൯. ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. മേദവണ്ണാ ഉളുപവണ്ണാ ച തത്ഥ തത്ഥ പാസാണാ ഉസ്സന്നാ അഹേസുന്തി മേദാളുപന്തി ഗാമസ്സ സമഞ്ഞാ ജാതാ. ഉളുപവണ്ണാതി ചന്ദസമാനവണ്ണതായ മേദപാസാണാ വുത്താതി കേചി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മേദവണ്ണാ പാസാണാ കിരേത്ഥ ഉസ്സന്നാ അഹേസു’’ന്തി ഇദം വുത്തം. അസ്സാതി സേനാപതിസ്സ. കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥന്തി മല്ലികായ സോകവിനോദനധമ്മകഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം.

രഞ്ഞാതി പസേനദീകോസലരഞ്ഞാ. മഹച്ചാതി മഹതിയാ. പദവിപല്ലാസേന ചേതം വുത്തം. പസാദമരഹന്തീതി പാസാദികാനി. തേനാഹ ‘‘സഹ രഞ്ജനകാനീ’’തി. യാനി പന പാസാദികാനി, താനി പസ്സിതും യുത്താനി. പാസാദികാനീതി വാ സദ്ദഹനസഹിതാനി. തേനാഹ ‘‘പസാദജനകാനീ’’തി. ‘‘അപ്പാബാധ’’ന്തി ആദീസു വിയ അപ്പസദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിസ്സദ്ദാനീ’’തി. അനിയമത്ഥവാചീ യ-സദ്ദോ അനിയമാകാരവാചകോപി ഹോതീതി ‘‘യത്ഥാ’’തി പദസ്സ ‘‘യാദിസേസൂ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി അങ്ഗുലിമാലസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪൭ ആദയോ) ‘‘യസ്സ ഖോ’’തി പദസ്സ ‘‘യാദിസസ്സ ഖോ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ.

൩൬൬. പടിച്ഛദന്തി പടിച്ഛാദകം. രാജകകുധഭണ്ഡാനീതി രാജഭണ്ഡഭൂതാനി. രഹായതീതി രഹോ കരോതി, മം അജ്ഝേസതീതി അത്ഥോ.

൩൬൭. യഥാസഭാവതോ ഞേയ്യം ധാരേതി അവധാരേതീതി ധമ്മോ, ഞാണന്തി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖഞാണസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി. അനുനയോതി അനുഗച്ഛനകോ. ദിട്ഠേന ഹി അദിട്ഠസ്സ അനുമാനം. തേനാഹ ‘‘അനുമാനം അനുബുദ്ധീ’’തി. ആപാണകോടികന്തി യാവ പാണകോടി, താവ ജീവിതപരിയോസാനം. ഏതന്തി ധമ്മന്വയസങ്ഖാതം അനുമാനം. ഏവന്തി ‘‘ഇധ പനാഹ’’ന്തി വുത്തപ്പകാരേന.

൩൬൯. ചക്ഖും അബന്ധന്തേ വിയാതി അപാസാദികതായ പസ്സന്താനം ചക്ഖും അത്തനി അബന്ധന്തേ വിയ. കുലസന്താനാനുബന്ധോ രോഗോ കുലരോഗോ. ഉളാരന്തി സാനുഭാവം. യോ ഹി ആനുഭാവസമ്പന്നോ, തം ‘‘മഹേസക്ഖ’’ന്തി വദന്തി. അരഹത്തം ഗണ്ഹന്തോതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോയം, ഹേട്ഠിമഫലാനി ഗണ്ഹന്തോപി.

൩൭൩. ജീവികാ ജീവിതവുത്തി.

൩൭൪. ധമ്മം ചേതേതി സംവേദേതി ഏതേഹീതി ധമ്മചേതിയാനി, ധമ്മസ്സ പൂജാവചനാനി. നനു ചേതാനി ബുദ്ധസങ്ഘഗുണദീപനാനിപി സന്തി? കഥം ‘‘ധമ്മചേതിയാനീതി ധമ്മസ്സ ചിത്തീകാരവചനാനീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തീസു ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധരതനമൂലകാനി സേസരതനാനി തസ്സ വസേന ലദ്ധബ്ബതോ. കോസലരഞ്ഞാ ചേത്ഥ ബുദ്ധഗാരവേന ധമ്മസങ്ഘഗാരവം പവേദിതം, തസ്മാ ‘‘ഭഗവതി ചിത്തീകാരേ കതേ ധമ്മോപി കതോവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച രതനത്തയപസാദപുബ്ബികാ സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനീതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാനീ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.