത്താ. ന ഹി സഞ്ഞീ അത്താതി ഏത്ഥ സഞ്ഞാ അത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൬-൭൭) ‘‘തത്ഥ പവത്തസഞ്ഞഞ്ചസ്സ സഞ്ഞാതി ഗഹേത്വാതി വുത്ത’’ന്തി. ഏവം സന്തേ, ‘‘കസിണരൂപം അത്താതി ഗണ്ഹാതീ’’തി ഇദം കഥന്തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം – ‘‘രൂപം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ’’തി, അഥ ഖോ ‘‘രുപ്പനസീലോ രൂപീ’’തി. രുപ്പനഞ്ചേത്ഥ രൂപസരിക്ഖതായ കസിണരൂപസ്സ വഡ്ഢിതാവഡ്ഢിതകാലവസേന വിസേസാപത്തി, സാ ച നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും പരിത്തവിപുലതാദിവിസേസസബ്ഭാവതോ. യദി ഏവം ഇമസ്സ വാദസ്സ സസ്സതദിട്ഠിസങ്ഗഹോ ന യുജ്ജതീതി? നോ ന യുജ്ജതി കായഭേദതോ ഉദ്ധം അത്തനോ നിബ്ബികാരതായ തേന അധിപ്പേതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അരോഗോ പരം മരണാ’’തി. അഥ വാ ‘‘രൂപം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ’’തി വുച്ചമാനേപി ന ദോസോ. കപ്പനാസിദ്ധേനപി ഹി ഭേദേന സാമിനിദ്ദേസദസ്സനതോ യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി. രുപ്പനം വാ രുപ്പനസഭാവോ രൂപം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ, അത്താ ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൧ ദുകമാതികാ) വിയ. ഏവഞ്ച കത്വാ രൂപസഭാവത്താ അത്തനോ ‘‘രൂപം അത്താ’’തി വചനം ഞായാഗതമേവാതി ‘‘കസിണരൂപം അത്താതി ഗണ്ഹാതീ’’തി വുത്തം. അരൂപിന്തി ഏത്താപി വുത്തനയാനുസാരേന യഥാരഹം അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. സന്തസുഖുമം മുഞ്ചിത്വാ തബ്ബിപരീതസ്സ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥീതി ലാഭീ, ‘‘കസിണരൂപം അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതീതി ലാഭിതക്കിനോ ഠപേത്വാ, സേസതക്കീ ലാഭിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. അനുസ്സുതിതക്കികോപി സുദ്ധതക്കികോപി വാ നിരങ്കുസത്താ തക്കനസ്സ കസിണരൂപമ്പി അത്താതി കദാചിപി ഗണ്ഹേയ്യാതി വുത്തം – ‘‘ഉഭോപി രൂപാനി ഗണ്ഹാതിയേവാ’’തി. സുദ്ധതക്കികസ്സ ഉഭയഗ്ഗഹണം ന കതം, തസ്മാ സാസങ്കവചനം.

കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസ-പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണ-നത്ഥിഭാവആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാനി അരൂപസമാപത്തിനിമിത്തം. ഠപേത്വാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധന്തി ഇദം സഞ്ഞായ അത്തനിയതം ഹദയേ കത്വാ വുത്തം. ‘‘രൂപിം വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന പന അത്ഥേ വുച്ചമാനേ സഞ്ഞാക്ഖന്ധം ബഹിദ്ധാ അകത്വാ ‘‘അരൂപധമ്മേ’’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബം സിയാ. മിസ്സകഗ്ഗാഹവസേനാതി രൂപാരൂപസമാപത്തീനം നിമിത്താനി ഏകജ്ഝം കത്വാ, ‘‘ഏകോ അത്താ’’തി, തത്ഥ പവത്തസഞ്ഞഞ്ചസ്സ, ‘‘സഞ്ഞാ’’തി ഗഹണവസേന. അയഞ്ഹി ദിട്ഠിഗതികോ രൂപാരൂപസമാപത്തിലാഭിതായ തംനിമിത്തം രൂപഭാവേന അരൂപഭാവേന ച ഗഹേത്വാ ഉപതിട്ഠതി, തസ്മാ, ‘‘രൂപീ അരൂപീ ചാ’’തി അഭിനിവേസം ജനേതി അജ്ഝത്തവാദിനോ വിയ തക്കമത്തേനേവ വാ രൂപാരൂപധമ്മേ മിസ്സകവസേന ഗഹേത്വാ, ‘‘രൂപീ ച അരൂപീച അത്താ ഹോതീ’’തി. തക്കഗാഹേനേവാതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തധമ്മാ വിയ ച അച്ചന്തസുഖുമഭാവപത്തിയാ സകിച്ചസാധനാസമത്ഥതായ ഥമ്ഭകുട്ടഹത്ഥപാദാനം സങ്ഘാതോ വിയ നേവ രൂപീ, രൂപസഭാവാനതിവത്തനതോ ന അരൂപീതി ഏവം പവത്തതക്കഗാഹേന. ലാഭിവസേനപി വാ അന്താനന്തികചതുത്ഥവാദേ വക്ഖമാനനയേന അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കേവലം പന തത്ഥ ദേസകാലഭേദവസേന തതിയചതുത്ഥവാദാ ഇച്ഛിതാ; ഇധ കാലവത്ഥു ഭേദവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ. കാലഭേദവസേന ചേത്ഥ തതിയവാദസ്സ പവത്തി രൂപാരൂപനിമിത്താനം സഹ അനുപട്ഠാനതോ; ചതുത്ഥവാദസ്സ പന വത്ഥുഭേദവസേന പവത്തി രൂപാരൂപധമ്മാനം സമൂഹതോ, ‘‘ഏകോ അത്താ’’തി തക്കവസേനാതി തത്ഥ വക്ഖമാനനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

യദിപി അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ദിട്ഠിഗതികസ്സ വസേന സമാപത്തിഭേദേന സഞ്ഞാനാനത്തസമ്ഭവതോ ദുതിയദിട്ഠിപി സമാപന്നകവസേന ലബ്ഭതി; തഥാപി സമാപത്തിയം ഏകരൂപേനേവ സഞ്ഞായ ഉപട്ഠാനതോ, ‘‘പഠമദിട്ഠി സമാപന്നകവാരേന കഥിതാ’’തി ആഹ. തേനേവേത്ഥ സമാപന്നകഗ്ഗഹണം കതം. ഏകസമാപത്തിലാഭിനോ ഏവ വാ വസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമാപത്തി ഭേദേന സഞ്ഞാഭേദസമ്ഭവേപി ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ സഞ്ഞാനാനത്തേന ഓളാരികേന നാനത്തസഞ്ഞീതി, ‘‘ദുതിയദിട്ഠി അസമാപന്നകവാരേനാ’’തി ആഹ. അവഡ്ഢിതകസിണവസേന പരിത്തസഞ്ഞിതം, വഡ്ഢിതകസിണവസേന അപ്പമാണസഞ്ഞിതം ദസ്സേതും, ‘‘തതിയദിട്ഠി സുപ്പമത്തേന വാ സരാവമത്തേന വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അങ്ഗുട്ഠപ്പമാണോ വാ അത്താ യവപ്പമാണോ, അണുമത്തോ വാ അത്താ’’തിആദിദസ്സനവസേന (ഉദാ. അട്ഠ. ൫൪; ദീ. നി. ടീ. ൧.൭൬-൭൭) പരിത്തോ സഞ്ഞീതി പരിത്തസഞ്ഞീ. കപിലകണാദാദയോ (വിഭ. അനുടീ. ൧൮൯) വിയ അത്തനോ സബ്ബഗതഭാവപടിജാനനവസേന അപ്പമാണോ സഞ്ഞീതി അപ്പമാണസഞ്ഞീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏതന്തി, ‘‘രൂപിം വാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തഅത്തവാദം. ഏകേസന്തി ഏകച്ചാനം. ഉപാതിവത്തതന്തി അതിക്കമന്താനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. വിഞ്ഞാണകസിണമേകേ അഭിവദന്തീതി യോജനാ. തേനാഹ – ‘‘സഞ്ഞം…പേ… അഭിവദന്തീ’’തി. തത്ഥ ‘‘സഞ്ഞം ഠപേത്വാ സേസാനി തീണീ’’തി ഇദം സഞ്ഞായ ചതുക്കമ്പി പരിപുണ്ണമേവ ഗഹേത്വാ, അപരേ അട്ഠകന്തി വദന്തി. തദുഭയന്തി തം സഞ്ഞാഅട്ഠകന്തി വുത്തം ഉഭയം. പരതോ ആവി ഭവിസ്സതീതി, ‘‘ചതസ്സോ രൂപസഞ്ഞീ’’തിആദിനാ ഉപരി പകാസേസ്സതി. വക്ഖതി ഹി – ‘‘കോട്ഠാസതോ അട്ഠ, അത്ഥതോ പന സത്ത സഞ്ഞാ ഹോന്തീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൨). ഏത്ഥാതി, ‘‘ഏതം വാ പനാ’’തി ഏതസ്മിം വാക്യേ. സമതിക്കമിതും സക്കോന്തി തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന തദുദ്ധം ആനിസംസദസ്സനേന ച ബ്രൂഹിതസദ്ധാദി ഗുണത്താ, വിപരിയായേന അസക്കുണനം വേദിതബ്ബം. യേ സക്കോന്തി, തേവ ഗഹിതാ തേസംയേവ വസേന വക്ഖമാനസ്സ വിസേസസ്സ വത്തും സക്കുണേയ്യത്താ. സക്കോന്താനഞ്ച നേസം ഉപാതിവത്തനം അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപന്തി ഇമമത്ഥം ഉപമായ ദസ്സേതും, ‘‘തേസം പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അപ്പമാണന്തി അപ്പമാണാരമ്മണോ, അപ്പമാണാരമ്മണതാ ചസ്സ ആഗമനവസേന വേദിതബ്ബാ അനന്താരമ്മണതോ വാ. ന ഹി ആരമ്മണേ അനന്തന്തി പരമാനന്തസ്സ പമാണം വാ ഗണ്ഹാതി. സുഖദുക്ഖേഹി അനിഞ്ജനതോ രൂപവിരാഗഭാവനാവിസേസതായ ച ആനേഞ്ജം പത്വാ തിട്ഠതി, അയം നോ അത്താതി അഭിവദന്താ തിട്ഠന്തി. വിഞ്ഞാണകസിണമേകേതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഏകേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്താതി വദന്തി. തേനാഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം താവ ദസ്സേതു’’ന്തി. തസ്സ പന ആരമ്മണഭൂതം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണന്തി അപരേ. തഞ്ഹി കസിണം മനസികാരവസേന, ‘‘വിഞ്ഞാണകസിണ’’ന്തി, വിഞ്ഞാണഞ്ച തം ആരമ്മണട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി, ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതന’’ന്തി ച വുച്ചതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേകേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തയിദന്തി യ-കാരോ പദസന്ധികരോതി ആഹ ‘‘തം ഇദ’’ന്തി. ദിട്ഠിഗതന്തി യഥാ വുത്തം ‘‘സഞ്ഞീ അത്താ’’തി ഏവം വുത്തം ദിട്ഠിം. ദിട്ഠിയേവ ഹി ദിട്ഠിഗതം ‘‘മുത്തഗതം (മ. നി. ൨.൧൧൯; അ. നി. ൯.൧൧), സങ്ഖാരഗത’’ന്തിആദീസു (മഹാനി. ൪൧) വിയ. ഗന്തബ്ബാഭാവതോ വാ ദിട്ഠിയാ ഗതമത്തം ദിട്ഠിഗതം, ദിട്ഠിയാ ഗഹണമത്തന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠിപകാരോ വാ ദിട്ഠിഗതം. ലോകിയാ ഹി വിധയുത്തഗതപകാരസദ്ദേ സമാനത്ഥേ ഇച്ഛന്തി. ദിട്ഠിപച്ചയോ ദിട്ഠികാരണം, അവിജ്ജാദി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ അവിജ്ജാപി ഹി ദിട്ഠിട്ഠാനം ഉപനിസ്സയാദിഭാവതോ. യഥാഹ – ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൦൭). ഫസ്സോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. യഥാഹ ‘‘തദപി ഫസ്സപച്ചയാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൧൮-൧൨൪). സഞ്ഞാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. യഥാഹ ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി (സു. നി. ൮൮൦; മഹാനി. ൧൦൯). വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. യഥാഹ – ‘‘തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി (സു. നി. ൮൯൨; മഹാനി. ൧൨൧). അയോനിസോമനസികാരോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. യഥാഹ – ‘‘തസ്സേവം മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, അത്ഥി മേ അത്താതി തസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯). ദിട്ഠാരമ്മണന്തി ദിട്ഠിആരമ്മണഭൂതം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. തേനാഹ – ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദി (പടി. മ. ൧.൧൩൦). രൂപവേദനാദിവിനിമുത്തസ്സ ദിട്ഠിയാ ആരമ്മണസ്സ അഭാവതോ അനാദിയിത്വാ ഇദമേവ ദസ്സേതി – ‘‘ഇമിനാ പച്ചയേന ഇദം നാമ ദസ്സനം ഗഹിത’’ന്തി. ഇമിനാ പച്ചയേനാതി വാ ഏത്ഥ പച്ചയഗ്ഗഹണേന ആരമ്മണമ്പി ഗഹിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

തദേവാതി ദിട്ഠിഗതഞ്ചേവ ദിട്ഠിപച്ചയഞ്ച. രൂപസഞ്ഞാനന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ഏവം-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, ‘‘യദി രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തിആദിനാ പകാരേന വുത്തസഞ്ഞാനന്തി അത്ഥോ. നിരുപക്കിലേസാ നീവരണാദി ഉപക്കിലേസവിമുത്തിതോ. ഉത്തമാ പണീതഭാവപ്പത്തിതോ, തതോ ഏവ സേട്ഠാ, സേട്ഠത്താ ഏവ ഉത്തരിതരാഭാവതോ അനുത്തരിയാ. അക്ഖായതീതി ഉപട്ഠാതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ വിസും വുച്ചമാനത്താ ചതുത്ഥാരുപ്പസഞ്ഞായ ച ഇമസ്മിം സഞ്ഞീവാദേ അനോതരണതോ, ‘‘യദി ആരുപ്പസഞ്ഞാനന്തി ഇമിനാ ആകാസാനഞ്ചായതന-വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഇതരേഹി പന ദ്വീഹീതി, ‘‘യദി ഏകത്തസഞ്ഞാനം, യദി നാനത്തസഞ്ഞാന’’ന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി. സമാപന്നകവാരോ ച തഥാ ഇധ കഥിതോതി അധിപ്പായോ. കോട്ഠാസതോ അട്ഠ സഞ്ഞാ ചതുക്കദ്വയസങ്ഗഹതോ. ഏകത്തസഞ്ഞീപദം ഠപേത്വാ അത്ഥതോ പന സത്ത സഞ്ഞാ ഹോന്തി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ – ‘‘സമാപന്നക…പേ… സങ്ഗഹിതോയേവാ’’തി.

സഞ്ഞാഗതന്തി സഞ്ഞാവസേന ഗതം, സഞ്ഞാസങ്ഗഹം ഗതം വാ. തസ്സ പന അദിട്ഠിഗതസ്സപി ഉപലബ്ഭമാനത്താ, ‘‘സദ്ധിം ദിട്ഠിഗതേനാ’’തി വുത്തം. പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതന്തി സഹ കാരണഭൂതേഹി പച്ചയേഹി തേനേവ സഹ കാരണഭാവേന സമാഗന്ത്വാ നിബ്ബത്തിതം; പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അത്ഥോ. സങ്ഖതത്താ ഓളാരികം ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തസബ്ഭാവതോ. യസ്സ ഹി ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി, തം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവതോ പസ്സന്തസ്സ പാകടഭൂതവികാരം ഓളാരികം സിയാ. ന ചേത്ഥ മഗ്ഗഫലധമ്മാ നിദസ്സേതബ്ബാ തേസം തഥാ അനനുപസ്സിതബ്ബതോ; തേസമ്പി സങ്ഖതഭാവേന ഇതരേഹി സമാനയോഗക്ഖമതായ ദുന്നിവാരയഭാവതോ. തഥാ ഹി ‘‘അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തി (ഉദാ. ൩) വചനതോ മഗ്ഗസ്സപി നിസ്സരണഭാവേന ‘‘അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോ’’തി നിബ്ബാനമേവേത്ഥ പടിയോഗഭാവേന ഉദ്ധടം ‘‘നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ. നിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നാമ അത്ഥീതി ഏത്ഥ, – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അസങ്ഖത’’ന്തി സുത്തപദം (ഉദാ. ൭൩) ആനേത്വാ വത്തബ്ബം. നിബ്ബാനദസ്സീതി സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിബ്ബാനദസ്സീ, തതോ ഏവ ഇതരാഭിസമയത്ഥസിദ്ധിയാ തം സങ്ഖതം അതിക്കന്തോ.

൨൩. അട്ഠസു അസഞ്ഞീവാദേസൂതി ഇദം ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൭൮-൮൦) ആഗതനയേന വുത്തമേവ ഹി സന്ധായ ഹേട്ഠാ, ‘‘സഞ്ഞീതി ഇമിനാ അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. ഇധ പന ചത്താരോ വാദാ ഏവ ഉദ്ധടാ. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ഞീ’’തിആദി. ഏസ നയോ പരതോ ‘‘അട്ഠസു നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദേസൂ’’തി ഏത്ഥാപി. സഞ്ഞായ സതി തായ വേദനാഗാഹസബ്ഭാവതോ ‘‘ആബാധനട്ഠേന സഞ്ഞാ രോഗോ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖതാസൂലയോഗതോ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപക്കപഭിജ്ജനതോ ച സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ; സ്വായമത്ഥോ ദോസദുട്ഠതായ ഏവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സദോസട്ഠേന ഗണ്ഡോ’’തി. പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുരുദ്ധരണതോ ച സഞ്ഞാ സല്ലം; സ്വായമത്ഥോ അത്തഭാവം അനുപവിസിത്വാ അവട്ഠാനേനാതി ആഹ ‘‘അനുപവിട്ഠട്ഠേന സല്ല’’ന്തി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ വിഞ്ഞാണം കുതോചി ആഗതം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിവസേന ആഗതി’’ന്തി. ഗതിന്തി പവത്തിം. സാ പന താസു താസു ഗതീസു വുത്തി ഹോതീതി വുത്തം – ‘‘ചുതിവസേന ഗതി’’ന്തി; വഡ്ഢനവസേന ഘനപബന്ധവസേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അപരാപര’’ന്തി. അപരാപരഞ്ഹി പബന്ധവസേന പവത്തമാനം വിഞ്ഞാണം നന്ദൂപസേചനം; ഇതരം ഖന്ധത്തയം വാ നിസ്സായ അഭിവുദ്ധിം പതിട്ഠം മഹന്തഞ്ച പാപുണാതീതി. പവഡ്ഢവസേന വാ ഗതിം, നിക്ഖേപവസേന ചുതിം, തതോ അപരാപരഞ്ച രൂപപവത്തനവസേന ഉപപത്തിം, ഇന്ദ്രിയപരിപാകവസേന വുഡ്ഢിം തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ കതൂപചിതഭാവേന വിരുള്ഹിം; തസ്സ കമ്മസ്സ ഫലനിബ്ബത്തിയാ വേപുല്ലന്തി യോജേതബ്ബം.

കാമഞ്ചാതിആദിനാ ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ’’തിആദികാ ചോദനാ ലക്ഖണവസേന വുത്താതി ദസ്സേത്വാ അയഞ്ച നയോ ചോദനായ അവിസിട്ഠവിസയതായ സിയാ; വിസിട്ഠവിസയാ പനായം ചോദനാതി ദസ്സേതും, ‘‘അയം പന പഞ്ഹോ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്തകേ ഖന്ധേതി യഥാവുത്തേ രൂപവേദനാദികേ ചത്താരോ ഖന്ധേ. അഞ്ഞത്ര രൂപാതി ഇമിനാ യത്ഥ കത്ഥചി രൂപേന വിനാ വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തി നത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതി. ഭവവിസേസചോദനായ സഭാവതോ ഏവ വിഞ്ഞാണേന വിനാ രൂപസ്സപി പവത്തി നത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അരൂപഭവേപി രൂപം, അസഞ്ഞാഭവേ ച വിഞ്ഞാണം അത്ഥീ’’തി. നിരോധസമാപന്നസ്സാതി സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സപി വിഞ്ഞാണം അത്ഥി. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ ചേ അത്ഥം പടിബാഹസീതി യദി സദ്ദത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ അധിപ്പായം ന ഗണ്ഹസി നേയ്യത്ഥം സുത്തന്തി. ഏത്ഥ ച അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തസത്തവസേന പഠമവാദോ; സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഏത്ഥ വുത്തനയേന സഞ്ഞംയേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ തസ്സ കിഞ്ചനഭാവേന ഠിതായ അഞ്ഞായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ അസഞ്ഞീതി പവത്തോ ദുതിയവാദോ; തഥാ സഞ്ഞായ സഹ രൂപധമ്മേ സബ്ബേ ഏവ വാ രൂപാരൂപധമ്മേ അത്താതി ഗഹേത്വാ പവത്തോ തതിയവാദോ; തക്കഗ്ഗാഹവസേനേവ പവത്തോ ചതുത്ഥവാദോ. തേസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദേപി അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ സത്തസ്സ ചുതിപടിസന്ധീസു; സബ്ബത്ഥ വാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥായ സുഖുമായ സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവപടിജാനനവസേന പഠമവാദോ; അസഞ്ഞീവാദേ വുത്തനയേന സുഖുമായ സഞ്ഞായ വസേന സഞ്ജാനനസഭാവതാപടിജാനനവസേന ച ദുതിയവാദാദയോ പവത്താതി. ഏവമേത്ഥ ഏതേസം വാദാനം സബ്ഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൨൪. യത്ഥ ന സഞ്ഞാ, തത്ഥ ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി ആഹ – ‘‘അസഞ്ഞാ സമ്മോഹോ’’തി, അസഞ്ഞഭാവോ നാമ സമ്മോഹപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. യഥാ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനിയാതി ബഹുലം വചനതോ കത്തുസാധനോ നിയ്യാനിയസദ്ദോ, ഏവം ഇധ വിഞ്ഞാതബ്ബസദ്ദോതി ആഹ – ‘‘വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബ’’ന്തി, വിജാനനം വിഞ്ഞാണന്തി അത്ഥോ. തേന ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബമത്തേനാതി ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാണപ്പമാണേനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ – ‘‘പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാപവത്തിമത്തേനാ’’തി, നിബ്ബികപ്പഭാവതോ പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാപവത്തിസമേന ഭാവനാഭിനീഹാരേനാതി അത്ഥോ. ഓളാരികസങ്ഖാരപ്പവത്തിമത്തേനാതി ഓളാരികാനം സങ്ഖാരാനം പവത്തിയാ. ഓളാരികസങ്ഖാരാതി ചേത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപരിയോസാനാ സമാപത്തിധമ്മാ അധിപ്പേതാ. ഉപസമ്പദന്തി യേ സഞ്ഞായ, അസഞ്ഞിഭാവേ ച ദോസം ദിസ്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം വണ്ണേന്താപി രൂപജ്ഝാനപടിലാഭമത്തേന തസ്സ സമ്പാദനം പടിലാഭം അധിഗമം പഞ്ഞപേന്തി, തേസം തസ്സ ബ്യസനം അക്ഖായതി അനുപായഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘വിനാസോ’’തിആദി. വുട്ഠാനന്തി സദിസസമാപജ്ജനപുബ്ബകം പരിവുട്ഠാനം. സമാപത്തി ഏവ തേസം നത്ഥി അനധിഗതത്താ. ഓളാരികസങ്ഖാരപ്പവത്തിയാ അന്തമസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസങ്ഖാരപ്പവത്തിയാപി പത്തബ്ബന്തി ന അക്ഖായതി തേപി സമതിക്കമിത്വാ പത്തബ്ബതോ. സങ്ഖാരാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. അവസേസാതി ഇതോ പരം സുഖുമഭാവോ നാമ നത്ഥീതി സുഖുമഭാവാപത്തിയാ അവസേസാ. തേനാഹ – ‘‘ഭാവനാവസേന സബ്ബസുഖുമഭാവം പത്താ സങ്ഖാരാ’’തി. ഏതന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, പത്തബ്ബം നാമ ഹോതി താദിസസങ്ഖാരപ്പത്തിയം തബ്ബോഹാരതോ. സങ്ഖതം സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതത്താ.

൨൫. ‘‘യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫) വക്ഖമാനത്താ സബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ, ‘‘തത്രാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘തത്രാതി സത്തസു ഉച്ഛേദവാദേസു ഭുമ്മ’’ന്തി. ഉദ്ധം സരന്തി ഉദ്ധം ഗതം സരന്താതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ധം വുച്ചതീ’’തിആദി. സരന്താതി യത്ഥ പത്ഥേന്തി ന ലഭന്തി, തം ജാനന്താ. ആസത്തിന്തി ആസീസനം. പേച്ചാതി പരലോകേ. വാണിജൂപമാ വിയാതി ഭവപരിയാപന്നഫലവിസേസാപേക്ഖായ പടിപജ്ജനതോ. സക്കായസ്സ ഭയാതി സന്തോ കായോതി സക്കായോ, പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനോ ധമ്മസമൂഹോതി കത്വാ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം, തതോ ഭായനേന. മാ ഖീയി മാ പരിക്ഖയം അഗമാസി. മാ ഓസീദി മാ ഹേട്ഠാ ഭസ്സി. അബ്ഭന്തി ആകാസം മാ ഉന്ദ്രിയി മാ ഭിജ്ജിത്വാ പതി. ഗദ്ദുലേന ബദ്ധോ ഗദ്ദുലബദ്ധോ. ദള്ഹഥമ്ഭോ വിയ ഖീലോ വിയ ച സക്കായോ ദുമ്മോചനീയതോ. സാ വിയ ദിട്ഠിഗതികോ തസ്സ അനുപരിവത്തനതോ. ദണ്ഡകോ വിയ ദിട്ഠി ഛേദനകരണായ അസമത്ഥഭാവകരണതോ. രജ്ജു വിയ തണ്ഹാ ബന്ധനതോ ച, ആരമ്മണകരണവസേന സമന്നാഗമനവസേന ച സമ്ബദ്ധഭാവതോ. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠിദണ്ഡകേ പവേസിതായ തണ്ഹാരജ്ജുയാ’’തി.

൨൬. ഭഗവാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന (ചതുചത്താരീസ അപരന്തകപ്പികവാദാ തത്ഥ തത്ഥ അന്തോഗധാതി) ഉദ്ദേസവസേന പഞ്ചേവ സങ്ഗഹേത്വാ യഥുദ്ദേസം നിഗമേന്തോ, ‘‘ഇമാനേവ പഞ്ചായതനാനീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ദുക്ഖസ്സ നിമിത്തഭാവതോ ദിട്ഠിഗതാനം കാരണട്ഠേന ആയതനത്ഥോതി വുത്തം – ‘‘ഇമാനേവ പഞ്ച കാരണാനീ’’തി. സഞ്ഞീആദിവസേന തീണി ഉച്ഛേദവാദോതി ചത്താരി ഭാജിതാനി. ഇതരം പന ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം കുഹിം പവിട്ഠം? സരൂപതോ അഭാജിതത്താ യഥാഭാജിതേസു വാദേസു കത്ഥ അന്തോഗധന്തി പുച്ഛതി. ഉദ്ദേസേ പന സരൂപതോ ഗഹിതമേവ, ‘‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം വാ പനേകേ അഭിവദന്തീ’’തി. ഇതരോ ഏകത്തസഞ്ഞീവാദേ നാനത്തസഞ്ഞീവാദേ അന്തോഗധന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകത്ത…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ യഥാസുഖഞ്ചേതം വുത്തം. പഠമോ ഹി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദോ നാനത്തസഞ്ഞീവാദേ അന്തോഗധോ, ഇതരേ ചത്താരോ ഏകത്തസഞ്ഞീവാദേ.

൨൭. അതീതകോട്ഠാസസങ്ഖാതന്തി അതീതം ഖന്ധകോട്ഠാസസങ്ഖാതം പുബ്ബന്തം. പുബ്ബേ നിവുത്ഥധമ്മവിസയാ കപ്പനാ ഇധാധിപ്പേതാ, തസ്മാ അതീതകാലവാചകോ ഇധ പുബ്ബസദ്ദോ, രൂപാദിഖന്ധവിനിമുത്തഞ്ച കപ്പനാവത്ഥു നത്ഥി, അന്തസദ്ദോ ച കോട്ഠാസവാചകോ. തേന വുത്തം ‘‘അതീതകോട്ഠാസസങ്ഖാതം പുബ്ബന്തം കപ്പേത്വാ’’തി. ‘‘കപ്പേത്വാ’’തി ച തസ്മിം പുബ്ബന്തേ തണ്ഹായനാഭിനിവിസാനം സമത്ഥനം പരിനിട്ഠാപനം വദതി. സേസമ്പീതി ‘‘പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീ’’തി ഏവമാദികം. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരന്തി ‘‘അപരന്താനുദിട്ഠിനോ’’തിആദീസു വുത്തപ്പകാരം. ഏകേകസ്മിഞ്ച അത്താതി ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി കത്വാ, ലോകോതി ലോകിയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപാനി തബ്ബിപാകാ ചാതി കത്വാ, തം തം ഗഹണവിസേസം ഉപാദായ പഞ്ഞാപനം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ’’തി. സബ്ബദാഭാവേന സസ്സതോ. അമരോ നിച്ചോ ധുവോതി തസ്സേവ വേവചനാനി. മരണാഭാവേന അമരോ, ഉപ്പാദാഭാവേന സബ്ബകാലം വത്തനതോ നിച്ചോ, ഥിരട്ഠേന വികാരാഭാവേന ധുവോ, യഥാഹാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം നിദ്ദേസപടിസമ്ഭിദാപാളീഹി വിഭാവേതി. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൩൦-൧൩൧) ഇമിസ്സാ പഞ്ചവിധായ സക്കായദിട്ഠിയാ വസേന വുത്തോ. ‘‘രൂപവന്ത’’ന്തിആദികായ (പടി. മ. ൧.൧൩൦-൧൩൧) പന പഞ്ചദസവിധായ സക്കായദിട്ഠിയാ വസേന ചത്താരോ ചത്താരോ ഖന്ധേ, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തദഞ്ഞം – ‘‘ലോകോ’’തി പഞ്ഞപേന്തീതി അയമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതി, തഥാ ഏകം ഖന്ധം, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തദഞ്ഞേ ‘‘ലോകോ’’തി പഞ്ഞപേന്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യഥാ ‘‘രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ സസ്സതോ…പേ… ധുവോ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ; ഏവം അസസ്സതോ അനിച്ചോ അധുവോ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി ന ഹോതി പരം മരണാ; നിച്ചോ ച അനിച്ചോ ച നേവനിച്ചോ നാനിച്ചോതി ഏവമാദിമത്ഥം അതിദിസതി.

ചത്താരോ സസ്സതവാദാതി ലാഭീവസേന തയോ, തക്കീവസേന ഏകോതി ഏവം ചത്താരോ. പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീ തിത്ഥിയോ മന്ദപഞ്ഞോ അനേകജാതിസതസഹസ്സമത്തം അനുസ്സരതി, മജ്ഝിമപഞ്ഞോ ദസ സംവട്ടവിവട്ടകപ്പാനി, തിക്ഖപഞ്ഞോ ചത്താരീസ സംവട്ടവിവട്ടകപ്പാനി, ന തതോ പരം. സോ ഏവം അനുസ്സരന്തോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി അഭിവദതി. തക്കീ പന തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി അഭിവദതി. തേന വുത്തം – ‘‘ലാഭീവസേന തയോ, തക്കീവസേന ഏകോതി ഏവം ചത്താരോ സസ്സതവാദാ’’തി. ഏതേനേവ ച അധിച്ചസമുപ്പത്തികവാദോ വിയ സസ്സതവാദോ കസ്മാ ദുവിധേന ന വിഭത്തോതി ചേ? പടിക്ഖിത്തത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏത്ഥ ച, ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വാദേ അയമയുത്തതാവിഭാവനാ – യദി ഹി പരേന പരികപ്പിതോ അത്താ, ലോകോ വാ സസ്സതോ സിയാ, തസ്സ നിബ്ബികാരതായ പുരിമരൂപാവിജഹനതോ കസ്സചി വിസേസാധാനസ്സ കാതും അസക്കുണേയ്യതായ അഹിതതോ നിവത്തനത്ഥം ഹിതേ ച പടിപത്തിഅത്ഥം ഉപദേസോ ഏവ നിപ്പയോജനോ സിയാ സസ്സതവാദിനോ. കഥം വാ സോ ഉപദേസോ പവത്തീയതി വികാരാഭാവതോ; ഏവഞ്ച അത്തനോ അജടാകാസസ്സ വിയ ദാനാദികിരിയാ ഹിംസാദികിരിയാ ച ന സമ്ഭവതി; തഥാ സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച അനുഭവനനിബന്ധോ ഏവ സസ്സതവാദിനോ ന യുജ്ജതി കമ്മബദ്ധാഭാവതോ, ജാതിആദീനം അസമ്ഭവതോ കുതോ വിമോക്ഖോ. അഥ പന ധമ്മമത്തം തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ വിനസ്സതി ച, യസ്സ വസേനായം കിരിയാദിവോഹാരോതി വദേയ്യ. ഏവമ്പി പുരിമരൂപാവിജഹനേന അവട്ഠിതസ്സ അത്തനോ ധമ്മമത്തന്തി ന സക്കാ സമ്ഭാവേതും; തേ വാ പനസ്സ ധമ്മാ അവത്ഥാഭൂതാ തതോ അഞ്ഞേ വാ സിയും അനഞ്ഞേ വാ, യദി അഞ്ഞേ, ന താഹി തസ്സ ഉപ്പന്നാഹിപി കോചി വിസേസോ അത്ഥി. യോ ഹി കരോതി പടിസംവേദേതി ചവതി ഉപപജ്ജതി ചാതി ഇച്ഛിതം. തസ്മാ തദവത്ഥോ ഏവ യഥാവുത്തദോസോ, കിഞ്ച ധമ്മകപ്പനാപി നിരത്ഥകാ സിയാ. അഥ അനഞ്ഞേ, ഉപ്പാദവിനാസവന്തീഹി അവത്ഥാഹി അനഞ്ഞസ്സ അത്തനോ താസം വിയ ഉപ്പാദവിനാസസമ്ഭവാപത്തിതോ കുതോ നിച്ചതാവകാസോ. താസമ്പി വാ അത്തനോ വിയ നിച്ചതാതി ബന്ധനവിമോക്ഖാനം അസമ്ഭവോ ഏവാതി ന യുജ്ജതി ഏവ സസ്സതവാദോ; ന ചേത്ഥ കോചി വാദീ ധമ്മാനം സസ്സതഭാവേ പരിസുദ്ധം യുത്തിം വത്തും സമത്ഥോ അത്ഥി; യുത്തിരഹിതഞ്ച വചനം ന പണ്ഡിതാനം ചിത്തമാരാധേതീതി വിഞ്ഞൂഹി ഛഡ്ഡിതോ ഏവായം സസ്സതവാദോതി.

സത്ത ഉച്ഛേദവാദാതി ഏത്ഥ തേ സരൂപമത്തതോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതാ ഏവ, തത്ഥ ദ്വേ ജനാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി ലാഭീ ച അലാഭീ ച. തത്ഥ ലാഭീ നാമ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണലാഭീ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ അരഹതോ ചുതിം ദിസ്വാ ഉപപത്തിം അപസ്സന്തോ. യോ വാ പുഥുജ്ജനാനമ്പി ചുതിമത്തമേവ ദട്ഠും സക്കോതി, പുബ്ബയോഗാഭാവേന പരികമ്മാകരണേന വാ ഉപപാതം ദട്ഠും ന സക്കോതി. സോ ‘‘തത്ഥ തത്ഥേവ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. അലാഭീ – ‘‘കോ പരലോകം ജാനാതി, ഏത്തകോ ജീവവിസയോ, യാവ ഇന്ദ്രിയഗോചരോ’’തി അത്തനോ ധീതുയാ ഹത്ഥഗ്ഗണ്ഹനകരാജാ വിയ കാമസുഖഗിദ്ധതായ വാ, ‘‘യഥാ രുക്ഖപണ്ണാനി രുക്ഖതോ പതിതാനി ന പടിസന്ധിയന്തി, ഏവം സബ്ബേപി സത്താ അപ്പടിസന്ധികമരണമേവ ഗച്ഛന്തി, ജലബുബ്ബുളകൂപമാ സത്താ’’തി തക്കമത്തവസേന വാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ യം ഹേട്ഠാ വുത്തം – ‘‘മനുസ്സത്തഭാവേ കാമാവചരദേവത്തഭാവേ രൂപാവചരദേവത്തഭാവേ ചതുബ്ബിധഅരൂപത്തഭാവേ ചവിത്വാ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദപഞ്ഞാപനവസേന സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ കഥിതാ’’തി. തത്ഥ യുത്തം താവ പുരിമേസു തീസു വാദേസു ‘‘കായസ്സ ഭേദാ’’തി വുത്തം; പഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നം അത്തഭാവം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ തേസം വാദാനം, ന യുത്തം ചതുവോകാരഭവപരിയാപന്നം അത്തഭാവം നിസ്സായ പവത്തേസു ചതുത്ഥാദീസു ചതൂസു വാദേസു, ‘‘കായസ്സ ഭേദാ’’തി വുത്തം. ന ഹി അരൂപീനം കായോ അത്ഥീതി? സച്ചമേതം, രൂപഭവേ പവത്തവോഹാരേനേവ ദിട്ഠിഗതികോ അരൂപഭവേപി കായവോഹാരമാരോപേത്വാ ആഹ ‘‘കായസ്സ ഭേദാ’’തി. യഥാ ദിട്ഠിഗതികേഹി ദിട്ഠിയോ പഞ്ഞത്താ, തഥേവ ഭഗവാ ദസ്സേസീതി. അരൂപകായഭാവതോ വാ ഫസ്സാദിധമ്മസമൂഹഭൂതേ അരൂപത്തഭാവേ കായനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കാമാവചരദേവത്തഭാവാദിനിരവസേസവിഭവപതിട്ഠാപകാനം ദുതിയവാദാദീനം യുത്തോ അപരന്തകപ്പികഭാവോ അനാഗതദ്ധവിസയത്താ തേസം വാദാനം; ന പന ദിട്ഠിഗതിക-പച്ചക്ഖഭൂത-മനുസ്സത്തഭാവ-സമുച്ഛേദപതിട്ഠാപകസ്സ പഠമവാദസ്സ പച്ചുപ്പന്നവിസയത്താ’’തി. യദി ഏവം യഥാ ഹി ദുതിയാദിവാദാനം, പുരിമപുരിമവാദസങ്ഗഹിതസ്സേവ അത്തനോ ഉത്തരുത്തരഭവോപപത്തിയാ സമുച്ഛേദനതോ യുജ്ജതി അപരന്തകപ്പികതാ, തഥാ ച ‘‘നോ ച ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ ഏത്താവതാ സമ്മാ സമുച്ഛിന്നോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം അനാഗതസ്സേവ മനുസ്സത്തഭാവസമുച്ഛേദസ്സ അധിപ്പേതത്താ പഠമവാദസ്സപി അപരന്തകപ്പികതാ യുജ്ജതി. ഏവം സബ്ബസ്സപി പുബ്ബന്തതോ ആഗതസ്സ ഉച്ഛേദപഞ്ഞാപനവസേന ഇധ പുബ്ബന്തകപ്പികേസു ദേസനാ ഗതാ. ഏതേ ഉച്ഛേദവാദാ ഹേട്ഠാ അപരന്തകപ്പികേസു ദേസനാ ഗതാ. ഏതേ ഉച്ഛേദവാദാ ഹേട്ഠാ അപരന്തകപ്പികേസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജതി, ന തതോ ഉദ്ധം പവത്തി അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്താ. ജലബുബ്ബുളകൂപമാ ഹി സത്താതി തസ്സ ലദ്ധി.

ഇധാതി പുബ്ബന്തകപ്പികേസു. ഇധേവ മനുസ്സത്തഭാവാദികേ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനട്ഠവിനാസവസേന. ഏവം അനാഗതേ അനുപ്പത്തിദസ്സനപരാനം ഉച്ഛേദവാദാനം അപരന്തകപ്പികേസു ഗഹണം; പുബ്ബന്തതോ പന ആഗതസ്സ അത്തനോ ഇധേവ ഉച്ഛേദദസ്സനപരാനം പുബ്ബന്തകപ്പികേസു ഗഹണം. ഇതോ പരം ന ഗച്ഛതീതി പന ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനം. സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച ഏകച്ചസസ്സതന്തി പവത്തോ ഏകച്ചസസ്സതവാദോ. സോ പന ബ്രഹ്മകായിക-ഖിഡ്ഡാപദോസിക-മനോപദോസികത്തഭാവതോ ചവിത്വാ ഇധാഗതാനം തക്കിനോ ച ഉപ്പജ്ജനവസേന ചതുബ്ബിധോതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ’’തി. ‘‘സങ്ഖാരേകച്ചസസ്സതികാ’’തി ഇദം തേഹി സസ്സതഭാവേന ഗയ്ഹമാനാനം ധമ്മാനം യഥാസഭാവദസ്സനവസേന വുത്തം, ന പനേകച്ചസസ്സതികമതദസ്സനവസേന. തസ്സ ഹി സസ്സതാഭിമതം അസങ്ഖതമേവാതി ലദ്ധി. തഥാ ഹി വുത്തം (ദീ. നി. ൧.൪൯) ബ്രഹ്മജാലേ – ‘‘ചിത്തന്തി വാ മനോതി വാ വിഞ്ഞാണന്തി വാ അയം അത്താ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി. ന ഹി യസ്സ ഭാവസ്സ പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതഭാവം പടിജാനാതി; തസ്സേവ നിച്ചധുവാദിഭാവോ അനുമ്മത്തകേന ന സക്കാ പടിഞ്ഞാതും. ഏതേന, ‘‘ഉപ്പാദവയധുവതായുത്തഭാവാ സിയാ നിച്ചാ, സിയാ അനിച്ചാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ’’തിആദിനാ പവത്തസ്സ സത്തഭങ്ഗവാദസ്സ അയുത്തതാ വിഭാവിതാ ഹോതി.

തത്ഥായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൮) അയുത്തതാവിഭാവനാ – യദി, ‘‘യേന സഭാവേന യോ ധമ്മോ അത്ഥീതി വുച്ചതി, തേനേവ സഭാവേന സോ ധമ്മോ നത്ഥീ’’തിആദിനാ വുച്ചേയ്യ, സിയാ അനേകന്തവാദോ; അഥ അഞ്ഞേന, സിയാ ന അനേകന്തവാദോ; ന ചേത്ഥ ദേസന്തരാദിസമ്ബദ്ധഭാവോ യുത്തോ വത്തും തസ്സ സബ്ബലോകസിദ്ധത്താ വിവാദാഭാവതോ. യേ പന വദന്തി – ‘‘യഥാ സുവണ്ണഘടേ മകുടേ കതേ ഘടഭാവോ നസ്സതി, മകുടഭാവോ ഉപ്പജ്ജതി, സുവണ്ണഭാവോ തിട്ഠതിയേവ, ഏവം സബ്ബഭാവാനം കോചി ധമ്മോ നസ്സതി, കോചി ഉപ്പജ്ജതി, സഭാവോ പന തിട്ഠതീ’’തി. തേ വത്തബ്ബാ – കിം തം സുവണ്ണം, യം ഘടേ മകുടേ ച അവട്ഠിതം? യദി രൂപാദി, സോ സദ്ദോ വിയ അനിച്ചോ, അഥ രൂപാദിസമൂഹോ, സമൂഹോ നാമ സമ്മുതിമത്തം. തസ്സ വോഹാരമത്തസ്സ അത്ഥിതാ നത്ഥിതാ നിച്ചതാ വാ ന വത്തബ്ബാ. തസ്സ പരമത്ഥസഭാവേന അനുപലബ്ഭനതോതി അനേകന്തവാദോ ന സിയാ. ധമ്മാ ച ധമ്മിതോ അഞ്ഞേ വാ സിയും അനഞ്ഞേ വാ. യദി അഞ്ഞേ, ന തേസം അനിച്ചതായ ധമ്മീ അനിച്ചോ അഞ്ഞത്താ. ന ഹി രൂപാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഞ്ഞത്താ, ന ച രൂപേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസദ്ദോ ഹോതി; കിഞ്ച ധമ്മകപ്പനാപി നിരത്ഥികാ സിയാ ധമ്മിനോ നിച്ചാനിച്ചതായ അസിജ്ഝനതോ അഥ അനഞ്ഞേ; ഉപ്പാദവിനാസവന്തേഹി അനഞ്ഞസ്സ ധമ്മിനോ തേസം വിയ ഉപ്പാദവിനാസസബ്ഭാവതോ കുതോ നിച്ചതാവകാസോ, തേസമ്പി വാ ധമ്മിനോ വിയ നിച്ചതാപത്തി സിയാ. അപിച നിച്ചാനിച്ചനവത്തബ്ബരൂപോ അത്താ ച ലോകോ ച പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനതാപടിജാനനതോ യഥാ നിച്ചാദീനം അഞ്ഞതരം രൂപം, യഥാ വാ ദീപാദയോ. ന ഹി ദീപാദീനം ഉദയബ്ബയസഭാവാനം നിച്ചാനിച്ചനവത്തബ്ബസഭാവതാ സക്കാ വത്തും ജീവസ്സ നിച്ചാദീസു അഞ്ഞതരം രൂപം വിയാതി ഏവം സത്തഭങ്ഗസ്സ വിയ സേസഭങ്ഗാനമ്പി അസമ്ഭവോയേവാതി സത്തഭങ്ഗവാദസ്സ അയുത്തതാ വേദിതബ്ബാതി.

ഏത്ഥ ച, ‘‘ഇസ്സരോ നിച്ചോ, അഞ്ഞേ സത്താ അനിച്ചാ’’തി ഏവം പവത്തവാദാ സത്തേകച്ചസസ്സതവാദാ; സേയ്യഥാപി ഇസ്സരവാദാദയോ. ‘‘പരമാണവോ നിച്ചാ ധുവാ, ദ്വിഅണുകാദയോ അനിച്ചാ’’തി ഏവം പവത്തവാദാ സങ്ഖാരേകച്ചസസ്സതവാദാ; സേയ്യഥാപി കണാദവാദാദയോ. നനു ച ‘‘ഏകച്ചേ ധമ്മാ സസ്സതാ, ഏകച്ചേ അസസ്സതാ’’തി; ഏതസ്മിം വാദേ ചക്ഖാദീനം അസസ്സതതാസന്നിട്ഠാനം യഥാസഭാവാവബോധോ ഏവ, തയിദം കഥം മിച്ഛാദസ്സനന്തി, കോ ഏവമാഹ – ‘‘ചക്ഖാദീനം അസസ്സതഭാവസന്നിട്ഠാനം മിച്ഛാദസ്സന’’ന്തി? അസസ്സതേസുയേവ പന കേസഞ്ചി ധമ്മാനം സസ്സതഭാവാഭിനിവേസോ ഇധ മിച്ഛാദസ്സനം; തേന പന ഏകവാരേ പവത്തമാനേന ചക്ഖാദീനം അസസ്സതഭാവാവബോധോ വിദൂസിതോ സംസട്ഠഭാവതോ; വിസസംസട്ഠോ വിയ സപ്പിമണ്ഡോ സകിച്ചകാരണാസമത്തതായ സമ്മാദസ്സനപക്ഖേ ഠപേതബ്ബതം നാരഹതി. അഥ വാ അസസ്സതഭാവേന നിച്ഛിതാപി ചക്ഖുആദയോ സമാരോപിതജീവസഭാവാ ഏവ ദിട്ഠിഗതി കേഹി ഗയ്ഹന്തീതി തദവബോധസ്സ മിച്ഛാദസ്സനഭാവോ ന സക്കാ നിവാരേതും. തഥാ ഹി വുത്തം ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൪൯) – ‘‘ചക്ഖുന്തി വാ…പേ… കായോതി വാ അയം മേ അത്താ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാ അസങ്ഖതായ സങ്ഖതായ ച ധാതുയാ വസേന യഥാക്കമം ഏകച്ചേ ധമ്മാ സസ്സതാ; ഏകച്ചേ അസസ്സതാതി ഏവം പവത്തോ വിഭജ്ജവാദോപി ഏകച്ചസസ്സതവാദോ ആപജ്ജതീതി ഏവംപകാരാ ചോദനാ അനോകാസാ ഹോതി അവിപരീതധമ്മസഭാവസമ്പടിപത്തിഭാവതോ.

ന മരതീതി അമരാ. കാ സാ? ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൬൨) നയേന പരിയന്തരഹിതാ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ദിട്ഠി ച വാചാ ച, അമരായ ദിട്ഠിയാ വാചായ വിവിധോ ഖേപോതി അമരാവിക്ഖേപോ. സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അമരാവിക്ഖേപോ. അഥ വാ അമരാതി ഏകാ മച്ഛജാതി, സാ ഉമ്മുജ്ജനനിമ്മുജ്ജനാദിവസേന ഉദകേ സന്ധാവമാനാ ഗാഹം ന ഗച്ഛതി; ഏവമേവം അയമ്പി വാദോ ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി, ഗാഹം നാഗച്ഛതീതി അമരാവിക്ഖേപോ, സോ ഏവ അമരാവിക്ഖേപികോ. സ്വായം വാദോ മുസാവാദഅനുയോഗഛന്ദരാഗമോഹഹേതുകതായ ചതുധാ പവത്തോതി ആഹ – ‘‘ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ വുത്താ’’തി. നനു ചേത്ഥ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൬൫-൬൬) ചതുബ്ബിധോപി അമരാവിക്ഖേപികോ കുസലാദികേ ധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച യഥാഭൂതം അനവബുജ്ഝമാനോ, തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ പുച്ഛായ വിക്ഖേപനമത്തം ആപജ്ജതീതി തസ്സ കഥം ദിട്ഠിഗതികഭാവോ. ന ഹി അവത്തുകാമസ്സ വിയ പുച്ഛിതമത്ഥം അജാനന്തസ്സ വിക്ഖേപകരണമത്തേന ദിട്ഠിഗതികതാ യുത്താതി? ന ഹേവം പുച്ഛാവിക്ഖേപകരണമത്തേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതികതാ ഇച്ഛിതാ, അഥ ഖോ മിച്ഛാഭിനിവേസേന. സസ്സതവസേന മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോയേവ ഹി മന്ദബുദ്ധിതായ കുസലാദിധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച, യാഥാവതോ അപ്പടിപജ്ജമാനോ അത്തനാ അവിഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ പരം വിഞ്ഞാപേതും അസമത്ഥതായ മുസാവാദാദിഭയേന ച വിക്ഖേപം ആപജ്ജതീതി. തഥാ ഹിസ്സ വാദസ്സ സസ്സതദിട്ഠിസങ്ഗഹോ വുത്തോ. അഥ വാ പുഞ്ഞപാപാനം, തബ്ബിപാകാനഞ്ച അനവബോധേന, അസദ്ദഹനേന ച, ‘‘തബ്ബിസയായ പുച്ഛായ വിക്ഖേപകരണംയേവ യുത്തം സുന്ദരഞ്ചാ’’തി, ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അഭിനിവിസന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിസുംയേവേകാ ഏസാ ദിട്ഠി സത്തഭങ്ഗദിട്ഠി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ചേവ വുത്തം – ‘‘പരിയന്തരഹിതാ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ദിട്ഠി ചേവ വാചാ ചാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൧). കഥം പനസ്സാ സസ്സതദിട്ഠിസങ്ഗഹോ? ഉച്ഛേദവസേന അനഭിനിവേസതോ. ‘‘നത്ഥി കോചി ധമ്മാനം യഥാഭൂതവേദീ വിവാദബഹുലത്താ ലോകസ്സ; ‘ഏവമേവ’ന്തി പന സദ്ദന്തരേന ധമ്മേ നിജ്ഝാനനാ അനാദികാലികാ ലോകേ’’തി ഗാഹവസേന സസ്സതലേസോപേത്ഥ ലബ്ഭതിയേവ.

അമതി ഗച്ഛതി ഏത്ഥ സഭാവോ ഓസാനന്തി അന്തോ, മരിയാദോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അന്തവാ. തേനാഹ ‘‘സപരിയന്തോ’’തി. അവഡ്ഢിതകസിണസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവം ഹോതീതി യോജനാ. ദുതിയവാദോ ‘‘അനന്തവാ ലോകോ’’തി വാദോ. തതിയവാദോ ‘‘അന്തവാ ച അനന്തവാ ചാ’’തി വാദോ. ചതുത്ഥവാദോ ‘‘നേവന്തവാ നാനന്തവാ’’തി വാദോ. ഏതേ ഏവ ചത്താരോ വാദിനോ സന്ധായ ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൫൩) – ‘‘അന്താനന്തികാ അന്താനന്തം ലോകസ്സ പഞ്ഞപേന്തി ചതൂഹി വത്ഥൂഹീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൫൩) യുത്തം താവ പുരിമാനം തിണ്ണം വാദീനം അന്തത്തഞ്ച അനന്തത്തഞ്ച അന്താനന്തത്തഞ്ച ആരബ്ഭ പവത്തവാദത്താ അന്താനന്തികത്തം. പച്ഛിമസ്സ പന തദുഭയപടിസേധവസേന പവത്തവാദത്താ കഥമന്താനന്തികത്തന്തി? തദുഭയപടിസേധവസേന പവത്തവാദത്താ ഏവ. യസ്മാ പടിസേധവാദോപി അന്താനന്തവിസയോ ഏവ തം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ. അപരേ ആഹു – ‘‘യഥാ തതിയവാദേ സമ്ഭേദവസേന ഏതസ്സേവ അന്തവന്തതാ അനന്തതാ ച സമ്ഭവതി, ഏവം തക്കീവാദേപി കാലഭേദവസേന ഉഭയസമ്ഭവതോ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിസേധേന ഉഭയഞ്ഞേവ വുച്ചതി. കഥം? അന്തവന്തതാപടിസേധേന ഹി അനന്തതാ വുച്ചതി, അനന്തതാപടിസേധേന ച അന്തവന്തതാ, അന്താനന്താനഞ്ച തതിയവാദഭാവോ കാലഭേദസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഇദം വുത്തം ഹോതി യസ്മാ അയം ലോകസഞ്ഞിതോ അത്താ ഝായീഹി അധിഗതവിസേസേഹി അനന്തോ കദാചി സക്ഖി ദിട്ഠോ അനുസുയ്യതി; തസ്മാ നേവന്തവാ. യസ്മാ പന തേഹി ഏവ കദാചി അന്തവാ സക്ഖി ദിട്ഠോ അനുസുയ്യതി, തസ്മാ ന പന അനന്തവാ’’തി. യഥാ ച അനുസ്സുതിതക്കീവസേന, ഏവം ജാതിസ്സരതക്കിആദീനഞ്ച വസേന യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. അയഞ്ഹി തക്കികോ അവഡ്ഢിതഭാവപുബ്ബകത്താ പടിഭാഗനിമിത്താനം വഡ്ഢിതഭാവസ്സ വഡ്ഢിതകാലവസേന അപച്ചക്ഖകാരിതായ അനുസ്സവാദിമത്തേ ഠത്വാ – ‘‘നേവന്തവാ’’തി പടിക്ഖിപതി, അവഡ്ഢിതകാലവസേന പന ‘‘നാനന്തോ’’തി. ന പന അന്തവന്തതാനന്തതാനം അച്ചന്തമഭാവേന യഥാ തം ‘‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി, അവസ്സഞ്ച ഏതം ഏവം വിഞ്ഞാതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ വിക്ഖേപപക്ഖംയേവ ഭജേയ്യ ചതുത്ഥവാദോ. ന ഹി അന്തവന്തതാനന്തതാതദുഭയവിനിമുത്തോ അത്തനോ പകാരോ അത്ഥി, തക്കീവാദീ ച യുത്തിമഗ്ഗകോ, കാലഭേദവസേന ച തദുഭയമ്പി ഏകസ്മിം ന ന യുജ്ജതീതി. അനന്തരചതുക്കന്തി ഏകത്തസഞ്ഞീതി ആഗതസഞ്ഞീചതുക്കം.

ഏകന്തസുഖീതി ഏകന്തേനേവ സുഖീ. തം പനസ്സ സുഖം ദുക്ഖേന അവോമിസ്സം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിരന്തരസുഖീ’’തി. ഏകന്തസുഖമേവാതി ഇദം സുഖബഹുലതം സന്ധായ വുത്തം. അതീതാസു സത്തസു ജാതീസൂതി ഇദം തതോ പരം ജാതിസ്സരഞാണേന അനുസ്സരിതും ന സക്കാതി കത്വാ വുത്തം. താദിസമേവാതി സുഖസമങ്ഗിമേവ അത്തഭാവം. ‘‘ഏവം സുഖസമങ്ഗീ’’തി തം അനുസ്സരന്തസ്സ ജാതിസ്സരസ്സ അതീതജാതിയമ്പി ഇധ വിയ ദുക്ഖഫുട്ഠസ്സ തം അനുസ്സരന്തസ്സ.

സബ്ബേസമ്പീതി ലാഭീനം തക്കീനമ്പി. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബേസമ്പീ’’തി ഇദം പദം ആകഡ്ഢതി. കാമാവചരം നാമ അദുക്ഖമസുഖം അനുളാരം അവിഭൂതന്തി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേനാ’’തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനം കാരണഭൂതം ഏതസ്സ അത്ഥി, തേന വാ നിബ്ബത്തന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികം. മജ്ഝത്തസ്സാതി മജ്ഝത്തഭൂതസ്സ മജ്ഝത്തവേദനാബഹുലസ്സ. മജ്ഝത്തഭൂതട്ഠാനമേവ അത്തനോ മജ്ഝത്തതാപത്തമേവ ഭൂതപുബ്ബം അനുസ്സരന്തസ്സ. ഏകച്ചസസ്സതികാതി ഏകച്ചസസ്സതവാദിനോ വുത്താ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ഹി ഏകച്ചസസ്സതികാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അധിച്ചസമുപ്പന്നവാദോ സസ്സതവാദസമുദ്ദിട്ഠോതി കത്വാ ‘‘ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ’’തി ച വുത്തം.

൨൮. ദിട്ഠുദ്ധാരന്തി യഥാവുത്താനം ദിട്ഠീനം അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനവസേന പദുദ്ധരണം. പച്ചത്തംയേവ ഞാണന്തി അപരപ്പച്ചയം അത്തനിയേവ ഞാണം. തം പന അത്തപച്ചക്ഖം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖഞാണ’’ന്തി. സുവണ്ണസ്സ വിയ ദോസാപഗമേന ഉപക്കിലേസവിഗമേന ഞാണസ്സ വിസുദ്ധന്തി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസ’’ന്തി. കിലേസന്ധകാരവിഗമതോ സപ്പഭാസമുജ്ജലമേവ ഹോതീതി വുത്തം – ‘‘പരിയോദാതന്തി പഭസ്സര’’ന്തി ബാഹിരസമയസ്മിമ്പി ഹോന്തി ഝാനസ്സ സമിജ്ഝനതോ. മയമിദം ജാനാമാതി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ച മിച്ഛാഗാഹവസേന അഞ്ഞാണഭാഗമേവ പരിബ്രൂഹേത്വാ തതോ ഏവ യഥാഗഹിതം ഗാഹം സന്ധായ – ‘‘മയമിദം അത്ഥം തത്ഥ ജാനാമാ’’തി ഏവം തത്ഥ മിച്ഛാഗാഹേ അവിജ്ജമാനം ഞാണകോട്ഠാസം ഓതാരേന്തിയേവ അനുപ്പവേസേന്തിയേവ. ന തം ഞാണം, മിച്ഛാദസ്സനം നാമേതം, കിം പന തം മിച്ഛാദസ്സനം നാമ? സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതിആദിനാ മിച്ഛാഭിനിവേസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തദപി…പേ… അത്ഥോ’’തി. യം തം ദിട്ഠിയാ ഉപനിസ്സയഭൂതം ഞാണം, തം സന്ധായാഹ – ‘‘ജാനനമത്തലക്ഖണത്താ ഞാണഭാഗമത്തമേവാ’’തി. ഞാണമ്പി ഹി ദിട്ഠിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതിയേവ ലാഭിനോ ഇതരസ്സ ച തഥാ തഥാ മിച്ഛാഭിനിവേസതോ. അനുപാതിവത്തനതോ അനതിക്കമനതോ. അസാധാരണതോ ന ഉപാതിവത്തന്തി ഏതേനാതി അനുപാതിവത്തനം, തതോ. ഉപാദാനപച്ചയതോതി ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭാവതോ. ഏതേന ഫലൂപചാരേനേവ ഉപാദാനമാഹ. യദി ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ ഇധ കഥിതാ ഹോന്തി, ഏവം സന്തേ ഇദം സുത്തം ബ്രഹ്മജാലസുത്തേന ഏകസദിസന്തി ആഹ – ‘‘ബ്രഹ്മജാലേ പനാ’’തിആദി. ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപം അഞ്ഞത്ര വേദനാ സക്കായംയേവ അനുപരിധാവന്തീ’’തി വചനതോ ഇധ സക്കായദിട്ഠി ആഗതാ. ബ്രഹ്മജാലം കഥിതമേവ ഹോതി തത്ഥ ആഗതാനം ദ്വാസട്ഠിയാപി ദിട്ഠീനം ഇധാഗതത്താ. സസ്സതുച്ഛേദാഭിനിവേസോ അത്താഭിനിവേസപുബ്ബകോ, ‘‘അത്താ സസ്സതോ അത്താ ഉച്ഛേദോ’’തി പവത്തനതോ.

൩൦. ദ്വാസട്ഠി…പേ… ദസ്സേതുന്തി കഥം പനായമത്ഥോ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ’’തിആദിപാളിയാ ദസ്സിതോ ഹോതീതി? അപ്പഹീനസക്കായദിട്ഠികസ്സ പുബ്ബന്താപരന്തദിട്ഠിഉപാദിയനജോതനതോ. പരിച്ചാഗേനാതി വിക്ഖമ്ഭനേന. ചതുത്ഥജ്ഝാനനിരോധാ തതിയജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഏത്ഥ ന പരിഹീനചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ തതിയജ്ഝാനം ഭവതി, തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠിതസ്സ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠിതസ്സ ച തതിയം പടിലോമനയേന സമ്ഭവതി. തേനാഹ ‘‘അയം പനേത്ഥാ’’തിആദി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബന്തി ‘‘പവിവേകാ പീതി നിരുജ്ഝതീ’’തി ഇദം, ‘‘നിരാമിസസുഖസ്സനിരോധാ’’തി ഏത്ഥ വിയ വുട്ഠാനനിരോധവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഹീനജ്ഝാനപരിയാദാനകദോമനസ്സന്തി നീവരണസഹഗതദോമനസ്സമാഹ. തഞ്ഹി ഝാനപരിയാദാനകരം. കമ്മനീയഭാവോതി സമാപത്തിം പത്തോ വിയ സമാപത്തിസമാപജ്ജനഭാവേ കമ്മക്ഖമഭാവോ. സോമനസ്സവിധുരത്താ ദോമനസ്സം വിയാതി ദോമനസ്സന്തി വുത്തം. ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പവിവേകാ പീതീ’’തി പുന വുത്താ പീതി ഝാനദ്വയപീതി. യം ഠാനം ഛായാ ജഹതീതി യം പദേസം ആതപേന അഭിഭുയ്യമാനം ഛായാ ജഹതി. തത്ഥ ആതപേ ഛായാതി പദേസേന ആതപസഞ്ഞിതാനം ഭൂതസങ്ഖതാനം പഹാനട്ഠാനമാഹ. തേനാഹ ‘‘യസ്മിം ഠാനേ’’തിആദി.

൩൧. നിരാമിസം സുഖന്തി തതിയജ്ഝാനസുഖം ദൂരസമുസ്സാരിതകാമാമിസത്താ.

൩൨. അദുക്ഖമസുഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനവേദനം, ന യം കിഞ്ചി ഉപേക്ഖാവേദനം.

൩൩. നിഗ്ഗഹണോതി മമംകാരഭാവേന കിഞ്ചിപി അഗണ്ഹന്തോ. നിബ്ബാനസ്സ സപ്പായന്തി നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ, നിബ്ബാനസ്സേവ വാ അവിലോമവസേന ഏകന്തികുപായതായ സപ്പായം. തേനാഹ ‘‘ഉപകാരഭൂത’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു. ഏതന്തി ഏതം യഥാവുത്തസമഥഭാവനായ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനം. സബ്ബത്ഥ നികന്തിയാ അസുക്ഖാപിതത്താ കഥം നിബ്ബാനസ്സ ഉപകാരപടിപദാ നാമ ജാതം? ന ജായതേ വാത്യധിപ്പായോ. സബ്ബത്ഥാതി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിആദികേ സബ്ബസ്മിം. അഗ്ഗണ്ഹനവസേനാതി തണ്ഹാഗാഹേന അഗ്ഗഹണവസേന. യത്ഥ ഹി തണ്ഹാഗാഹോ വിമോചിതോ, തത്ഥ ദിട്ഠിമാനഗ്ഗാഹാ സുക്ഖാ വിയ ഹോന്തി തദേകട്ഠഭാവതോ. താദിസസ്സ നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ ഏവ ആസന്നേ, ന ദൂരേ. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപകാരപടിപദാ നാമ ജാത’’ന്തി. താദിസസ്സ ച സന്തോഹമസ്മീതിആദികാ സമനുപസ്സനാ അധിമാനപക്ഖേ തിട്ഠതീതി ആഹ – ‘‘അഭിവദതീതി അഭിമാനേന ഉപവദതീ’’തി. ഇദമേവ ഉപാദിയതീതി നിയമാഭാവതോ ‘‘അട്ഠാരസവിധമ്പീ’’തി വുത്തം. സേസപദേപി ഏസേവ നയോ. ദിട്ഠുപാദാനേ സതി സേസഉപാദാനസമ്ഭവോ അവുത്തസിദ്ധോതി തദേവ ഉദ്ധടം.

സേ ആയതനേ വേദിതബ്ബേതി നിരോധസ്സ കാരണം നിബ്ബാനം വേദിതബ്ബം. ദ്വിന്നം ആയതനാനന്തി ചക്ഖായതനാദീനം ദ്വിന്നം ആയതനാനം. പടിക്ഖേപേന നിബ്ബാനം ദസ്സിതം വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന.

ന ഗാധതീതി ന പതിട്ഠാതി. അതോതി അസ്മാ നിബ്ബാനാ. സരാതി തണ്ഹാ. സങ്ഖാരപടിക്ഖേപേനാതി സങ്ഖാരേകദേസഭൂതാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം പടിക്ഖേപേന.

വിഞ്ഞാണന്തി വിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനിതബ്ബം. തതോ ഏവ അനിദസ്സനം അചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം അനിന്ദ്രിയഗോചരം. അനന്തന്തി അന്തരഹിതം, നിച്ചന്തി അത്ഥോ. സബ്ബതോ പഭന്തി കിലേസന്ധകാരാഭാവതോ ച സമന്തതോ പഭസ്സരം. ‘‘സബ്ബതോ പപ’’ന്തി വാ പാഠോ, സബ്ബതോ പതതിത്ഥന്തി അത്ഥോ. ചത്താരീസകമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേഹി തിത്ഥേഹി ഓതരിത്വാ അനുപവിസിതബ്ബം അമതസരന്തി വുത്തം ഹോതി. അനുപാദാ കഞ്ചി ധമ്മം അഗ്ഗഹേത്വാ വിമുച്ചന്തി ഏത്ഥാതി അനുപാദാവിമോക്ഖോ, നിബ്ബാനം. അനുപാദാ വിമുച്ചതി ഏതേനാതി അനുപാദാവിമോക്ഖോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ. അനുപാദാവിമോക്ഖന്തികതായ പന അരഹത്തഫലം അനുപാദാവിമോക്ഖോതി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഞ്ചത്തയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. കിന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ഭവോതി പരിത്തോ. അഭവോതി മഹന്തോ. വുദ്ധിഅത്ഥോ ഹി അയം അ-കാരോ, ‘‘സംവരാസംവരോ, ഫലാഫല’’ന്തിആദീസു വിയ, തസ്മാ ഭവാഭവഹേതൂതി ഖുദ്ദകസ്സ മഹന്തസ്സ വാ ഭവസ്സ ഹേതു, തം പച്ചാസീസമാനോതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ സുഖം വേദിസ്സാമീ’’തിആദി.

൩൫. ലോകുത്തരബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ഉദ്ദിസ്സ പുഥുജ്ജനാനം വിവാദോ സമ്ഭവതീതി ആഹ – ‘‘ലോകിയലോകുത്തരാവ കഥിതാ’’തി. ലോകിയാപി ഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ലോകുത്തരധമ്മാധിഗമസ്സ ആസന്നകാരണത്താ വിസേസകാരണന്തി യാവ അഞ്ഞേഹി ലോകിയധമ്മേഹി അഭിവിസിട്ഠോതി കത്വാ, ‘‘ഇമേസു സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേസൂ’’തി അവിസേസേന വുത്തം. അത്ഥതോ നാനം ഹോതീതി അത്ഥതോ ഭേദോ ഹോതി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സമധിഗതത്താ. ന ഹി കായാദയോ ഭാവേതബ്ബാ, സതിയേവ പന ഭാവേതബ്ബാതി. ബ്യഞ്ജനതോ നാനം ഭേദം. ഇമിനാപി കാരണേനാതി ഇമായപി യുത്തിയാ. ഇദാനി തം യുത്തിം ദസ്സേന്തോ – ‘‘അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമാനേത്വാതി സുത്തന്തരതോ സമാനേത്വാ, സുത്തന്തരപദേഹി ച സമാനേത്വാ. അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞതോ, ഭൂതതോ അപഗതം കത്വാതി അത്ഥോ. മിച്ഛാ രോപിതഭാവോതി അയാഥാവതോ ഠപിതഭാവോ. അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച വിഞ്ഞാപനകാരണമേവാതി അവിപരീതത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ ച ബുജ്ഝനഹേതുതായ.

൩൭. ഇധ ധമ്മവിനയട്ഠാനേ സതിയേവ സതിപട്ഠാനന്തി ഗഹിതാ, അത്ഥതോ സമേതി നാമ യാഥാവതോ അത്ഥസ്സ ഗഹിതത്താ. അസഭാവനിരുത്തിഭാവതോ ബ്യഞ്ജനതോ നാനത്തന്തി തം ലിങ്ഗഭേദേന വചനഭേദേന ച ദസ്സേന്തോ, ‘‘സതിപട്ഠാനോതി വാ സതിപട്ഠാനാതി വാ മിച്ഛാ രോപേഥാ’’തി ആഹ. അപ്പമത്തകന്തി അണുമത്തം സല്ലഹുകം, ന ഗരുതരം അധനിതം കത്വാ വത്തബ്ബമ്പി ധനിതം ഘോസവന്തം കത്വാ രോപിതേ വുത്തദോസാഭാവതോതി തേനാഹ – ‘‘നിബ്ബുതിം പത്തും സക്കാ ഹോതീ’’തി.

ബ്യഞ്ജനസ്സ മിച്ഛാരോപനം ന വിസേസന്തരായകരം ഹോതീതി ഞാപനത്ഥം, ചതുസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഹം കഥേത്വാവ പരിനിബ്ബുതോ. സുത്തന്തബ്യഞ്ജനം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനാ’’തി.

൩൮. അഥ ചതുത്ഥവാരേ വിവാദോ കസ്മാ ജാതോ? യാവതാ നേസം വചനം അത്ഥതോ ചേവ സമേതി ബ്യഞ്ജനതോ ചാതി അധിപ്പായോ. സഞ്ഞായ വിവാദോതി കിഞ്ചാപി സമേതി അത്ഥതോ ചേവ ബ്യഞ്ജനതോ ച, സഞ്ഞാ പന നേസം അവിസുദ്ധാ, തായ സഞ്ഞായ വസേന വിവാദോ ജാതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഹ’’ന്തിആദിമാഹ. അഹം സതിപട്ഠാനന്തി വദാമി, അയം സതിപട്ഠാനോതി വദതീതി ഏവം തേസം ഞാണം ഹോതീതി ഇമമത്ഥം, ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി.

൩൯. ന ചോദനത്ഥായ വേഗായിതബ്ബന്തി സീഘം സീഘം ന ചോദനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകച്ചോ കോധനഭാവേന ഏവം പടിപ്ഫരി, തസ്മാ. അനാദാനദിട്ഠീതി ആദിയിത്വാ അനഭിനിവിസനതോ അനാദാനദിട്ഠീ അദള്ഹഗ്ഗാഹീ. പക്ഖിപന്തോ വിയാതി ഗിലിത്വാ പക്ഖിപന്തോ വിയ.

ഉപഘാതോതി ചിത്തപ്പഘാതോ ഫരസുപഘാതോ വിയ. വണഘട്ടിതസ്സ വിയാതി വണേ ഘട്ടിതസ്സ വിയ ദുക്ഖുപ്പത്തി ചിത്തദുക്ഖുപ്പത്തി. ദ്വേ വാരേ വത്വാപി വിസജ്ജേതീതി സുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ ഏവം പഗേവ ചോദിതമത്തേ വിസ്സജ്ജേതി ചേതി അധിപ്പായോ. കഥനവസേന ച കായചിത്തകിലമഥോ. ഏവരൂപോതി സഹസാ അവിസ്സജ്ജേന്തേന ചോദകസ്സ വിഹേസാവാദോ ഹുത്വാപി അക്കോധനാദിസഭാവോ.

ഉപേക്ഖാതി സകേന കമ്മേന പഞ്ഞായിസ്സതീതി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അജ്ഝുപേക്ഖണാ. ഉപേക്ഖം അതിമഞ്ഞതി നാമ തസ്സ അനാചാരസ്സ അനജ്ഝുപേക്ഖണതോ.

൪൦. വചനസഞ്ചാരോതി പേസുഞ്ഞവസേന അഞ്ഞഥാവചനുപസംഹാരോ. ദിട്ഠിപളാസോതി യുഗഗ്ഗാഹവസേന ലദ്ധി. സാ പന ചിത്തസ്സ അനാരാധനിയഭാവോ സത്ഥുചിത്തസ്സ അനാരാധകഭാവോ. കലഹോതി അധികരണുപ്പാദവസേന പവത്തോ വിഗ്ഗഹോ ഭണ്ഡനസ്സ പുബ്ബഭാഗോ.

യേന കാരണേനാതി യേന ധമ്മേന സത്ഥുസാസനേന. തമേവ ഹി സന്ധായ വദതി – ‘‘ധമ്മോതി സാരണീയധമ്മോ അധിപ്പേതോ’’തി. ഏത്ഥാതി ‘‘ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥ. ധമ്മോതി സമ്ബുദ്ധസ്സ തസ്സ തഥാ പവത്തം ബ്യാകരണം യഥാ വിവാദാപന്നാ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛന്തി. തേനാഹ – ‘‘തേസം ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞത്തികരണ’’ന്തി. തദേവ ബ്യാകരണം അനുധമ്മോതി ഭിക്ഖുനാ വുച്ചമാനോ അനുപവത്തോ ധമ്മോ. തേനാഹ – ‘‘തദേവ ബ്യാകരോതി നാമാ’’തി. കോചീതി യോ കോചി. സഹധമ്മികോ സകാരണോ. അഞ്ഞത്ഥോ അയം കിം സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞോ’’തി. അസ്സാതി വുത്തനയേന പടിപന്നഭിക്ഖുനോ, തസ്സ പടിപത്തി ന കേനചി ഗരഹണീയാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കിന്തിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. സാമഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ദ്വേധികജാതാതി ജാതദ്വേധികാ സഞ്ജാതഭേദാ. ദ്വേജ്ഝജാതാതി ദുവിധഭാവം പത്താ. ഭണ്ഡന്തി പരിഭാസന്തി ഏതേനാതി ഭണ്ഡനം, വിരുദ്ധചിത്തതാ. തന്തി ഭണ്ഡനം. ധമ്മവിനയന്തി പാവചനം. വിതുജ്ജന്താ മുഖസത്തീഹി. സഹിതം മേതി മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധം അത്ഥയുത്തം. തേനാഹ ‘‘അത്ഥസംഹിത’’ന്തി. അധിചിണ്ണന്തി ആചിണ്ണം. വിപരാവത്തന്തി വിരോധദസ്സനവസേന പരാവത്തിതം, പരാവത്തം ദൂസിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ചിരകാലവസേന…പേ… നിവത്ത’’ന്തി. പരിയേസമാനോ ചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാഹീതി അത്ഥോ. സചേ സക്കോസി, ഇദാനിമേവ മയാ വേഠിതദോസം നിബ്ബേഠേഹി. മരണമേവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞഘാതവസേന മരണമേവ.

നാടപുത്തസ്സ ഇമേതി നാടപുത്തിയാ. തേ പന തസ്സ സിസ്സാതി ആഹ ‘‘അന്തേവാസികേസൂ’’തി. പുരിമപടിപത്തിതോ പടിനിവത്തനം പടിവാനം, തം രൂപം സഭാവോ ഏതേസന്തി പടിവാനരൂപാ. തേനാഹ ‘‘നിവത്തനസഭാവാ’’തി. കഥനം അത്ഥസ്സ ആചിക്ഖനം. പവേദനം തസ്സ ഹേതുദാഹരണാനി ആഹരിത്വാ ബോധനം. ന ഉപസമായ സംവത്തതീതി അനുപസമസംവത്തനം, തദേവ അനുപസമസംവത്തനികം, തസ്മിം. സമുസ്സിതം ഹുത്വാ പതിട്ഠാഹേതുഭാവതോ ഥൂപം പതിട്ഠാതി ആഹ – ‘‘ഭിന്നഥൂപേതി ഭിന്നപതിട്ഠേ’’തി. ഥൂപോതി വാ ധമ്മസ്സ നിയ്യാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ, അഞ്ഞധമ്മേ അഭിഭുയ്യ സമുസ്സിതട്ഠേന. സോ നിഗണ്ഠസ്സ സമയേ കേഹിചി അഭിന്നസമ്മതോപി ഭിന്നോ വിനട്ഠോയേവ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോതി ഭിന്നഥൂപോ. സോ ഏവ നിയ്യാനഭാവോ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിതുകാമാനം പടിസരണം, തം ഏത്ഥ നത്ഥീതി അപ്പടിസരണോ, തസ്മിം ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ആചരിയപ്പമാണന്തി ആചരിയമുട്ഠി ഹുത്വാ പമാണഭൂതം. നാനാനീഹാരേനാതി നാനാകാരേന. ‘‘വിവാദോ ന ഉപ്പജ്ജീ’’തി വത്വാ തസ്സ അനുപ്പത്തികാരണം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സത്ഥാ ഹി…പേ… അവിവാദകാരണം കത്വാവ പരിനിബ്ബായീ’’തി വത്വാ തം വിവരിതും ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പതിട്ഠാ ച അവസ്സയോ ച, ‘‘അയം ധമ്മോ അയം വിനയോ ഇദം സത്ഥുസാസന’’ന്തി വിനിച്ഛയനേ മഹാപദേസാ, പഞ്ഹബ്യാകരണാനി ച, യസ്മാ തേസു പതിട്ഠായ തേ അവസ്സായ ധമ്മവിനയധരാ ച നിച്ഛയം ഗച്ഛന്തി. തഥാ ഹി സുത്തന്തമഹാപദേസതോ വിനയേ കേനചി പുച്ഛിതോ അത്ഥോ ചതുന്നം പഞ്ഹബ്യാകരണാനം വസേന സുവിനിച്ഛിതരൂപോ, തസ്മാ ധമ്മവിനയോ ഇധ സത്ഥു കിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ആഹ – ‘‘തേനേവാ’’തിആദി, തസ്മാ ഉളാരായ ദേസനായ ഭാജനന്തി അധിപ്പായോ.

൪൨. പടിപവിട്ഠം കത്വാ ആഹരിതബ്ബതോ, സച്ചം കാരിതബ്ബതോ പാഭതം മൂലന്തി ആഹ – ‘‘കഥാപാഭത’’ന്തി, ധമ്മകഥായ മൂലകാരണന്തി അത്ഥോ. യേസം വസേന വിവാദോ ഉപ്പന്നോ, തേയേവ അധമ്മവാദിനോ, തേസം താവ സോ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതു, തതോ അഞ്ഞേസം ദേവമനുസ്സാനം കഥന്തി, ചോദനാ പരമ്പരായ സംകിലേസവത്ഥുഭാവതോതി പരിഹാരോ. തേനാഹ – ‘‘കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ വിയാ’’തിആദി.

൪൩. അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാതി അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ബോധിതാ. പതിസ്സയമാനരൂപാതി അപദിസ്സ പതിസ്സയമാനാ ഗരുകവസേന നിസ്സയമാനസഭാവാ. തേനാഹ – ‘‘ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തീ’’തി, ഗരുതരം നിസ്സയം കത്വാ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ. പരിവാരേ പഞ്ഞത്താനീതി, ‘‘ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ’’തി, ഏവം നിദ്ധാരേത്വാ പരിവാരപാളിയം (പരി. ൩൩൬) ആസങ്കരവസേന ഠപിതാനി. ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൩൯, ൪൨, ൪൩) വിഭങ്ഗപാഠവസേനേവ ഹി താനി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താനി. താനി ഠപേത്വാ സേസാനി സബ്ബസിക്ഖാപദാനി അധിപാതിമോക്ഖം നാമാതി, ഇദം ഗോബലീബദ്ദഞായേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം തേസമ്പി അധിപാതിമോക്ഖഭാവതോ.

തത്രായം നയോതി തസ്മിം സുപ്പജഹനായ അപ്പമത്തകഭാവേ അയം വക്ഖമാനോ. താനീതി പണീതഭോജനാനി. യോ കോചീതി ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ. ദുക്കടവത്ഥുകന്തി യം കിഞ്ചി ദുക്കടാപത്തിവത്ഥുകം. തേനാതി സുപ്പജഹനഭാവേന മൂലാപത്തിവീതിക്കമസ്സ അണുമത്തതായ.

പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗന്തി ലോകിയമഗ്ഗം. തത്രാതി തസ്മിം പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗം നിസ്സായ വിവാദുപ്പാദേ. ഓഭാസഞാണന്തി ഓഭാസസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുഭൂതം ഞാണം. തത്ഥ പന സോ മഗ്ഗസഞ്ഞിഭാവേന മഗ്ഗോ ച ചതുബ്ബിധോതി സുതത്താ, ‘‘പട്ഠമമഗ്ഗോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. ഏവന്തി ഏവം അസന്ദിദ്ധം അപരിസങ്കിതം പരിച്ചത്തം കത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേതും ന സക്കോതി.

ചേതിയം ന ദിട്ഠന്തി തസ്സ കതം ഥൂപം വദതി. നിന്ദിയേ പുഥുജ്ജനഭാവേ ഠിതം പാസംസം അരിയഭാവം ആരോപേത്വാ തം മിച്ഛാലദ്ധിം അഭിനിവിസ്സ പഗ്ഗയ്ഹ വോഹരണതോ സഗ്ഗോപി മഗ്ഗോപി വാരിതോയേവാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ നിന്ദിയം പസംസതി, തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോ;

വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിം, കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതീ’’തി. (സു. നി. ൬൬൩; സം. നി. ൧.൧൮൦-൧൮൧; അ. നി. ൪.൩; നേത്തി. ൯൨);

‘‘ഖണേനേവ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥകമ്മട്ഠാനകഥം ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഹി ഇമിനാ തത്ഥ കോഹഞ്ഞമ്പി ദിസ്സതി; ഇതരേസു പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഉപ്പാടേത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാ. ‘‘അഥ തേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി സേസം നാമ. ‘‘അമതം തേ പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി (അ. നി. ൧.൬൦൦) വചനം ദുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹാപേത്വാ, ‘‘ഏത്താവതാ വോ അമതം പരിഭുത്തം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ.

൪൪. ഏവന്തി ആകാരലക്ഖണമേതം, ന ആകാരനിയമനം. തേന ഇമിനാവ കാരണേന ച യോ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഗരുസ്മിം ഗരൂതി പവത്തം ചിത്തം ഗരുവിസയത്താ തംസഹചരിതത്താ ഗരു, തസ്സ ഭാവോ ഗാരവം, ഗരുകരണം, തം ഏത്ഥ നത്ഥീതി അഗാരവോ. തേനാഹ ‘‘ഗാരവവിരഹിതോ’’തി. ഗരുസ്സ ഗാരവവസേന പതിസ്സയനം പതിസ്സോതി വുച്ചതി നീചവുത്തിതാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അപ്പതിസ്സോതി ആഹ – ‘‘അപ്പതിസ്സയോ അനീചവുത്തീ’’തി. ഏത്ഥ യഥായം പുഗ്ഗലോ സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും, ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തീസുകാലേസു ഉപട്ഠാനം ന യാതീതിആദി സമുദായകിത്തനഅനവസേസദസ്സനം, അവയവതോ പന അഗാരവസിദ്ധി യഥാ തം സാമഞ്ഞതോ സിക്ഖാപദസമാദാനം തബ്ബിസേസോ ഭേദോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

സക്കച്ചം ന ഗച്ഛതീതി ആദരവസേന ന ഗച്ഛതി. സങ്ഘേ കതോയേവ ഹോതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ തസ്സ, യഥാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം ഏകേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹിതം സങ്ഘസ്സ ദിന്നമേവ ഹോതി. അപരിപൂരയമാനോവ സിക്ഖായ അഗാരവോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൩൫). അത്തനോ പരിസായ ഉപ്പന്നം വിവാദമൂലം വിസേസതോ അത്തനാ വൂപസമേതബ്ബതോ അത്തനോ ച അനത്ഥാവഹതോ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്ത്വേവ വുത്തം. ഏസ നയോ ബഹിദ്ധാതി ഏത്ഥാപി.

൪൬. ഛഠാനാനീതി ഛമൂലാനി. യഥാ സമനവസേന സമഥാനം വിവാദാദീസു അധികത്തുഭാവോ, ഏവം വിവാദാദീനം തേഹി അധികത്തബ്ബതാപീതി ആഹ – ‘‘വൂപസമനത്ഥായ…പേ… അധികരണാനീ’’തി. തേന അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മത്ഥതം ആഹ. സമഥാ വാ സമനവസേന അധികരീയന്തി ഏത്ഥാതി അധികരണാനി, വിവാദാദയോ.

വിവാദോ ഉപ്പന്നമത്തോവ ഹുത്വാ പരതോ കക്ഖളത്ഥായ സംവത്തനതോ യം വത്ഥും നിസ്സായ പഠമം ഉപ്പന്നോ വിവാദാനുസാരേന മൂലകം വിയ അനുബന്ധരോഗോ തമേവ തദഞ്ഞം വാ വത്ഥും കത്വാ പവഡ്ഢന്തോ വിവാദാധികരണം പത്വാ ഉപരി വഡ്ഢതി നാമ, അനുവാദാപത്തികിച്ചാധികരണം പത്വാ വിവാദസ്സ ച വഡ്ഢനം പാകടമേവ. തേന വുത്തം – ‘‘ചത്താരി അധികരണാനി പത്വാ ഉപരി വഡ്ഢന്തോ സോ വിവാദോ’’തി. ഉപ്പന്നാനം ഉപ്പന്നാനന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൩൩൧) ഉട്ഠിതാനം ഉട്ഠിതാനം. സമഥത്ഥന്തി സമനത്ഥം.

അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹീതി ലക്ഖണവചനമേതം യഥാ ‘‘യദി മേ ബ്യാധീ ദാഹേയ്യും. ദാതബ്ബമിദമോസധ’’ന്തി (സം. നി. ടീ. ൨.൩.൩൯-൪൨; കങ്ഖാ. അഭി. ടീ. അധികരണസമഥവണ്ണനാ), തസ്മാ തേസു അഞ്ഞതരേന വിവദന്താ, ‘‘അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി വിവദന്തീ’’തി വുച്ചന്തി. ഉപവദനാതി അക്കോസോ. ചോദനാതി അനുയോഗോ.

അധികരണസ്സ സമ്മുഖാവ വിനയനതോ സമ്മുഖാവിനയോ. സന്നിപതിതപരിസായ ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതായ യേഭുയ്യസികകമ്മസ്സ കരണം യേഭുയ്യസികാ. കാരകസങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിവസേന സമ്മുഖീഭാവോ, ന യഥാ തഥാ കാരകപുഗ്ഗലാനം സമ്മുഖതാമത്തം. ഭൂതതാതി തച്ഛതാ. സച്ചപരിയായോ ഹി ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ധമ്മവാദീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൯) വിയ. വിനേതി ഏതേനാതി വിനയോ, തസ്സ തസ്സ അധികരണസ്സ വൂപസമായ ഭഗവതാ വുത്തവിധി, തസ്സ വിനയസ്സ സമ്മുഖതാ വിനയസമ്മുഖതാ. വിവാദവത്ഥുസങ്ഖാതേ അത്ഥേ പച്ചത്ഥികാ അത്ഥപച്ചത്ഥികാ, തേസം അത്ഥപച്ചത്ഥികാനം. സങ്ഘസമ്മുഖതാ പരിഹായതി സമ്മതപുഗ്ഗലേഹേവ വൂപസമനതോ.

നന്തി വിവാദാധികരണം. ‘‘ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീ’’തിആദിനാ (പരി. ൩൮൩) വുത്തം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം. ഗുള്ഹകാദീസു അലജ്ജുസ്സന്നായ പരിസായ ഗുള്ഹകോ സലാകഗ്ഗാഹോ കാതബ്ബോ; ലജ്ജുസ്സന്നായ വിവടകോ, ബാലുസ്സന്നായ സകണ്ണജപ്പകോ. യസ്സാ കിരിയായ ധമ്മവാദിനോ ബഹുതരാ, സാ യേഭുയ്യസികാതി ആഹ – ‘‘ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതായാ’’തിആദി.

ഏവം വിനിച്ഛിതന്തി ആപത്തിം ദസ്സേത്വാ രോപനവസേന വിനിച്ഛിതം, പടികമ്മം പന ആപത്താധികരണസമഥേ പരതോ ആഗമിസ്സതി. ന സമണസാരുപ്പം അസ്സാമണകം, സമണേഹി അകാതബ്ബം, തസ്മിം. അജ്ഝാചാരേ വീതിക്കമേസതി. പടിചരതോതി പടിച്ഛാദേന്തസ്സ. പാപുസ്സന്നതായ പാപിയോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ കാതബ്ബകമ്മം തസ്സപാപിയസികം.

സമ്മുഖാവിനയേനേവ വൂപസമോ നത്ഥി പടിഞ്ഞായ, തഥാരൂപായ ഖന്തിയാ വാ വിനാ അവൂപസമനതോ. ഏത്ഥാതി ആപത്തിദേസനായം. പടിഞ്ഞാതേ ആപന്നഭാവാദികേ കരണകിരിയാ, ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി, പരിവാസദാനാദിവസേന ച പവത്തം വചീകമ്മം പടിഞ്ഞാതകരണം.

യഥാനുരൂപന്തി ‘‘ദ്വീഹി ചതൂഹി തിഹി ഏകേനാ’’തി ഏവം വുത്തനയേന യഥാനുരൂപം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഏതസ്മിം വാ സമഥവിചാരേ. വിനിച്ഛയനയോതി വിനിച്ഛയേ നയമത്തം. തേനാഹ ‘‘വിത്ഥാരോ പനാ’’തിആദി.

൪൭. സങ്ഖേപതോവ വുത്തോ, ന സമഥക്ഖന്ധകേ വിയ വിത്ഥാരതോ. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ധമ്മാ’’തി പദം ആകഡ്ഢതി, ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ഏവമാദിനാ ഇമിനാ പകാരേനാതി വാതി വുത്തം ഹോതി. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഏകന്താനവജ്ജഭാവതോ നത്ഥി അധമ്മഭാവോ, ഭഗവതോ ദേസിതാകാരം ഹാപേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ വാ കഥനം യഥാധമ്മം അകതന്തി കത്വാ അധമ്മഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി.

നിയ്യാനികന്തി സപാടിഹീരം അപ്പടിവാനം ഹുത്വാ പവത്തതി. തഥേവാതി ഇമിനാ ‘‘ഏവം അമ്ഹാക’’ന്തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ആകഡ്ഢതി. ഭൂതേന…പേ… കാതബ്ബകമ്മം ധമ്മോ നാമ യഥാധമ്മം കരണതോ, വുത്തവിപരിയായതോ ഇതോ പരം അധമ്മോ. അയം വിനയോ നാമ രാഗാദീനം സംവരണതോ പഹാനതോ പടിസങ്ഖാനതോ ച. അയം അവിനയോ നാമ രാഗാദീനം അവിനയനതോ. അയം വിനയോ നാമ യഥാവിനയകരണതോ, വുത്തവിപരിയായേന ഇതരോ അവിനയോ. വത്ഥുസമ്പത്തിആദിനാ ഏവ സബ്ബേസം വിനയകമ്മാനം അകുപ്പതാതി ആഹ – ‘‘വത്ഥുസമ്പത്തി…പേ… അയം വിനയോ നാമാ’’തി, തപ്പടിപക്ഖതോ അവിനയോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുവിപത്തീ’’തിആദി.

സമ്മാപടിപത്തിയാ നയനട്ഠേന യഥാവുത്തോ ധമ്മോ ഏവ നേത്തി, തതോ ഏവ സത്തസ്സ വിയ രജ്ജു അസിഥിലപവത്തിഹേതുതായ ധമ്മരജ്ജൂതി അത്ഥോ വുത്തോ. സുത്തന്തപരിയായേന താവ ദസ കുസലകമ്മപഥാ ധമ്മോതി ഏവം വുത്താ. സാ ഏവ വാ ഹോതു ധമ്മനേത്തി, യോ ഇധ ഇമിസ്സാ വണ്ണനായ, ‘‘ഛത്തിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ’’തിആദിനാ ധമ്മേന ച വിനയേന ച വുത്തോ, സോ ഏവ വാ ധമ്മനേത്തി ഹോതൂതി ആനേത്വാ യോജനാ. തായ ധമ്മനേത്തിയാ സമേതി തായ യഥാവുത്തായ ധമ്മനേത്തിയാ സംസന്ദതി, ഏകലക്ഖണമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം വിവാദവത്ഥുഭൂതോ ധമ്മോ ചേ ‘‘ധമ്മോ’’തി, അധമ്മോ ചേ ‘‘അധമ്മോ’’തി, വിനയോ ചേ ‘‘വിനയോ’’തി, അവിനയോ ചേ ‘‘അവിനയോ’’തി നിച്ഛിനന്തേന ഏകച്ചാനം വിവാദാധികരണമേവ ദസ്സിതം തസ്സ വൂപസമധമ്മാനം അപരിയോസാപിതത്താ.

൪൮. തം പനേതന്തി വിവാദാധികരണം പച്ചാമസതി. വാരേ അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന പത്തേപി. ദ്വീഹീതി യസ്മിം ആവാസേ വിവാദാധികരണം ഉപ്പന്നം, തത്ഥ വാസീഹി ദ്വീഹിപി ഭിക്ഖൂഹി അതിരേകതരാ.

൪൯. ഖന്ധസാമന്തന്തി ആപത്തിക്ഖന്ധഭാവേന സമീപം. ആപത്തിസാമന്തം നാമ പുബ്ബഭാഗാ ആപജ്ജിതബ്ബആപത്തി. മേഥുനരാഗവസേന കായസംസഗ്ഗേ ദുക്കടസ്സ വത്ഥൂതി ആഹ – ‘‘പഠമപാരാജികസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ദുക്കട’’ന്തി. സേസാനം തിണ്ണം പാരാജികാനം പുബ്ബഭാഗേ ഥുല്ലച്ചയമേവ.

൫൦. പരിക്കമിത്വാ ഉപക്കമിത്വാ. ആപത്താധികരണം ദസ്സിതം തത്ഥേവ വിസേസതോ പടിഞ്ഞായ കാരേതബ്ബതായ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ.

൫൨. കമ്മസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം ന സമഥോതി അധിപ്പായോ. നനു ചായം സമഥാധികാരോതി? സച്ചം, സമഥസ്സ പന കാരണേ ദസ്സിതേ സമഥോ ദസ്സിതോവ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവരൂപസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

൫൩. ഇദം കമ്മന്തി ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാന’’ന്തിആദിനാ വുത്തകമ്മം. തിണവത്ഥാരകസദിസത്താതി തംസദിസതായ തബ്ബോഹാരോതി ദസ്സേതി യഥാ – ‘‘ഏസ ബ്രഹ്മദത്തോ’’തി. ആകാരമത്തമേവ തിണവത്ഥാരകകമ്മം നാമ, ന പന തസ്സ സബ്ബസോ കരണവിധാനം. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധകേ’’തിആദി. ഗിഹീനം ഹീനേന ഖുംസനവമ്ഭനം യഥാ ‘‘തിലസംഗുളികാ നത്ഥീ’’തി. ധമ്മികപടിസ്സവേസു വിസംവാദനവസേന ആപന്നാ ആപത്തി. അസ്സാതി കിച്ചാധികരണസ്സ. സമ്മുഖാവിനയേനേവ വൂപസമോ സങ്ഘസമ്മുഖതാദിനാവ വൂപസമനതോ.

൫൪. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയവചനതോ കോസമ്ബിയസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൯൨) സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി കഥിതാ, ഇധ പന ‘‘ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി’’ച്ചേവ വുത്തത്താ, ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിഫലസമ്മാദിട്ഠി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. പാപകമ്മസ്സ അപ്പതാ മഹന്തതാ സാവജ്ജഭാവസ്സ മുദുതിക്ഖഭാവേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘അണുന്തി അപ്പസാവജ്ജം. ഥൂലന്തി മഹാസാവജ്ജ’’ന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സാമഗാമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതമരിയാദായ പജാനനതോ അഞ്ഞാ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ. തസ്സ ഫലഭാവതോ അഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ, തംസഹഗതാ സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ ച ‘‘അഞ്ഞാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാതി അരഹത്ത’’ന്തി. ചതൂഹി പദേഹി കഥിതാ, ‘‘പരിചിണ്ണാ മേ ഭഗവാ’’തിആദീസു വിയ ന ഏകപദേനേവ. ‘‘ലോകുത്തരോ ധമ്മോ അധിഗതോ മയാ’’തി മഞ്ഞനാമത്തം അധിമാനോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിനോ’’തിആദിമാഹ.

൫൬. ഇദം ഠാനന്തി ഇദം ഓഭാസാദിസമ്മുതിഹേതുഭൂതം ഉളാരതരം ഉദയബ്ബയഞാണം. ഉളാരതരഭാവേന ഹി തം മഗ്ഗഫലപഞ്ഞായ പച്ചയോ ഹുത്വാ യാഥാവതോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യതായ വിപസ്സകം വിസംവാദേതി. തേനാഹ ‘‘അവിഭൂതം അന്ധകാര’’ന്തി. ഇമം പഞ്ഹന്തി ഇമം സുത്തം ഗമ്ഭീരം ലോകുത്തരപടിസംയുത്തം അത്തനാ ഞാതും ഇച്ഛിതം അത്ഥം. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി കേവലം പിടകസമ്പാദനവസേനേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. തേനാഹ ‘‘അജാനിത്വാ’’തി. വിസേവമാനാതി കിലേസവിസേ അവമാനേന്താ, സാസനസ്സ വാ അനുപകാരവിരൂപപച്ചയേ സേവമാനാ. ഏവമസ്സാതി ഏവം വുത്തനയേന തേസം കരണഹേതു അസ്സ ചിത്തസ്സ ധമ്മദേസനാവസേന പവത്തസ്സ. അഞ്ഞഥാഭാവോ അദേസേതുകാമതാ ഹോതി. തന്തി യഥാവുത്തമത്ഥം സന്ധായ. ഏതന്തി ‘‘തസ്സപി ഹോതി അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി ഏവം വുത്തം.

൫൮. കിലേസേഹി ആമസീയതീതി ആമിസം, ലോകേപരിയാപന്നം ആമിസന്തി ഇധ പഞ്ച കാമഗുണാ അധിപ്പേതാതി തേസു വട്ടാമിസഭാവേപി ലഭിതേ കാമാമിസഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ – ‘‘വട്ടാമിസകാമാമിസലോകാമിസഭൂതേസൂ’’തി. കാമഗുണാ ഹി വട്ടസ്സ വഡ്ഢനതോ വട്ടാമിസം, കാമേതബ്ബതോ കാമതണ്ഹായ ആമസിതബ്ബതോ കാമാമിസം, യേഭൂയ്യതോ സത്തലോകസ്സ ആമിസഭാവതോ ലോകാമിസം. കാമഗുണസഭാഗാതി കാമഗുണാനുലോമാ കാമഗുണപടിസംയുത്താ. ആനേഞ്ജസമാപത്തിപടിസംയുത്തായാതി കിലേസിഞ്ജനരഹിതതായ ഇധ ആനേഞ്ജാതി അധിപ്പേതാഹി ഹേട്ഠിമാഹി അരൂപസമാപത്തീഹി പടിസംയുത്തായ. ഏവരൂപോതി ലോകാമിസഭൂതേസു പച്ചയേസു അധിമുത്തോ തന്നിന്നോ തഗ്ഗരുകോ തപ്പബ്ഭാരോ. ഏത്താവതാതി ഏവം സദ്ധാനം മനുസ്സാനം ദസ്സനേന തേസം പവത്തിതാസയേന ച. സീസം നിക്ഖന്തം ഹോതീതി ലാഭാസായ സീസം ബഹി നിക്ഖന്തം വിയ ഹോതി. ഉദരം ഫലിതന്തി അതിബഹുഭണ്ഡം പക്ഖിപിയമാനം പസിബ്ബകം വിയ ലദ്ധബ്ബസ്സ അതിപഹൂതഭാവേന ഉദരം ഫീതം ഹോതി.

൫൯. യഥാ പുരിമാ ദ്വേ അരൂപസമാപത്തിയോ അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി അനിഞ്ജനതോ ‘‘അനിഞ്ജാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം ഇതരാപി. തം പവുത്തന്തി ലോകാമിസസംയോജനം വിഗതം.

൬൦. നിഘംസന്തി ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പരിച്ഛേദന്തി അത്ഥോ. സിലേസേനാതി ചമ്മകാരസിലേസാദിസിലേസേന, വജിരലേപസിലേസേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തം ഭിന്നന്തി ആനേഞ്ജസംയോജനം ഭിന്നം വിധമിതം സമതിക്കന്തം താസു സമാപത്തീസു അപേക്ഖാഭാവതോ. അജ്ഝാസയേന അസമ്ബദ്ധത്താ വുത്തം – ‘‘ദ്വേധാഭിന്നാ സേലാ വിയ ഹോതീ’’തി. തേനാഹ – ‘‘തം സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

൬൧. വന്തന്തി ഛഡ്ഡിതം, വിസ്സട്ഠന്തി അത്ഥോ.

൬൨. ഉപരിസമാപത്തിലാഭിനോതി ഏത്ഥ ഉപരിസമാപത്തീതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി അധിപ്പേതാ, അരഹതോ ച മഗ്ഗാധിഗമേനേവ അനാഗാമിഫലസമാപത്തി, സേക്ഖാനം വിസയാ ഹേട്ഠിമാ ഫലസമാപത്തിയോ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. ലോകിയാ പന നികന്തിപ്പഹാനേന പടിനിസ്സട്ഠാതി ആഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ…പേ… ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

൬൩. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, സുനക്ഖത്ത, കാമഗുണാ’’തിആദിനാ ആരദ്ധദേസനാ, ‘‘സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി അരഹത്തകിത്തനേന നിട്ഠാപിതാതി തതോ പരം, ‘‘ഠാനം ഖോ പനാ’’തിആദികാ ദേസനാ, ‘‘പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാ ഖീണാസവസ്സ സമാപത്തിലാഭിനോതി യോജനാ, ഏവം വാ ഖീണാസവസ്സ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സാതി യോജേതബ്ബാ. പടിക്ഖിത്തം അട്ഠകഥായം. തസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘സമാപത്തിലാഭിനോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ സുക്ഖവിപസ്സകോ അധിമാനികോ സമാപത്തിലാഭിനോ സമാനയോഗക്ഖമോ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതായ ഭേദാഭാവതോ, ഏവം സുക്ഖവിപസ്സകോ ഖീണാസവോ സമാനയോഗക്ഖമോ ഖീണാസവഭാവേന വിസേസാഭാവതോ, തസ്മാ ‘‘സമാപത്തിലാഭിമ്ഹി കഥിതേ ഇതരോപി കഥിതോവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനന്തി സമാപത്തിലാഭിനോ അധിമാനികസ്സ ഖീണാസവസ്സ ച. തേനേവാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സ താവാ’’തിആദി.

യദഗ്ഗേനാതി യേന ഭാഗേന. യദിപി ഖീണാസവസ്സ അസപ്പായാരമ്മണം കിലേസാനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ന ഹോതി തേസം സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ. സന്തവിഹാരപരിപന്ഥോ പന സിയാ വിസഭാഗതോതി വുത്തം – ‘‘ഖീണാസവസ്സപി അസപ്പായമേവാ’’തി. തേനാഹ – ‘‘വിസം നാമ…പേ… വിസമേവാ’’തി. ഏതേന ‘‘യഥാ വിസജാനനം അപ്പമാണം, വികാരുപ്പാദനതോ പന തം പരിഹരിതബ്ബം, ഏവം പരിഞ്ഞാതമ്പി വത്തു അത്ഥവിസേസാഭാവേന ഏകരൂപമേവാതി തം പരിഹരിതബ്ബമേവാ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ന ഹി അസംവുതേന ഭവിതബ്ബം അസാരുപ്പഭാവതോ. യുത്തപയുത്തേനേവാതി സഭാഗാരമ്മണസ്സ ആലോകനാദീസു യുത്തേനേവ ഭവിതും വട്ടതി.

൬൪. യത്ഥ സയം നിപതതി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സന്താനസ്സ വിപ്പസന്നവസേന രുപ്പനതോ, വിസസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭാവതോ ച ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാതോ വിസദോസോ’’തി വുത്തം. രുപ്പതീതി കത്തബ്ബാദിമുച്ഛാപാദനേന വികാരം ഉപ്പാദേതി. അനുദ്ധംസേയ്യാതി വിബാധേയ്യ. രാഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ കുസലചിത്തപ്പവത്തിയാ ഓകാസം അദേന്തോ തം വിബാധതി; തഥാഭൂതോ സദ്ധാസിനേഹസ്സ സമഥവിപസ്സനാഭിവുഡ്ഢിയാ വമനേന ച തം വിസോസേതി മിലാപേതി. തേനാഹ ‘‘സോസേയ്യ മിലാപേയ്യാ’’തി. സഗഹണസേസന്തി ഗഹേതബ്ബവിസം സാവസേസം കത്വാതി അത്ഥോ. ന അലം ന സമത്ഥന്തി അനലം. സൂകപരിയായോ പാളിയം വുത്തോ സുക-സദ്ദോതി ആഹ – ‘‘വീഹിസുകാദി ച സൂക’’ന്തി.

സഉപാദാനസല്ലുദ്ധാരോ വിയ അപ്പഹീനോ അവിജ്ജാവിസദോസോ ദട്ഠബ്ബോ മഹാനത്ഥുപ്പാദനതോ. അസപ്പായ…പേ… അസംവുതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ അത്തഭാവസ്സ അപരിഹരണഭാവതോ. മരണം വിയ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തനം അധിസീലസങ്ഖാതസ്സ ആയുനോ അപേതത്താ. മരണമത്തം ദുക്ഖം വിയ ആപത്തിയാ ആപജ്ജനം യഥാവുത്തസ്സ ആയുനോ ഉപപീളനകഭാവതോ. ഇമിനാവ നയേന ഓപമ്മസംസന്ദനന്തി ഏത്ഥ അനുപാദിസേസസല്ലുദ്ധാരോ വിയ പഹീനോ അവിജ്ജാവിസദോസോ; സപ്പായ…പേ… സുസംവുതകാലോ, തദുഭയേന വണേ പുഥുത്തം ന ഗതേ മരണാഭാവോ വിയ സിക്ഖായ അപച്ചക്ഖാനം, മരണമത്തദുക്ഖാഭാവോ വിയ അഞ്ഞതരായ സംകിലിട്ഠായ ആപത്തിയാ അനാപജ്ജനന്തി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൬൫. സതിയാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ‘‘അരിയായാ’’തി ന വിസേസിതന്തി ആഹ – ‘‘സതി പഞ്ഞാഗതികാ’’തിആദി. പഞ്ഞാ ചേത്ഥ ലോകിയാ അധിപ്പേതാ, ന ലോകുത്തരാതി ആഹ – ‘‘പരിസുദ്ധായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി.

ഖീണാസവസ്സ ബലന്തി ഉളാരതമേസു ദിബ്ബസദിസേസുപി ആരമ്മണേസു മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അനുപനമനഹേതുഭൂതം സുസംവുതകാരിസങ്ഖാതം ഖീണാസവബലം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സംവുതകാരീ’’തി വുത്തം, ഉക്കംസഗതസതിവേപുല്ലത്താ യഥാ അസംവരസ്സ അസംവരോ ഹോതി, ഏവം സതിസമ്പജഞ്ഞബലേന ചക്ഖാദിദ്വാരാനി സംവരിത്വാ ദസ്സനാദികിച്ചകാരീ. ഏവം ജാനിത്വാതി ‘‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തി ഏവം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. ഉപധീയതി ദുക്ഖം ഏതേഹീതി ഉപധീ, കിലേസാതി ആഹ – ‘‘കിലേസുപധിപഹാനാ നിരുപധീ’’തി. തതോ ഏവ ഉപാദീയതി ദുക്ഖം ഏതേഹീതി കിലേസാ ‘‘ഉപാദാനാ’’തിപി വുച്ചന്തീതി ആഹ – ‘‘നിരുപാദാനോതി അത്ഥോ’’തി. ഉപധീ സമ്മദേവ ഖീയന്തി ഏത്താതി ഉപധിസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ – ‘‘ഉപധീനം സങ്ഖയഭൂതേ നിബ്ബാനേ’’തി. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണം കത്വാ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. കാമുപധിസ്മിം കായം ഉപസംഹരിസ്സതീതി ‘‘കാമേസേവിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ കായം ഉപനാമേസ്സതി; കായൂപസംഹാരോ താവ തിട്ഠതു, തഥാ ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി ഏതം കാരണം നത്ഥീതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഖണപഭങ്ഗുതായ ന നിച്ചാ ന ധുവാതി അനിച്ചാ. തതോ ഏവ പണ്ഡിതേഹി ന ഇച്ചാ ന ഉപഗന്തബ്ബാതിപി അനിച്ചാ. സോ ചായം അനിച്ചത്ഥോ ഉദയവയപരിച്ഛിന്നതായ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ’’തി ആഹ; ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിനസ്സനതോതി അത്ഥോ. അയഞ്ച അനിച്ചതാ വക്ഖമാനാ ച തുച്ഛാദിതാ ദ്വിന്നമ്പി കാമാനം സാധാരണോതി ആഹ – ‘‘വത്ഥുകാമാപി കിലേസകാമാപീ’’തി. രിത്താ വിവിത്താ, തേസം നിച്ചസാരാദീനം അത്തനി അഭാവതോ തേഹി വിസുംഭൂതാ. യഥാ പന സബ്ബസോ സഭാവരഹിതമാകാസം ‘‘തുച്ഛം രിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, ന ഏവമേതേ. ഏതേ പന കേവലം നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ ഏവ തുച്ഛാ രിത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന പനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ന ഹി തുച്ഛമുട്ഠി നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം ലോകസമഞ്ഞാവസേന വുത്തം, ലോകസമഞ്ഞാ ലോകിയകഥാ ന ലങ്ഘിതബ്ബാ.

മുസാതി ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനതായ ന ദിസ്സതീതി ആഹ ‘‘മുസാതി നാസനകാ’’തി. വിസംവാദനട്ഠേന വാ മുസാ. ഏതേ ഹി അസുഭാദിസഭാവാപി ബാലാനം സുഭാദിഭാവേന ഉപട്ഠഹന്താ സുഭാദിഗ്ഗഹണസ്സ പച്ചക്ഖഭാവേന സത്തേ വിസംവാദേന്തി. നസ്സനസഭാവാതി ഖണഭങ്ഗത്താ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനതായ ദിസ്സമാനാ വിയപി ഹുത്വാ അപഞ്ഞായനകപകതികാ. തേനാഹ ‘‘ഖേത്തം വിയാ’’തിആദി. ധമ്മസദ്ദോ ചേത്ഥ ‘‘ജാതിധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൯൮) വിയ പകതിപരിയായോ, തഥാ സഭാവസദ്ദോ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. മോസധമ്മാതി മോസനപകതികാ, കുസലഭണ്ഡഹരണസഭാവാതി അത്ഥോ. മായാകതന്തി മായായ കതം ഉദകാദിമണിആദിആകാരേന മായാദിനാ ഉപട്ഠാപിതം; മായാകതം വിയ മായാകതം അഞ്ഞസഭാവാ ഹുത്വാ അതഥാ ഉപട്ഠഹനതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ചക്ഖുപഥേ ഏവ കതവിജ്ജായ, ന തതോ പരന്തി വുത്തം – ‘‘ദസ്സനൂപചാരേ ഠിതസ്സേവ തഥാ പഞ്ഞായതീ’’തി. തയിദം സമ്ബരവിജ്ജാവസേന വുത്തം.

ഏവം താവകാലികഭാവേന കാമാനം മായാകതഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തതോ അഞ്ഞേനപി പകാരേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. അനിച്ചാദിസഭാവാനം കാമാനം നിച്ചാദിസഭാവദസ്സനം വിപല്ലാസസഹഗതതായ വേദിതബ്ബം. ബാലാനം ലാപനതോതി അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനം അന്ധബാലാനം പുഗ്ഗലാനം വിപല്ലാസഹേതുതോ. മനുസ്സലോകേ ഠത്വാ മനുസ്സാനം വാ വസേന ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാതി മാനുസകാ പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി. തതോ ഏവ ച ‘‘സമ്പരായികാതി തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മാ പച്ചക്ഖസഭാവാ ആരമ്മണഭൂതാ ഏതാസം അത്ഥീതി ദിട്ഠധമ്മികാ. സമ്പരായികേ കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ സമ്പരായികാ. തേ സമേച്ച ധീയതി ഏത്ഥ ആണാതി ധേയ്യം, ആണാപവത്തിട്ഠാനം. മാരസ്സ ധേയ്യന്തി മാരധേയ്യം തസ്സ ഇസ്സരിയപവത്തനത്താ. തേനാഹ ‘‘യേഹീ’’തിആദി. ഗഹിതന്തി വിസയവിസയീഭാവേന ഗഹിതം, ആരമ്മണവസേന ആരമ്മണകരണവസേന ച ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ആരമ്മണകരണവസേന ഗഹണം നാമ ‘‘ഇദം മയ്ഹ’’ന്തി അവിഭാഗേന പരിഗ്ഗഹകരണം; ആരമ്മണവസേന പന ഗഹണം ഭാഗസോ ആരമ്മണാനുഭവനന്തി വദന്തി. ഉഭയസ്സപി പന തണ്ഹാരാഗവസേന ഗഹണം സന്ധായ, ‘‘ഉഭയമേതം ഗഹിത’’ന്തി വുത്തം. മാരോതി കിലേസമാരോ. യദഗ്ഗേന കിലേസമാരോ, തദഗ്ഗേന ദേവപുത്തമാരോപി തേ അത്തനോ വസം വത്തേതി. തം സന്ധായാതി ധമ്മമുഖേന പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണം സന്ധായ.

അപ്പഹീനവിപല്ലാസാ ഹി പുഗ്ഗലാ കാമാധിമുത്താ മാരസ്സ ഇസ്സരിയവത്തനട്ഠാനതായ ‘‘മാരധേയ്യ’’ന്തി വുത്താ, തഥാ മാരസ്സ നിവാപഗോചരപരിയായേഹിപി തേ ഏവം വുത്താതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘യഥാ ചോളസ്സാ’’തിആദിമാഹ. നിവപതീതി നിവാപോ, സോ ഏവ ബീജന്തി നിവാപബീജം. തേതി കാമഗുണാ. യത്ഥാതി യസ്മിം പദേസേ.

മനസി ഭവാതി മാനസാതി ആഹ ‘‘ചിത്തസമ്ഭൂതാ’’തി. തേ പന അവിജ്ജാദയോ പാളിയം ആഗതാ. ഏവഞ്ഹി ലോഹിതസന്നിസ്സയോ പുബ്ബോ വിയ അനുരോധൂപനിസ്സയോ വിരോധോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘മമായിതേ വത്ഥുസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ. തേധാതി ഏത്ഥ ഇധാതി നിപാതമത്തം ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦) വിയ. കാമലോകന്തി കാമഗുണസങ്ഖാതം സങ്ഖാരലോകം, യത്ഥ വാ ലോകേ കാമഗുണവന്തം ലോകം. ചിത്തേന അധിട്ഠഹിത്വാതി ഝാനാരമ്മണം പടിഭാഗനിമിത്തം ഭാവനാചിത്തേന ഉപ്പാദേത്വാ. പരിത്തം നാമ വിക്ഖമ്ഭനഅസമത്ഥത്താ കിലേസേഹി പരിതോ ഖണ്ഡിതം വിയ ഹോതി. തസ്സ പടിക്ഖേപേനാതി പരിത്തഭാവപടിക്ഖേപേന. പമാണന്തിപി കാമാവചരമേവ പാപകാനം പമാണകരണധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന അപ്പജഹനതോ. തപ്പടിക്ഖേപവസേന അപ്പമാണം നാമ മഹഗ്ഗതന്തി ആഹ – ‘‘രൂപാവചരം അരൂപാവചര’’ന്തി. സമുച്ഛേദവസേന കിലേസാനം അപ്പഹാനേന മഹഗ്ഗതജ്ഝാനമ്പി സുഭാവിതം നാമ ന ഹോതി, പഗേവ പരിത്തജ്ഝാനന്തി ആഹ – ‘‘സുഭാവിതന്തി…പേ… ലോകുത്തരസ്സേവേതം നാമ’’ന്തി. ഏതസ്സ വസേനാതി ‘‘സുഭാവിത’’ന്തി പദസ്സ വസേന.

തമേവ പടിപദന്തി തമേവ അഭിജ്ഝാദിപഹാനാവഹം ഝാനപടിപദം. അരഹത്തേ തസ്സ ഉപായഭൂതായ വിപസ്സനായ വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ തസ്സ ഉപായഭൂതേ ഉപചാരേ വാ സതി ചിത്തം പസന്നമേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അരഹത്തം വാ…പേ… ഉപചാരം വാ’’തി. അധിമോക്ഖസമ്പസാദോതി ‘‘അജ്ജേവ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വാ വിപസ്സനായ വീഥിപടിപന്നത്താ; ‘‘അജ്ജേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’’തി വാ ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തസ്സ സമാഹിതത്താ അധിമുച്ചനഭൂതോ സമ്പസാദോ. പടിലാഭസമ്പസാദോതി അരഹത്തസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ വാ അധിഗമസങ്ഖാതോ സമ്പസാദോ. പടിലാഭോപി ഹി കിലേസകാലുസിയാഭിഭവനതോ ചിത്തസ്സ സുപ്പസന്നഭാവാവഹത്താ ‘‘സമ്പസാദോ’’തി വുത്തോ. പച്ചയാതി നാമരൂപപച്ചയാ അവിജ്ജാദയോ. സബ്ബഥാതി സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോതി സബ്ബപ്പകാരേന. ആസാതി അധിമുച്ചനവസേന ആസീസനാ. തേനാഹ – ‘‘ആസാ സന്തിട്ഠതി, അധിമോക്ഖം പടിലഭതീ’’തി.

പാദകന്തി പദട്ഠാനം. കിലേസാ സന്നിസീദന്തീതി നീവരണസഹഗതാ ഏവ കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന വൂപസമന്തി. സതീതി ഉപചാരജ്ഝാനാവഹാ സതി സന്തിട്ഠതി. സങ്ഖാരഗതന്തി ഭാവനായ സമതായ പവത്തമാനത്താ, ഇമേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഏകരസാ ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി, ഭാവനാചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നം സങ്ഖാരഗതം വിഭൂതം പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ചിത്തുപ്പാദോതി ഭാവനാചിത്തുപ്പാദോ. ലേപപിണ്ഡേതി സിലേസപിണ്ഡേ ലഗ്ഗമാനോ വിയ അപ്പിതോ വിയ ഹോതി. ഉപചാരേന സമാധിയതി ഉപചാരജ്ഝാനേന സമാധിയതി. അയന്തി അയം ദുവിധോപി അധിമുച്ചനാകാരോ അധിമോക്ഖസമ്പസാദോ നാമ. തസ്മിം സമ്പസാദേ സതീതി ഏതസ്മിം വിപസ്സനാലക്ഖണേ, ഉപചാരജ്ഝാനേ വാ അധിമോക്ഖസമ്പസാദേ സതി. യോ പന അരഹത്തം വാ പടിലഭതി ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ, തസ്സ ചിത്തം വിപ്പസന്നം ഹോതിയേവ, അയം നിപ്പരിയായതോ പടിലാഭസമ്പസാദോ, ഏവം സന്തേപി ഇധാമിപ്പേതമേവ ദസ്സേതും, ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി വുത്തം. വിപസ്സനാ ഹീതിആദി വുത്തസ്സ സമത്ഥനം. തത്ഥ പഞ്ഞായാതി അരഹത്തപഞ്ഞായ. അധിമുച്ചനസ്സാതി സദ്ദഹനം ഉസ്സുക്കാപജ്ജനസ്സ. ഉപചാരന്തി ഉപചാരജ്ഝാനം. ആനേഞ്ജസമാപത്തിയാ അധിമുച്ചനസ്സ കാരണന്തി യോജനാ.

ഏതരഹി വാതി ഇദാനിമേവ. ആനേഞ്ജം വാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ. സമാപജ്ജതീതി അധിഗച്ഛതി. ഇദം ഹീതിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരതി. അരഹത്തസച്ഛികിരിയാ നാമ അഗ്ഗമഗ്ഗഭാവനായ സതി അത്ഥതോ ആപന്നാ ഹോതി, അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഏവ തദത്ഥം അധിമുച്ചിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അഥ വാ’’തി വികപ്പന്തരമാഹ. തത്ഥ യഥാ നാമ പാസാദസ്സ അത്ഥായ സമാനീതദബ്ബസമ്ഭാരാവയവേ അപ്പഹോന്തേ കൂടാഗാരം കാതും ന പഹോന്തിയേവ, ഏവംസമ്പദമിദന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘തം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതീ’’തി ആഹ. ചതുസച്ചം വാ സച്ഛികരോതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാധിഗമനവസേന ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതി ഉഭയസ്സപി ഹേതുപരിഗ്ഗഹിതത്താ.

തത്രാതി തസ്മിം ‘‘പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതി, ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതീ’’തി യഥാവുത്തേ വിസേസാധിഗമേ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ യോജനാനയോ. ഏവം ഹോതീതി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന ചിത്താഭിനീഹാരോ ഹോതി. കിച്ചന്തി പബ്ബജിതകിച്ചം. തതോതി അരഹത്താധിഗമനതോ. ഓസക്കിതമാനസോതി സംകുചിതചിത്തോ. അന്തരാ ന തിട്ഠതീതി അസമാഹിതഭൂമിയം ന തിട്ഠതി. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ തസ്സ പുരിസസ്സ വനമഹിംസം ഗഹേതും ഉസ്സാഹവതോ ഓസക്കന്തസ്സ സസഗോധാദിഗ്ഗഹണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ഏവം ഇമസ്സപി ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തം ഗഹേതും ഉസ്സാഹവതോ തതോ ഓസക്കിത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപജ്ജനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. ഏസേവ നയോതി യഥാവുത്തം ഉപമം ഉപമാസംസന്ദനഞ്ച മഗ്ഗഭാവനായോജനായം ചതുസച്ചസച്ഛികിരിയായോജനായഞ്ച അതിദിസതി.

ഹേതുഅത്ഥജോതനോ യന്തി നിപാതോ, കരണേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യേന കാരണേനാ’’തി. തസ്സ സംവത്തനം അരഹതി, തം വാ പയോജനം ഏതസ്സാതി തംസംവത്തനികം. വിഞ്ഞാണന്തി വിപാകവിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജസഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി ആനേഞ്ജൂപഗം. യഥാ കുസലം ആനേഞ്ജസഭാവം, ഏവം തം വിപാകവിഞ്ഞാണമ്പി ആനേഞ്ജസഭാവം ഉപഗതം അസ്സ ഭവേയ്യ. തേനാഹ – ‘‘കാദിസമേവ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ’’തി. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. കുസലവിഞ്ഞാണന്തി വിപാകവിഞ്ഞാണമ്പി തം കുസലം വിയ വദന്തി. തന്നാമകമേവാതി കുസലം വിയ ആനേഞ്ജനാമകമേവ സിയാ. ഏത്ഥ ച പുരിമവികപ്പേ ‘‘ആനേഞ്ജൂപഗ’’ന്തി തംസദിസതാ വുത്താ, ദുതിയവികപ്പേ തതോ ഏവ തംസമഞ്ഞതാ. സോ പനായമത്ഥോതി ആനേഞ്ജസദിസതായ വിപാകകാലേപി തംനാമകമേവ അസ്സാതി യഥാവുത്തോ അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ വുത്തനയേന. ഏത്ഥ ഹി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരഹേതുവിപാകവിഞ്ഞാണം ‘‘ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തത്താ തംനാമകമേവ കത്വാ ദീപിതം. അരഹത്തസ്സാപീതി അപിസദ്ദേന അഗ്ഗമഗ്ഗഭാവനായപി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഭാവനായപീതി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. സമാധിവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാതി ‘‘വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യ’’ന്തി സമഥനയം ദസ്സേത്വാ ദേസനാ കഥിതാ.

൬൭. അയഞ്ഹി ഭിക്ഖൂതി യം ഉദ്ദിസ്സ അയം ദുതിയാനേഞ്ജസപ്പായദേസനായ ഭിക്ഖു വുത്തോ. പഞ്ഞവന്തതരോതി വത്വാ തം ദസ്സേതും, ‘‘ദ്വിന്നമ്പി കമ്മട്ഠാനം ഏകതോ കത്വാ സമ്മസതീ’’തി വുത്തം. ഹേട്ഠിമസ്സ ഹി ‘‘യേ ച ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാ’’തിആദിനാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനേവ രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ കതോ, ഇമസ്സ പന ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദിനാ സകലരൂപധമ്മവസേന. ഭഗവാ ഹി കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ കമ്മട്ഠാനികസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാരണബലാനുരൂപമേവ പഠമം ഭാവനാഭിനിവേസം ദസ്സേതി; സോ പച്ഛാ ഞാണേ വിപുലം ഗച്ഛന്തേ അനവസേസതോ ധമ്മം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. രൂപപടിബാഹനേനാതി രൂപവിരാഗഭാവനായ സബ്ബസോ സമതിക്കമേന. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു തതിയാനേഞ്ജാദീസു.

പഞ്ഞവന്തതരോതി പഞ്ഞുത്തരോ. തിണ്ണമ്പി കമ്മട്ഠാനം ഏകതോ കത്വാതി കാമഗുണാ സബ്ബരൂപധമ്മാ കാമസഞ്ഞാതി ഏവം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കമ്മട്ഠാനവസേന തിധാ വുത്തേ സമ്മസനൂപഗധമ്മേ ഏകതോ കത്വാ, ‘‘സബ്ബമേതം അനിച്ച’’ന്തി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ, സമ്മസതി യഥാ – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൮; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪, ൭, ൮; തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൦, ൧൧; പടി. മ. ൨.൩൦). തേനാഹ – ‘‘ഉഭയമേതം അനിച്ച’’ന്തിആദി. കാമരൂപസഞ്ഞാവസേന ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഭേദതോ അട്ഠ ഏകേകകോട്ഠാസാതി ഏവം കതം ഉഭയന്തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ദിട്ഠധമ്മിക…പേ… വസേന സങ്ഖിപിത്വാ ഉഭയന്തി വുത്ത’’ന്തി. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനാതി തണ്ഹാഭിനന്ദനാവസേന ‘‘ഏതം മമാ’’തി, ദിട്ഠാഭിനന്ദനാവസേന ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഏവം അഭിനന്ദിതും. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അഭിനന്ദിതും അജ്ഝോസായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഠാതുന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. കാമപടിബാഹനേനാതി ഇദം ആഗമനപടിപദാദസ്സനത്ഥം, വണ്ണഭണനത്ഥഞ്ച വുത്തം. രൂപപടിബാഹനം ഹിസ്സ ആസന്നം, തതോപി ആകാസാനഞ്ചായതനസമതിക്കമോ, തംസമതിക്കമേന സഹേവ സബ്ബേ താ വിപസ്സനാവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാ ‘‘ഉഭയമേതം അനിച്ച’’ന്തിആദിവചനതോ.

൬൮. ഇധ അത്തനോ ചാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനം സന്ധായാഹ. നിരുജ്ഝന്തി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗനിരോധേന, സമാപജ്ജനക്ഖണേ പന അനുപ്പാദനേനപി. തേനാഹ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പത്വാ’’തി. അതപ്പകട്ഠേനാതി ഉളാരതരഭാവേന ഝാനസമാപത്തിയാ അതിത്തികരഭാവേന. തമേവ പടിപദന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭാവനമാഹ. സമാധിവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാ തതിയാരുപ്പകമ്മട്ഠാനസ്സ വുത്തത്താ ‘‘യത്ഥേതാ’’തിആദിനാ.

ഇധ അത്തനോതി ദ്വികോടികസുഞ്ഞതാമനസികാരസങ്ഖാതം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. ഹേട്ഠാ വുത്തപടിപദന്തി അനന്തരം വുത്തആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനം. സതി സമഥഭാവനായം സുഞ്ഞതാമനസികാരസ്സ ഇധ സാതിസയത്താ വുത്തം. ‘‘ദുതിയാകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ വിപസ്സനാവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാ’’തി.

൭൦. തതിയാകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ അത്തനോതി ചതുകോടികസുഞ്ഞതാമനസികാരസങ്ഖാതം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാധികാരേ. ക്വചീതി കത്ഥചി ഠാനേ, കാലേ, ധമ്മേ വാ. അഥ വാ ക്വചീതി അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ. അത്തനോ അത്താനന്തി സകത്താനം. ‘‘അയം ഖോ, ഭോ ബ്രഹ്മാ…പേ… വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൨) പരപരികപ്പിതം അത്താനഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കസ്സചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരസ്സാതി ‘‘പരാ പജാ’’തി ‘‘പരോ പുരിസോ’’തി ച ഏവം ഗഹിതസ്സ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമ-സദ്ദോ അട്ഠാനപയുത്തോതി ആഹ ‘‘മമസദ്ദം താവ ഠപേത്വാ’’തി. പരസ്സ ചാതി അത്തതോ അഞ്ഞസ്സ, ‘‘പരോ പുരിസോ നാമ അത്ഥി മമത്ഥായ സജിതോ, തസ്സ വസേന മയ്ഹം സബ്ബം ഇജ്ഝതീ’’തി ഏവം ഏകച്ചദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതവസേന പരം അത്താനം, തഞ്ച അത്തനോ കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ന ച ക്വചനീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച നാഹം ക്വചനീതി സകഅത്തനോ അഭാവം പസ്സതി. ന കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി സകഅത്തനോ ഏവ കസ്സചി അനത്തനിയതം പസ്സതി. ന ച, മമാതി ഏതം ദ്വയം യഥാസങ്ഖ്യം സമ്ബന്ധിതബ്ബം, അത്ഥീതി പച്ചേകം. ‘‘ന ച ക്വചനി പരസ്സ അത്താ അത്ഥീ’’തി പരസ്സ അത്തനോ അഭാവം പസ്സതി, ‘‘തസ്സ പരസ്സ അത്തനോ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനതാ ന ചത്ഥീ’’തി പരസ്സ അത്തനോ അനത്തനിയതം പസ്സതി. ഏവം അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച ഖന്ധാനം അത്തത്തനിയസുഞ്ഞതാ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജതാ ചതുകോടികസുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനേന ദിട്ഠാ ഹോതി. ഹേട്ഠാ വുത്തപടിപദന്തി ഇധാപി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനമേവ വദതി. വിപസ്സനാവസേനേവ ഓസക്കനാ കഥിതാ ചതുകോടികസുഞ്ഞതാദസ്സനവിസേസഭാവതോ, തപ്പധാനത്താ ചസ്സ മനസികാരസ്സ.

ഇധ അത്തനോതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനമാഹ. സബ്ബസഞ്ഞാതി രൂപസഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ ഹേട്ഠിമാ തിസ്സോ അരൂപസഞ്ഞാതി ഏവം സബ്ബസഞ്ഞാ അനവസേസാ നിരുജ്ഝന്തീതി വദന്തി. ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്താ’’തി പന വിസേസിതത്താ ഇമസ്മിം ആഗതാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസഞ്ഞാദയോ അപി സഞ്ഞാതി അപരേ. തന്തി സമ്മുതിമത്തം കാമസഞ്ഞാപടിബാഹനവസേനേവ തേസം നാനത്തസഞ്ഞാദിനിരോധസ്സ അത്ഥസിദ്ധത്താ. സമാധിവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭാവനായ സമഥകമ്മട്ഠാനഭാവതോ.

൭൧. പുബ്ബേ പഞ്ചവിധം കമ്മവട്ടന്തി പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ നികന്തിതണ്ഹാ ഉപഗമനം ഉപാദാനം ചേതനാ ഭവോതി ഏവമാഗതോ സപരിക്ഖാരോ കമ്മപ്പബന്ധോ. ന ആയൂഹിതം അസ്സാതി ന ചേതിതം പകപ്പിതം ഭവേയ്യ. ഏതരഹി ഏവം പഞ്ചവിധം വിപാകവട്ടന്തി വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാസങ്ഖാതോ പച്ചുപ്പന്നോ വിപാകപ്പബന്ധോ നപ്പവത്തേയ്യ കാരണസ്സ അനിപ്ഫന്നത്താ. സചേ ആയൂഹിതം ന ഭവിസ്സതീതി യദി ചേതിതം പകപ്പിതം ന സിയാ. യം അത്ഥീതി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനകം. തേനാഹ ‘‘ഭൂത’’ന്തി. തഞ്ഹി പച്ചയനിബ്ബത്തതായ ‘‘ഭൂത’’ന്തി വുച്ചതി. തം പജഹാമീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തതോ ഏവ ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനവസേന പജഹാമി പരിച്ചജാമി.

പരിനിബ്ബായീതി സഹ പരികപ്പനേന അതീതത്ഥേതി ആഹ ‘‘പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി. പരിനിബ്ബായേയ്യ നു ഖോതി വാ പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. ന കിഞ്ചി കഥിതന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന ഞാണുത്തരസ്സേവ വിസയഭാവതോ സരൂപതോ ന കിഞ്ചി കഥിതം, നയേന പനസ്സ വിസേസം ഞാപേതുകാമത്താ. ഭഗവതോ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി നിസിന്നോ ആനന്ദോ അനുസന്ധികുസലതായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പാദകം കത്വാ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസന്ധിം അരഹത്തഞ്ച സന്ധായ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, ഇമിനാ പുച്ഛാനുസന്ധിനാ തമത്ഥം ദേസേസ്സാമീ’’തി. ഓസക്കനായ ച ഇധാധിപ്പേതത്താ ഭിന്നരസദേസനാ ഹോതീതി പുച്ഛാനുസന്ധി പുച്ഛിതാ. തസ്മിഞ്ഹി അസതി അനുസന്ധിഭേദഭിന്നേസാ ദേസനാ, ന ച ബുദ്ധാചിണ്ണാ ഭിന്നരസദേസനാതി. വിപസ്സനാനിസ്സിതന്തി തന്നിസ്സിതം. തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ഉപാദിയതി ഏതേനാതി ച ഉപാദാനം. ന പരിനിബ്ബായതി പഹാതബ്ബസ്സ അപ്പജഹനതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ധമ്മാപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦). ഉപാദാനസേട്ഠന്തി ഇദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭവസ്സ സബ്ബഭവഗ്ഗതാദസ്സനപരം, ന പന അരിയഭവഗ്ഗസ്സ ഉപാദാനസേട്ഠതാപടിസേധപരം.

൭൩. നിസ്സായാതി ഭവപരിയാപന്നം നാമ ധമ്മം നിസ്സായ തപ്പരിയാപന്നം നാമ നിസ്സായ ഓഘനിത്ഥരണാ ഭഗവതാ അക്ഖാതാ; അഹോ അച്ഛരിയമേതം, അഹോ അബ്ഭുതമേതന്തി.

നവസുപി ഠാനേസു സമഥയാനികസ്സേവ വസേന ദേസനായ ആഗതത്താ, ഇധ ച കസ്സചിപി പാദകജ്ഝാനസ്സ അനാമട്ഠത്താ വുത്തം – ‘‘അരിയസാവകോതി സുക്ഖവിപസ്സകോ അരിയസാവകോ’’തി. നവന്നമ്പി കമ്മട്ഠാനം ഏകതോ കത്വാ സമ്മസതീതി ഇദം ഝാനധമ്മേപി അനുസ്സവലദ്ധേ ഗഹേത്വാ സമ്മസനം സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം; തേഭൂമകസങ്ഖാരഗതം ഇധ വുത്തന്തി അനവസേസതോ പരിഗ്ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘യാവതാ സക്കായോ’’തി.

ഏതം അമതന്തി അമതം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തിയാ ഏതം അരഹത്തം അമതരസം. തേനാഹ – ‘‘ഏതം അമതം സന്തം, ഏതം പണീത’’ന്തി. ‘‘അനുപാദായ കിഞ്ചിപി അഗ്ഗഹേത്വാ ചിത്തം വിമുച്ചീ’’തി വുത്തത്താപി അനുപാദാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ നിബ്ബാനം അഞ്ഞത്ഥ സുത്തേ വുച്ചതി.

തിണ്ണം ഭിക്ഖൂനന്തി അഭിനിവേസഭേദേന തിവിധാനം. പാദകം കത്വാ ഠിതസ്സ ഓസക്കനായ അഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സമോധാനേത്വാതി സമ്മദേവ ഓദഹിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അസങ്കരതോ വവത്ഥപേത്വാ. സുകഥിതം നാമ ഹോതി കഥേതബ്ബസ്സ അനവസേസേത്വാ കഥിതത്താ.

ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. ഗണകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. യഥാ ഹേട്ഠിമസോപാനഫലകം ഓരോഹന്തസ്സ പച്ഛിമം നാമ ഹോതി, ഏവം ആരോഹന്തസ്സ പഠമം നാമ ഹോതീതി വുത്തം – ‘‘യാവ പച്ഛിമസോപാനകളേവരാതി യാവ പഠമസോപാനഫലകാ’’തി. വത്ഥും സോധേത്വാതി വത്ഥുവിജ്ജാചരിയേന വുത്തവിധിനാ പാസാദവത്ഥുനോ സോധനവിധിം കത്വാ. ഏത്ഥാതി പാസാദകരണേ. സത്തധാ ഭിന്നസ്സ വാലഗ്ഗസ്സ അംസുകോടിവേധകോ വാലവേധി നാമ. ഠാനസമ്പാദനന്തി വേസാഖമണ്ഡലാദീനം സമ്പാദനം. മുട്ഠികരണാദീഹീതി ഉസുമുട്ഠികരണജിയാഗാഹജിയാവിജ്ഝാദീഹി. ഏവം ഗണാപേമാതി ഏകം നാമ ഏകമേവ, ദ്വേ ദുകാ ചത്താരി, തീണി തികാനി നവ, ചത്താരി ചതുക്കാനി സോളസാതിആദിനാ ഏവം ഗണനം സിക്ഖാപേമ.

൭൫. കേരാടികാ ഹോന്തീതി സമയസ്സ അനുപക്കിലിട്ഠകരണമായാസാഠേയ്യേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തി. തം ദമനം ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമതി, അയമസ്സ ജാതിദോസാഭാവോ.

൭൬. സതിസമ്പജഞ്ഞാഹി സമങ്ഗിഭാവത്ഥായാതി സതതവിഹാരിഭാവസാധനേഹി സതിസമ്പജഞ്ഞേഹി സമന്നാഗമത്ഥായ. നനു ച ഖീണാസവാ സതിവേപുല്ലപ്പത്താ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്താ ച, കഥം തസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞം പയോഗസാധനീയം പവത്തന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഹീ’’തിആദി. സതതവിഹാരീതി സതതം സമാപത്തിവിഹാരിബഹുലാ, തസ്മാ തേ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി. വുത്തവിപരിയായേന നോസതതവിഹാരിനോ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. അപ്പേതും ന സക്കോതി അനാചിണ്ണഭാവതോ.