൮. ഗോപകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. കമ്മംയേവ കമ്മന്തോ, സോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി കമ്മകരണട്ഠാനം ‘‘കമ്മന്തോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കമ്മന്തട്ഠാന’’ന്തി. തേഹി ധമ്മേഹീതി ബുദ്ധഗുണേഹി. തേ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പമുഖാതി കത്വാ ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണധമ്മേഹീ’’തി. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന അനവസേസം, ഏത്തകോ ഗുണാനം പകാരഭേദോ, തേസു കിഞ്ചിപി പകാരം അനവസേസേത്വാ. സബ്ബകോട്ഠാസേഹി സബ്ബന്തി യത്തകാ ഗുണഭാഗാ, തേഹി സബ്ബേഹി അനവസേസം നിസ്സേസമേവ കത്വാ. യോപി അഹോസീതി യോപി കോസമ്ബിവാസീനം ഭിക്ഖൂനം വസേന കോസമ്ബിയം കലഹോ അഹോസി. സോപി തത്ഥേവ ഉപ്പന്നട്ഠാനേയേവ ഉപ്പന്നമത്തോ വൂപസമിതോ. പരിനിബ്ബുതകാലേ പനസ്സാതി അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പരിനിബ്ബുതകാലേ പന. ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ ജാതാ, കഥഞ്ച സംവേഗോ ജാതോതി ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠസട്ഠീ’’തിആദി വുത്തം. സാതിസയം അഭിണ്ഹഞ്ച ഉപസമപ്പത്തിയാ അതിവിയ ഉപസന്തുപസന്താ. അനുസംയായമാനോതി അനു അനു സമ്മദേവ ജാനന്തോ വിചാരേന്തോ വോസാസമാനോ. ‘‘അനുസഞ്ഞായമാനോ’’തി വാ പാഠോ. തത്ഥ യ-കാരസ്സ ഞ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അനുവിചരമാനോ’’തി.

൮൦. ഹേട്ഠിമപുച്ഛമേവാതി ഗോപകമോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതപുച്ഛമേവ. സോ ഹി ‘‘തേഹി ധമ്മേഹീ’’തിആദിനാ, ‘‘അത്ഥി കോചി തുമ്ഹാകം സാസനസ്സ സാരഭൂതോ ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛി. അയഞ്ച തമേവ ‘‘പടിസരണോ’’തി പരിയായേന പുച്ഛി. അപ്പടിസരണേതി യം തുമ്ഹേ ഭിക്ഖും പടിബോധേയ്യാഥ, താദിസസ്സ അഭാവേന അപ്പടിസരണേ. തഥാഗതേന പവേദിതോ ധമ്മോ പടിസരണം ഏതേസന്തി ധമ്മപടിസരണാ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മോ അവസ്സയോ’’തി.

൮൧. ആഗച്ഛതീതി വാചുഗ്ഗതഭാവേന ആഗച്ഛതി. വത്ഥുവീതിക്കമസങ്ഖാതേ ഗരുഗരുതരലഹുലഹുതരാദിഭേദേ അജ്ഝാചാരേ ആപത്തിസമഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘ആപത്തി…പേ… ആണാതിക്കമനമേവാ’’തി. യഥാധമ്മന്തി ധമ്മാനുരൂപം. യഥാസിട്ഠന്തി യഥാനുസിട്ഠം. ധമ്മോ നോതി ഏത്ഥ നോ-സദ്ദോ അവധാരണേ ‘‘ന നോ സമം അത്ഥി തഥാഗതേനാ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വിയ. തേനേവാഹ ‘‘ധമ്മോവ കാരേതീ’’തി.

൮൩. ‘‘യഥാ തം തുമ്ഹാദിസേഹി രക്ഖകേഹി ഗോപകേഹീ’’തി ഏവം പസന്നവേസേന അത്താനം ഉക്കംസാപേതുകാമോ. അരിയൂപവാദപാപം ഖമാപനേ സതി അന്തരായായ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഇച്ചേതം കുസല’’ന്തി. ഗോനങ്ഗലമക്കടോതി ഗോനങ്ഗുട്ഠമക്കടോ.

൮൪. അയം ഉക്കംസാപേതും ഇച്ഛിതം യഥാരദ്ധമത്ഥം വിസംവാദേതി അവണ്ണിതമ്പി വണ്ണിതം കത്വാ കഥേന്തോ; ഇമസ്സ വചനസ്സ പടിക്ഖേപേന ഇമിനാ ദാതബ്ബപിണ്ഡപാതസ്സ അന്തരായോ മാ ഹോതൂതി ഏവം പിണ്ഡപാതം രക്ഖിതും ന ഖോ പന സക്കാതി യോജനാ. ഇദന്തി ‘‘ന ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സോ ഭഗവാ’’തിആദിദേസനം. അബ്ഭന്തരം കരിത്വാതി നിബ്ബാനന്തോഗധം കത്വാ, അന്തരം വാ തസ്സ നിജ്ഝാനസ്സ കാരണം കത്വാ. കാമരാഗവസേന ഹി തം നിജ്ഝാനം ഹോതീതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തപദേസേ. സബ്ബസങ്ഗാഹികജ്ഝാനന്തി ലോകിയലോകുത്തരസ്സ അന്തരായോ മാ ഹോതൂതി ഏവം കത്വാപി രൂപാവചരസ്സ മഗ്ഗഝാനസ്സ ഫലഝാനസ്സാതി സബ്ബസ്സപി സങ്ഗണ്ഹനവസേന ദേസിതത്താ സബ്ബസങ്ഗാഹകജ്ഝാനം നാമ കഥിതം.

യം നോ മയന്തി ഏത്ഥ നോതി നിപാതമത്തം. തം നോതി ഏത്ഥ പന നോതി അമ്ഹാകന്തി അത്ഥോ. ഉസൂയതി രാജകിച്ചപസുതതാധീനതായ ഏകത്ഥാഭിനിവേസഭാവതോ. മന്ദപഞ്ഞതായ വസ്സകാരഗതഇസ്സാഭിഭൂതചിത്തതായ പരിപുണ്ണം കത്വാ വുത്തമ്പി അത്ഥം അനുപധാരേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏകദേസമേവ കഥേസീ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഗോപകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.