൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. ഘടികാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൨. ചരിയന്തി ബോധിചരിയം, ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണവസേന പവത്തിതം ബോധിസത്തപടിപത്തിന്തി അത്ഥോ. സുകാരണന്തി ബോധിപരിപാചനസ്സ ഏകന്തികം സുന്ദരം കാരണം, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ പയിരുപാസനാദിം സന്ധായ വദതി. തഞ്ഹി തേന സദ്ധിം മയാ ഇധ കതന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. മന്ദഹസിതന്തി ഈസകം ഹസിതം. കുഹം കുഹന്തി ഹാസ-സദ്ദസ്സ അനുകരണമേതം. ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരമത്തന്തി ഹട്ഠപഹട്ഠമത്തം. യഥാ ഗഹിതസങ്കേതാ ‘‘പഹട്ഠോ ഭഗവാ’’തി സഞ്ജാനന്തി, ഏവം ആകാരദസ്സനമത്തം.

ഇദാനി ഇമിനാ പസങ്ഗേന താസം സമുട്ഠാനം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘ഹസിതഞ്ച നാമേത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനപി ഹാസോ ന സമ്ഭവതി, പഗേവ ദോമനസ്സവസേനാതി ആഹ ‘‘തേരസഹി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേഹീ’’തി. നനു ച കേചി കോധവസേനപി ഹസന്തീതി? ന, തേസമ്പി യം തം കോധവത്ഥു, തസ്സ മയം ദാനി യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജിസ്സാമാതി ദുവിഞ്ഞേയ്യന്തരേന സോമനസ്സചിത്തേനേവ ഹാസസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. തേസൂതി പഞ്ചസു സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേസു. ബലവാരമ്മണേതി ഉളാരആരമ്മണേ യമകമഹാപാടിഹാരിയസദിസേ. ദുബ്ബലാരമ്മണേതി അനുളാരേ ആരമ്മണേ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ…പേ… ഉപ്പാദേസീതി ഇദം പോരാണട്ഠകഥായം തഥാ ആഗതത്താ വുത്തം. ന അഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതചിത്തേന ഭഗവതോ സിതം ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം.

അഭിധമ്മടീകായം (ധ. സ. മൂലടീ. ൫൬൮) പന ‘‘അതീതംസാദീസു അപ്പടിഹതം ഞാണം വത്വാ ‘ഇമേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്ത’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാനി. ൬൯, ൧൫൬; ചൂളനി. മാഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫; നേത്തി. ൧൫; ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫; വിഭ. മൂലടീ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ; ദീ. നി. ടീ. ൩.൧൪൧, ൩൦൫) ‘ഭഗവതോ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’തി വുത്തവചനം വിചാരേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇമിനാ ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന പവത്തിയമാനമ്പി ഭഗവതോ സിതകരണം പുബ്ബേനിവാസ-അനാഗതംസ-സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം അനുവത്തകത്താ ഞാണാനുപരിവത്തിയേവാതി, ഏവം പന ഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേ സതി ന കോചി പാളിഅട്ഠകഥാനം വിരോധോ. തഥാ ഹി അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൬൮) ‘‘തേസം ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അവസ്സഞ്ച ഏതം ഏവം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആവജ്ജനസ്സപി ഭഗവതോ പവത്തി തഥാരൂപേ കാലേ ന സംയുജ്ജേയ്യ, തസ്സപി ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ, തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തം ഉപപന്നം ഹോതീ’’തി, ന ച വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തേ തംസമുട്ഠിതായ വിഞ്ഞത്തിയാ കായകമ്മാദിഭാവം ആപജ്ജനഭാവോ വിബന്ധതീതി തമേവ സന്ധായ വദതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം അപ്പമത്തകമ്പീ’’തി. സതേരിതാ വിജ്ജുലതാ നാമ സതേരതാവിജ്ജുലതാ. സാ ഹി ഇതരവിജ്ജുലതാ വിയ ഖണട്ഠിതികാ സീഘനിരോധാ ച ന ഹോതി, അപിച ഖോ ദന്ധനിരോധാ, തഞ്ച സബ്ബകാലം ചതുദീപികമഹാമേഘതോവ നിച്ഛരതി തേനാഹ ‘‘ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘമുഖതോ’’തി. അയം കിര താസം രസ്മിവട്ടീനം ധമ്മതാ, യദിദം തിക്ഖത്തും സിരവരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദാഠഗ്ഗേസുയേവ അന്തരധാനം.

൨൮൩. യദിപി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച പഞ്ഞാപാരമിതാ പരിഭാവിതാ, തഥാപി ഇദാനി തം ബുദ്ധന്തരം തസ്സാ പടിപാദേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘അപരിപക്കഞാണത്താ’’തി. കാമഞ്ചസ്സ ഞാണായ ഇദാനിപി പടിപാദേതബ്ബതാ അത്ഥി, ഏവം സന്തേപി നനു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു പസാദേന സമ്ഭാവനായ ഭവിതബ്ബം തഥാ ചിരകാലം പരിഭാവിതത്താ, കഥം തത്ഥ ഹീളനാതി ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണകുലേ’’തിആദി. ചിരകാലപരിചിതാപി ഹി ഗുണഭാവനാ അപ്പകേനപി അകല്യാണമിത്തസംസഗ്ഗേന വിപരിവത്തതി അഞ്ഞഥത്തം ഗച്ഛതി. തേന മഹാസത്തോപി ജാതിസിദ്ധായം ലദ്ധിയം ഠത്വാ ജാതിസിദ്ധേന മാനേന ഏവമാഹ – ‘‘കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം –

‘‘തസ്മാ അകല്യാണജനം, ആസീവിസമിവോരഗം,

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, ഭൂതികാമോ വിചക്ഖണോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨);

ന്ഹാനചുണ്ണേന സുത്തേന കതാ സോത്തി, കുരുവിന്ദഗുളികാ, സാ ഏവ സിനായന്തി കായം വിസോധേന്തി ഏതായാതി സിനാനം. തേനാഹ – ‘‘സോത്തി സിനാനന്തി സിനാനത്ഥായ കതസോത്തി’’ന്തി.

൨൮൪. അരിയപരിഹാരേനാതി അരിയാനം പരിഹാരേന, അനാഗാമീനം ന്ഹാനകാലേ അത്തനോ കായസ്സ പരിഹാരനിയാമേനാതി അത്ഥോ. അത്തനോ ഞാണസമ്പത്തിയാ വിഭവസമ്പത്തിയാ പസന്നകാരം കാതും സക്ഖിസ്സതി. ഏതദത്ഥന്തി ‘‘അഹിതനിവാരണം, ഹിതേ നിയോജനം ബ്യസനേ പരിവജ്ജന’’ന്തി യദിദം, ഏതദത്ഥം മിത്താ നാമ ഹോന്തി. കേചി ‘‘യാവേത്ഥ അഹുപീ’’തി പഠന്തി, തേസം യാവ ഏത്ഥ കേസഗ്ഗഗഹണം താവ അയം നിബന്ധോ അഹുപീതി അത്ഥോ.

൨൮൫. സതിപടിലാഭത്ഥായാതി ബോധിയാ മഹാഭിനീഹാരം കത്വാ ബോധിസമ്ഭാരപടിപദായ പൂരണഭാവേ സതിയാ പടിലാഭത്ഥായ. ഇദാനി തസ്സ സതുപ്പാദനീയകഥായ പവത്തിതാകാരം സങ്ഖേപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ന ലാമകട്ഠാനം ഓതിണ്ണസത്തോതി ഇമിനാ മഹാസത്തസ്സ പണീതാധിമുത്തതം ദസ്സേത്വാ ഏവം പണീതാധിമുത്തികസ്സ പമാദകിരിയാ ന യുത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘താദിസസ്സ നാമ പമാദവിഹാരോ ന യുത്തോ’’തി ആഹ. തദാ ബോധിസത്തസ്സ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയോ തേലപ്പദീപോ വിയ വിസേസതോ നിബ്ബത്തി, തം ദിസ്വാ ഭഗവാ തദനുരൂപം ധമ്മകഥം കരോന്തോ ‘‘താദിസസ്സ…പേ… കഥേസീ’’തി. പരസമുദ്ദവാസീ ഥേരാ അഞ്ഞഥാ വദന്തി. അട്ഠകഥായം പന നായം ബുദ്ധാനം ഭാരോ, യദിദം പൂരിതപാരമീനം ബോധിസത്താനം തഥാ ധമ്മദേസനാ തേസം മഹാഭിനീഹാരസമനന്തരമ്പി ബോധിസമ്ഭാരസ്സ സയമ്ഭുഞാണേനേവ പടിവിദിതത്താ. തസ്മാ ബോധിസത്തഭാവപവേദനമേവ തസ്സ ഭഗവാ അകാസീതി ദസ്സേതും ‘‘സതിപടിലാഭത്ഥായാ’’തിആദി വുത്തം. സതിപടിലാഭത്ഥായാതി സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉജ്ജലനേ പാകടകരസതിപടിലാഭായ.

൨൮൬. ഞാണഞ്ഹി കിലേസധമ്മവിദാലനപദാലനേഹി സിങ്ഗം വിയാതി സിങ്ഗം. തഞ്ഹി പടിപത്തിയാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഉസ്സിതം നാമ ഹോതി, തദഭാവേ പതിതം നാമ. കേചി പന വീരിയം സിങ്ഗന്തി വദന്തി. തസ്മിം സമ്മപ്പധാനവസേന പവത്തേ ബാഹിരപബ്ബജ്ജം ഉപഗതാപി മഹാസത്താ വിസുദ്ധാസയാ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമങ്ഗിനോ യഥാരഹം ഗന്ഥധുരം വാസധുരഞ്ച പരിബ്രൂഹയന്താ വിഹരന്തി, പഗേവ ബുദ്ധസാസനേ അപ്പിച്ഛതാദീഹീതി ആഹ ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പനാ’’തിആദി. വിപസ്സനം ബ്രൂഹേന്താ സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാ ഹോന്തീതി വുത്തം – ‘‘യാവ അനുലോമഞാണം ആഹച്ച തിട്ഠന്തീ’’തി, അനുലോമഞാണതോ ഓരമേവ വിപസ്സനം ഠപേന്തീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗഫലത്ഥം വായാമം ന കരോന്തി പഞ്ഞാപാരമിതായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗബ്ഭസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ അപരിപക്കത്താ ച.

൨൮൭. ഥേരേഹീതി വുദ്ധതരേഹി. നിവാസേ സതീതി യസ്മിം ഠാനേ പബ്ബജിതോ, തത്ഥേവ നിവാസേ. വപ്പകാലതോതി സസ്സാനം വപ്പകാലതോ. പുബ്ബേ വിയ തതോ പരം തിഖിണേന സൂരിയസന്താപേന പയോജനം നത്ഥീതി വുത്തം – ‘‘വപ്പകാലേ വിതാനം വിയ ഉപരി വത്ഥകിലഞ്ജം ബന്ധിത്വാ’’തി. പുടകേതി കലാപേ.

൨൮൮. പച്ചയസാമഗ്ഗിഹേതുകത്താ ധമ്മപ്പത്തിയാ പദേസതോ പരിഞ്ഞാവത്ഥുകാപി അരിയാ ഉപട്ഠിതേ ചിത്തവിഘാതപച്ചയേ യദേതം നാതിസാവജ്ജം, തദേവം ഗണ്ഹന്തീതി അയമേത്ഥ ധമ്മതാതി ആഹ – ‘‘അലാഭം ആരബ്ഭ ചിത്തഞ്ഞഥത്ത’’ന്തിആദി. സോതി കികീ കാസിരാജാ. ബ്രാഹ്മണഭത്തോതി ബ്രാഹ്മണേസു ഭത്തോ. ദേവേതി ബ്രാഹ്മണേ സന്ധായാഹ. ഭൂമിദേവാതി തേസം സമഞ്ഞാ, തദാ ബ്രാഹ്മണഗരുകോ ലോകോ. തദാ ഹി കസ്സപോപി ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. ധീതു അവണ്ണം വത്വാതി, ‘‘മഹാരാജ, തവ ധീതാ ബ്രാഹ്മണസമയം പഹായ മുണ്ഡപാസണ്ഡികസമയം ഗണ്ഹീ’’തിആദിനാ രാജപുത്തിയാ അഗുണം വത്വാ. വരം ഗണ്ഹിംസു ഞാതകാ. രജ്ജം നിയ്യാതേസി ‘‘മാ മേ വചനം മുസാ അഹോസി, അട്ഠമേ ദിവസേ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി.

പാവനഅസ്മനയനവസേന സമ്മാ പാവീകതത്താ പരിസുദ്ധതണ്ഡുലാനി. പാളിയം തണ്ഡുലപടിഭസ്താനീതി തണ്ഡുലഖണ്ഡാനി. മുഗ്ഗപടിഭസ്തകളായപടിഭസ്തേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൮൯. കോ നു ഖോതി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ – ‘‘കുഹിം നു ഖോ’’തി പാരിപൂരിം യോജീയന്തി ബ്യഞ്ജനഭോജനാനി ഏത്ഥാതി പരിയോഗോ, തതോ പരിയോഗാ. തേനാഹ ‘‘സൂപഭാജനതോ’’തി. സഞ്ഞം ദത്വാതി വുത്തം സബ്ബം ആചിക്ഖിത്വാ തുമ്ഹാകം അത്ഥായ സമ്പാദേത്വാ നിക്ഖിത്തോ ഉപട്ഠാകോതി ഭഗവതോ ആരോചേഥാതി സഞ്ഞം ദത്വാ. അതിവിസ്സത്ഥോതി അതിവിയ വിസ്സത്ഥോ. പഞ്ചവണ്ണാതി ഖുദ്ദികാദിവസേന പഞ്ചപ്പകാരാ.

൨൯൦. കിന്തി നിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനം, കസ്മാതി അത്ഥോ? ധമ്മികോതി ഇമിനാ ആഗമനസുദ്ധിം ദസ്സേതി. ഭിക്ഖൂനം പത്തേ ഭത്തസദിസോതി ഇമിനാ ഉപാസകേന സത്ഥു പരിച്ചത്തഭാവം തത്ഥ സത്ഥുനോ ച അപരിസങ്കതം ദസ്സേതി. സിക്ഖാപദവേലാ നാമ നത്ഥീതി ധമ്മസ്സാമിഭാവതോ സിക്ഖാപദമരിയാദാ നാമ നത്ഥി പണ്ണത്തിവജ്ജേ, പകതിവജ്ജേ പന സേതുഘാതോ ഏവ.

൨൯൧. ഛദനട്ഠാനേ യദാകാസം, തദേവ തസ്സ ഗേഹസ്സ ഛദനന്തി ആകാസച്ഛദനം. പകതിയാ ഉതുഫരണമേവാതി ഛാദിതേ യാദിസം ഉതു, ഛദനേ ഉത്തിണഭാവേപി തമ്ഹി ഗേഹേ താദിസമേവ ഉതുഫരണം അഹോസി. തേസംയേവാതി തേസം ഘടികാരസ്സ മാതാപിതൂനം ഏവ.

൨൯൨. ‘‘ചതസ്സോ മുട്ഠിയോ ഏകോ കുഡുവോ, ചത്താരോ കുഡുവാ ഏകോ പത്ഥോ, ചത്താരോ പത്ഥാ ഏകോ ആള്ഹകോ, ചത്താരോ ആള്ഹകാ ഏകം ദോണം, ചത്താരി ദോണാനി ഏകാ മാനികാ, ചതസ്സോ മാനികാ ഏകാ ഖാരീ, വീസതി ഖാരികാ ഏകോ വാഹോതി തദേവ ഏകസകട’’ന്തി സുത്തനിപാതട്ഠകഥാദീസു (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൬൬൨) വുത്തം, ഇധ പന ‘‘ദ്വേ സകടാനി ഏകോ വാഹോ’’തി വുത്തം. തേലഫാണിതാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന സപ്പിആദിം മരിചാദികടുകഭണ്ഡഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. നാഹം രഞ്ഞാ ദിട്ഠപുബ്ബോ, കുതോ പരിപ്ഫസ്സോതി അധിപ്പായോ. നച്ചിത്വാതി നച്ചം ദത്വാ.

ഘടികാരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൩. ഥൂലമേവ ഥുല്ലം, ഥുല്ലാ വിപുലാ മഹന്താ കോട്ഠാ ജാതാ ഇമസ്സാതി ഥുല്ലകോട്ഠികന്തി ഓദനപൂപപഹൂതവസേന ലദ്ധനാമോ നിഗമോ. അട്ഠകഥായം പന ഥുല്ലകോട്ഠന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. തേന പാളിയം ഇക-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതന്തി ദസ്സേതി.

൨൯൪. രട്ഠപാലോതി ഇദം തസ്സ കുലപുത്തസ്സ നാമം. പവേണിവസേന ആഗതകുലവംസാനുഗതന്തി സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ രട്ഠപാലോ’’തിആദി വുത്തം. സന്ധാരേതുന്തി വിനാസനതോ പുബ്ബേ യാദിസം, തഥേവ സമ്മദേവ ധാരേതും സമത്ഥോ. സദ്ധാതി കമ്മഫലസദ്ധായ സമ്പന്നാ. സാമണേരം ദിസ്വാതി സിക്ഖാകാമതായ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ.

സഹ രഞ്ഞാതി സരാജികം, രഞ്ഞാ സദ്ധിം രാജപരിസം. ചാതുവണ്ണന്തി ബ്രാഹ്മണാദിചതുവണ്ണസമുദായം. പോസേതുന്തി വദ്ധേതും ദാനാദീഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗണ്ഹിതും. യം കുലം. പഹോസ്സതീതി സക്ഖിസ്സതി.

തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോതി ‘‘കാമാ നാമേതേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അട്ഠികങ്കലൂപമാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭; മഹാനി. ൩, ൬) ച ആദിനാ യേന യേന ആകാരേന കാമേസു ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, തബ്ബിപരിയായതോ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം ഗുണം പകാസേന്തം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, തേന തേന പകാരേന ഉപപരിക്ഖതോ വീമംസന്തസ്സ മയ്ഹം ഏവം ഹോതി ഏവം ഉപട്ഠാതി. സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിസീലാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സേട്ഠചരിയം. അഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന അഖണ്ഡം ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം. കഞ്ചിപി സിക്ഖേകദേസം അസേസേത്വാ ഏകന്തേനേവ പരിപൂരേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ചിത്തുപ്പാദമത്തമ്പി സംകിലേസമലം അനുപ്പാദേത്വാ അച്ചന്തമേവ വിസുദ്ധം കത്വാ പരിഹരിതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. തതോ ഏവ സങ്ഖം വിയ ലിഖിതന്തി സങ്ഖലിഖിതം. തേനാഹ ‘‘ലിഖിതസങ്ഖസദിസ’’ന്തി. ദാഠികാപി മസ്സുഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘മസ്സു’’ത്വേവ വുത്തം, ഉത്തരാധരമസ്സുന്തി അത്ഥോ. കസായേന രത്താനി കാസായാനി. അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം ന പബ്ബാജേതി ‘‘മാതാപിതൂനം ലോകിയമഹാജനസ്സ ചിത്തഞ്ഞഥത്തം മാ ഹോതൂ’’തി. തഥാ ഹി സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ തഥാ വരോ ദിന്നോ.

൨൯൫. പിയായിതബ്ബതോ പിയോതി ആഹ ‘‘പീതിജനകോ’’തി. മനസ്സ അപ്പായനതോ മനാപോതി ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢനകോ’’തി. സുഖേധിതോ തരുണദാരകകാലേ. തതോ പരഞ്ച സപ്പിഖീരാദിസാദുരസമനുഞ്ഞഭോജനാദിആഹാരസമ്പത്തിയാ സുഖപരിഭതോ. അഥ വാ ദള്ഹഭത്തികധാതിജനാദിപരിജനസമ്പത്തിയാ ചേവ പരിച്ഛദസമ്പത്തിയാ ച ഉളാരപണീതസുഖപച്ചയൂപഹാരേഹി ച സുഖേധിതോ, അകിച്ഛേനേവ ദുക്ഖപ്പച്ചയവിനോദനേന സുഖപരിഭതോ. അജ്ഝത്തികങ്ഗസമ്പത്തിയാ വാ സുഖേധിതോ, ബാഹിരങ്ഗസമ്പത്തിയാ സുഖപരിഭതോ. കസ്സചീതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, കിഞ്ചീതി വുത്തം ഹോതി, അയമേവ വാ പാഠോ. തഥാ ഹി ‘‘അപ്പമത്തകമ്പി കലഭാഗം ദുക്ഖസ്സ ന ജാനാസീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏവം സന്തേതി നനു മയം രട്ഠപാല മരണാദീസു കേനചി ഉപായേന അപ്പതീകാരേന മരണേനപി തയാ അകാമകാപി വിനാ ഭവിസ്സാമ, ഏവം സതി. യേനാതി യേന കാരണേന. കിം പനാതി ഏത്ഥ കിന്തി കാരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കേന പന കാരണേനാ’’തി.

൨൯൬. പരിചാരേഹീതി പരിതോ തത്ഥ തത്ഥ യഥാസകം വിസയേസു ചാരേഹി. തേനാഹ ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേഹീ’’തി. പരിചാരേഹീതി വാ സുഖൂപകരണേഹി അത്താനം പരിചാരേഹി, അത്തനോ പരിചരണം കാരേഹി. തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ ലളന്തോ കീളന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ലളാ’’തിആദി വുത്തം. നിച്ചദാനം ദാനം നാമ, ഉപോസഥദിവസാദീസു ദാതബ്ബം അതിരേകദാനം പദാനം നാമ. പവേണീരക്ഖണവസേന വാ ദീയമാനം ദാനം നാമ, അത്തനാവ പട്ഠപേത്വാ ദീയമാനം പദാനം നാമ. പചുരജനസാധാരണം വാ നാതിഉളാരം ദാനം നാമ, അനഞ്ഞസാധാരണം അതിഉളാരം പദാനം നാമ. ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാതി ഉദ്ധം ദസ്സേതബ്ബാ. കുതോ ഉദ്ധം തേ ദസ്സേതബ്ബാ? പബ്ബജിതതോ ഉദ്ധം അത്താനം മാതാപിതരോ ദസ്സേതബ്ബാ, തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി.

൨൯൯. ബലം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ബലഗ്ഗഹണം നാമ കായബലസ്സ ഉപ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘കായബലം ജനേത്വാ’’തി. ഏവം വിഹരന്തോതി യഥാ പാളിയം വുത്തം ഏവം ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ. തസ്മാതി യസ്മാ നേയ്യോ, ന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, ന ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തസ്മാ. ചിരേന പബ്ബജിതോ ദ്വാദസമേ വസ്സേ അരഹത്തം പാപുണി. യം പന വുത്തം പാളിയം ‘‘ന ചിരസ്സേവാ’’തി, തം സട്ഠി വസ്സാനി തതോ അധികമ്പി വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തേ ഉപാദായ വുത്തം.

സത്തദ്വാരകോട്ഠകസ്സാതി സത്തഗബ്ഭന്തരദ്വാരകോട്ഠകസീസേന ഗബ്ഭന്തരാനി വദതി. പഹരാപേതീതി വയോവുഡ്ഢാനുരൂപം കപ്പാപനാദിനാ അലങ്കാരാപേതി. അന്തോജാതതായ ഞാതിസദിസീ ദാസീ ഞാതിദാസീ. പൂതിഭാവേനേവ ലക്ഖിതബ്ബോ ദോസോ വാ അഭിദോസോ, സോവ ആഭിദോസികോ, അഭിദോസം വാ പച്ചൂസകാലം ഗതോ പത്തോ അതിക്കന്തോതി ആഭിദോസികോ. തേനാഹ ‘‘ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സാ’’തിആദി. അപരിഭോഗാരഹോ പൂതിഭൂതഭാവേന. അരിയവോഹാരേനാതി അരിയസമുദാചാരേന. അരിയാ ഹി മാതുഗാമം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരന്തി. നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹന്തി പരിച്ചത്താലയം. വത്തും വട്ടതീതി നിരപേക്ഖഭാവതോ വുത്തം, ഇധ പന വിസേസതോ അപരിഭോഗാരഹത്താവ വത്ഥുനോ. നിമീയതി സഞ്ഞായതീതി നിമിത്തം, തഥാസല്ലക്ഖിതോ ആകാരോതി ആഹ ‘‘ആകാരം അഗ്ഗഹേസീ’’തി.

൩൦൦. ഘരം പവിസിത്വാതി ഗേഹസാമിനിയാ നിസീദിതബ്ബട്ഠാനഭൂതം അന്തോഗേഹം പവിസിത്വാ. ആലപനേതി ദാസിജനസ്സ ആലപനേ. ബഹി നിക്ഖമന്താതി യഥാവുത്തഅന്തോഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖമന്തിയോ. ഘരേസു സാലാ ഹോന്തീതി ഘരേസു ഏകമന്തേ ഭോജനസാലാ ഹോന്തി പാകാരപരിക്ഖിത്താ സുസംവിഹിതദ്വാരബന്ധാ സുസമ്മട്ഠവാലികങ്ഗണാ.

അനോകപ്പനം അസദ്ദഹനം. അമരിസനം അസഹനം. അനാഗതവചനം അനാഗതസദ്ദപ്പയോഗോ, അത്ഥോ പന വത്തമാനകാലികോവ. തേനാഹ ‘‘പച്ചക്ഖമ്പീ’’തി. അരിയിദ്ധിയന്തി ‘‘പടികൂലേ അപടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൪) ഏവം വുത്തഅരിയിദ്ധിയം.

പൂതികുമ്മാസോ ഛഡ്ഡനീയധമ്മോ തസ്സ ഗേഹതോ ലദ്ധോപി ന ദാതബ്ബയുത്തകോ ദാസിജനേന ദിന്നോതി ആഹ ‘‘ദേയ്യധമ്മവസേന നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹീ’’തിആദിനാ നിത്ഥുനനവചനേന പച്ചക്ഖാനം അത്ഥതോ ലദ്ധമേവ, തസ്സ പന ഉജുകഫാസുസമാചാരവസേന അലദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘ന പച്ചക്ഖാന’’ന്തി. തേനാഹ – ‘‘പടിസന്ഥാരവസേന പച്ചക്ഖാനമ്പി ന അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘നേവ ദാന’’ന്തിആദി പച്ചാസീസായ അക്ഖന്തിയാ ച വുത്തം വിയ പചുരജനോ മഞ്ഞേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം അധിപ്പായമസ്സ വിവരിതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. സുത്തികാപടിച്ഛന്നന്തി സിപ്പികാഛദാഹി ഛന്നം.

ഉക്കട്ഠഏകാസനികതായാതി ഇദം ഭൂതകഥനമത്തം ഥേരസ്സ തഥാഭാവദീപനതോ. മുദുകസ്സപി ഹി ഏകാസനികസ്സ യായ നിസജ്ജായ കിഞ്ചിമത്തം ഭോജനം ഭുത്തം, വത്തസീസേനപി തതോ വുട്ഠിതസ്സ പുന ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. തേനാഹ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ ‘‘ആസനം വാ രക്ഖേയ്യ ഭോജനം വാ’’തി. ഉക്കട്ഠസപദാനചാരികോതി പുരതോ പച്ഛതോ ച ആഹടഭിക്ഖമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ ബഹിദ്വാരേ ഠത്വാ പത്തവിസ്സജ്ജനമേവ കരോതി. ഏതേനേവ ഥേരസ്സ ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികഭാവോ ദീപിതോ. തേനാഹ – ‘‘സ്വാതനായ ഭിക്ഖം നാമ നാധിവാസേതീ’’തി. അഥ കസ്മാ അധിവാസേസീതി ആഹ ‘‘മാതു അനുഗ്ഗഹേനാ’’തിആദി. പണ്ഡിതാ ഹി മാതാപിതൂനം ആചരിയുപജ്ഝായാനം വാ കാതബ്ബം അനുഗ്ഗഹം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ധുതങ്ഗസുദ്ധികാ ന ഭവന്തി.

൩൦൧. പയുത്തന്തി വദ്ധിവസേന പയോജിതം, തദ്ധിതലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘പിതാമഹം ധനം ലദ്ധാ, സുഖം ജീവതി സഞ്ചയോ’’തി. ജേട്ഠകിത്ഥിയോതി പധാനിത്ഥിയോ. ഇതോതി ഇമസ്മിം കുലേ അനുഭവിതബ്ബവിഭവസമ്പത്തിതോ. അഞ്ഞതോതി ഇമസ്സ ദിന്നത്താ അഞ്ഞസ്മിം കുലേ അനുഭവിതബ്ബസമ്പത്തിതോ.

൩൦൨. ചിത്തവിചിത്തന്തി കപ്പനായ ചേവ അരഹരൂപേന അലങ്കാരാദിനാ ച ചിത്തിതഞ്ചേവ വിചിത്തിതഞ്ച. വണകായന്തി വണഭൂതം കായം. സമന്തതോ ഉസ്സിതന്തി ഹേട്ഠിമകായവസേന ഹേട്ഠാ ഉപരി ച സന്നിസ്സിതം. നിച്ചാതുരന്തി അഭിണ്ഹപ്പടിപീളിതം, സദാ ദുക്ഖിതം വാ. ബഹുസങ്കപ്പന്തി രാഗവത്ഥുഭാവേന അഭിജനേഹി ഹാവഭാവവിലാസവസേന, ആമിസവസേന ച സോണസിങ്ഗാലാദീഹി ബഹൂഹി സങ്കപ്പേതബ്ബം. ഠിതീതി അവട്ഠാനം അവിപരിണാമോ നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘ഭിജ്ജനധമ്മതാവ നിയതാ’’തി, പരിസ്സവഭാവാപത്തി ചേവ വിനാസപത്തി ച ഏകന്തികാതി അത്ഥോ.

ചിത്തകതമ്പീതി ഗന്ധാദീഹി ചിത്തകതമ്പി. രൂപന്തി സരീരം.

അലത്തകകതാതി പിണ്ഡിഅലത്തകേന സുവണ്ണകതാ. തേനാഹ ‘‘അലത്തകേന രഞ്ജിതാ’’തി. ചുണ്ണകമക്ഖിതന്തി ദോസനീഹരണേഹി താപദഹനാദീഹി കതാഭിസങ്ഖാരമുഖം ഗോരോചനാദീഹി ഓഭാസനകചുണ്ണേഹി മക്ഖിതം, തേനാഹ ‘‘സാസപകക്കേനാ’’തിആദി.

രസോദകേനാതി സരലനിയ്യാസരസമിസ്സേന ഉദകേന. ആവത്തനപരിവത്തേ കത്വാതി ആവത്തനപരിവത്തനവസേന നതേ കത്വാ. അട്ഠപദകരചനായാതി ഭിത്തികൂടദ്ധചന്ദാദിവിഭാഗായ അട്ഠപദകരചനായ.

വിരവമാനേതി ‘‘അയം പലായതി, ഗണ്ഹ ഗണ്ഹാ’’തി വിരവമാനേ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഓരോധേതി വത്തബ്ബം.

൩൦൩. ഉസ്സിതായ ഉസ്സിതായാതി കുലവിഭവബാഹുസച്ചപഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ഉഗ്ഗതായ ഉഗ്ഗതായ. അഭിലക്ഖിതോ ഉളാരഭാവേന.

൩൦൪. പരിജുഞ്ഞാനീതി പരിഹാനാനി. യേ ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതാ സത്താ ജിണ്ണകപ്പാ വയോഹാനിസത്താ വിയ ഹോന്തി, തതോ നിവത്തേന്തോ ‘‘ജരാജിണ്ണോ’’തി ആഹ. വയോവുഡ്ഢോ, ന സീലാദിവുഡ്ഢോ. മഹത്തം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി മഹല്ലകോ, ജാതിയാ മഹല്ലകോ, ന വിഭവാദിനാതി ജാതിമഹല്ലകോ. ദ്വത്തിരാജപരിവത്തസങ്ഖാതം അദ്ധാനം കാലം ഗതോ വീതിവത്തോതി അദ്ധഗതോ. തഥാ ച പഠമവയം മജ്ഝിമവയഞ്ച അതീതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അദ്ധാനം അതിക്കന്തോ’’തി. ജിണ്ണാദിപദേഹി പഠമവയമജ്ഝിമവയസ്സ ബോധിതത്താ അനുപ്പത്തതാവിസിട്ഠോ വയ-സദ്ദോ ഓസാനവയവിസയോതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ’’തി.

‘‘അപ്പിച്ഛോ, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) ഏവമാദീസു വിയ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അപ്പാബാധോതി അരോഗോ, അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ’’തി. അപ്പത്ഥോ വാ ഇധ, തത്ഥാപി അപ്പ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം പൂതികായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ’’തി (സം. നി. ൩.൧) സുത്തപദം സമത്ഥിതം ഹോതി. വിപച്ചനം വിപാകോ, സോ ഏവ വേപാകോ. സമോ വേപാകോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി സമവേപാകിനീ, തായ. തേനേവ സമവേപാകിനിഭാവേന സബ്ബമ്പി സമ്മദേവ ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ. ഗഹണിസമ്പത്തിയാ ഹി യഥാഭുത്തആഹാരോ സമ്മദേവ ജീരന്തോ സരീരേ തിട്ഠതി, നോ അഞ്ഞഥാ ഭുത്തഭുത്തോ ആഹാരോ ജീരതി ഗഹണിയാ തിക്ഖഭാവേന. തഥേവ തിട്ഠതീതി ഭുത്താകാരേനേവ തിട്ഠതി ഗഹണിയാ മന്ദഭാവതോ. ഭത്തച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതേവ ഭുത്തആഹാരസ്സ സമ്മാ പരിണാമം ഗതത്താ. തേനേവാതി സമവേപാകിനിഭാവേനേവ. പത്താനം ഭോഗാനം പരിക്ഖിയമാനം ന സഹസാ ഏകജ്ഝംയേവ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അഥ ഖോ അനുക്കമേന, തഥാ ഞാതയോപീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബേനാ’’തി. ഛാതകഭയാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ബ്യാധിഭയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦൫. ഉദ്ദേസസീസേന നിദ്ദേസോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി. യസ്മാ വാ യേ ധമ്മാ ഉദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഉദ്ദേസാ’’തി വുച്ചന്തി. തേവ ധമ്മാ നിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന നിദ്ദേസാതി ‘‘ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഥ വാ യേ ധമ്മാ അനിച്ചതാദിവിഭാവനവസേന ഉദ്ധം ഉദ്ധം ദേസേസ്സന്തി, തേ ധമ്മാ തഥേവ നിസ്സേസതോ ദേസേസ്സന്തീതി ഏവം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപദാനം അനത്ഥന്തരതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥാതി ജരാമരണസന്തികേ. അദ്ധുവോതി നിദ്ധുവോ ന ഥിരോ, അനിച്ചോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ധുവട്ഠാനവിരഹിതോ’’തി, അജാതാഭൂതാസങ്ഖതധുവഭാവകാരണവിവിത്തോതി അത്ഥോ. ഉപനീയ്യതീതി വാ ജരാമരണേന ലോകോ സമ്മാ നീയതി, തസ്മാ അദ്ധുവോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തായിതുന്തി ജാതിആദിബ്യസനതോ രക്ഖിതും സമത്ഥേന ഇസ്സരേന അത്തനാ വിരഹിതോതി. ‘‘ഇമം ലോകം ഇതോ വട്ടദുക്ഖതോ മോചേസ്സാമി, ജരാബ്യാധിമരണാനം തം അധിഭവിതും ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം അഭിസരതീതി അഭിസ്സരണം, ലോകസ്സ സുഖസ്സ ദാതാ ഹിതസ്സ വിധാതാ കോചി ഇസ്സരോ, തദഭാവതോ ആഹ ‘‘അനഭിസ്സരോതി അസരണോ’’തി. നിസ്സകോ മമായിതബ്ബവത്ഥുഅഭാവതോ, തേനാഹ ‘‘സകഭണ്ഡവിരഹിതോ’’തിആദി. തണ്ഹായ വസേ ജാതോ തണ്ഹായ വിജിതോതി കത്വാ ‘‘തണ്ഹായ ദാസോ’’തി വുത്തം.

൩൦൬. ഹത്ഥിവിസയത്താ ഹത്ഥിസന്നിസ്സിതത്താ വാ ഹത്ഥിസിപ്പം ‘‘ഹത്ഥീ’’തി ഗഹിതന്തി ആഹ – ‘‘ഹത്ഥിസ്മിന്തി ഹത്ഥിസിപ്പേ’’തി, സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സാതിസയം ഊരുബലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഊരുബലീതി ആഹ – ‘‘ഊരുബലസമ്പന്നോ’’തി, തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അഭിന്നം പരസേനം ഭിന്ദതോ ഭിന്നം സകസേനം സന്ധാരയതോ ഉപത്ഥമ്ഭയതോ. ബാഹുബലീതി ഏത്ഥാപി ‘‘യസ്സ ഹി ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ഗഹേത്വാ’’തിആദിനാ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, ഇധ പന പരഹത്ഥഗതം രജ്ജം ആഹരിതും ബാഹുബലന്തി യോജനാ. യഥാ ഹി ‘‘ഊരുബലീ’’തി ഏത്ഥാപി ബാഹുബലം അനാമസിത്വാ അത്ഥോ, ഏവം ‘‘ബാഹുബലീ’’തി ഏത്ഥ ഊരുബലം അനാമസിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. അലം സമത്ഥോ അത്താ ഏതസ്സാതി അലമത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമത്ഥഅത്തഭാവോ’’തി.

പരിയോധായാതി വാ പരിതോ ആരക്ഖം ഓദഹിത്വാ. ‘‘സംവിജ്ജന്തേ ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ ഹത്ഥികായാപി…പേ… വത്തിസ്സന്തീ’’തി ഇദമ്പി സോ രാജാ ഉപരി ധമ്മുദ്ദേസസ്സ കാരണം ആഹരന്തോ ആഹ.

വുത്തസ്സേവ അനു പച്ഛാ ഗായനവസേന കഥനം അനുഗീതി. താ പന ഗാഥാ ധമ്മുദ്ദേസാനം ദേസനാനുപുബ്ബിം അനാദിയിത്വാപി യഥാരഹം സങ്ഗണ്ഹനവസേന അനുഗീതാതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അനുഗീതി’’ന്തി.

൩൦൭. ഏകന്തി ഏകജാതിയം. വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ വിസയഭേദേന ഭിന്ദിത്വാ തഥാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബോ.

സാഗരന്തേനാതി സാഗരപരിയന്തേന.

അഹോ വതാതി സോചനേ നിപാതോ, ‘‘അഹോ വത പാപം കതം മയാ’’തിആദീസു വിയ. അമരാതിആദീസു ആഹൂതി കഥേന്തി. മതം ഉദ്ദിസ്സ ‘‘അമ്ഹ’’ന്തി വത്തബ്ബേ സോകവസേന ‘‘അമര’’ന്തി വുച്ചതി.

വോസാനന്തി നിട്ഠം, പരിയോസാനന്തി അത്ഥോ. സാവാതി പഞ്ഞാ ഏവ. ധനതോതി സബ്ബധനതോ. ഉത്തമതരാ സേട്ഠാ, തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪).

തേസു പാപം കരോന്തേസു സത്തേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. പരമ്പരായാതി അത്തഭാവപരമ്പരായ. സംസാരം ആപജ്ജിത്വാതി ഭവാദീസു സംസാരസ്സ ആപജ്ജനഹേതും ആപജ്ജന്തോ പരലോകം ഉപേതി, പരലോകം ഉപേന്തോവ ബഹുവിധദുക്ഖസങ്ഖാതം ഗബ്ഭഞ്ച ഉപേതി. താദിസസ്സാതി തഥാരൂപസ്സ ഗബ്ഭവാസദുക്ഖാദീനം അധിട്ഠാനഭൂതസ്സ അപ്പപഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞോ അപ്പപഞ്ഞോ ച അഭിസദ്ദഹന്തോ ഹിതസുഖാവഹന്തി പത്തിയായന്തോ.

‘‘പാപധമ്മോ’’തി വുത്തത്താ താദിസസ്സ പരലോകോ നാമ ദുഗ്ഗതി ഏവാതി ആഹ ‘‘പരമ്ഹി അപായലോകേ’’തി.

വിവിധരൂപേനാതി രൂപസദ്ദാദിവസേന തത്ഥപി പണീതതരാദിവസേന ബഹുവിധരൂപേന.

സാമഞ്ഞമേവാതി സമണഭാവോ ഏവ സേയ്യോ. ഏത്ഥ ച ആദിതോ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ചതുത്ഥോ ധമ്മുദ്ദേസോ അനുഗീതോ. ചതുത്ഥഗാഥായ തതിയോ. പഞ്ചമഗാഥായ ദുതിയോ. ഛട്ഠഗാഥായ ദുതിയതതിയാ. സത്തമഗാഥായ പഠമോ ധമ്മുദ്ദേസോ അനുഗീതോ, അട്ഠമാദീഹി പവത്തിനിവത്തീസു കാമേസു നേക്ഖമ്മേ ച യഥാരഹം ആദീനവാനിസംസം വിഭാവേത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജകാരണം പരമതോ ദസ്സേന്തോ യഥാവുത്തധമ്മുദ്ദേസം നിഗമേതി, തേന വുത്തം ‘‘താ പന ഗാഥാ ധമ്മുദ്ദേസാനം ദേസനാനുപുബ്ബിം അനാദിയിത്വാപി യഥാരഹം സങ്ഗണ്ഹനവസേന അനുഗീതാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. മഘദേവസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൮. പുബ്ബേ മഘദേവോ നാമ രാജാതി അതീതകാലേ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ അനേകവസ്സസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു പടിപാടിയാ ഉപ്പന്നാനം ചതുരാസീതിസഹസ്സാനം ചക്കവത്തിരാജൂനം ആദിപുരിസോ മഘദേവോതി ഏവംനാമോ രാജാ.

ധമ്മോതി രാജധമ്മോതി ലോകികാ വദന്തി. മഹാബോധിനിധാനപാരമിതാസങ്ഖാതോ പന ധമ്മോ അത്ഥീതി ധമ്മികോ. ധമ്മേനാതി ഞായേന. തദാ ബ്രഹ്മവിഹാരാദിഭാവനാധമ്മസ്സ രഞ്ഞോ അനധിഗതത്താ തസ്സപി വാ അനഭിജ്ഝാദീഹി സമാനയോഗക്ഖമത്താ വുത്തം ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥേ ഠിതോ’’തി. ധമ്മന്തി ധമ്മതോ അനപേതം. തഥാ ഹി ച സോ പക്ഖപാതാഭാവതോ ‘‘സമോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘സമം ചരതീ’’തി. പകതിനിയാമേനേവാതി പവേണിയാ ആഗതനിയാമേനേവ. യസ്മാ നിഗമജനപദേസു യേഭുയ്യേന ഗഹപതീനം സങ്ഗഹോ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘ഗഹപതികാന’’ന്ത്വേവ വുത്തം. പാളിയം പന അഞ്ഞമേവ നാഗരചാരിത്തം, അഞ്ഞം നേഗമജനപദചാരിത്തന്തി തേ വിസും ഗഹിതാ ‘‘നേഗമേസു ചേവ ജനപദേസു ചാ’’തി. പച്ചുഗ്ഗമനനിഗ്ഗമനവസേന ഉപോസഥസ്സ പടിഹരണം പാടിഹാരിയോ, സോ ഏവ പാടിഹാരികോ, പക്ഖോ. ഇമേ ദിവസാതി ഇമേ ചത്താരോ ദിവസാ.

൩൦൯. ദേവോതി മച്ചു അഭിഭവനട്ഠേന. യഥാ ഹി ദേവോ പകതിസത്തേ അഭിഭവതി, ഏവം മച്ചു സത്തേ അഭിഭവതി. ‘‘അഹം അസുകം മദ്ദിതും ആഗമിസ്സാമി, ത്വം തസ്സ കേസേ ഗഹേത്വാ മാ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി മച്ചുദേവസ്സ ആണാകരാ ദൂതാ വിയാതി ദൂതാതി വുച്ചന്തി. അലങ്കതപടിയത്തായാതി ഇദം അത്തനോ ദിബ്ബാനുഭാവം ആവികത്വാ ഠിതായാതി ദസ്സേതും വുത്തം. ദേവതാബ്യാകരണസദിസമേവ ഹോതി ന ചിരേനേവ മരണസമ്ഭവതോ. വിസുദ്ധിദേവാനന്തി ഖീണാസവബ്രഹ്മാനം. തേ ഹി ചരിമഭവേ ബോധിസത്താനം ജിണ്ണാദികേ ദസ്സേന്തി.

ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതന്തി ബ്യാധിഭാവേന സഞ്ജാതദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. അന്തിമഭവികബോധിസത്താനം വിസുദ്ധിദേവേഹി ഉപട്ഠാപിതഭാവം ഉപാദായ തദഞ്ഞേസം തേഹി അനുപട്ഠാപിതാനമ്പി പണ്ഡിതാനം തഥാ വോഹരിതബ്ബതാ പരിയായസിദ്ധാതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ പരിയായേനാ’’തി.

ദിസമ്പതീതി വിഭത്തിഅലോപേന നിദ്ദേസോ, ദിസാസീസേന ദേസാ വുത്താതി ദേസാനം അധിപതിരാജാതി അത്ഥോ. ഉത്തമങ്ഗേ സിരസി രുഹന്തീതി ഉത്തമങ്ഗരുഹാ, കേസാ. തേ പനേത്ഥ യസ്മാ പലിതത്താ അവിസേസതോ സബ്ബപച്ഛിമവയസന്ദസ്സകാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘വയോഹരാ’’തി വുത്താ.

പുരിസയുഗോ യസ്മാ തസ്മിം വംസേ സഞ്ജാതപുരിസട്ഠിതിയാ പരിച്ഛിന്നോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘വംസസമ്ഭവേ പുരിസേ’’തി. രാജഗേഹതോ ആഹടഭിക്ഖായ യാപേന്തോതി ഇമിനാ കുമാരകപബ്ബജ്ജായ ഉപഗതഭാവം ദസ്സേതി.

പരിഹരിയമാനോവാതി അഞ്ഞേന അഞ്ഞേന പരിഹരിയമാനോ വിയ വേലായ വേലായ തേന മഹതാ പരിജനേന ഉപട്ഠിയമാനോ കുമാരകീളം കീളീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘പരിഹരിയമാനോ ഏവാ’’തി അവധാരണവസേന അത്ഥം വദന്തി, തഥാ സതി ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഥഞ്ഞപായീ തരുണദാരകോ അഹോസീതി ആപജ്ജതീതി തദയുത്തം. കുമാരകാലം വത്വാ തദനന്തരം ഓപരജ്ജവചനതോ വിരുദ്ധഞ്ചേതം. (പഞ്ചമങ്ഗലവചനേന ഉന്നങ്ഗലമങ്ഗലഉക്കന്തനമങ്ഗലകമ്മഹായമങ്ഗലദുസ്സമങ്ഗലാനി സമുപഗതാനി ഏവ അഹേസുന്തി ദട്ഠബ്ബം).

൩൧൧. സവംസവസേന ആഗതാ പുത്തനത്തുആദയോ പുത്താ ച പപുത്താ ച ഏതിസ്സാതി പുത്തപപുത്തകാ പരമ്പരാ. നിഹതന്തി നിഹിതം ഠപിതം, പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. നിഹതന്തി വാ സതതം പതിട്ഠിതഭാവേന വളഞ്ജിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കല്യാണവത്ത’’ന്തി. അതിരേകതരാ ദ്വേ ഗുണാതി മഹാസത്തസ്സ മഘദേവകാലതോ അതിരേകതരാ ദ്വേ ഗുണാ ഇതരരാജൂഹി പന അതിരേകതരാ അനേകസതസഹസ്സപ്പഭേദാ ഏവ ഗുണാ അഹേസുന്തി.

൩൧൨. തേത്തിംസ സഹപുഞ്ഞകാരിനോ ഏത്ഥ നിബ്ബത്താതി തംസഹചരിതട്ഠാനം തേത്തിംസം, തദേവ താവതിംസം, തംനിവാസോ ഏതേസന്തി താവതിംസാ. നിവാസഭാവോ ച തേസം തത്ഥ നിബ്ബത്തനപുബ്ബകോതി ആഹ – ‘‘ദേവാനം താവതിംസാനന്തി താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തദേവാന’’ന്തി. രഞ്ഞോതി നിമിമഹാരാജസ്സ. ഓവാദേ ഠത്വാതി ‘‘സീലം അരക്ഖന്തോ മമ സന്തികം മാ ആഗച്ഛതൂ’’തി നിഗ്ഗണ്ഹനവസേനപി, ‘‘ഏകന്തതോ മമ വിജിതേ വസന്തേന സീലം രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം പവത്തിതഓവാദവസേനപി ഓവാദേ ഠത്വാ.

അഥ നന്തി മഹാജുതികം മഹാവിപ്ഫാരം മഹാനുഭാവം നിമിരാജാനം. ‘‘സക്കോഹമസ്മി ദേവിന്ദോ, തവ സന്തികമാഗതോ’’തി അത്തനോ സക്കഭാവം പവേദേത്വാ ‘‘കങ്ഖം തേ പടിവിനോദേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഭൂതാനമിസ്സരാ’’തിആദി.

സീലം ഉപാദായ ഓമകതായ ‘‘കി’’ന്തി ഹീളേന്തോ വദതി. ഗുണവിസിട്ഠതായാതി ലാഭയസാദീനഞ്ചേവ പിയമനാപതാദീനഞ്ച ആസവക്ഖയപരിയോസാനാനം നിമിത്തഭാവേന ഉത്തമഗുണതായ. തദാ സക്കോ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ, സോ അത്തനോ പുരിമജാതിയം പച്ചക്ഖസിദ്ധംവ ദാനതോ സീലം മഹന്തം വിഭാവേന്തോ ‘‘അഹഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തനാ വസിയമാനം കാമാവചരദേവലോകം സന്ധായ ‘‘പേത്തിവിസയതോ’’തി വുത്തം. തസ്സ ഹി കപ്പസതസഹസ്സം വിവട്ടജ്ഝാസയസ്സ പൂരിതപാരമിസ്സ ദേവലോകോ പേതലോകോ വിയ ഉപട്ഠാസി. തേനേവാഹ ‘‘അച്ഛരാഗണസങ്ഘുട്ഠം, പിസാചഗണസേവിത’’ന്തി (സം. നി. ൧.൪൬).

ഖത്തിയേതി ഖത്തിയജാതിയം. വിസുജ്ഝതീതി ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിം സന്ധായ വദതി കാമസംകിലേസവിസുജ്ഝനതോ. കായാതി ച ബ്രഹ്മകായമാഹ.

ഇമസ്സ മമ അദിട്ഠപുബ്ബരൂപം ദിസ്വാ ‘‘അഹുദേവ ഭയ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ ‘‘അവികമ്പമാനോ’’തി. ഭായന്തോ ഹി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തേന കായസ്സ ച ഛമ്ഭിതത്തേന വികമ്പതി നാമ. തേനാഹ ‘‘അഭായമാനോ’’തി. സുഖം കഥേതും ഹോതീതി പുഞ്ഞഫലം കഥേതും സുഖം ഹോതി.

൩൧൩. മനം ആഗമ്മ യുത്തായേവ ഹോന്തീതി മാതലിസ്സ സക്കസ്സേവ ചിത്തം ജാനിത്വാ യുത്താ വിയ ഹോന്തി, രഥേ യുത്തആജാനീയകിച്ചം കരോന്തി ദേവപുത്താ. ഏവം താദിസേ കാലേ തഥാ പടിപജ്ജന്തി, യഥാ ഏരാവണോ ദേവപുത്തോ ഹത്ഥികിച്ചം. നദ്ധിതോ പട്ഠായാതി രഥപഞ്ജരപരിയന്തേന അക്ഖസ്സ സമ്ബന്ധട്ഠാനം നദ്ധീ, തതോ പട്ഠായ. അക്ഖോ ബജ്ഝതി ഏത്ഥാതി അക്ഖബദ്ധോ, അക്ഖേന രഥസ്സ ബദ്ധട്ഠാനം. യഥാ ദേവലോകതോ യാവ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ഗമനവീഥി, താവ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഹേട്ഠാമുഖമേവ രഥം പേസേസി, ഏവം ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ഗമനവീഥിതോ യാവ രഞ്ഞോ പാസാദോ, താവ തഥേവ പേസേസി. ദ്വേ മഗ്ഗേ ദസ്സേത്വാതി പതോദലട്ഠിയാ ആകാസം വിലിഖന്തോ വിയ അത്തനോ ആനുഭാവേന നിരയഗാമീ ദേവലോകഗാമീ ചാതി ദ്വേ മഗ്ഗേ ദസ്സേത്വാ. കതമേനാതിആദി ദേസനാമത്തം, യഥാ തേന രഥേന ഗച്ഛന്തസ്സ നിരയോ ദേവലോകോ ച പാകടാ ഹോന്തി, തഥാ കരണം അധിപ്പേതം.

വുത്തകാരണമേവ സന്ധായാഹ മഹാസത്തോ ‘‘ഉഭയേനേവ മം മാതലി നേഹീ’’തി. ദുഗ്ഗന്തി ദുഗ്ഗമം. വേത്തരണിന്തി ഏവംനാമകം നിരയം. കുഥിതന്തി പക്കുഥിതം നിപക്കതേലസദിസജാലം. ഖാരസംയുത്തന്തി ഖാരോദകസദിസം.

രഥം നിവത്തേത്വാതി നിരയാഭിമുഖതോ നിവത്തേത്വാ. ബീരണീദേവധീതായാതി ‘‘ബീരണീ’’തി ഏവംനാമികായ അച്ഛരായ. സോണദിന്നദേവപുത്തസ്സാതി ‘‘സോണദിന്നോ’’തി ഏവംനാമകസ്സ ദേവപുത്തസ്സ. ഗണദേവപുത്താനന്തി ഗണവസേന പുഞ്ഞം കത്വാ ഗണവസേനേവ നിബ്ബത്തദേവപുത്താനം.

പത്തകാലേതി ഉപകട്ഠായ വേലായ. അതിഥിന്തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം. കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഏകം ഖീണാസവത്ഥേരന്തിപി വദന്തി. മാതാവ പുത്തം സകിമാഭിനന്ദീതി യഥാ പവാസതോ ആഗതം പുത്തം മാതാ സകിം ഏകവാരം ആഗതകാലേ അഭിനന്ദതി, തഥാ നിച്ചകാലേ അഭിനന്ദി സക്കച്ചം പരിവിസി. സംയമാ സംവിഭാഗാതി സീലസംയമാ സംവിഭാഗസീലാ. ജാതകേതി നിമിജാതകേ.

ചിത്തകൂടന്തി ദേവനഗരസ്സ ദക്ഖിണദിസായ ദ്വാരകോട്ഠകം. സക്കോ ചിത്തം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോതി മഹാസത്തേ പവത്തം ദേവതാനം സക്കാരസമ്മാനം പടിച്ച ഉപ്പന്നം അത്തനോ ഉസൂയചിത്തം ബഹി അനാവികത്വാ അബ്ഭന്തരേയേവ ച നം ഠപേതും അസക്കോന്തോ. അഞ്ഞേസം പുഞ്ഞേന വസാഹീതി സക്കസ്സ മഹാസത്തം രോസേതുകാമതായ ആരാധനം നിദസ്സേതി. പുരാണസക്കോ ദീഘായുകോ, തം ഉപാദായ ജരാജിണ്ണം വിയ കത്വാ ‘‘ജരസക്കോ’’തി വുത്തം.

൩൧൫. സേസം സബ്ബന്തി പബ്ബജ്ജുപഗമനാ സേസം അത്തനോ വംസേ പോരാണരാജൂനം രാജചാരിത്തം. പാകതികന്തി പുന സഭാവത്തമേവ ഗതോ അഹോസി, അപബ്ബജിതഭാവവചനേനേവസ്സ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാദീനം പബ്ബജ്ജാഗുണാനം അഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി.

൩൧൬. വീരിയം അകരോന്തോ സമുച്ഛിന്ദതി, ന താവ സമുച്ഛിന്നം, കല്യാണമിത്തസംസഗ്ഗാദിപച്ചയസമവായേ സതി സീലവതം കല്യാണവത്തം പവത്തേതും സക്കോതി. ദുസ്സീലേന സമുച്ഛിന്നം നാമ ഹോതി തസ്സ തത്ഥ നിരാസഭാവേന പടിപത്തിയാ ഏവ അസമ്ഭവതോ. സത്ത സേഖാ പവത്തേന്തി കല്യാണവത്തസ്സ അപരിനിട്ഠിതകിച്ചത്താ. ഖീണാസവേന പവത്തിതം നാമ പരിനിട്ഠിതകിച്ചത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഘദേവസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. മധുരസുത്തവണ്ണനാ

൩൧൭. മധുരായന്തി ഉത്തരമധുരായം. ഗുന്ദാവനേതി കാളസിപ്പലിവനേ. അതിമുത്തകവനേതി ച വദന്തി. ചതൂസു വണ്ണേസു ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ. പണ്ഡരോതി പരിസുദ്ധോ. കാളകോതി അപരിസുദ്ധോ. ജാതിഗോത്താദിപഞ്ഞാപനട്ഠാനേസൂതി ജാതിഗോത്താദിവസേന സുദ്ധചിന്തായം ബ്രാഹ്മണാ ഏവ സുദ്ധജാതികാ, ന ഇതരേതി അധിപ്പായോ. സംസാരതോ വാ സുദ്ധചിന്തായം ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി വേദവിഹിതസ്സ സുദ്ധവിധിനോ അഞ്ഞേസം അവിസയത്താതി അധിപ്പായോ. തം പനേതം തേസം വിരുജ്ഝതി ഖത്തിയവേസ്സാനമ്പി മന്തജ്ഝേനസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ, മന്തജ്ഝേനവിധിനാ ച സംസാരസുദ്ധിയാഭാവതോ. പുത്താ നാമ അനോരസാപി ഹോന്തി, ന തഥാ ഇമേതി ആഹ ‘‘ഓരസാ’’തി. ഉരേ സംവഡ്ഢിതപുത്തോപി ‘‘ഓരസ’’ന്തി വുച്ചതി. ഇമേ പന മുഖതോ നിഗ്ഗതോ ഹുത്വാ ഉരേ സംവഡ്ഢാതി ദസ്സേതും ‘‘ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ’’തി വുത്തം. തതോ ഏവ ബ്രഹ്മതോ ജാതാതി ബ്രഹ്മജാ, ബ്രഹ്മസമ്ഭൂതാപി ‘‘ബ്രഹ്മജാ’’തി വുച്ചന്തി, ന തഥാ ഇമേ. ഇമേ പന പച്ചക്ഖതോ ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാതി ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ, തതോ ഏവ ബ്രഹ്മതോ ലദ്ധബ്ബവിജ്ജാദിദായജ്ജദായാദാതി ബ്രഹ്മദായാദാതി സബ്ബമേതം ബ്രാഹ്മണാനം കത്ഥനാപലാപസദിസം വിഞ്ഞൂനം അപ്പമാണം അവിമദ്ദക്ഖമം വാചാവത്ഥുമത്തം ബ്രഹ്മകുത്തസ്സേവ അഭാവതോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗവണ്ണനായം വുത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘ഘോസോയേവാ’’തിആദി. വോഹാരമത്തമേവേതന്തി ഏതം ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ’’തിആദി വചനമത്തമേവ, ന തസ്സ അത്ഥോ തേഹി അധിപ്പേതപ്പകാരോ അത്ഥി.

൩൧൮. സമിജ്ഝേയ്യാതി ദിട്ഠിദീപനവസേന അത്തനോ അജ്ഝാസയോ നിപ്ഫജ്ജേയ്യ. തേനാഹ ‘‘മനോരഥോ പൂരേയ്യാ’’തി. ഖത്തിയോപീതി പരഖത്തിയോപി. അസ്സാതി സമിദ്ധധനാദിം പത്തസ്സ. തേനാഹ – ‘‘ഇസ്സരിയസമ്പത്തസ്സാ’’തി നേസന്തി ഏതേസം ചതുന്നം വണ്ണാനം ഏത്ഥ പുബ്ബുട്ഠായിഭാവാദിനാ ഇതരേഹി ഉപചരിതബ്ബതായ ന കിഞ്ചി നാനാകരണന്തി യോജനാ.

൩൨൨. അഹം ചീവരാദീഹി ഉപട്ഠാകോ, തുമ്ഹാകം ഇച്ഛിതച്ഛിതക്ഖണേ വദേയ്യാഥ യേനത്ഥോതി യോജനാ. ചോരാദിഉപദ്ദവനിസേധനേന രക്ഖാഗുത്തി, ദാനാദിനിമിത്തഉപദ്ദവനിസേധനേന ആവരണഗുത്തി. പച്ചുപ്പന്നാനത്ഥനിസേധനേന വാ രക്ഖാഗുത്തി, ആഗാമിഅനത്ഥനിസേധനേന ആവരണഗുത്തി. ഏത്ഥ ച ഖത്തിയാദീസു യോ യോ ഇസ്സരോ, തസ്സ ഇതരേന അനുവത്തേതബ്ബഭാവേ, കുസലാകുസലകരണേന നേസം വസേന ലദ്ധബ്ബഅഭിസമ്പരായേ, പബ്ബജിതേഹി ലദ്ധബ്ബസാമീചികിരിയായ ച അണുമത്തോപി വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ സോ വിസേസാഭാവോ പാളിയം തത്ഥ തത്ഥ വാരേ ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദിനാ വിഭാവിതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മധുരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൪. ഓലോകനകപദുമന്തി ലീലാഅരവിന്ദം. തസ്മാതി കോകനദസണ്ഠാനത്താ കോകനദോതി സങ്ഖം ലഭി.

൩൨൫. യാവ പച്ഛിമ…പേ… ഫലകം വുത്തം തസ്സ സബ്ബപച്ഛാ സന്ഥതത്താ. ഉപരിമഫലഗതഞ്ഹി സോപാനമത്ഥകം. ഓലോകനത്ഥംയേവാതി ന കേവലം ഭഗവതോ ആഗമനഞ്ഞേവ ഓലോകനത്ഥം, അഥ ഖോ അത്തനോ പത്ഥനായ സന്ഥരാപിതായ ചേലപടികായ അക്കമനസ്സപി.

സകുണപോതകേതി കാദമ്ബടിട്ടിഭപുത്തകേ. അഞ്ഞോവ ഭവേയ്യാതി തസ്മിം അത്തഭാവേ മാതുഗാമതോ അഞ്ഞോ ഇദാനി ഭരിയാഭൂതോ മാതുഗാമോ ഭവേയ്യ. പുത്തം ലഭേയ്യാതി അത്തനോ കമ്മവസേന പുത്തം, നോ തസ്സ. ഉഭോഹീതി ഇമേഹി ഏവ ഉഭോഹി. ഇമേഹി കാരണേഹീതി തസ്സ രാജകുമാരസ്സ ബുദ്ധം പടിച്ച മിച്ഛാഗഹണം, തിത്ഥിയാനം ഉജ്ഝായനം, അനാഗതേ മനുസ്സാനം ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ദിസ്സ വിപ്പടിസാരോതി ഇമേഹി തീഹി കാരണേഹി. പഞ്ഞത്തന്തി സന്ഥതം ചേലപടികം. മങ്ഗലം ഇച്ഛന്തീതി മങ്ഗലികാ.

൩൨൬. തതിയം കാരണന്തി ഇമിനാ ഭിക്ഖൂസു വിപ്പടിസാരാനുപ്പാദനമാഹ. യം കിഞ്ചി പരിഭുഞ്ജന-സുഖം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി അധിപ്പായേന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാ…പേ… മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൨൭. അഥ നം ഭഗവാ തതോ മിച്ഛാഭിനിവേസതോ വിവേചേതുകാമോ ‘‘സോ ഖോ അഹ’’ന്തിആദിനാ അത്തനോ ദുക്കരചരിയം ദസ്സേതും ആരഭി. മഹാസച്ചകേ(മ. നി. ൧.൩൬൪ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം ‘‘സോ ഖോ അഹ’’ന്തിആദിപാഠസ്സ തത്ഥ ആഗതനിയാമേനേവ ആഗതത്താ. പാസരാസിസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൭൨ ആദയോ) വുത്തനയേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

൩൪൩. അങ്കുസം ഗണ്ഹന്തി ഏതേന തസ്സ ഗഹണേ ഛേകോ ഹോതീതി അങ്കുസഗഹണസിപ്പം. മേഘഉതുന്തി മേഘം പടിച്ച ഉപ്പന്നസീതഉതും. പബ്ബതഉതുന്തി പബ്ബതം പടിച്ച ഉണ്ഹഉതും. ഉഭയവസേന ച തസ്സ തഥാ സീതുണ്ഹഉതുതോ ഏനോ ആഗതോതി ത-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാ ഉദേനോതി നാമം അകാസി.

താപസോ ഓഗാള്ഹഞാണവസേന രഞ്ഞോ മതഭാവം ഞത്വാ. ആദിതോ പട്ഠായാതി കോസമ്ബിനഗരേ പരന്തപരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിഭാവതോ പട്ഠായ. പുബ്ബേതി സീലവന്തകാലേ. ഹത്ഥിഗന്ഥന്തി ഹത്ഥീനം അത്തനോ വസേ വത്താപനസത്ഥം. തേനേവസ്സ തം സിക്ഖാപേതി, കിച്ചഞ്ച ഇജ്ഝതി.

൩൪൪. പദഹനഭാവോതി ഭാവനാനുയോഗോ. പധാനേ വാ നിയുത്തോ പധാനിയോ, പധാനിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ, തസ്സേവ പധാനിയഭാവസ്സ അങ്ഗാനി കാരണാനി പധാനിയങ്ഗാനി. സദ്ധാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധോ. കിഞ്ചാപി പച്ചേകബോധിസത്താനമ്പി അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതാ ആഗമനസദ്ധാ ഏവ, മഹാബോധിസത്താനം പന സദ്ധാ ഗരുതരാതി സാ ഏവ ഗഹിതാ. അചലഭാവേന ഓകപ്പനം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖ്യാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി കേനചി അകമ്പിയഭാവേന രതനത്തയഗുണേ ഓഗാഹിത്വാ കപ്പനം. പസാദുപ്പത്തി രതനത്തയേ പസീദനമേവ. ബോധിന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണന്തി വുത്തം തംനിമിത്തത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ, ബോധീതി വാ സമ്മാസമ്ബോധി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. നിച്ഛിതസുബുദ്ധതായ ധമ്മസ്സ സുധമ്മതാ സങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപത്തി വിനിച്ഛിതാ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദേസനാസീസമേവ ചേത’’ന്തിആദി. തസ്സ പധാനം വീരിയം ഇജ്ഝതി രതനത്തയസദ്ധായ ‘‘ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി പധാനാനുയോഗേ അവംമുഖസമ്ഭവതോ.

അപ്പാബാധോതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അഗുണം പകാസേതാ ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിതാ സമ്മാപടിപത്തിയാ വിസോധനത്ഥം. ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗന്തുന്തി ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ’’തിആദിനാ പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച ജാനിതും. തേനാഹ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദി. പരിസുദ്ധായ ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തായ. നിബ്ബിജ്ഝിതുന്തി തദങ്ഗവസേന പജഹിതും സമുച്ഛേദപ്പഹാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും. യം ദുക്ഖം ഖീയതീതി കിലേസേസു അപ്പഹീനേസു തേന തദുപനിസ്സയകമ്മം പടിച്ച യം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം സന്ധായ വുത്തം.

൩൪൫. സേസദിവസേതി സത്തദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ദ്വേ രത്തിന്ദിവാ.

൩൪൬. കുച്ഛിസന്നിസ്സിതോ ഗബ്ഭോ നിസ്സയവോഹാരേന ‘‘കുച്ഛീ’’തി വുച്ചതി, സോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി കുച്ഛിമതീ. തേനാഹ ‘‘ആപന്നസത്താ’’തി. ആരക്ഖോ പനസ്സ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീതി മാതരാ ഗഹിതസരണം ഗബ്ഭവുട്ഠിതസ്സ തസ്സ സരണഗമനം പവേദയിതസ്സ കുസലം സരണം നാമ, മാതു കതരക്ഖോ പുത്തസ്സപി പച്ചുപട്ഠിതോതി. മഹല്ലകകാലേതി വചനത്ഥം ജാനനകാലേ. സാരേന്തീതി യഥാദിട്ഠം യഥാബലം രതനത്തയഗുണപതിട്ഠാപനവസേന അസ്സ സാരേന്തി. സല്ലക്ഖേത്വാതി വുത്തമത്ഥം ഉപധാരേത്വാ. സരണം ഗഹിതം നാമ ഹോതി രതനത്തയസ്സ സരണഭാവസല്ലക്ഖണപുബ്ബകതന്നിന്നചിത്തഭാവതോവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. അങ്ഗുലിമാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൭. അങ്ഗുലീനം മാലം ധാരേതീതി ഇമിനാ അന്വത്ഥാ തസ്സ സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. തത്രാതി തസ്മിം ആചരിയവചനേന അങ്ഗുലിമാലസ്സ ധാരണേ. കരീസസഹസ്സഖേത്തേ ഏകസാലിസീസം വിയ അപഞ്ഞായമാനസകകിച്ചോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തക്കസീലം പേസയിംസു ‘‘താദിസസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പുഗ്ഗഹസമ്മാപയോഗേന ദിട്ഠധമ്മികേ സമ്പരായികേ ച അത്ഥേ ജാനന്തോ ഭാരിയം ന കരേയ്യാ’’തി. ബാഹിരകാ അഹേസും അഹിംസകസ്സ വത്തസമ്പത്തിയാ ആചരിയസ്സ ചിത്തസഭാവതോ നിബ്ബത്തനതിഭാവേന. സിനേഹേനേവ വദന്തേതി സിനേഹേന വിയ വദന്തേ.

ഗണനമ്പി ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഗണനവിധിമ്പി ന സല്ലക്ഖേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘പകതിയാ’’തിആദിനാ. ഠപിതട്ഠാനേതി രുക്ഖഗച്ഛന്തരാദികേ ഠപിതട്ഠാനേ സകുന്തസിങ്ഗാലാനം വസേന അങ്ഗുലിയോ വിനസ്സന്തി. ഭഗ്ഗവോതി കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ഗോത്തേന വദതി. ചോരോ അവിസ്സാസനീയോ സാഹസികഭാവതോ. പുരാണസന്ഥതാ സാഖാ അവിസ്സാസനീയാ വിച്ഛികാദീനം പവേസനയോഗ്യത്താ. രാജാ അവിസ്സാസനീയോ ഇസ്സരിയമദേന ധനലോഭേന ച കദാചി ജീവിതേ സങ്കാഭാവതോ. ഇത്ഥീ അവിസ്സാസനീയാ ലോലസീലചിത്തഭാവതോ. അനുദ്ധരണീയോ ഭവിസ്സതി സംസാരപങ്കതോ.

൩൪൮. സങ്കരിത്വാതി ‘‘മയം ഏകജ്ഝം സന്നിപതിത്വാ ചോരം മാരേത്വാ വാ പലാപേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി സങ്കരം കത്വാ. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരന്തി അഭിസങ്ഖരണം അധിട്ഠാനം. അഭിസങ്ഖാസീതി അധിട്ഠഹി. സംഹരിത്വാതി സംഖിപിത്വാ. ഓരഭാഗേതി ചോരസ്സ ഓരഭാഗേ.

൩൪൯. ദണ്ഡോതി പഹരണഹത്ഥച്ഛേദനാദികോ ദണ്ഡനസങ്ഖാതോ ദണ്ഡോ. പവത്തയിതബ്ബോതി ആനേതബ്ബോ. അപനേത്വാതി അത്തനോ സന്താനതോ സമുച്ഛേദവസേന പഹായ. പടിസങ്ഖായാതി പടിസങ്ഖാനേന. അവിഹിംസായാതി കരുണായ. സാരണീയധമ്മേസൂതി ഛസുപി സാരണീയധമ്മേസു, ഠിതോ അട്ഠിതാനം പാപധമ്മാനം ബോധിമൂലേ ഏവ സമുച്ഛിന്നത്താ. യഥാ അതീതേ അപരിമിതം കാലം സന്ധാവിതം, ഏവം ഇമായ പടിപത്തിയാ അനാഗതേപി സന്ധാവിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദിമാഹ.

ഇത്വേവാതി ഇതി ഏവ, ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം വത്വാ യേവാ’’തി. അകിരീതി ആകിരി, പഞ്ചപി ആവുധാനി വികിരി. തേന വുത്തം ‘‘ഖിപി ഛഡ്ഡേസീ’’തി.

൩൫൦. ഏത്തോവാതി അതോ ഏവ ആഗതമഗ്ഗേനേവ സാവത്ഥിം ഗതാ. അധിവാസേസ്സതീതി ‘‘ചോരം പടിസേധേതും ഗമിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതി. ദാരുണകമ്മേന ഉപ്പന്നനാമന്തി ‘‘അങ്ഗുലിമാലോ’’തി ഇമം നാമം സന്ധായ വദതി.

൩൫൧. ഹത്ഥീ അരഞ്ഞഹത്ഥീ ഹോന്തി മനുസ്സാനം തത്ഥ ഗന്തും അസക്കുണേയ്യത്താ, ഏവം അസ്സാപി. കൂടസഹസ്സാനം ഭിജ്ജനകാരണം ഹോതി ഥേരസ്സ ആഗമനഭയേന ഘടേ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായനേന. ഗബ്ഭമൂള്ഹായാതി ബ്യാകുലഗബ്ഭായ. പബ്ബജ്ജാബലേനാതി വുത്തം, സത്ഥു ദേസനാനുഭാവേനാതി പന വത്തബ്ബം. സോ ഹി തസ്സാപി കാരണന്തി. അരിയാ നാമ ജാതി പബ്ബജ്ജാ അരിയഭാവത്ഥായ ജാതീതി കത്വാ.

മഹാപരിത്തം നാമേതന്തി മഹാനുഭാവം പരിത്തം നാമേതം. തഥാ ഹി നം ഥേരോ സബ്ബഭാവേന അരിയായ ജാതോ സച്ചാധിട്ഠാനേന അകാസി. തേനാഹ ‘‘സച്ചകിരിയകതട്ഠാനേ’’തി. ഗബ്ഭമൂള്ഹന്തി മൂള്ഹഗബ്ഭം. ഗബ്ഭോ ഹി പരിപക്കോ സമ്പജ്ജമാനോ വിജായനകാലേ കമ്മജവാതേഹി സഞ്ചാലേത്വാ പരിവത്തിതോ ഉദ്ധംപാദോ അധോസീസോ ഹുത്വാ യോനിമുഖാഭിമുഖോ ഹോതി, ഏവം സോ കസ്സചി അലഗ്ഗോ സോത്ഥിനാ ബഹി നിക്ഖമതി, വിപജ്ജമാനോ പന വിപരിവത്തനവസേന യോനിമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ തിരിയം നിപജ്ജതി, തഥാ യസ്സാ യോനിമഗ്ഗോ പിദഹതി, സാ തത്ഥ കമ്മജവാതേഹി അപരാപരം പരിവത്തമാനാ ബ്യാകുലാ മൂള്ഹഗബ്ഭാതി വുച്ചതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഗബ്ഭമൂള്ഹ’’ന്തി.

സച്ചകിരിയാ നാമ ബുദ്ധാസയം അത്തനോ സീലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കതാ, തസ്മാ സച്ചകിരിയാ വേജ്ജകമ്മം ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഥേരസ്സപി ചാതിആദിനാ ഉപസങ്കമിതബ്ബകാരണം വദതി. ഇമേ ദ്വേ ഹേതൂ പടിച്ച ഭഗവാ ഥേരം സച്ചകിരിയം കാരേസി. ജാതിന്തി മൂലജാതിം.

൩൫൨. പരിയാദായ ആഹച്ച ഭിന്നേന സീസേന. സഭാഗദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മന്തി നിരയേ നിബ്ബത്തനസകകമ്മസഭാഗഭൂതം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം. സഭാഗതാ ച സമാനവത്ഥുകതാ സമാനാരമ്മണതാഏകവീഥിപരിയാപന്നതാദിവസേന സബ്ബഥാ സരിക്ഖതാ, സദിസമ്പി ച നാമ തദേവാഹരീയതി യഥാ ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകോ’’തി ച ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ താനേവ ഓസധാനീ’’തി ച. ഇദാനി തമേവ സഭാഗതം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മം ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. കരിയമാനമേവാതി പച്ചയസമവായേന പടിപാടിയാ നിബ്ബത്തിയമാനമേവ. തയോ കോട്ഠാസേ പൂരേതി, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഅപരാപരിയായവേദനീയഉപപജ്ജവേദനീയസങ്ഖാതേ തയോ ഭാഗേ പൂരേതി, തേസം തിണ്ണം ഭാഗാനം വസേന പവത്തതി.

ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. പച്ചുപ്പന്നഭവതോ അനന്തരം വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം. ദിട്ഠധമ്മാനന്തരഭവതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവപരിയായേ അത്തഭാവപരിവത്തേ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം അപരാപരിയായവേദനീയം. പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, പച്ചയവിസേസേന പടിലദ്ധവിസേസതായ ച ബലവഭാവപ്പത്താ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന സാതിസയാ ഹുത്വാ പവത്താ പഠമജവനചേതനാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലദായിനീ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ നാമ. സാ ഹി വുത്താകാരേന ബലവതി ജവനസന്താനേ ഗുണവിസേസയുത്തേസു ഉപകാരാനുപകാരവസപ്പവത്തിയാ ആസേവനാലാഭേന അപ്പവിപാകതായ ച ഇതരദ്വയം വിയ പവത്തസന്താനുപരമാപേക്ഖം ഓകാസലാഭാപേക്ഖഞ്ച കമ്മം ന ഹോതീതി ഇധേവ പുപ്ഫമത്തം വിയ പവത്തിവിപാകമത്തം ഫലം ദേതി.

തഥാ അസക്കോന്തന്തി കമ്മസ്സ ഫലദാനം നാമ ഉപധിപയോഗാദിപച്ചയന്തരസമവായേനേവ ഹോതീതി തദഭാവതോ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്തം. അഹോസികമ്മന്തി കമ്മംയേവ അഹോസി, ന തസ്സ വിപാകോ അഹോസി, അത്ഥി ഭവിസ്സതി വാതി ഏവം വത്തബ്ബം കമ്മം. അത്ഥസാധികാതി ദാനാദിപാണാതിപാതാദിഅത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദികാ. കാ പന സാതി ആഹ ‘‘സത്തമജവനചേതനാ’’തി. സാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വുത്തനയേന പടിലദ്ധവിസേസാ പുരിമജവനചേതനാഹി ലദ്ധാസേവനാ ച സമാനാ അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകദായിനീ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. തേനാഹ ‘‘അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതീ’’തി. സതി സംസാരപ്പവത്തിയാതി ഇമിനാ അസതി സംസാരപ്പവത്തിയാ അഹോസികമ്മപക്ഖേ തിട്ഠതി വിപച്ചനോകാസസ്സ അഭാവതോതി.

സമുഗ്ഘാടിതാനി വിപച്ചനോകാസസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം അത്ഥി വിപാകാരഹാഭാവസ്സ അനിബ്ബത്തിതത്താ വിപച്ചനോകാസസ്സ അനുപച്ഛിന്നത്താ. കതൂപചിതഞ്ഹി കമ്മം സതി വിപച്ചനോകാസേ യാവ ന ഫലം ദേതി, താവ അത്ഥേവ നാമ വിപാകാരഹഭാവതോ. ‘‘യസ്സ ഖോ’’തി ഇദം അനിയമാകാരവചനം ഭഗവതാ കമ്മസരിക്ഖതാവസേന സാധാരണതോ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യാദിസസ്സ ഖോ’’തി.

പമാദകിലേസവിമുത്തോതി പമാദഹേതുകേഹി സബ്ബേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തോ.

പാപസ്സ പിധാനം നാമ അവിപാകധമ്മതാപാദനന്തി ആഹ ‘‘അപ്പടിസന്ധികം കരീയതീ’’തി. ബുദ്ധസാസനേതി സിക്ഖാത്തയസങ്ഗഹേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ. യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരതീതി അകത്തബ്ബസ്സ അകരണവസേന, കത്തബ്ബസ്സ ച പരിപൂരണവസേന പവത്തതി.

ദിസ്സന്തി കുജ്ഝന്തീതി ദിസാ, പടിപക്ഖാതി ആഹ ‘‘സപത്താ’’തി. തപ്പസംസപകാരന്തി മേത്താനിസംസകിത്തനാകാരം. കാലേനാതി ആമേഡിതലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഖണേ ഖണേ’’തി. അനുകരോന്തൂതി യേസം കല്യാണമിത്താനം സന്തികേ സുണന്തി, യഥാസുതം ധമ്മം തേസം അനുകരോന്തു ദിട്ഠാനുഗതികരണം ആപജ്ജന്തു, അത്തനോ വേരിപുഗ്ഗലാനമ്പി ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മസ്സവനം സമ്മാപടിപത്തിഞ്ച പച്ചാസീസതി.

തസന്തി ഗതിം പത്ഥയന്തീതി തസാ ഭവന്തരാദീസു സംസരണഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസാ വുച്ചന്തി സതണ്ഹാ’’തി.

നേതബ്ബട്ഠാനം ഉദകം നയന്തീതി നേത്തികാ. ബന്ധിത്വാതി ദള്ഹം ബന്ധിത്വാ. തേലകഞ്ജികേനാതി തേലമിസ്സിതേന കഞ്ജികേന.

യാദിസോവ അനിട്ഠേ, താദിസോവ ഇട്ഠേതി ഇട്ഠാനിട്ഠേ നിബ്ബികാരേന താദീ. യേസം പന കാമാമിസാദീനം വന്തത്താ രാഗാദീനം ചത്തത്താ കാമോഘാദീനം തിണ്ണത്താ താദിഭാവോ ഭവേയ്യ, തേസം ഭഗവതാ സബ്ബസോ വന്താ ചത്താ തിണ്ണാ, തസ്മാ ഭഗവാ വന്താവീതി താദീ, ചത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, യേഹി അനഞ്ഞസാധാരണേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഭഗവാ താദിഭാവേന ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ തംനിദ്ദേസോ, തേഹി ഗുണേഹി യാഥാവതോ നിദ്ദിസിതബ്ബതോപി താദീ. യഥാ യന്തരജ്ജുയാ യന്തം നീയതി, ഏവം യായ തണ്ഹായ ഭവോ നീയതി, സാ ‘‘ഭവനേത്തി ഭവരജ്ജൂ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘തായ ഹീ’’തിആദി, കമ്മാനി കുസലാദീനി വിപച്ചയന്തി അപച്ചയന്തി ഏതായാതി കമ്മവിപാകോ. അപച്ചയഭാവോ നാമ അരിയമഗ്ഗചേതനായാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗചേതനായാ’’തി. യാവ ന കിലേസാ പഹീയന്തി, താവ ഇമേ സത്താ സഇണാ ഏവ അസേരിവിഹാരഭാവതോതി ആഹ ‘‘അണണോ നിക്കിലേസോ ജാതോ’’തി.

ഥേയ്യപരിഭോഗോ (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൯൧) നാമ സാമിപരിഭോഗാഭാവതോ. ഭഗവതാപി ഹി അത്തനോ സാസനേ സീലവതോ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ദുസ്സീലസ്സ, ദായകാനം സീലവതോയേവ പരിച്ചാഗോ, ന ദുസ്സീലസ്സ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവസ്സ പച്ചാസീസനതോ. ഇതി സത്ഥാരാ അനനുഞ്ഞാതത്താ ദായകേഹി ച അപരിച്ചത്തത്താ ‘‘ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ഥേയ്യപരിഭോഗോ നാമാ’’തി വുത്തം. ഇണവസേന പരിഭോഗോ ഇണപരിഭോഗോ. പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ ഇണം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ വിയാതി അത്ഥോ. യസ്മാ സേക്ഖാ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താ, തസ്മാ തേ പിതുസന്തകാനം പച്ചയാനം ദായാദാ ഹുത്വാ തേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി തേസം പരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ നാമ. കിം പന തേ ഭഗവതോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ഉദാഹു ഗിഹീഹി ദിന്നന്തി? ഗിഹീഹി ദിന്നാപി തേ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ഭഗവതോ സന്തകാ ഹോന്തി അനനുഞ്ഞാതേസു സബ്ബേന സബ്ബം പരിഭോഗാഭാവതോ അനുഞ്ഞാതേസുയേവ പരിഭോഗസമ്ഭവതോ. ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ (മ. നി. ൧.൨൯ ആദയോ) സാധകം.

അവീതരാഗാനം തണ്ഹാപരവസതായ പച്ചയപരിഭോഗേ സാമിഭാവോ നത്ഥി, തദഭാവേന വീതരാഗാനം തത്ഥ സാമിഭാവോ യഥാരുചി പരിഭോഗസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി തേ പടികൂലമ്പി അപ്പടികൂലാകാരേന, അപ്പടികൂലമ്പി പടികൂലാകാരേന തദുഭയം വിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖാകാരേന ച പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദായകാനഞ്ച മനോരഥം പരിപൂരേന്തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ, തംസംവണ്ണനാസു ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കിലേസഇണാനം അഭാവം സന്ധായ ‘‘അണണോ’’തി വുത്തം, ന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗമത്തം. തേനാഹ ആയസ്മാ ച ബാകുലോ – ‘‘സത്താഹമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൧൧).

വത്ഥുകാമകിലേസകാമേഹി തണ്ഹായ പവത്തിആകാരം പടിച്ച അത്ഥി രമണവോഹാരോതി ആഹ – ‘‘ദുവിധേസുപി കാമേസു തണ്ഹാരതിസന്ഥവ’’ന്തി. മന്തിതന്തി കഥിതം. ഉപ്പന്നേഹി സത്ഥുപടിഞ്ഞേഹി. സംവിഭത്താതി കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദീഹി ആകാരേഹി വിഭത്താ. സുന്ദരം ആഗമനന്തി സ്വാഗതം. തതോ ഏവ ന കുച്ഛിതം ആഗതം. സോളസവിധകിച്ചസ്സ പരിയോസിതത്താ ആഹ ‘‘തം സബ്ബം മയാ കത’’ന്തി. മഗ്ഗപഞ്ഞായമേവ തതിയവിജ്ജാസമഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി നവഹി ച ലോകുത്തരധമ്മേഹീ’’തി.

അങ്ഗുലിമാലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. പിയജാതികസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൩. പകതിനിയാമേനാതി യഥാ സോകുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ഇതി കത്തബ്ബേസു അസമ്മോഹവസേന ചിത്തം പക്ഖന്ദതി, താനി ചസ്സ ഉപട്ഠഹന്തി, ന ഏവം സോകസ്സ ചിത്തസങ്കോചസഭാവതോ. തേന വുത്തം ‘‘പകതിനിയാമേന പന ന പടിഭന്തീ’’തി. കേചി പന ‘‘സാമന്താ കതിപയേ ന കുടുമ്ബം സന്ധാരേതി. തേനാഹ ‘ന സബ്ബേന സബ്ബം പടിഭന്തീ’തി’’ വദന്തി. ഏത്ഥാതി ദുതിയപദേ. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ‘‘ന പടിഭാതീ’’തി പദസ്സ ‘‘ന രുച്ചതീ’’തി അത്ഥമാഹ. ന പടിഭാതീതി വാ ഭുഞ്ജിതുകാമതാചിത്തം ന ഉപട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. പതിട്ഠിതോകാസന്തി ഇന്ദ്രിയാവിട്ഠട്ഠാനം വദതി. പിയായിതബ്ബതോ പിയോ ജാതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ഏതേസന്തി പിയജാതികാ. പിയോ പഭുതി ഏതേസന്തി പിയപ്പഭുതികാതി വത്തബ്ബേ, ഉ-കാരസ്സ വ-കാരം, ത-കാരസ്സ ച ലോപം കത്വാ ‘‘പിയപ്പഭാവികാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പിയതോ പഭവന്തീ’’തി.

൩൫൫. പര-സദ്ദേന സമാനത്ഥം അജ്ഝത്തികഭാവനിസേധനത്ഥം ‘‘പിരേ’’തി പദന്തി ആഹ ‘‘അമ്ഹാകം പരേ’’തി. പിരേതി വാ ‘‘പരതോ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദന്തി ആഹ ‘‘ചര പിരേതി പരതോ ഗച്ഛാ’’തി.

൩൫൬. ദ്വിധാ ഛേത്വാതി ഏത്ഥ യദി ഇത്ഥീ തസ്സ പുരിസസ്സ പിയാ, കഥം ദ്വിധാ ഛിന്ദതീതി ആഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി.

൩൫൭. കഥം കഥേയ്യന്തി യഥാ ഭഗവാ ഏതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥേസി, സോ ച മേ കഥേസി, തഥാ ചാഹം കഥേയ്യം. മരണവസേന വിപരിണാമോ അത്തഭാവസ്സ പരിവത്തത്താ. പലായിത്വാ ഗമനവസേന അഞ്ഞഥാഭാവോ മിത്തസന്ഥവസ്സ സമാഗമസ്സ ച അഞ്ഞഥാഭൂതത്താ.

ഛഡ്ഡിതഭാവേനാതി പരിവത്തിതഭാവേന. ഹത്ഥഗമനവസേന അഞ്ഞഥാഭാവോ പുബ്ബേ സവസേ വത്തിതാനം ഇദാനി വസേ അവത്തനഭാവേന.

ആചമേഹീതി ആചമനം മുഖവിക്ഖാലനം കാരേഹി. യസ്മാ മുഖം വിക്ഖാലേന്താ ഹി ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ വിക്ഖാലേന്തി, തസ്മാ ‘‘ആചമിത്വാ’’തി വത്വാ പച്ഛാപി തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ’’തി ആഹ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പിയജാതികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. ബാഹിതികസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൯. സാവജ്ജതായ ഉപാരമ്ഭം അരഹതീതി ഓപാരമ്ഭോ. തേനാഹ ‘‘ദോസം ആരോപനാരഹോ’’തി. ബാലാ ഉപാരമ്ഭവത്ഥുമഞ്ഞം അമൂലകമ്പി നം ആരോപേന്താ ഉഗ്ഘോസേന്തി, തസ്മാ തേ അനാമസിത്വാ ‘‘വിഞ്ഞൂഹീ’’തി ഇദം പദം ഗഹേത്വാ പഞ്ഹേന ഞാതും ഇച്ഛിതേന അത്ഥേന ഉപാരമ്ഭാദീനം ഉപരി ഉത്തരം പരിപൂരേതും നാസക്ഖിമ്ഹാ. തം കാരണന്തി തം ഉപ്പത്തികാരണം. യദി ഹി മയാ ‘‘വിഞ്ഞൂഹീ’’തി പദം പക്ഖിപിത്വാ വുത്തം ഭവേയ്യ, പഞ്ഹാ മേ പരിപുണ്ണാ ഭവേയ്യ, ന പന വുത്താ. ഇദാനി പന തം കാരണം ഉത്തരം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ‘‘വിഞ്ഞൂഹീ’’തി ഏവം വദന്തേന പരിപൂരിതം.

൩൬൦. കോസല്ലപടിപക്ഖതോ അകോസല്ലം വുച്ചതി അവിജ്ജാ, തംസമുട്ഠാനതോ അകോസല്ലസമ്ഭൂതോ. അവജ്ജം വുച്ചതി ഗരഹിതബ്ബം, സഹ അവജ്ജേഹീതി സാവജ്ജോ, ഗാരയ്ഹോ. രാഗാദിദോസേഹി സദോസോ. തേഹി ഏവ സബ്യാബജ്ഝോ, തതോ ഏവ സമ്പതി ആയതിഞ്ച സദുക്ഖോ. സബ്യാബജ്ഝാദികോ നിസ്സന്ദവിപാകോ.

തഥാ അത്ഥോ വുത്തോ ഭവേയ്യാതി പുച്ഛാസഭാഗേനപി അത്ഥോ വുത്തോ ഭവേയ്യ, പുച്ഛന്തസ്സ പന ന താവ ചിത്താരാധനം. തേനാഹ – ‘‘ഏവം ബ്യാകരണം പന ന ഭാരിയ’’ന്തി, ഗരുകരണം ന ഹോതി വിസാരജ്ജം ന സിയാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ – ‘‘അപ്പഹീനഅകുസലോപി ഹി പഹാനം വണ്ണേയ്യാ’’തി. ഏവരൂപോ പന യഥാകാരീ തഥാവാദീ ന ഹോതി, ന ഏവം ഭഗവാതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ’’തിആദി. ഏവം ബ്യാകാസീതി ‘‘സബ്ബാകുസലധമ്മപഹീനോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ’’തി ഏവം ബ്യാകാസി. സുക്കപക്ഖേപി ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബേസംയേവ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം വണ്ണേതീ’’തി വുത്തേ യഥാ പുച്ഛാ, തഥാ അത്ഥോ വുത്തോ ഭവേയ്യ, ഏവം ബ്യാകരണം പന ന ഭാരിയം, അസമ്പാദിതകുസലധമ്മോപി ഉപസമ്പദം വണ്ണേയ്യ. ഭഗവാ പന സമ്മദേവ സമ്പാദിതകുസലത്താ യഥാകാരീ തഥാവാദീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ബ്യാകാസീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബാഹിതികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൯. ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. മേദവണ്ണാ ഉളുപവണ്ണാ ച തത്ഥ തത്ഥ പാസാണാ ഉസ്സന്നാ അഹേസുന്തി മേദാളുപന്തി ഗാമസ്സ സമഞ്ഞാ ജാതാ. ഉളുപവണ്ണാതി ചന്ദസമാനവണ്ണതായ മേദപാസാണാ വുത്താതി കേചി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മേദവണ്ണാ പാസാണാ കിരേത്ഥ ഉസ്സന്നാ അഹേസു’’ന്തി ഇദം വുത്തം. അസ്സാതി സേനാപതിസ്സ. കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥന്തി മല്ലികായ സോകവിനോദനധമ്മകഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം.

രഞ്ഞാതി പസേനദീകോസലരഞ്ഞാ. മഹച്ചാതി മഹതിയാ. പദവിപല്ലാസേന ചേതം വുത്തം. പസാദമരഹന്തീതി പാസാദികാനി. തേനാഹ ‘‘സഹ രഞ്ജനകാനീ’’തി. യാനി പന പാസാദികാനി, താനി പസ്സിതും യുത്താനി. പാസാദികാനീതി വാ സദ്ദഹനസഹിതാനി. തേനാഹ ‘‘പസാദജനകാനീ’’തി. ‘‘അപ്പാബാധ’’ന്തി ആദീസു വിയ അപ്പസദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിസ്സദ്ദാനീ’’തി. അനിയമത്ഥവാചീ യ-സദ്ദോ അനിയമാകാരവാചകോപി ഹോതീതി ‘‘യത്ഥാ’’തി പദസ്സ ‘‘യാദിസേസൂ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി അങ്ഗുലിമാലസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪൭ ആദയോ) ‘‘യസ്സ ഖോ’’തി പദസ്സ ‘‘യാദിസസ്സ ഖോ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ.

൩൬൬. പടിച്ഛദന്തി പടിച്ഛാദകം. രാജകകുധഭണ്ഡാനീതി രാജഭണ്ഡഭൂതാനി. രഹായതീതി രഹോ കരോതി, മം അജ്ഝേസതീതി അത്ഥോ.

൩൬൭. യഥാസഭാവതോ ഞേയ്യം ധാരേതി അവധാരേതീതി ധമ്മോ, ഞാണന്തി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖഞാണസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി. അനുനയോതി അനുഗച്ഛനകോ. ദിട്ഠേന ഹി അദിട്ഠസ്സ അനുമാനം. തേനാഹ ‘‘അനുമാനം അനുബുദ്ധീ’’തി. ആപാണകോടികന്തി യാവ പാണകോടി, താവ ജീവിതപരിയോസാനം. ഏതന്തി ധമ്മന്വയസങ്ഖാതം അനുമാനം. ഏവന്തി ‘‘ഇധ പനാഹ’’ന്തി വുത്തപ്പകാരേന.

൩൬൯. ചക്ഖും അബന്ധന്തേ വിയാതി അപാസാദികതായ പസ്സന്താനം ചക്ഖും അത്തനി അബന്ധന്തേ വിയ. കുലസന്താനാനുബന്ധോ രോഗോ കുലരോഗോ. ഉളാരന്തി സാനുഭാവം. യോ ഹി ആനുഭാവസമ്പന്നോ, തം ‘‘മഹേസക്ഖ’’ന്തി വദന്തി. അരഹത്തം ഗണ്ഹന്തോതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോയം, ഹേട്ഠിമഫലാനി ഗണ്ഹന്തോപി.

൩൭൩. ജീവികാ ജീവിതവുത്തി.

൩൭൪. ധമ്മം ചേതേതി സംവേദേതി ഏതേഹീതി ധമ്മചേതിയാനി, ധമ്മസ്സ പൂജാവചനാനി. നനു ചേതാനി ബുദ്ധസങ്ഘഗുണദീപനാനിപി സന്തി? കഥം ‘‘ധമ്മചേതിയാനീതി ധമ്മസ്സ ചിത്തീകാരവചനാനീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തീസു ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധരതനമൂലകാനി സേസരതനാനി തസ്സ വസേന ലദ്ധബ്ബതോ. കോസലരഞ്ഞാ ചേത്ഥ ബുദ്ധഗാരവേന ധമ്മസങ്ഘഗാരവം പവേദിതം, തസ്മാ ‘‘ഭഗവതി ചിത്തീകാരേ കതേ ധമ്മോപി കതോവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച രതനത്തയപസാദപുബ്ബികാ സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനീതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാനീ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൧൦. കണ്ണകത്ഥലസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൫. അനന്തരസുത്തേ വുത്തകരണീയേനേവാതി ‘‘പാസാദേ വാ നാടകേസു വാ ചിത്തസ്സാദം അലഭമാനോ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിതും ആരദ്ധോ’’തി വുത്തകരണീയേന. അപ്പദുട്ഠപദോസീനഞ്ഹി ഏവം ഹോതീതി.

൩൭൬. പുച്ഛിതോതി ‘‘അഞ്ഞം ദൂതം നാലത്ഥു’’ന്തി പുച്ഛിതോ. സോതി രാജാ. താസം വന്ദനാ സചേ ഉത്തരകാലം, അത്തനോ ആഗമനകാരണം കഥേസ്സതി.

൩൭൮. ഏകാവജ്ജനേനാതി ഏകവീഥിജവനേന. തേന ഏകചിത്തം താവ തിട്ഠതു, ഏകചിത്തവീഥിയാപി സബ്ബം ജാനിതും ന സക്കാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഇദം നാമ അതീതം ജാനിസ്സാമീ’’തി അനിയമേത്വാ ആവജ്ജതോ യം കിഞ്ചി അതീതം ജാനാതി, നിയമിതേ പന നിയമിതമേവാതി ആഹ – ‘‘ഏകേന ഹി…പേ… ഏകദേസമേവ ജാനാതീ’’തി. തേന ചിത്തേനാതി ‘‘അതീതം സബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തചിത്തേന. ഇതരേസൂതി അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു. കാരണജാതികന്തി യുത്തിസഭാവം, യുത്തിയാ യുത്തന്തി അത്ഥോ. സമ്പരായഗുണന്തി സമ്പരായേ കതകമ്മസ്സ വിസേസം.

൩൭൯. ലോകുത്തരമിസ്സകാനി കഥിതാനി ബോധിരാജകുമാരസുത്തേ വിയ ലോകിയാ ചേവ ലോകുത്തരാ ച. യഥാലാഭവസേന ചേത്ഥ പധാനിയങ്ഗാനം ലോകുത്തരഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പച്ചേകം ഏവ നേസഞ്ച പധാനിയങ്ഗതാ ദട്ഠബ്ബാ യഥാ ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖാ സന്ദിസ്സന്തി ലോകുത്തരമിസ്സകാ’’തി. ലോകുത്തരാനേവാതി ചേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. പധാനനാനത്തന്തി പദഹനനാനത്തം, ഭാവനാനുയോഗവിസേസന്തി അത്ഥോ. സങ്ഖാരേ പരിമദ്ദിത്വാ പടിപക്ഖധമ്മേ ഏകദേസതോ പജഹിത്വാ ഠിതസ്സ ഭാവനാനുയോഗോ സബ്ബേന സബ്ബം അപരിമദ്ദിതസങ്ഖാരസ്സ അപ്പഹീനപടിപക്ഖസ്സ ഭാവനാനുയോഗതോ സുഖുമോ വിസദോവ ഹോതി, സച്ചാഭിസമയേന സന്താനസ്സ ആഹിതവിസേസത്താതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞാദിസമേവ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സ പധാനം, അഞ്ഞാദിസം സോതാപന്നസ്സാ’’തിആദി. അയഞ്ച വിസേസോ ന കേവലം അനരിയഅരിയപുഗ്ഗലതോ ഏവ, അഥ ഖോ അരിയേസുപി സേക്ഖാദിവിസേസതോപി ലബ്ഭതി അഭിസങ്ഖാരവിസേസതോ അഭിനീഹാരതോ ച ഇജ്ഝനതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞാദിസം സകദാഗാമിനോ’’തിആദിമാഹ. ന പാപുണാതീതി യസ്മാ പുഥുജ്ജനോ സബ്ബഥാവ പധാനം പദഹന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം അധിഗച്ഛതി, സോതാപന്നോ ച സകദാഗാമിമഗ്ഗന്തി ഹേട്ഠിമം ഉപരിമതോ ഓളാരികം, ഉപരിമഞ്ച ഇതരതോ സുഖുമം തേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യസ്സ പജഹനതോ, ഇതി അധിഗന്തബ്ബവിസേസേന ച അധിഗമപടിപദായ സണ്ഹസുഖുമതാ തിക്ഖവിസദതാ ച വിഞ്ഞായതീതി ആഹ – ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സ പധാനം സോതാപന്നസ്സ പധാനം ന പാപുണാതീ’’തിആദി.

അകൂടകരണന്തി അവഞ്ചനകിരിയം. അനവച്ഛിന്ദനന്തി അതിയാനം. അവിഞ്ഛനം ന ആകഡ്ഢനം, നിയുത്തതം വിനിവേഠേത്വാ സമന്താ വിപരിവത്തിത്വാ സമധാരായ ഛഡ്ഡനം വാ. തസ്സ കാരണം തംകാരണം, തം കാരണന്തി വാ തം കിരിയം തം അധികാരം. ദന്തേഹി ഗന്തബ്ബഭൂമിന്തി ദന്തേഹി പത്തബ്ബട്ഠാനം, പത്തബ്ബവത്ഥും വാ. ചത്താരോപി അസ്സദ്ധാ നാമ ഉപരിമഉപരിമസദ്ധായ അഭാവതോ. യേന ഹി യം അപ്പത്തം, തസ്സ തം നത്ഥി. അരിയസാവകസ്സ…പേ… നത്ഥി പഠമമഗ്ഗേനേവ മായാസാഠേയ്യാനം പഹാതബ്ബത്താ. തേനേവാതി സമ്മദേവ വിരുദ്ധപക്ഖാനം സദ്ധാദീനം ഇധാധിപ്പേതത്താ. യദി ഏവം കഥം മിസ്സകകഥാതി ആഹ ‘‘അസ്സഖളുങ്കസുത്തന്തേ പനാ’’തിആദി. ചത്താരോവ ഹോന്തി പുഥുജ്ജനാദിവസേന.

ഓപമ്മസംസന്ദനേ അദന്തഹത്ഥിആദയോ വിയാതിആദിനാ കണ്ഹപക്ഖേ, യഥാ പന ദന്തഹത്ഥിആദയോതിആദിനാ സുക്കപക്ഖേ ച സാധാരണതോ ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തം, അസാധാരണതോ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം.

൩൮൦. സമ്മപ്പധാനാ നിബ്ബിസിട്ഠവീരിയാ. തേനാഹ – ‘‘ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി, യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തി’’ന്തി. ന ഹി സുക്ഖവിപസ്സകതേവിജ്ജഛളഭിഞ്ഞാനം വിമുത്തിയാ നാനാകരണം അത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘യം ഏകസ്സാ’’തിആദി. കിം ത്വം ന ജാനാസീതി സമ്ബന്ധോ. ആഗച്ഛന്തീതി ഉപ്പജ്ജനവസേന ആഗച്ഛന്തി. നാഗച്ഛന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇദം പുച്ഛന്തോതി ഇദം പുച്ഛാമീതി ദസ്സേന്തോ. അപ്പഹീനചേതസികദുക്ഖാ അനധിഗതഅനാഗാമിതാ. തേനാഹ ‘‘ഉപപത്തിവസേന ആഗന്താരോ’’തി. സമുച്ഛിന്നദുക്ഖാതി സമുഗ്ഘാടിതചേതസികദുക്ഖാ.

൩൮൧. തമ്ഹാ ഠാനാതി തതോ യഥാധിഗതഇസ്സരിയട്ഠാനതോ. പുന തമ്ഹാ ഠാനാതി തതോ ദുഗ്ഗതാ. സമ്പന്നകാമഗുണന്തി ഉളാരകാമഗുണസമന്നാഗതം.