൫. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. ബ്രഹ്മായുസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൩. ‘‘മഹാസത്തോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൩൮) ഉളാരതാ വിസയോ, ‘‘മഹാജനകായോ സന്നിപതീ’’തിആദീസു സമ്ബഹുലഭാവവിസയോ, ഇധ പന തദുഭയമ്പിസ്സ അത്ഥോതി ‘‘മഹതാതി ഗുണമഹത്തേനപി മഹതാ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പിച്ഛതാദീതി ആദി-സദ്ദേന സന്തുട്ഠിസല്ലേഖപവിവേകഅസംസഗ്ഗവീരിയാരമ്ഭാദീനം സങ്ഗഹോ. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതസങ്ഖാതേനാതി ഏത്ഥ ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’ (സം. നി. ൨.൪൧; ൩.൯൯൮, ൧൦൦൪) – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തിആദിവചനതോ ദിട്ഠിസീലാനം നിയതസഭാവത്താ സോതാപന്നാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതാ, പഗേവ സകദാഗാമിആദയോ. ‘‘തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൧; പരി. ൨൭൪) തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൨; പരി. ൨൭൪) വചനതോ പുഥുജ്ജനാനമ്പി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവോ ലബ്ഭതിയേവ.

ഓട്ഠപഹതകരണവസേന അത്ഥവിഭാഗവസേന. സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനന്തി ഏത്ഥ നിഘണ്ഡൂതി വചനീയവാചകഭാവേന അത്ഥം സദ്ദഞ്ച ഖണ്ഡതി വിഭജ്ജ ദസ്സേതീതി നിഖണ്ഡു. സോ ഏവ ഇധ ഖ-കാരസ്സ ഘ-കാരം കത്വാ ‘‘നിഘണ്ഡൂ’’തി വുത്തോ. കിടതി ഗമേതി കിരിയാദിവിഭാഗം, തം വാ അനവസേസപരിയാദാനതോ ഗമേന്തോ പൂരേതീതി കേടുഭം. വേവചനപ്പകാസകന്തി പരിയായസദ്ദദീപകം, ഏകേകസ്സ അത്ഥസ്സ അനേകപരിയായവചനവിഭാവകന്തി അത്ഥോ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അനേകേസമ്പി അത്ഥാനം ഏകസദ്ദവചനീയതാവിഭാവനവസേനപി തസ്സ ഗന്ഥസ്സ പവത്തത്താ. വചീഭേദാദിലക്ഖണാ കിരിയാ കപ്പീയതി ഏതേനാതി കിരിയാകപ്പോ, സോ പന വണ്ണപദസമ്ബന്ധപദത്ഥവിഭാഗതോ ബഹുവികപ്പോതി ആഹ ‘‘കിരിയാകപ്പവികപ്പോ’’തി. ഇദഞ്ച മൂലകിരിയാകപ്പഗന്ഥം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി സതസഹസ്സപരിമാണോ നലചരിയാദിപകരണം. ഠാനകരണാദിവിഭാഗതോ നിബ്ബചനവിഭാഗതോ ച അക്ഖരാ പഭേദീയന്തി ഏതേഹീതി അക്ഖരപ്പഭേദാ, സിക്ഖാനിരുത്തിയോ. ഏതേസന്തി വേദാനം. തേ ഏവ വേദേ പദസോ കായതീതി പദകോ. തം തം സദ്ദം തദത്ഥഞ്ച ബ്യാകരോതി ബ്യാചിക്ഖതി ഏതേനാതി ബ്യാകരണം, സദ്ദസത്ഥം. ആയതിം ഹിതം തേന ലോകോ ന യതതി ന ഈഹതീതി ലോകായതം. തഞ്ഹി ഗന്ഥം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി. വയതീതി വയോ, ന വയോ അവയോ, ന അവയോ അനവയോ, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു കത്ഥചി അപരികിലന്തോ അവിത്ഥായന്തോ തേ ഗന്ഥേ സന്ധാരേതി പൂരേതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ പടിസേധാ പകതിം ഗമേന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അവയോ ന ഹോതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ അവയം ദസ്സേതും ‘‘അവയോ…പേ… ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം.

൩൮൪. ഗരൂതി ഭാരിയം അത്താനം തതോ മോചേത്വാ ഗമനം ദുക്കരം ഹോതി. അനത്ഥോപി ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാബ്യാരോസഉപാരമ്ഭാദി. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദയോഗേന ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

ലക്ഖണാനീതി ലക്ഖണദീപനാനി മന്തപദാനി. അന്തരധായന്തീതി ന കേവലം ലക്ഖണമന്താനിയേവ, അഞ്ഞാനിപി ബ്രാഹ്മണാനം ഞാണബലാഭാവേന അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘ഏകസതം അദ്ധരിയം ദിപഞ്ഞാസമത്തതോ സാമാ’’തിആദി. പണിധിമഹതോ സമാദാനമഹതോതിആദിനാ പച്ചേകം മഹ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. പണിധിമഹന്തതാദി ചസ്സ ബുദ്ധവംസചരിയാപിടകവണ്ണനാദിവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. നിട്ഠാതി നിപ്ഫത്തിയോ. ജാതിസാമഞ്ഞതോതി ലക്ഖണജാതിയാ ലക്ഖണഭാവേന സമാനഭാവതോ. യഥാ ഹി ബുദ്ധാനം ലക്ഖണാനി സുവിസുദ്ധാനി സുപരിബ്യത്താനി പരിപുണ്ണാനി ച ഹോന്തി, ന ഏവം ചക്കവത്തീനം. തേനാഹ ‘‘ന തേഹേവ ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി.

അഭിരൂപതാ ദീഘായുകതാ, അപ്പാതങ്കതാ ബ്രാഹ്മണാദീനം പിയമനാപതാതി ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി. ദാനം പിയവചനം അത്ഥചരിയാ സമാനത്തതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. രഞ്ജനതോതി പീതിജനനതോ. ചക്കം ചക്കരതനം വത്തേതി പവത്തേതീതി ചക്കവത്തീ, സമ്പത്തിചക്കേഹി സയം വത്തേതി, തേഹി ച പരം സത്തനികായം വത്തേതി പവത്തേതീതി ചക്കവത്തീ, പരഹിതാവഹോ ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ വത്തനം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ, അപ്പടിഹതം വാ ആണാസങ്ഖാതം ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവതീ, അപ്പടിഹതം വാ ആണാസങ്ഖാതം ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ, ഖത്തിയമണ്ഡലാദിസഞ്ഞിതം ചക്കം സമൂഹം അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. ധമ്മം ചരതീതി ധമ്മികോ. ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മോ രഞ്ജനത്ഥേന രാജാതി ധമ്മരാജാ. കോപാദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമലോഭമാനമദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വിജിതാവീതി വിജിതവാ. കേനചി അകമ്പിയട്ഠേന ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ വാ ജനപദോ ഥാവരിയം പത്തോ ഏത്ഥാതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. ചിത്തീകതഭാവാദിനാപി (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൨൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦) ചക്കസ്സ രതനട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. രതിനിമിത്തതായ വാ ചിത്തീകതാദിഭാവസ്സ രതിജനനട്ഠേന ഏകസങ്ഗഹതായ വിസും അഗ്ഗഹണം.

ഇമേഹി പന രതനേഹി രാജാ ചക്കവത്തീ യം യമത്ഥം പച്ചനുഭോതി, തം തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി വുത്തം. അജിതം ജിനാതി മഹേസക്ഖതാസംവത്തനിയകമ്മനിസ്സന്ദഭാവതോ. വിജിതേ യഥാസുഖം അനുവിചരതി ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനഞ്ച അഭിരുഹിത്വാ തേസം ആനുഭാവേന അന്തോപാതരാസേയേവ സകലം പഥവിം അനുസംയായിത്വാ രാജധാനിയം പച്ചാഗമനതോ. പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി തേന തത്ഥ തത്ഥ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ സംവിധാനതോ. സേസേഹീതി മണിരതനഇത്ഥിരതനഗഹപതിരതനേഹി. തത്ഥ മണിരതനേന യോജനപ്പമാണേ ദേസേ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകദസ്സനാദിനാ സുഖമനുഭവതി, ഇത്ഥിരതനേന അതിക്കന്തമാനുസരൂപസമ്പത്തിദസ്സനാദിവസേന, ഗഹപതിരതനേന ഇച്ഛിതിച്ഛിതമണികനകരജതാദിധനപ്പടിലാഭവസേന. ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ യേന കേനചി അപ്പടിഹതാണാചക്കഭാവസിദ്ധിതോ. ഹത്ഥിഅസ്സരതനാദീനം മഹാനുഭാവത്താ കോസസമ്പത്തിയാപി പഭാവസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ ‘‘ഹത്ഥി…പേ… യോഗോ’’തി വുത്തം. കോസോ ഹി നാമ സതി ഉസ്സാഹസമ്പത്തിയം (ഉഗ്ഗതേജസ്സ സുകുമാരപരക്കമസ്സ പസന്നമുഖസ്സ സമ്മുഖേ പാപുണാതി). പച്ഛിമേനാതി പരിണായകരതനേന. തഞ്ഹി സബ്ബരാജകിച്ചേസു കുസലം അവിരജ്ഝനപയോഗം. തേനാഹ ‘‘മന്തസത്തിയോഗോ’’തി. തിവിധസത്തിയോഗഫലം പരിപുണ്ണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസേഹീതി സേസേഹി പഞ്ചഹി രതനേഹി. അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി അദോസസങ്ഖാതേന കുസലമൂലേന സഹജാതാദിപച്ചയവസേന ഉപ്പാദിതകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി സോമ്മതരരതനജാതികത്താ. മജ്ഝിമാനി മണിഇത്ഥിഗഹപതിരതനാനി. അലോഭ…പേ… കമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി ഉളാരധനസ്സ ഉളാരധനപടിലാഭകാരണസ്സ ച പരിച്ചാഗസമ്പദാഹേതുകത്താ. പച്ഛിമന്തി പരിണായകരതനം. തഞ്ഹി അമോഹ…പേ… കമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജതി മഹാപഞ്ഞേനേവ ചക്കവത്തിരാജകിച്ചസ്സ പരിണേതബ്ബത്താ.

സരണതോ പടിപക്ഖവിധമനതോ സൂരാ. തേനാഹ ‘‘അഭീരുകജാതികാ’’തി. അസുരേ വിജിനിത്വാ ഠിതത്താ വീരോ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ, തസ്സ അങ്ഗം ദേവപുത്തോ സേനങ്ഗഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വീരങ്ഗരൂപാതി ദേവപുത്തസദിസകായാ’’തി. സഭാവോതി സഭാവഭൂതോ അത്ഥോ. വീരകാരണന്തി വീരഭാവകാരണം. വീരിയമയസരീരാ വിയാതി സവിഗ്ഗഹവീരിയസദിസാ സവിഗ്ഗഹഞ്ചേ വീരിയം സിയാ, തംസദിസാതി അത്ഥോ. നനു രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പടിസേനാ നാമ നത്ഥി, യമസ്സ പുത്താ പമദ്ദേയ്യും, അഥ കസ്മാ ‘‘പരസേനപമദ്ദനാ’’തി വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. തേന പരസേനാ ഹോതു വാ മാ വാ, തേ പന ഏവം മഹാനുഭാവാതി ദസ്സേതി. ധമ്മേനാതി കതൂപചിതേന അത്തനോ പുഞ്ഞധമ്മേന. തേന ഹി സഞ്ചോദിതാ പഥവിയം സബ്ബരാജാനോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ‘‘സ്വാഗതം തേ മഹാരാജാ’’തിആദിം വത്വാ അത്തനോ രജ്ജം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ നിയ്യാദേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സോ ഇമം…പേ… അജ്ഝാവസതീ’’തി. അട്ഠകഥായം പന തസ്സ യഥാവുത്തധമ്മസ്സ ചിരതരം വിപച്ചിതും പച്ചയഭൂതം ചക്കവത്തിവത്തസമുദാഗതം പയോഗസമ്പത്തിസങ്ഖാതം ധമ്മം ദസ്സേതും ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോതിആദിനാ പഞ്ചസീലധമ്മേനാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ‘‘അദണ്ഡേന അസത്ഥേനാ’’തി ഇദം വചനം സുട്ഠുതരം സമത്ഥിതം ഹോതി, യസ്മാ രാഗാദയോ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സത്തസന്താനം ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠന്തി, കുസലപവത്തിം നിവാരേന്തി, തസ്മാ തേ ‘‘ഛദനാ, ഛദാ’’തി ച വുത്താ.

വിവട്ടേത്വാ പരിവത്തേത്വാ. പൂജാരഹതാ വുത്താ ‘‘അരഹതീതി അരഹ’’ന്തി. തസ്സാതി പൂജാരഹതായ. യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ അരഹന്തി. ബുദ്ധത്തഹേതുഭൂതാ വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താ സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനപുബ്ബകത്താ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധിയാ. അരഹം വട്ടാഭാവേനാതി ഫലേന ഹേതുഅനുമാനദസ്സനം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാതി ഹേതുനാ ഫലാനുമാനദസ്സനം. ഹേതുദ്വയം വുത്തം ‘‘വിവട്ടോ വിച്ഛദോ ചാ’’തി. ദുതിയവേസാരജ്ജേനാതി ‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦) ആഗതേന വേസാരജ്ജേന. പുരിമസിദ്ധീതി പുരിമസ്സ പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധി. പഠമേനാതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦) ആഗതേന വേസാരജ്ജേന. ദുതിയസിദ്ധീതി ബുദ്ധത്തസിദ്ധി. തതിയചതുത്ഥേഹീതി ‘‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦), ‘‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦) ച ആഗതേഹി തതിയചതുത്ഥേഹി വേസാരജ്ജേഹി. തതിയസിദ്ധീതി വിവട്ടച്ഛദനതാ സിദ്ധി. യാഥാവതോ അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മാപദേസേന ഹി സത്ഥു വിവട്ടച്ഛദഭാവോ ലോകേ പാകടോ അഹോസി. പുരിമം ധമ്മചക്ഖുന്തി പുരിമപദം ഭഗവതോ ധമ്മചക്ഖും സാധേതി കിലേസാരീനം സംസാരചക്കസ്സ ച അരാനം ഹതഭാവദീപനതോ. ദുതിയം പദം ബുദ്ധചക്ഖും സാധേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ തം സമ്ഭവതോ. തതിയം പദം സമന്തചക്ഖും സാധേതി സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനദീപനതോ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഹി വത്വാ ‘‘വിവട്ടച്ഛദോ’’തി വചനം ബുദ്ധഭാവാവഹമേവ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനം വിഭാവേതീതി. സൂരഭാവന്തി ലക്ഖണവിഭാവനേന വിസദഞാണതം.

൩൮൫. ഗവേസീതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൮൭) ഞാണേന പരിയേസനം അകാസി. സമാനയീതി ഞാണേന സങ്കലേന്തോ സമാനം ആനയി സമാഹരി. ന സക്കോതി സംകുചിതേ ഇരിയാപഥേ യേഭുയ്യേന തേസം ദുബ്ബിഭാവനതോ. കങ്ഖതീതി പദസ്സ ആകങ്ഖതീതി അയമത്ഥോതി ആഹ – ‘‘അഹോ വത പസ്സേയ്യന്തി പത്ഥനം ഉപ്പാദേതീ’’തി. കിച്ഛതീതി കിലമതി. ‘‘കങ്ഖതീ’’തി പദസ്സ പുബ്ബേ ആസീസനത്ഥതം വത്വാ ഇദാനി തസ്സ സംസയത്ഥത്തമേവ വികപ്പന്തരവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘കങ്ഖായ വാ ദുബ്ബലാ വിമതി വുത്താ’’തിആദി വുത്തം. തീഹി ധമ്മേഹി തിപ്പകാരേഹി സംസയധമ്മേഹി. കാലുസ്സിയഭാവോതി അപ്പസന്നതായ ഹേതുഭൂതോ ആവിലഭാവോ. യസ്മാ ഭഗവതോ കോസോഹിതം സബ്ബബുദ്ധാവേണികം വത്ഥഗുയ്ഹം സുവിസുദ്ധകഞ്ചനമണ്ഡലസന്നികാസം അത്തനോ സണ്ഠാനസന്നിവേസസുന്ദരതായ ആജാനേയ്യഗന്ധഹത്ഥിനോ വരങ്ഗചാരുഭാവം വികസമാനതപനിയാരവിന്ദസമുജ്ജലകേസരാവത്തവിലാസം സഞ്ഝാപഭാനുരഞ്ജിതജലവനന്തരാഭിലക്ഖിത-സമ്പുണ്ണചന്ദമണ്ഡലസോഭഞ്ച അത്തനോ സിരിയാ അഭിഭുയ്യ വിരാജതി, യം ബാഹിരബ്ഭന്തരമലേഹി അനുപക്കിലിട്ഠതായ ചിരകാലം സുപരിചിതബ്രഹ്മചരിയാധികാരതായ സുസണ്ഠിതസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ച കോപീനമ്പി സന്തം അകോപീനമേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. പഹൂതഭാവന്തി പുഥുലഭാവം. ഏത്ഥേവ ഹി തസ്സ സംസയോ, തനുമുദുസുകുമാരതാദീസു പനസ്സ ഗുണേസു തസ്സ വിചാരണാ ഏവ നാഹോസി.

ഹിരികരണോകാസന്തി ഹിരിയിതബ്ബട്ഠാനം. ഛായന്തി പടിബിമ്ബം. കീദിസന്തി ആഹ ‘‘ഇദ്ധിയാ’’തിആദി. ഛായാരൂപന്തി ഭഗവതോ പടിബിമ്ബരൂപം. തഞ്ച ഖോ ബുദ്ധസന്താനതോ വിനിമുത്തം രൂപകമത്തം ഭഗവതോ സരീരവണ്ണസണ്ഠാനാവയവം ഇദ്ധിമയം ബിമ്ബകമത്തം, തം പന ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ യഥാ അത്തനോ ബുദ്ധരൂപം ന ദിസ്സതി, തഥാ കത്വാ ദസ്സേതി. നീഹരിത്വാതി ഫരിത്വാ.

കണ്ണസോതാനം ഉപചിതതനുതമ്ബലോമതായ ധോതരജതപനാളികാസദിസതാ വുത്താ. മുഖപരിയന്തേതി കേസന്തേ.

കിരിയാകരണന്തി കിരിയായ കായികസ്സ വാചസികസ്സ പടിപത്തി. തത്ഥാതി തേസു കിച്ചേസു. ധമ്മകഥികാനം വത്തം ദസ്സേതും ബീജനിഗ്ഗഹണം കതം. ന ഹി അഞ്ഞഥാ സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ അലങ്കാരഭൂതം പരമുക്കംസഗതം സിക്ഖാസംയമാനം ബുദ്ധാനം മുഖചന്ദമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേതബ്ബം ഹോതി.

പത്ഥരിതവിതാനഓലമ്ബിതഗന്ധദാമകുസുമദാമകേ ഗന്ധമണ്ഡലമാളേ. പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഏത്തകം വേലം സമാപത്തിയാ വീതിനാമേസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തേന പുബ്ബഭാഗേന കാലം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. പച്ചയദായകേസു അനുരോധവസേന പരിസം ഉസ്സാദേന്തോ വാ പഗ്ഗണ്ഹന്തോ, അദായകേസു വിരോധവസേന പരിസം അപസാദേന്തോ വാ.

യോഗക്ഖേമം അന്തരായാഭാവം. സഭാവഗുണേനേവാതി യഥാവുത്തഗുണേനേവ. ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഗുണം സവിഗ്ഗഹം ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം വിത്ഥാരേന സന്ധാരേതും അപ്പഹോന്തതോ. ഭവഗ്ഗം അതിനീചം ഉപരൂപരി സന്ധാരേതും അപ്പഹോന്തതോ.

൩൮൬. ഠാനഗമനാദീസു (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൫) ഭൂമിയം സുട്ഠു സമംപതിട്ഠിതാ പാദാ ഏതസ്സാതി സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ. തം പന ഭഗവതോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗ്ഗതലന്തി അഗ്ഗപാദതലം. പണ്ഹീതി പണ്ഹിതലം. പസ്സന്തി പാദതലസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു ഏകേകം, ഉഭയമേവ വാ പരിയന്തം പസ്സം. സുവണ്ണപാദുകതലം വിയ ഉജുകം നിക്ഖിപിയമാനം. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകക്ഖണേയേവ. സകലം പാദതലം ഭൂമിം ഫുസതി നിക്ഖിപനേ. ഏകപ്പഹാരേനേവ സകലം പാദതലം ഭൂമിതോ ഉട്ഠഹതീതി യോജനാ.

തത്രാതി തായ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ അനുപുബ്ബനിന്നാവ അച്ഛരിയബ്ഭുതം ഇദം വുച്ചമാനം നിസ്സന്ദഫലം. വുത്തമേവത്ഥം സത്ഥു തിദിവഗമനേന സുപാകടം കാതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ തം സമത്ഥേതി. തേന പഠമലക്ഖണതോപി ദുതിയലക്ഖണം മഹാനുഭാവന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അന്തമസോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ പരിസം ഉപാദായ സബ്ബോപി ചക്കലക്ഖണസ്സേവ പരിവാരോ’’തി. യുഗന്ധരപബ്ബതസ്സ താവതിംസഭവനസ്സ ച പകതിപദനിക്ഖേപട്ഠാനുപസങ്കമനേ നേവ ബുദ്ധാനം, ന ദേവതാനം ആനുഭാവോ, അഥ ഖോ ബുദ്ധാനം ലക്ഖണാനുഭാവോതി ഇമമത്ഥം നിദസ്സിതം. സീലതേജേന…പേ… ദസന്നം പാരമീനം ആനുഭാവേനാതി ഇദമ്പി ലക്ഖണനിബ്ബത്തകമ്മവിസേസകിത്തനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബാവന്തേഹീതി സബ്ബപദേസവന്തേഹി.

നാഭിപരിച്ഛിന്നാതി നാഭിയം പരിച്ഛിന്നാ പരിച്ഛേദവസേന ഠിതാ. നാഭിമുഖപരിക്ഖേപപട്ടോതി പകതിചക്കസ്സ അക്ഖബ്ഭാഹതപരിഹരണത്ഥം നാഭിമുഖേ ഠപേതബ്ബപരിക്ഖേപപട്ടോ. നേമിമണികാതി നേമിയം ആവളിഭാവേന ഠിതമണികാലേഖാ.

സമ്ബഹുലവാരോതി ബഹുവിധലേഖങ്ഗവിഭാവനവാരോ. സത്തീതി ആവുധസത്തി. സിരിവച്ഛോതി സിരിമുഖം. നന്ദീതി ദക്ഖിണാവട്ടം. സോവത്തികോതി സോവത്തിഅങ്കോ. വടംസകോതി ആവേളം. വഡ്ഢമാനകന്തി പുരിസഹാരി പുരിസങ്ഗം. മോരഹത്ഥകോതി മോരപിഞ്ഛകലാപോ, മോരപിഞ്ഛ പരിസിബ്ബിതോ വാ ബീജനിവിസേസോ. വാലബീജനീതി ചാമരിവാലം. സിദ്ധത്ഥാദി പുണ്ണഘടപുണ്ണപാതിയോ. ‘‘ചക്കവാളോ’’തി വത്വാ തസ്സ പധാനാവയവേ ദസ്സേതും ‘‘ഹിമവാ സിനേരു…പേ… സഹസ്സാനീ’’തി വുത്തം.

ആയതപണ്ഹീതി ഇദം അഞ്ഞേസം പണ്ഹിതോ ദീഘതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന അതിദീഘതന്തി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണപണ്ഹീ’’തി. യഥാ പന പണ്ഹിലക്ഖണം പരിപുണ്ണം നാമ ഹോതി, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആരഗ്ഗേനാതി മണ്ഡലായ സിഖായ. വട്ടേത്വാതി യഥാ സുവട്ടം ഹോതി, ഏവം വട്ടേത്വാ. രത്തകമ്ബലഗേണ്ഡുകസദിസാതി രത്തകമ്ബലമയഗേണ്ഡുകസദിസാ.

മക്കടസ്സേവാതി വാനരസ്സ വിയ. ദീഘഭാവേന സമതം സന്ധായേതം വുത്തം. നിയ്യാസതേലേനാതി ഛദികനിയ്യാസാദിനിയ്യാസസമ്മിസ്സേന തേലേന.

തലുനാതി സുകുമാരാ.

ചമ്മേനാതി അങ്ഗുലന്തരവേഠിതചമ്മേന. പടിബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോതി ഏകതോ സമ്ബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോ. ഏകപ്പമാണാതി ദീഘതോ സമാനപ്പമാണാ. യവലക്ഖണന്തി അബ്ഭന്തരതോ അങ്ഗുലിപബ്ബേഠിതം യവലക്ഖണം. പടിവിജ്ഝിത്വാതി തംതംപബ്ബാനം സമാനദേസതായ അങ്ഗുലീനം പസാരിതകാലേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജ്ഝിതാനി വിയ ഫുസിത്വാ തിട്ഠന്തി.

സങ്ഖാ വുച്ചന്തി ഗോപ്ഫകാ, ഉദ്ധം സങ്ഖാ ഏതേസന്തി ഉസ്സങ്ഖാ, പാദാ. പിട്ഠിപാദേതി പിട്ഠിപാദസമീപേ. സുഖേന പാദാ പരിവത്തന്തി പാദനാമനാദീസു, തേനേവ ഗച്ഛന്താനം തേസം ഹേട്ഠാ പാദതലാനി ദിസ്സന്തി. തേനാതി ഗോപ്ഫകാനം പിട്ഠിപാദതോ ഉദ്ധം പതിട്ഠിതത്താ. ചതുരങ്ഗുലമത്തഞ്ഹി താനി ഉദ്ധം ആരോഹിത്വാ പതിട്ഠഹന്തി, നിഗുള്ഹാനി ച ഹോന്തി, ന അഞ്ഞേസം വിയ പഞ്ഞായമാനാനി. സതിപി ദേസന്തരപ്പവത്തിയം നിച്ചലോതി ദസ്സനത്ഥം നാഭിഗ്ഗഹണം.

യസ്മാ ഏണീമിഗസ്സ സമന്തതോ ഏകസദിസമംസാ അനുക്കമേന ഉദ്ധം ഥൂലാ ജങ്ഘാ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏണീമിഗസദിസജങ്ഘാ’’തി. പരിപുണ്ണജങ്ഘോതി സമന്തതോ മംസൂപചയേന പരിപുണ്ണജങ്ഘോ. തേനാഹ ‘‘ന ഏകതോ’’തിആദി.

ഏതേനാതി ‘‘അനോനമന്തോ’’തിആദിവചനേന, ജാണുഫാസുഭാവദീപനേനാതി അത്ഥോ. അവസേസജനാതി ഇമിനാ ലക്ഖണേന രഹിതാ ജനാ. ഖുജ്ജാ വാ ഹോന്തി ഹേട്ഠിമകായതോ ഉപരിമകായസ്സ രസ്സതായ. വാമനാ വാ ഉപരിമകായതോ ഹേട്ഠിമകായസ്സ രസ്സതായ. ഏതേന ഠപേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ചക്കവത്തിനഞ്ച ഇതരേ സത്താ ഖുജ്ജാ വാമനാ ചാതി ദസ്സേതി.

ഓഹിതന്തി സമോഹിതം അന്തോഗധം. തഥാഭൂതം പന തം തേന ഛന്നം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിച്ഛന്ന’’ന്തി.

സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണവണ്ണവണ്ണോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ജാതിഹിങ്ഗുലകേനാ’’തിആദി. സ്വായമത്ഥോ ആവുത്തിഞായേന ച വേദിതബ്ബോ. സരീരപരിയായോ ഇധ വണ്ണസദ്ദോതി അധിപ്പായേന പഠമവികപ്പം വത്വാ തഥാരൂപായ പന രുള്ഹിയാ അഭാവം മനസി കത്വാ വണ്ണധാതുപരിയായമേവ വണ്ണസദ്ദം ഗഹേത്വാ ദുതിയവികപ്പോ വുത്തോ.

രജോതി സുഖുമരജോ. ജല്ലന്തി മലീനഭാവാവഹോ രേണുസഞ്ചയോ. തേനാഹ ‘‘മലം വാ’’തി. യദി വിവട്ടതി, കഥം ന്ഹാനാദീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥധോവനാ’’തിആദി.

ആവട്ടപരിയോസാനേതി പദക്ഖിണാവട്ടായ അന്തേ.

ബ്രഹ്മുനോ സരീരം പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ അനോനമിത്വാ ഉജുകമേവ ഉഗ്ഗതന്തി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മാ വിയ ഉജുഗത്തോ’’തി. പസ്സവങ്കാതി ദക്ഖിണപസ്സേന വാ വാമപസ്സേന വാ വങ്കാ.

ഹത്ഥപിട്ഠിആദിവസേന സത്ത ഉസ്സദാ ഏതസ്സാതി സത്തുസ്സദോ.

സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധം സീഹപുബ്ബദ്ധം, പരിപുണ്ണാവയവതായ സീഹപുബ്ബദ്ധം വിയ സകലോ കായോ അസ്സാതി സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ. സീഹസ്സേവാതി സീഹസ്സ വിയ. സണ്ഠന്തീതി സണ്ഠഹന്തി. നാനാചിത്തേനാതി വിവിധചിത്തേന. പുഞ്ഞചിത്തേനാതി പാരമിതാപുഞ്ഞചിത്തരൂപേന. ചിത്തിതോതി സഞ്ജാതചിത്തഭാവോ.

ദ്വിന്നം കോട്ടാനമന്തരന്തി ദ്വിന്നം പിട്ഠിബാഹാനം വേമജ്ഝം, പിട്ഠിമജ്ഝസ്സ ഉപരിഭാഗോ. ചിതം പരിപുണ്ണന്തി അനിന്നഭാവേന ചിതം, ദ്വീഹി കോട്ടേഹി സമതലതായ പരിപുണ്ണം. ഉഗ്ഗമ്മാതി ഉഗ്ഗന്ത്വാ.

നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ വിയ പരിമണ്ഡലോ നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഏകസ്സ പരിമണ്ഡലസദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ. ന ഹി സബ്ബോ നിഗ്രോധോ മണ്ഡലോ. തേനാഹ ‘‘സമക്ഖന്ധസാഖോ നിഗ്രോധോ’’തി. പരിമണ്ഡലസദ്ദസന്നിധാനേന വാ പരിമണ്ഡലോവ നിഗ്രോധോ ഗയ്ഹതീതി പരിമണ്ഡലസദ്ദസ്സ ലോപേന വിനാപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ’’തി. യാവതക്വസ്സാതി ഓ-കാരസ്സ വ-കാരാദേസം കത്വാ വുത്തം.

സമവട്ടിതക്ഖന്ധോതി സമം സുവട്ടിതക്ഖന്ധോ. കോഞ്ചാ വിയ ദീഘഗലാ, ബകാ വിയ വങ്കഗലാ, വരാഹാ വിയ പുഥുലഗലാതി യോജനാ. സുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസോതി സുവണ്ണമയഖുദ്ദകമുദിങ്ഗസദിസോ.

രസഗ്ഗസഗ്ഗീതി മധുരാദിഭേദം രസം ഗസന്തി അന്തോ പവേസന്തീതി രസഗ്ഗസാ, രസഗ്ഗസാനം അഗ്ഗാ രസഗ്ഗസഗ്ഗാ, താ ഏതസ്സ സന്തീതി രസഗ്ഗസഗ്ഗീ. തേനാതി ഓജായ അഫരണേന, ഹീനധാതുകത്താ തേ ബഹ്വാബാധാ ഹോന്തി.

‘‘ഹനൂ’’തി സന്നിസ്സയദന്താധാരസ്സ സമഞ്ഞാ, തം ഭഗവതോ സീഹഹനുസദിസം, തസ്മാ ഭഗവാ സീഹഹനു. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപകായസ്സ ധമ്മകായസ്സ ച ഉപമാ നാമ നിഹീനുപമാവ, നത്ഥി സമാനുപമാ, കുതോ അധികൂപമാ, തസ്മാ അയമ്പി നിഹീനുപമാതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തിഭാഗവസേന മണ്ഡലതായ ദ്വാദസിയം പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാനി.

ദന്താനം ഉച്ചനീചതാ അബ്ഭന്തരബാഹിരപസ്സവസേനപി വേദിതബ്ബാ, ന അഗ്ഗവസേനേവ. തേനാഹ ‘‘അയപട്ടഛിന്നസങ്ഖപടലം വിയാ’’തി. അയപട്ടന്തി ച കകചം അധിപ്പേതം. വിസമാതി വിസമസണ്ഠാനാ.

വിച്ഛിന്ദിത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തസരതായ ഛിന്നസ്സരാപി. അനേകാകാരതായ ഭിന്നസ്സരാപി. കാകസ്സ വിയ അമനുഞ്ഞസരതായ കാകസ്സരാപി. അപലിബുദ്ധത്താതി അനുപദ്ദുതവത്ഥുകത്താ. വത്ഥുന്തി ച അക്ഖരുപ്പത്തിട്ഠാനമാഹ. അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോതി ഏത്ഥ അട്ഠങ്ഗാനി പരതോ ആഗമിസ്സന്തി. മഞ്ജുഘോസോതി മധുരസ്സരോ.

കരവീകസദ്ദോ യേസം സത്താനം സോതപഥം ഉപഗച്ഛതി, തേ അത്തനോ സരസമ്പത്തിയാ പകതിം ജഹാപേത്വാ അവസേ കരോന്തോ അത്തനോ വസേ വത്തേതി, ഏവം മധുരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രിദ’’ന്തിആദിമാഹ. തം പീതിന്തി തം ബുദ്ധഗതം പീതിം. തേനേവ നീഹാരേന പുനപ്പുനം പവത്തന്തം അവിജഹിത്വാ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ ഥേരാനം സന്തികേ ലദ്ധധമ്മസ്സവനസപ്പായാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ പരിപക്കഞാണതായ ‘‘സത്തഹി…പേ… പതിട്ഠാസീ’’തി. സത്തസതമത്തേന ഓരോധജനേന സദ്ധിം പദസാവ ഥേരാനം സന്തികം ഉപഗതത്താ ‘‘സത്തഹി ജങ്ഘാസതേഹി സദ്ധി’’ന്തി വുത്തം.

അഭിനീലനേത്തോതി അധികനീലനേത്തോ. അധികനീലതാ ച സാതിസയം നീലഭാവേന വേദിതബ്ബാ, ന നേത്തേ നീലവണ്ണസ്സേവ അധികഭാവതോതി ആഹ ‘‘ന സകലനീലനേത്തോവാ’’തിആദി. പീതലോഹിതവണ്ണാ സേതമണ്ഡലഗതരാജിവസേന, നീലസേതകാളവണ്ണാ പന തംതംമണ്ഡലവസേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ചക്ഖുഭണ്ഡന്തി അക്ഖിദലന്തി കേചി, അക്ഖിദലപത്തന്തി അഞ്ഞേ. അക്ഖിദലേഹി പന സദ്ധിം അക്ഖിബിമ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി വിനിഗ്ഗതഗമ്ഭീരജോതനാപി യുത്താ ഹോതി.

ഉണ്ണാസദ്ദോ ലോകേ അവിസേസതോ ലോമപരിയായോ, ഇധ പന ലോമവിസേസവാചകോതി ആഹ ‘‘ഉണ്ണലോമ’’ന്തി. നലാടമജ്ഝജാതാതി നലാടമജ്ഝഗതാ. ഓദാതതായ ഉപമാ, ന മുദുതായ. രജതപുബ്ബുളകാതി രജതമയതാരകാ.

ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച വുത്തന്തി യസ്മാ ബുദ്ധാ ചക്കവത്തിനോ ച പരിപുണ്ണനലാടതായ പരിപുണ്ണസീസബിമ്ബതായ ച ‘‘ഉണ്ഹീസസീസാ’’തി വുച്ചന്തി, തസ്മാ തേ ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ‘‘ഉണ്ഹീസസീസോ’’തി ഇദം വുത്തം. ഇദാനി തം അത്ഥദ്വയം ഭഗവതി സുപ്പതിട്ഠിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതസ്സഹീ’’തിആദി വുത്തം. സണ്ഹതമതായ സുവണ്ണവണ്ണതായ ച രഞ്ഞോ ബദ്ധഉണ്ഹീസപട്ടോ വിയ വിരോചതി. കപ്പസീസാതി ദ്വിധാഭൂതസീസാ. ഫലസീസാതി ഫലസദിസസീസാ. അട്ഠിസീസാതി മംസസ്സ അഭാവതോ തചോപരിയോനദ്ധഅട്ഠിമത്തസീസാ. തുമ്ബസീസാതി ലാബുസദിസസീസാ. പബ്ഭാരസീസാതി പിട്ഠിഭാഗേന ഓലമ്ബമാനസീസാ. പുരിമനയേനാതി പരിപുണ്ണനലാടതാപക്ഖേന. ഉണ്ഹീസവേഠിതസീസോ വിയാതി ഉണ്ഹീസപട്ടേന വേഠിതസീസപദേസോ വിയ. ഉണ്ഹീസം വിയാതി ഛേകേന സിപ്പിനാ വിരചിതഉണ്ഹീസമണ്ഡലം വിയ.

കമ്മന്തി യേന യേന കമ്മേന യം യം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തം, തം തം കമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകന്തി തസ്സ തസ്സ ലക്ഖണസ്സ തംകമ്മാനുരൂപതാ. ലക്ഖണന്തി തസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണസ്സ അവിപരീതസഭാവോ. ലക്ഖണാനിസംസന്തി തം ലക്ഖണപടിലാഭേന ലദ്ധബ്ബഗുണോ. ഇമാനി കമ്മാദീനീതി ഇമാനി അനന്തരം വുത്താനി കമ്മകമ്മസരിക്ഖകാദീനി ദസ്സേത്വാ തം സരൂപതോ വിഭാവേത്വാ കഥേതബ്ബാനി സംവണ്ണകേന.

രതനവിചിത്തസുവണ്ണതോരണം തസ്മിം കാലേ മനുസ്സലോകേ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ദേവനഗരേ’’തി. സബ്ബസോ സുപുപ്ഫിതസാലരുക്ഖോ അസാധാരണസോഭോ മനുസ്സൂപചാരേ ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സേലന്തരമ്ഹീ’’തി. കിരിയാചാരന്തി കായികവാചസികകിരിയാപവത്തിം.

൩൮൭. സതതപാടിഹാരിയന്തി സതതം ചരിമഭവേ സബ്ബകാലം ലക്ഖണനിബ്ബത്തകകമ്മാനുഭാവഹേതുകം ബുദ്ധാവേണികം പാടിഹാരിയം. ബുദ്ധാനം അതിദൂരേ പാദം നിക്ഖിപിതുകാമാനമ്പി നാതിദൂരേ ഏവ നിക്ഖിപനം ഹോതീതി ‘‘ന അതിദൂരേ ഠപേസ്സാമീതി ഉദ്ധരതീ’’തി വുത്തം. പകതിസഞ്ചരണവസേനേതം വുത്തം, താദിസേന പാദേന അനേകയോജനേ ഠപേസ്സാമീതി ഉദ്ധരണമ്പി ഹോതിയേവ. അതിദൂരം ഹീതിആദി പമാണാതിക്കമേ ദോസദസ്സനം. ഏവം സതീതി ഏവം ദക്ഖിണപാദവാമപാദാനം യഥാധിപ്പേതപതിട്ഠിതട്ഠാനേ സതി. പദവിച്ഛേദോതി പദവാരവിച്ഛേദോ. യാദിസം പസാരേന്തോ വാമപാദസ്സ ഉദ്ധരണം പതിട്ഠാനഞ്ച, ദക്ഖിണപാദസ്സ താദിസമേവ, ഇതി നേസം ഉദ്ധരണപതിട്ഠാനാനം സമാനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞഭാവേന അനൂനാനധികതായ വുത്തം ‘‘ദക്ഖിണപാദകിച്ചം വാമപാദേന നിയമിതം, വാമപാദകിച്ചം ദക്ഖിണപാദേന നിയമിത’’ന്തി.

ദിവാതി ഉപകട്ഠായ വേലായ. വിഹാരഭത്തത്ഥായാതി വിഹാരേ യഥാവുദ്ധം ഗഹേതബ്ബഭത്തത്ഥായ. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോതി പകതിഗമനേന പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ. ഓകാസം ന ലഭതീതി പദനിക്ഖേപട്ഠാനം ന ലഭതി. ഊരുപരിയായോ ഇധ സത്ഥി-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ന ഊരും ഉന്നാമേതീ’’തി. ദണ്ഡങ്കുസം വുച്ചതി ദീഘദണ്ഡോ അങ്കുസോ, തേന രുക്ഖസാഖം ഛിന്ദതോ പുരിസസ്സ യഥാ പച്ഛാഭാഗേന പാദാനം ഓസക്കനം ഹോതി, ഏവം ഭഗവതോ പാദാ ന ഓസക്കന്തീതി ആഹ ‘‘രുക്ഖസാഖാഛേദന…പേ… ഓസക്കാപേതീ’’തി. ഓബദ്ധാനാബദ്ധട്ഠാനേഹി പാദം കോട്ടേന്തോ വിയാതി ആബദ്ധട്ഠാനേന അനാബദ്ധട്ഠാനേന ച പാദഖണ്ഡം കോട്ടേത്വാ ഥദ്ധം കരോന്തോ വിയ. ന ഇതോ ചിതോ ച ചാലേതീതി അപരാപരം ന ചാലേതി. ഉസ്സങ്ഖപാദതായ സുഖേനേവ പാദാനം പരിവത്തനതോ നാഭിതോ പട്ഠായ ഉപരിമകായോ ന ഇഞ്ജതീതി ഹേട്ഠിമകായോവ ഇഞ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഉപരിമ…പേ… നിച്ചലോ ഹോതീ’’തി. ന ജാനാതി അനിഞ്ജനതോ. കായബലേനാതി ഗമനപയോഗസങ്ഖാതേന കായഗതേന വിസേസബലേന. ജവഗമനഹേതുഭൂതേന വാ കായബലേന. തേനാഹ ‘‘ബാഹാ ഖിപന്തോ’’തിആദി. ജവേന ഗച്ഛന്തോ ഹി ബാഹാ ഖിപതി, സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി. നാഗാപലോകിതവസേനാതി നാഗസ്സ അപലോകനമിവ സകലകായേനേവ പരിവത്തേത്വാ അപലോകനവസേന.

അനാവരണഞാണസ്സാതി അനാവരണഞാണബലേന ദസ്സനസ്സ. അനാവരണവാരോ പന കായേ പതിട്ഠിതരൂപദസ്സനമ്പി അനാവരണമേവാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായാതി നഗരദ്വാരേ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ. പകതിഇരിയാപഥേനേവാതി ഓനമനാദിം അകത്വാ ഉജുകഗമനാദിനാ ഏവ. യദി ഏവം കോട്ഠകദ്വാരഗേഹപ്പവേസേ കഥന്തി ആഹ ‘‘ദലിദ്ദമനുസ്സാന’’ന്തിആദി. പരിവത്തേന്തേനാതി നിപജ്ജനത്ഥം കായം പരിവത്തേന്തേന.

ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാതി ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഉഭോസു കടിപ്പദേസേസു പരിഗ്ഗഹേത്വാ. പതതി നിസീദനട്ഠാനേ നിപജ്ജനവസേന പതതി. ഓരിമം അങ്ഗം നിസ്സായ നിസിന്നോതി പല്ലങ്കമാഭുജിത്വാ ഉക്കുടികനിസജ്ജായ ഉപരിമകായം ഹേട്ഠിമകായേ പതിട്ഠപേന്തോയേവ ഭാരീകരണവസേന ഓരിമങ്ഗം നിസ്സായ നിസിന്നോ. ഘംസന്തോതി ആനിസദദേസേന ആസനട്ഠാനം ഘംസന്തോ. പാരിമങ്ഗന്തി സത്ഥിഭാഗസമ്മദ്ദം ആനിസദപദേസം. തഥേവാതി ഘംസന്തോ ഏവ. ഓലമ്ബകം ധാരേന്തോ വിയാതി ഓലമ്ബകസുത്തം ഓതാരേന്തോ വിയ. തേന ഉജുകമേവ നിസീദനമാഹ. സരീരസ്സ ഗരുകഭാവഹേതൂനം ദൂരതോ സമുപായിതഭാവേന സല്ലഹുകഭാവതോ തൂലപിചും ഠപേന്തോ വിയ.

അപ്പേസക്ഖാനം മഹാനുഭാവഗേഹപ്പവേസേ സിയാ ഛമ്ഭിതത്തം, ചിത്തക്ഖോഭോ, ദരഥവസേന നാനപ്പകാരകപ്പനം, ഭയവസേന തണ്ഹാവസേന പരിതസ്സനം, തം സബ്ബം ഭഗവതോ നത്ഥീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ന ഛമ്ഭതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൩൮൭) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ന ഛമ്ഭതീ’’തിആദി.

ഉദകം ദീയതി ഏതേനാതി ഉദകദാനം, ഭിങ്കാരാദി ഉദകഭാജനം. ബദ്ധം കത്വാതി ഹത്ഥഗതമത്തികം വിയ അത്തനോ വസേ അവത്തന്തം കത്വാ. പരിവത്തേത്വാതി കുജ്ജിത്വാ. വിഛഡ്ഡയമാനോ ഉദകസ്സ വിക്ഖിപനവസേന ഛഡ്ഡയമാനോ.

തഥാ ന ഗണ്ഹാതി, ബ്യഞ്ജനമത്തായ ഏവ ഗണ്ഹന്തോ. ഭത്തം വാ അമനാപന്തി ആനേത്വാ യോജനാ. ബ്യഞ്ജനേന ആലോപഅതിനാമനം, ആലോപേന ബ്യഞ്ജനഅതിനാമനന്തി ഇമേസു പന ദ്വീസു പഠമമേവ അസാരുപ്പതായ അനിട്ഠം വജ്ജേതബ്ബന്തി പാളിയം പടിക്ഖിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബസ്മിം ആഹരിതബ്ബവത്ഥുസ്മിം സുപണീതഭാവേന രസോ പാകടോ ഹോതി ഞാണേന പരിഞ്ഞാതത്താ. രസഗേധോ പന നത്ഥി സേതുഘാതത്താ.

അസ്സാതി ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദിപദസ്സ. വുത്തമേതന്തി ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിനിച്ഛയോ ആഗതോ’’തി സബ്ബാസവസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൩) സംവണ്ണയന്തേന വുത്തമേതം, തസ്മാ ന ഏത്ഥ തം വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ, തസ്മാ യോ തസ്മിം തസ്മിം വിനിച്ഛയേ വിസേസവാദോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. സോ പരമത്ഥമഞ്ജൂസായ വിസുദ്ധിമഗ്ഗവണ്ണനായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പത്തസ്സ ഗഹണട്ഠാനന്തി ഹത്ഥേന പത്തസ്സ ഗഹണപദേസം. വിനിവത്തിത്വാതി പത്തേ സബ്ബം ആമിസഗതം സദ്ധിം ഭത്തേന വിനിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി. പമാണാതിക്കന്തന്തി കേലായനവസേന അതിക്കന്തപമാണം ആരക്ഖം ഠപേതി. ചീവരഭോഗന്തരന്തി ചീവരപടലന്തരം. ഉദരേന അക്കമിത്വാതി ഉദരേനേവ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ.

അപ്പത്തകാലം അഭിമുഖം നാമേതി ഉപനാമേതീതി അതിനാമേതി, പത്തകാലം അതിക്കാമേന്തോ നാമേതി അപനേതീതി അതിനാമേതി. ഉഭയമ്പി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പാളിയം ‘‘ന ച അനുമോദനസ്സ കാലമതിനാമേതീ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

വേഗഗമനേന പടിസംമുഞ്ചിത്വാ ധാവിത്വാ ഗച്ഛതി. അച്ചുക്കട്ഠന്തി അതിവിയ ഉദ്ധം കത്വാ കഡ്ഢിതപാരുതം. തേനാഹ ‘‘യോ ഹി യാവ ഹനുകട്ഠിതോ…പേ… ഹോതീ’’തി. അച്ചോക്കട്ഠന്തി അതിവിയ ഹേട്ഠാ കത്വാ കഡ്ഢിതപാരുതം. തേനാഹ ‘‘യാവ ഗോപ്ഫകാ ഓതാരേത്വാ’’തി. ഉഭതോ ഉക്ഖിപിത്വാതി ദക്ഖിണതോ വാമതോതി ഉഭോസു പസ്സേസു ഉത്തരാസങ്ഗം ഉക്ഖിപിത്വാ. ഥനന്തി ദക്ഖിണഥനം.

വിസ്സട്ഠോതി വിമുത്തോ. തേനാഹ ‘‘വിസ്സട്ഠത്തായേവ ചേസ വിഞ്ഞേയ്യോ’’തി. യസ്മാ അമുത്തവാദിനോ വചനം അവിസ്സട്ഠതായ ന സിനിയ്ഹതി, ന ഏവം മുത്തവാദിനോതി ആഹ ‘‘സിനിദ്ധോ’’തി. വിഞ്ഞേയ്യോതി സുപരിബ്യത്തതായ അക്ഖരതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച വിഞ്ഞാതും സക്കുണേയ്യോ. തേനാഹ ‘‘പാകടോ’’തി. വിഞ്ഞാപനിയോതി വിജാനിതബ്ബോ. ബ്യഞ്ജനവസേനേവ ചേത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ ഘോസസ്സ അധിപ്പേതത്താ. മധുരോതി പിയോ പേമനീയോ അപലിബുദ്ധോ. സവനമരഹതി, സവനസ്സ സോതസ്സ ഹിതോതി വാ സവനീയോ. സമ്പിണ്ഡിതോതി സഹിതോ. ഭഗവതോ ഹി സദ്ദോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനകതാസഞ്ചിതത്താ സഹിതാകാരേനേവ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ന അയോസലാകായ പഹടകംസഥാലം വിയ വിപ്പകിണ്ണോ. തേനാഹ ‘‘അവിസാരീ’’തി. ഗമ്ഭീരോതി യഥാ ഗമ്ഭീരവത്ഥുപരിച്ഛിന്ദനേന ഞാണസ്സ ഗമ്ഭീരസമഞ്ഞാ, ഏവം ഗമ്ഭീരട്ഠാനസമ്ഭവതോ സദ്ദസ്സ ഗമ്ഭീരസമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരോതി ഗമ്ഭീരസമുട്ഠിതോ’’തി. നിന്നാദവാതി സവിസേസം നിന്നാദവാ. സ്വായം വിസേസോ ഗമ്ഭീരഭാവസിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരത്തായേവ ചേസ നിന്നാദീ’’തി. ഏവമേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി ചതുരങ്ഗനിപ്ഫാദീനി വേദിതബ്ബാനി. അകാരണാ മാ നസ്സീതി ബുദ്ധാനുഭാവേന വിയ സരസ്സ പരിസപരിയന്തതാ വുത്താ, ധമ്മതാവസേനേവ പന സാ വേദിതബ്ബാ തസ്സ മൂലകാരണസ്സ തഥാ അവട്ഠിതത്താ.

പച്ചോസക്കിത്വാതി പടിനിവത്തിത്വാ. സമുസ്സിതകഞ്ചനപബ്ബതം വിയ ഉപരി ഇന്ദനീലരതനവിതതസിഖം വിജ്ജുല്ലതാഭൂസിതം. മഹാപഥവീആദയോ സത്ഥുഗുണപടിഭാഗതായ നിദസ്സനം, കേവലം മഹന്തതാമത്തം ഉപാദായ നിദസ്സിതാ.

൩൯൦. അപ്പടിസംവിദിതോതി അനാരോചിതോ. ആഗമനവസേന ചേത്ഥ പടിസംവേദിതന്തി ആഹ ‘‘അവിഞ്ഞാതആഗമനോ’’തി. ഉഗ്ഗതഭാവന്തി കുലഭോഗവിജ്ജാദീഹി ഉളാരഭാവം. അനുദ്ദയസമ്പന്നാതി കാരുണികാ.

൩൯൧. സഹസാവ ഓകാസകരണേന ഉച്ചകുലീനതാ ദീപിതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വേഗേന ഉട്ഠായ ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്വാ’’തിആദി.

നാരിസമാനനാമന്തി ഇത്ഥിഅത്ഥജോതകനാമം. തേനാഹ ‘‘ഇത്ഥിലിങ്ഗ’’ന്തി. അവ്ഹാതബ്ബാതി കഥേതബ്ബാ.

൩൯൪. ഏകനീഹാരേനേവ അട്ഠ പഞ്ഹേ ബ്യാകരോന്തോ. ‘‘പുബ്ബേനിവാസം…പേ… പവുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ പുബ്ബേനിവാസസ്സ വിദിതകാരണം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തസ്സ പുബ്ബേനിവാസോ പാകടോ’’തി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം കഥിതം തസ്സ പരിഭണ്ഡഞാണഭാവതോ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ. ‘‘ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാ വോസിതോ’’തി ച വുത്തത്താ മുനീതി അസേക്ഖമുനി ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അരഹത്തഞാണമോനേയ്യേന സമന്നാഗതോ’’തി.

കിലേസരാഗേഹി കിലേസവിവണ്ണതാഹി. ജാതിക്ഖയപ്പത്തത്താ ‘‘അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ’’തി വുത്തത്താ. അഭിജാനിത്വാതി അഭിവിസിട്ഠതായ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ ഞത്വാ. ഇദാനി പടിസമ്ഭിദായം ആഗതനയേന പരിഞ്ഞാപഹാനഭാവനാസച്ഛികിരിയാസമാപത്തീനം പാരഗമനേന പാരഗൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘പാരഗൂതി വാ’’തിആദി വുത്തം. അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മാനം ജാനനവസേന അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. താദിസോതി യാദിസോ ‘‘പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി പദദ്വയേന വുത്തോ, താദിസോ. ഛഹി ആകാരേഹീതി പജാനനാദീഹി യഥാവുത്തേഹി ഛഹി ആകാരേഹി.

കാമഞ്ചേത്ഥ ദ്വേ ഏവ പുച്ഛാഗാഥാ ദ്വേ ച വിസ്സജ്ജനാഗാഥാ, പുച്ഛാപടിപാടിയാ പന അസങ്കരതോ ച വിസ്സജ്ജനം പവത്തതി, തം നിദ്ധാരേതും കിം പനാതിആദി വുത്തം. വേദേഹി ഗതത്താതി വേദേഹി മഗ്ഗഞാണേഹി പാരങ്ഗതത്താ. പുബ്ബേനിവാസന്തിആദീഹി വിജ്ജാനം അത്ഥിതായ ബോധിതത്താ. പാപധമ്മാനന്തി ഛത്തിംസപാപധമ്മാനം സോത്ഥാനം മഗ്ഗം പാപനേന നിസ്സേസതോ സോധിതത്താ.

൩൯൫. ധമ്മോ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗോ കുസലധമ്മേസു ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തിയാ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. തസ്സ അനുരൂപധമ്മഭാവതോ അനുധമ്മോ നാമ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലധമ്മാ. യോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ യഥാനുസിട്ഠം ന പടിപജ്ജതി, സോ തഥാഗതം ധമ്മാധികരണം വിഹേഠേതി നാമ. യോ പന പടിപജ്ജന്തോ ച ദന്ധാഭിഞ്ഞതായ കമ്മട്ഠാനസോധനത്ഥം അന്തരന്തരാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അനേകവാരം കഥാപേതി, സോ ഏത്താവതാ ധമ്മാധികരണം തഥാഗതം വിഹേഠേതീതി ന വത്തബ്ബോ. ന ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ പരിസ്സമോ അത്ഥി, അയഞ്ച അത്ഥോ മഹാസുദസ്സനസുത്താദീഹി (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ, തസ്മാ – ‘‘സച്ചധമ്മസ്സ അനുധമ്മ’’ന്തി വത്തബ്ബേ വുത്തമേവ ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി പരകാലേ ചേത്ഥ പരിനിബ്ബാനമ്പി സങ്ഗയ്ഹതി, തം പന ഇമസ്മിം ഗഹിതമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദേസനായ അരഹത്തേനേവ കൂടം ഗഹിത’’ന്തി.

ബ്രഹ്മായുസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. സേലസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൬. കേണിയോതി തസ്സ നാമം, പുബ്ബേ കേണിയാ ജീവികാകപ്പനതോതി വദന്തി. ജടിലോതി ജടാധരോ. ബ്രാഹ്മണജാതികത്താ കോടിസാരതായ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ. പയോജേത്വാ നിസ്സയോ ഹുത്വാ വസതി, രത്തിം കാമസമ്പത്തിം അനുഭവതീതി വാ യോജനാ. സുസങ്ഖതന്തി സപ്പിമധുസക്കരാദീഹി ചേവ മരിചസിങ്ഗീവേരാദീഹി ച സുട്ഠു അഭിസങ്ഖതം.

പടിക്ഖേപപസന്നതായാതി അഹോവതായം അപ്പിച്ഛോ, യോ നിമന്തിയമാനോപി ന സാദിയതീതി ഉപനിമന്തിയമാനസ്സ പടിക്ഖേപേ തിത്ഥിയാനം പസന്നഭാവതോതി. തം കഥം? വിരുദ്ധമേതന്തി ‘‘അകാരണമേത’’ന്തി പടിക്ഖിപതി.

൩൯൮. കപ്പസഹസ്സേഹിപി…പേ… അഹോസീതി ഇദം നാനുസ്സവസിദ്ധം അനുമാനഗ്ഗഹണം സന്ധായാഹ. പദേതി ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പദപ്പമാണേ’’തി. പജ്ജതി നിക്ഖിപതി ഏത്ഥാതി വാ പദം പകതിയാ പാദനിക്ഖിപട്ഠാനം, തസ്മിം പദേ. കീളാപസുതതാദിനാ പമാദം ആപജ്ജതി. ബോധിസത്തചാരികന്തി ദുക്കരചരിയം സന്ധായ വദതി.

൩൯൯. പരിപുണ്ണതായാതി അനൂനതായ. അഹീനങ്ഗതായാതി അവേകല്ലഭാവതോ. രോചതീതി രുചി, ദേഹപ്പഭാ, സോഭണാ രുചി ഏതസ്സാതി സുരുചി. ആരോഹസമ്പത്തി കായസ്സ പമാണയുത്തഉച്ചതാ. പരിണാഹസമ്പത്തി കിസഥൂലഭാവവജ്ജിതപരിണാഹതാ. സണ്ഠാനസമ്പത്തി അവയവാനം സുസണ്ഠിതതാ. ചാരുദസ്സനോതി പിയദസ്സനോ തേനാഹ ‘‘സുചിരമ്പീ’’തിആദി. സുവണ്ണസദിസവണ്ണോതി ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മദ്ദിത്വാ സിലാനിഘംസേനേവ പരികമ്മം കത്വാ ഠപിതഘനസുവണ്ണരൂപവണ്ണോ. മഹാപുരിസഭാവം ബ്യഞ്ജേന്തി പകാസേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി, മഹാപുരിസലക്ഖണാനീതി ആഹ ‘‘പഠമം വുത്തബ്യഞ്ജനാനേവാ’’തി.

പുബ്ബേ വുത്തന്തി ‘‘സുരുചീ’’തി പുബ്ബേ വുത്തം, ‘‘ആദിച്ചോവ വിരോചസീ’’തി പുന വുത്തം. ‘‘ചാരുദസ്സനോ സുവണ്ണവണ്ണോസീ’’തി പുബ്ബേ വുത്തം, ‘‘കല്യാണദസ്സനോ ഭിക്ഖു കഞ്ചനാഭത്തചോ’’തി പുന വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഉത്തരഗാഥായപി ഏസേവ നയോ’’തി. സാതിസയം ഉത്തമവണ്ണേ വണ്ണേത്വാ ഉത്തമവണ്ണിനോതി പദേന സന്തം പകാസേതീതി ആഹ ‘‘ഉത്തമവണ്ണസമ്പന്നസ്സാ’’തി. ഉത്തമസാരഥീതി സേട്ഠപുരിസസാരഥി. തത്ഥ തത്ഥ ജമ്ബുവനസണ്ഡമണ്ഡിതതായ ജമ്ബുദീപോ ‘‘ജമ്ബുസണ്ഡോ’’തി വുച്ചതി. ഇസ്സരിയന്തി ചക്കവത്തിസ്സരിയം.

ജാതിഖത്തിയാതി ജാതിമന്തോ ഖത്തിയാ. രാജാഭിരാജാതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ പൂജത്ഥോതി ആഹ ‘‘രാജൂനം പൂജനീയോ’’തി.

അപ്പമാണാതി അപരിമാണാ ലോകധാതുയോ. ‘‘യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) ഹി വുത്തം. ധമ്മരാജാ അനുത്തരോതി ഏത്ഥ വുത്തഅനുത്തരഭാവം ‘‘യാവതാ ഹീ’’തിആദിനാ പാകടതരം കത്വാ ധമ്മരാജഭാവം വിഭാവേതും ‘‘സ്വാഹ’’ന്തിആദി വുത്തം. ധമ്മേനാതി പടിവേധധമ്മേന. തേനാഹ ‘‘അനുത്തരേനേവാ’’തി. അനുത്തരേനാതി വിസിട്ഠേന ഉത്തമേന. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ധമ്മേനാതി പടിപത്തിധമ്മേനാതിപി സങ്ഗയ്ഹതി. പരിയത്തിധമ്മേനാതി ദേസനാധമ്മേന ആണാചക്കം പവത്തേമീതി യോജനാ. ദേസനാഞാണപടിവേധഞാണവിഭാഗം ധമ്മചക്കമേവ വാ. അപ്പടിവത്തിയന്തി പടിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യം.

തഥാഗതേന ജാതോതി തഥാഗതേന ഹേതുനാ അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ. ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം. അനുജാതോതി ച വുത്തേ അനു-സദ്ദസ്സ വസേന തഥാഗതന്തി ച ഉപയോഗവചനമേവ ഹോതി, സോ ച അനു-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥജോതകോതി ആഹ ‘‘തഥാഗതം ഹേതും അനുജാതോ’’തി. അവഞ്ഞാതബ്ബഭാവേന ജാതോതി അവജാതോ ദുപ്പടിപന്നത്താ. തേനാഹ ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം കോകാലികം ആരബ്ഭ ‘‘പുരിസന്തകലി അവജാതോ’’തി. പുത്തോ നാമ ന ഹോതി തസ്സ ഓവാദാനുസാസനിയം അട്ഠിതത്താ. ഏവമാഹാതി ‘‘അനുജാതോ തഥാഗത’’ന്തി ഏവമാഹ.

വിജ്ജാതി മഗ്ഗവിജ്ജാ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന വിമുത്തീതി ഫലവിമുത്തി. നനു ച മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബേന ഗഹിതോതി? സച്ചം ഗഹിതോ, സബ്ബേ ച പന സത്ത ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതി വിജ്ജായ അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവോ വുത്തോ. ഇമിനാ വാ നയേന സബ്ബേസമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവോ വുത്തോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ. ഫലേന വിനാ ഹേതുഭാവസ്സേവ അഭാവതോ ഹേതുവചനേന ഫലസിദ്ധി, നിരോധസ്സ ച സമ്പാപനേന മഗ്ഗസ്സ ഹേതുഭാവോ. ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തനേന തണ്ഹായ സമുദയഭാവോതി ഇമമത്ഥം സങ്ഗഹിതമേവ അത്ഥതോ ആപന്നത്താ. യുത്തഹേതുനാതി യുത്തിയുത്തേന ഹേതുനാ ബുദ്ധഭാവം സാധേതി സച്ചവിനിമുത്തസ്സ ബുജ്ഝിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ സച്ചസമ്ബോധനേനേവ ച തസ്സ അനവസേസതോ ബുദ്ധത്താ. അത്ഥവചനഞ്ചേതം, പയോഗവചനാനി പന – ബ്രാഹ്മണ, അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സബ്ബഥാ അവിപരീതധമ്മദേസനോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്താ സബ്ബത്ഥ അവിപരീതമാചിക്ഖതി യഥാഹം സബ്ബമഗ്ഗദേസകോതി. കിം പന ഭഗവാ സയമേവ അത്തനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവം ആരോചേതീതി? മഹാകരുണായ അഞ്ഞേസം മഹാവിസയതോ. തത്ഥ ‘‘ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബാഭിഭൂ സബ്ബവിദൂഹമസ്മീ’’തിആദീനി (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; കഥാ. ൪൦൫) സുത്തപദാനി ഇദമേവ ച സുത്തപദം ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം.

സല്ലകന്തനോതി സല്ലാനം സമുച്ഛിന്നത്താ. രോഗസ്സാതി കിലേസരോഗസ്സ. തസ്മാതി അപുനപവത്തിപാദനേന തികിച്ഛനതോ. ബ്രഹ്മം വാ സേട്ഠം സമ്മാസമ്ബോധിം പത്തോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. ഏവം ആഗതായാതി ഇമിനാ –

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ, ദുതിയാ അരതി വുച്ചതി;

തതിയാ ഖുപ്പിപാസാ തേ, ചതുത്ഥീ തണ്ഹാ പവുച്ചതി.

ഥിനമിദ്ധം തേപഞ്ചമം ഥിനമിദ്ധം തേ, ഛട്ഠാ ഭീരൂ പവുച്ചതി;

സത്തമീ വിചികിച്ഛാ തേ, മക്ഖോ ഥമ്ഭോ തേ അട്ഠമോ.

ലാഭോ സിലോകോ സക്കാരോ, മിച്ഛാലദ്ധോ ച യോ യസോ;

യോ ചത്താനം സമുക്കംസേ, പരേ ച അവജാനതി;

ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ’’തി. (സു. നി. ൪൩൮-൪൪൧);

ഏവം വുത്തം നവവിധം സേനം സങ്ഗയ്ഹതി. വസേ വത്തേത്വാതി സമുച്ഛിന്ദനേന അനുപ്പാദതാപാദനേന വസേ വത്തേത്വാ. കുതോചി അഭയോ നിബ്ഭയോ.

സയമേവ ദട്ഠബ്ബന്തി യേന യേന അധിഗതോ, തേന തേന പരസദ്ധായ ഗന്തബ്ബം ഹിത്വാ അസമ്മോഹതോ പച്ചവേക്ഖണാഞാണേനേവ സാമം ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പച്ചക്ഖ’’ന്തി. പസട്ഠാ ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി. യഥാ രഥേന ജയതീതി രഥികോ, ഏവം ഇദം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം സന്ദിട്ഠിയാ ജയതീതി സന്ദിട്ഠികം. അഥ വാ ദിട്ഠന്തി ദസ്സനം വുച്ചതി, ദിട്ഠമേവ സന്ദിട്ഠം, സന്ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠം അരഹതീതി സന്ദിട്ഠികോ യഥാ വത്ഥയുഗം അരഹതീതി വത്ഥയുഗികോ. സന്ദിട്ഠികം ഫലദാനം സന്ധായ നാസ്സ കാലോതി അകാലം, അകാലമേവ അകാലികം, ന കാലന്തരം ഖേപേത്വാ ഫലം ദേതി, അത്തനോ പന പവത്തിസമനന്തരമേവ ഫലം ദേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ അത്തനോ ഫലപ്പദാനേ പകട്ഠോ കാലോ പത്തോ അസ്സാതി കാലികോ, ലോകിയോ കുസലധമ്മോ, ഇദം പന സമനന്തരഫലത്താ ന കാലികം.

൪൦൦. ‘‘മഹായഞ്ഞം പവത്തയീ’’തിആദീസു കേവലം ദാനധമ്മാദീസു യഞ്ഞപരിയായസമ്ഭവതോ ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം യഞ്ഞാഭാവതോ’’തി വുത്തം. ബ്രാഹ്മണാ ഹി ‘‘അഗ്ഗിമുഖാ ദേവാ’’തി അഗ്ഗിജുഹനപുബ്ബകം യഞ്ഞം വിദഹന്തി. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗിജുഹനപ്പധാനാതി അത്ഥോ’’തി ‘‘ഭൂര്ഭുവ? സ്വ?’’ ഇതി സാവിത്തീ പുബ്ബകത്താ മുഖം പുബ്ബങ്ഗമം. ‘‘മുഖമിവ മുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ ഇധാപി പധാനപരിയായോ മുഖസദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മനുസ്സാനം സേട്ഠതോ രാജാ ‘മുഖ’ന്തി വുത്തോ’’തി ആഹ. ആധാരതോതി ഓഗാഹന്തീനം നദീനം ആധാരഭാവതോ പടിസരണതോ ഗന്തബ്ബട്ഠാനഭാവതോ. സഞ്ഞാണതോതി ചന്ദയോഗവസേന അജ്ജ അസുകനക്ഖത്തന്തി പഞ്ഞായനതോ. ആലോകകരണതോതി നക്ഖത്താനി അഭിഭവിത്വാ ആലോകകരണതോ. സോമ്മഭാവതോതി സീതഹിമവാസീതവാതൂപക്ഖരഭാവതോ. തപന്താനന്തി ദീപസിഖാ അഗ്ഗിജാലാ അസനിവിചക്കന്തി ഏവമാദീനം വിജ്ജലന്താനം. ആയമുഖം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവേന.

ദിബ്ബചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ബുദ്ധചക്ഖു സമന്തചക്ഖൂതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി. തേ സരണസ്സാതി തേ സരണസ്സ ച, തേ സരണഭാവമൂലകത്താ ഇതരദ്വയസ്സ ച, യഥാവുത്ത തേ-പദേന വുത്തത്ഥതോ പരസ്സ ചാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘തേ തുയ്ഹം, ഇതരസ്സ ച സരണസ്സ അഹോ ആനുഭാവോ’’തി. ആവുത്തിവസേന വാ തേ സരണസ്സാതി ഏത്ഥ അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ – തുയ്ഹം സരണഭൂതസ്സ ച ഇതരസരണസ്സ ച ആനുഭാവോതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സേലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. അസ്സലായനസുത്തവണ്ണനാ

൪൦൧. അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠത്താ വിസദിസം രജ്ജം വിരജ്ജം, വിരജ്ജതോ ആഗതാ, തത്ഥ ജാതാതി വാ വേരജ്ജകാ, ഏവം ജാതാ ഖോ പന തേ, യസ്മാ വത്ഥാഭരണാദിവിഭാഗേന നാനപ്പകാരാ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നാനാവേരജ്ജകാന’’ന്തി. അട്ഠകഥായം പന വേരജ്ജസ്സേവ വസേന നാനപ്പകാരതാ വുത്താ. യഞ്ഞുപാസനാദിനാതി യഞ്ഞാനുഭവനമന്തജ്ഝേനദക്ഖിണപരിയേസനാദിനാ. ചതുവണ്ണസാധാരണന്തി ഖത്തിയാദീനം ചതുന്നം വണ്ണാനം സാധാരണം സംസാരസുദ്ധിപാപതസ്സനം. ന്ഹാനസുദ്ധിയാതി തിത്ഥസമുദ്ദഖാതേസു മന്തജപ്പനപുബ്ബകം സായംതതിയഉദകോരോഹനാദിന്ഹാനസുദ്ധിയാ. ഭാവനാസുദ്ധിയാതി പരമജോതിഭൂതായ പുരിസഭാവനാസങ്ഖാതായ സുദ്ധിയാ. വാപിതസിരോതി ഓരോപിതകേസോ. തമേവ ഹി സിരോ വാപിതന്തി വുച്ചതി.

സഭാവവാദീതി യഥാഭൂതവാദീ. പബ്ബജന്താതി ബ്രാഹ്മണപബ്ബജ്ജം ഉപഗച്ഛന്താ, തസ്മാ ബ്രാഹ്മണാനം പബ്ബജ്ജാവിധാനം സിക്ഖന്തേന ഭോതാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ’’തി അയം വിധി സഹേതുകോ സഉപാദാനോ സക്കച്ചം ഉഗ്ഗഹിതോ, തസ്മാ തുയ്ഹം പരാജയോ നത്ഥി…പേ… ഏവമാഹംസു.

൪൦൨. ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥന്തി ‘‘ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ’’തി ഏവം പവത്തലദ്ധിയാ വിനിവേഠനത്ഥം. പുത്തപടിലാഭത്ഥായാതി ‘‘ഏവം മയം പേത്തികം ഇണധാരം സോധേയ്യാമാ’’തി ലദ്ധിയം ഠത്വാ പുത്തപടിലാഭത്ഥായ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധമ്മികാനം ബ്രാഹ്മണാനം അജ്ഝാസയോ. നേസന്തി ബ്രാഹ്മണാനം. സച്ചവചനം സിയാതി ‘‘ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ’’തിആദിവചനം സച്ചം യദി സിയാ ബ്രാഹ്മണീനം…പേ… ഭവേയ്യ, ന ചേതം അത്ഥി. മഹാബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതോതി വാദച്ഛേദകവാദോ മുഖതോജാതച്ഛേകവാദോ. അസ്സലായനോവിഞ്ഞൂ ജാതികോ ‘‘നിരക്ഖേപം സമണേന ഗോതമേന വുത്ത’’ന്തി ജാനന്തോപി സഹഗതാനം ബ്രാഹ്മണാനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ’’തിആദിമാഹ.

൪൦൩. ഇദാനി ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോതി വാദം ഭിന്ദിതും ‘‘സുതം തേ യോനകകമ്ബോജേസൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. യദി ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, സബ്ബത്ഥ ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ ഭവേയ്യ, അഥ കസ്മാ യോനകകമ്ബോജാദിജനപദേസു ബ്രാഹ്മണാനം സേട്ഠഭാവോ നത്ഥി? ഏവഞ്ഹി തത്ഥ വണ്ണാ, തസ്മാ ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ’’തി ലദ്ധിമത്തമേതം. തേസു ഹി ജനപദേസു ജനാ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിത്വാ സമ്മന്തയിത്വാ കതികം അകംസു, ദാസം സാമികം കത്വാ ഇതരേ സബ്ബേ തം പൂജേത്വാ തസ്സ വസേ വത്തന്തി, യോ തേസം അയ്യോ ഹോതി ഇതരേ സബ്ബേ തസ്സ ദാസാ ഹോന്തി, തേ കതിപയസംവച്ഛരാതിക്കമേന തസ്സ കിഞ്ചി ദോസം ദിസ്വാ തം തതോ ഠാനതോ അപനേത്വാ അഞ്ഞം ഠപേന്തി, ഇതി സോ അയ്യോ ഹുത്വാ ദാസോ ഹോതി, ഇതരോ ദാസോ ഹുത്വാ അയ്യോ ഹോതി, ഏവം താവ കേചി ‘‘അയ്യോ ഹുത്വാ ദാസോ ഹോതി, ദാസോ ഹുത്വാ അയ്യോ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥം വദന്തി. അട്ഠകഥായം പന പുരിമവസേനേവ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ബ്രാഹ്മണോ സഭരിയോ’’തിആദി വുത്തം. വയപ്പത്തേ പുത്തേ അസതീതി ഇദം വക്ഖമാനസ്സ ദാരകസ്സ ദായജ്ജസാമികഭാവസ്സ താവ ദസ്സനം. മാതിതോ സുദ്ധോതി ഏത്ഥ യോ മാതിതോ സുദ്ധത്താ അയ്യോ, പിതിതോ അസുദ്ധത്താ ദാസോ ഹോതി, സോ ഏവ പിതിതോ അസുദ്ധത്താ ദാസോ ഹുത്വാ മാതിതോ അയ്യോ ഹോതീതി ജാതിം സമ്ഭേദേതി. സോവ സബ്ബേന സബ്ബം ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി അപരേ. കോ ഥാമോതി മഹന്തേ ലോകസന്നിവാസേ അനമതഗ്ഗേ അതീതേ കാലേ ഇത്ഥീനം വാ ചിത്തേ അനവട്ഠിതേ ദാസാ ദാസാ ഏവ ഹോന്തി, അയ്യാ അയ്യാ ഏവ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ കോ ഏകന്തികോ സഹേതുകോ അവസ്സയോ, തസ്സ സാധകോ സിദ്ധന്തോ, കിം നിദസ്സനന്തി അത്ഥോ.

൪൦൪. സുക്കച്ഛേദകവാദോ നാമാതി ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ’’തി ഏവം വുത്തോ സുക്കച്ഛേദകവാരോ നാമ.

൪൦൮. സബ്ബസ്മിം അഗ്ഗികിച്ചം കരോന്തേതി ഏതേന യഥാ യതോ കുതോചി നിസ്സയതോ ഉപ്പന്നോ അഗ്ഗിഉപാദാനസമ്പന്നോ അഗ്ഗികിച്ചം കരോതി, ഏവം യസ്മിം കസ്മിഞ്ചി ദാസകുലേ ജാതോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ സമ്മാപടിപജ്ജമാനോ സംസാരതോ സുജ്ഝതി ഏവാതി ദസ്സേതി.

൪൦൯. പാദസികവണ്ണോതി അന്തരാളവണ്ണോ. ഏതേസന്തി ഖത്തിയകുമാരേന ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ ഉപ്പന്നപുത്തോ, ബ്രാഹ്മണകുമാരേന ഖത്തിയകഞ്ഞായ ഉപ്പന്നപുത്തോതി ഏതേസം ദ്വിന്നം മാണവകാനം. മതകഭത്തേതി മതേ ഉദ്ദിസ്സ കതഭത്തേ. ഥാലിപാകേതി കതമങ്ഗലഭത്തേ.

൪൧൦. തുമ്ഹേതി ജാതിസാമഞ്ഞതോ മാണവം ബ്രാഹ്മണേഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ. കോ നു ഖോതി അവംസിരോ ഇസിവാദോ, തേസം ബ്രാഹ്മണീസീനം അസാമത്ഥിയദസ്സനേന ജാതിയാ അപ്പമാണതം വിഭാവേതും ഗാമദാരകവേസേന ഉപഗച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘ഗാമണ്ഡലരൂപോ വിയാ’’തി. കോണ്ഡദമകോതി അദന്തദമകോ.

൪൧൧. ജനേതീതി ജനികാ ജനേത്തി. ജനകോ പിതാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഗന്ധബ്ബപഞ്ഹന്തി ഗന്ധബ്ബസ്സ മാതുകുച്ഛിയം ഉപ്പജ്ജനകസത്തസ്സ ഖത്തിയഭാവാദിപുച്ഛം. ദബ്ബിഗഹണസിപ്പമ്പി ഏകാ വിജ്ജാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ കിര കുസലോ യം കിഞ്ചി ആഹാരൂപഗപണ്ണപുപ്ഫഫലബീജം അന്തമസോ ഏലാലുകമ്പി ഗഹേത്വാ ഭേസജ്ജേഹി യോജേത്വാ പചന്തോ സപ്പിമധുഫാണിതേഹി സമാനരസം കത്വാ സമ്പാദേതും സക്കോതി, പുണ്ണോപി താദിസോ, തേന ഞാതം ത്വം ദബ്ബിഗഹണസിപ്പമത്തമ്പി ന ജാനാസീതി സമ്ബന്ധോ. സദ്ധോതി കമ്മഫലസദ്ധായ സദ്ധോ, പോഥുജ്ജനികേനേവ രതനത്തയപസാദേന പസന്നോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഉപാസകം മം ഭവം…പേ… സരണം ഗത’’ന്തി.

അസ്സലായനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. ഘോടമുഖസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൨. ഖേമിയാ നാമ രഞ്ഞോ ദേവിയാ രോപിതത്താ തം അമ്ബവനം ഖേമിയമ്ബവനന്തി വുച്ചതീതി വദന്തി. ധമ്മികോതി ധമ്മയുത്തോ സബ്ബസോവ അധമ്മം പഹായ ധമ്മേ ഠിതോ. പരിബ്ബജതി പബ്ബജതി ഏതേനാതി പരിബ്ബജോ, ഘരാവാസതോ നിക്ഖമനപുബ്ബകം ലിങ്ഗഗ്ഗഹണവസേന സീലസമാദാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പരിബ്ബജേ. സഭാവോതി തം പരിബ്ബാജനിയം, തേഹി തേഹി പരിബ്ബാജകേഹി അനുട്ഠാതബ്ബോ പടിപത്തിധമ്മസങ്ഖാതോ സഭാവോ. ധമ്മോവ പമാണന്തി ഏതേന മയം അഹിരിമനാ ചിത്തസ്സ യഥാഉപട്ഠിതം കഥേമ, തസ്മാ തം അപ്പമാണം, യോ പനേത്ഥ അവിതഥോ ധമ്മോ, തദേവ പമാണം. അധിഗതപടിപത്തിസങ്ഖാതോ സഭാവോ അത്ഥി, തസ്സ തുമ്ഹേഹി തുമ്ഹേഹി ബഹുനാ നാനാസന്ദസ്സനാദി കമ്മേന ഇധ ഭവിതബ്ബം, ബഹുദേവേത്ഥ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൪൧൪. സാരത്തരത്താതി സാരജ്ജനവസേന രത്താ, ബഹുലരാഗവസേന അഭിരത്താതി അത്ഥോ. അത്തനാ ഞാപേതബ്ബമത്ഥം അനുഗ്ഗഹാപേതി ബോധേതീതി അനുഗ്ഗഹോ, ഞാപിതകാരണം, സഹ അനുഗ്ഗഹേനാതി സാനുഗ്ഗഹാ. തേനാഹ ‘‘സകാരണാ’’തി. കിം പന തം കാരണം? ഇമസ്സാധിപ്പായോ ‘‘നത്ഥി ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ’’തി മയാ വുത്തോ, അദ്ധാ പനായസ്മാ ഉദേനോ യാഥാവതോ ധമ്മികം പരിബ്ബജം മേ ആചിക്ഖതീതി. തേനാഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി.

൪൨൧. സബ്ബമിദം ഥാവരജങ്ഗമം പുരിസകതം, തസ്മാ യം കിഞ്ചി കത്വാ അത്താ പോസേതബ്ബോ രക്ഖിതബ്ബോതി ലോകായതനിസ്സിതോ നീതിമഗ്ഗോ ഘോടമുഖകന്തോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘ഏതസ്സ കിര ജാനനസിപ്പേ’’തിആദി. സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ നാമ നത്ഥി അകത്തബ്ബമേവ കരണതോ. ദേവലോകപരിയാപന്നധനം മനുസ്സാനം ഉപകപ്പപുഞ്ഞാഭാവതോ പുബ്ബേ അത്തനാ നിഹിതധനം ‘‘അസുകേ ചാ’’തി ആചിക്ഖിത്വാ ഗതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഘോടമുഖസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ചങ്കീസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൨. തസ്മിന്തി സാലവനേ. ഉത്തരേന ഓപാസാദന്തി ഓപാസാദഗാമസ്സ ഉത്തരദിസായം. ഉത്തരേനാതി ഏന-സദ്ദയോഗേന ഹി ഓപാസാദന്തി ഉപയോഗവചനം. അജ്ഝാവസതീതി ഏത്ഥ അധി-ആ-സദ്ദാനം അനത്ഥന്തരതം ഹദയേ കത്വാ ആഹ ‘‘വസതീ’’തി. ഇദാനി തേസം അത്ഥവിസേസഭാവിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിഭവിത്വാ വാ ആവസതീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഓപാസാദപദേ. സത്തുസ്സദന്തിആദീസു പന കഥന്തി ആഹ – ‘‘തസ്സ അനുപ്പയോഗത്താവ സേസപദേസൂ’’തി. ഉപ-അനു-അധി-ഇതി-ഏവം-പുബ്ബകേ വസനകിരിയയാട്ഠാനേ ഉപയോഗവചനമേവ പാപുണാതീതി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഉപസഗ്ഗവസേന പനേത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ഉസ്സദതാ നാമേത്ഥ ബഹുലതാതി തം ബഹുലതം ദസ്സേതും ‘‘ബഹുജന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആവജ്ജിത്വാതി പരിക്ഖിപിത്വാ.

രഞ്ഞാ വിയ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ രാജഭോഗ്ഗം. രഞ്ഞോ ദായഭൂതന്തി കുലപരമ്പരായ ഭോഗ്ഗഭാവേന രഞ്ഞാ ലദ്ധദായഭൂതം. തേനാഹ ‘‘ദായജ്ജന്തി അത്ഥോ’’തി. രാജനീഹാരേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഉദ്ധം പരിഭോഗലാഭസ്സ സേട്ഠദേയ്യതാ നാമ നത്ഥീതി ആഹ – ‘‘ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജസങ്ഖേപേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. തിത്ഥപബ്ബതാദീസൂതി നദീതിത്ഥപബ്ബതപാദഗാമദ്വാരഅടവീമുഖാദീസു. നിസ്സട്ഠപരിച്ചത്തന്തി മുത്തചാഗവസേന പരിച്ചത്തം കത്വാ. ഏതേസം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം.

൪൨൩. തി സന്നിപതിതാ. യോ കോചി വിഞ്ഞൂനം ഇച്ഛിതോ പഞ്ഹോ, തസ്സ പുച്ഛിതസ്സ യാഥാവതോ കഥനസമത്ഥോ പുച്ഛിതപഞ്ഹബ്യാകരണസമത്ഥോ.കുലാപദേസാദിനാ മഹതീ മത്താ ഏതസ്സാതി മഹാമത്തോ.

൪൨൪. തേതി ‘‘നാനാവേരജ്ജകാ’’തി വുത്തബ്രാഹ്മണാ. ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൦൩; അ. നി. ടീ. ൩.൫.൧൩൪) ഏത്തകേ വുത്തേ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി സുജാതതാ വിഞ്ഞായേയ്യ, സുജാതസദ്ദോ ച ‘‘സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൩; ഥേരഗാ. ൮൧൮) ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിപരിയായോതി ജാതിവസേനേവ സുജാതതം വിഭാവേതും ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തം. അനോരസപുത്തവസേനപി ലോകേ മാതുപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പനസ്സ ഓരസപുത്തവസേനേവ ഇച്ഛീയതീതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗഹണീകോ’’തി വുത്തം. പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസം യുഗോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യുഗസദ്ദോ ചേത്ഥ ഏകസേസനയേന ദട്ഠബ്ബോ ‘‘യുഗോ ച യുഗോ ച യുഗാ’’തി. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ദ്വിന്നം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ’’തി. പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ‘‘മാതിതോ’’തി പാളിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. അക്ഖിത്തോതി അപ്പത്തഖേപോ. അനവക്ഖിത്തോതി സദ്ധഥാലിപാകാദീസു ന അവക്ഖിത്തോ. ജാതിവാദേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘കേന കാരണേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ഉഭതോ…പേ… പിതാമഹയുഗാതി ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗഹണികഭാവകിത്തനതോ. അക്ഖിത്തോതി ഇമിനാ കിരിയാപരാധാഭാവോ. കിരിയാപരാധേന ഹി സത്താ ഖേപം പാപുണന്തി. അനുപകുട്ഠോതി ഇമിനാ അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗമ്പി ഹി പടിച്ച സത്താ അക്കോസം ലഭന്തി.

ഇസ്സരോതി അധിപതേയ്യസംവത്തനിയകമ്മഫലേന ഈസനസീലോ. സാ പനസ്സ ഇസ്സരതാ വിഭവസമ്പത്തിപച്ചയാ പാകടാ ജാതാതി അഡ്ഢതാപരിയായഭാവേന വദന്തോ ‘‘അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ’’തി ആഹ. മഹന്തം ധനമസ്സ ഭൂമിഗതഞ്ചേവ വേഹാസട്ഠഞ്ചാതി മഹദ്ധനോ. തസ്സാതി തസ്സ തസ്സ. വദന്തി ‘‘അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച അനുപസങ്കമനകാരണം കിത്തേമാ’’തി.

അധികരൂപോതി വിസിട്ഠരൂപോ ഉത്തമസരീരോ. ദസ്സനം അരഹതീതി ദസ്സനീയോ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സനയോഗ്ഗോ’’തി. പസാദം ആവഹതീതി പാസാദികോ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തപസാദജനനതോ’’തി. വണ്ണസ്സാതി വണ്ണധാതുയാ. സരീരന്തി സന്നിവേസവിസിട്ഠോ കരചരണഗീവാസീസാദി അവയവസമുദായോ, സോ ച സണ്ഠാനമുഖേന ഗയ്ഹതീതി ‘‘പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി പരമായ…പേ… സമ്പത്തിയാ ചാ’’തി വുത്തം. സബ്ബവണ്ണേസു സുവണ്ണവണ്ണോവ ഉത്തമോതി വുത്തം ‘‘സേട്ഠേന സുവണ്ണവണ്ണേന സമന്നാഗതോ’’തി. തഥാ ഹി ബുദ്ധാ ചക്കവത്തിനോ ച സുവണ്ണവണ്ണാവ ഹോന്തി. ബ്രഹ്മവച്ഛസീതി ഉത്തമസരീരാഭോ സുവണ്ണാഭോതി അത്ഥോ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ സരീരസദിസേന സരീരേന സമന്നാഗതോ’’തി. ന ബ്രഹ്മുജുഗത്തതം. അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായാതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ അവയവപാരിപൂരിയാ ച ദസ്സനായ ഓകാസോ ന ഖുദ്ദകോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബാനേവാ’’തിആദി.

യമനിയമലക്ഖണം സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ, തം പനസ്സ രത്തഞ്ഞുതായ വുദ്ധം വഡ്ഢിതം സീലം അസ്സ അത്ഥീതി വുദ്ധസീലീ, തേന ച സബ്ബദാ സമായോഗതോ വുഡ്ഢസീലേന സമന്നാഗതോ. പഞ്ചസീലമത്തമേവ സന്ധായ വദന്തി തതോ പരം സീലസ്സ തത്ഥ അഭാവതോ തേസഞ്ച അജാനനതോ.

ഠാനകരണസമ്പത്തിയാ സിക്ഖാസമ്പത്തിയാ ച കത്ഥചിപി അനൂനതായ പരിമണ്ഡലപദാനി ബ്യഞ്ജനാനി അക്ഖരാനി ഏതിസ്സാതി പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അഥ വാ പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, നാമാദി, യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം വാക്യം, തേസം പരിപുണ്ണതായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അത്ഥഞാപനസാധനതായ വാചാവ കരണന്തി വാക്കരണം, ഉദാഹരണഘോസോ. ഗുണപരിപുണ്ണഭാവേന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ, തേന വാ ഭാസിതബ്ബഅത്ഥസ്സ. പൂരേ പുണ്ണഭാവേ. പൂരേതി ച പുരിമസ്മിം അത്ഥേ ആധാരേ ഭുമ്മം, ദുതിയസ്മിം വിസയേ. സുഖുമാലത്തനേനാതി ഇമിനാ തസ്സാ വാചായ മുദുസണ്ഹഭാവമാഹ. അപലിബുദ്ധായ പിത്തസേമ്ഹാദീഹി. സന്ദിട്ഠം സബ്ബം ദസ്സേത്വാ വിയ ഏകദേസകഥനം. വിലമ്ബിതം സണികം ചിരായിത്വാ കഥനം. ‘‘സന്ദിദ്ധവിലമ്ബിതാദീ’’തി വാ പാഠോ. തത്ഥ സന്ദിദ്ധം സന്ദേഹജനകം. ആദി-സദ്ദേന ഖലിതാനുകഡ്ഢിതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം പാകടം കത്വാതി ഇമിനാ ചസ്സ വാചായ അത്ഥപാരിപൂരിം വദന്തി.

൪൨൫. സദിസാതി ഏകദേസേന സദിസാ. ന ഹി ബുദ്ധാനം ഗുണേഹി സബ്ബഥാ സദിസാ കേചിപി ഗുണാ അഞ്ഞേസു ലബ്ഭന്തി. ഇതരേതി അത്തനോ ഗുണേഹി അസദിസഗുണേ. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം. ഗോപദകന്തി ഗാവിയാ പദേ ഠിതഉദകം. കുലപരിയായേനാതി കുലാനുക്കമേന.

തത്ഥാതി മഞ്ചകേ. സീഹസേയ്യം കപ്പേസീതി യഥാ രാഹു അസുരിന്ദോ ആയാമതോ വിത്ഥാരതോ ഉബ്ബേധതോ ച ഭഗവതോ രൂപകായസ്സ പരിച്ഛേദം ഗഹേതും ന സക്കോതി, തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തോ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി.

പരിസുദ്ധട്ഠേന അരിയന്തി ആഹ ‘‘അരിയം ഉത്തമം പരിസുദ്ധ’’ന്തി. അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം, ന സുഖവിപാകട്ഠേന. കത്ഥചി ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി കത്ഥചി അപരിമാണാപി ദേവമനുസ്സാ യസ്മാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു അസങ്ഖ്യേയ്യാ അപരിമേയ്യാ മഗ്ഗഫലാമതം പിവന്തി. കോടിസതസഹസ്സാദിപരിമാണേനപി ബഹൂ ഏവ. തസ്മാ അനുത്തരാചാരസിക്ഖാപനവസേനേവ ഭഗവാ ബഹൂനം ആചരിയോ. തേതി കാമരാഗതോ അഞ്ഞേ ഭഗവതാ പഹീനകിലേസേ.

അപാപപുരേക്ഖാരോതി അപാപേഹി പുരക്ഖരീയതി, ന വാ പാപം പുരതോ കരോതീതിപി അപാപപുരേക്ഖാരോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപാപേ നവ ലോകുത്തരധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അപാപേതി പാപപപടിപക്ഖേ പാപരഹിതേ ച. ബ്രഹ്മനി ഭവാ, ബ്രഹ്മുനോ വാ ഹിതാ ഗരുകരണാദിനാ, ബ്രഹ്മാനം വാ മഗ്ഗം ജാനാതീതി ബ്രഹ്മഞ്ഞാ, തസ്സാ ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായ.

തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാതി ഏത്ഥ രജ്ജം രട്ഠം രാജന്തി രാജാനോ ഏതേനാതി കത്വാ. തദേകദേസഭൂതാ പദേസാ പന ജനപദോ ജനാ പജ്ജന്തി ഏത്ഥ സുഖജീവികം പാപുണന്തീതി കത്വാ. പുച്ഛായ ദോസം സല്ലക്ഖേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവാ വിസ്സജ്ജേതി തേസം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. നവകാതി ആഗന്തുകഭാവേന അമ്ഹാകം അഭിനവാ.

൪൨൬. ഓപാതേതി നിപ്പാതേതീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതോ ച തത്ഥ പേസിതാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പവേസേതീ’’തി. സംപുരക്ഖരോന്തീതി സക്കച്ചം പുബ്ബങ്ഗമം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘പുരതോ കത്വാ വിചരന്തീ’’തി.

൪൨൭. സുദ്ദേ ബഹി കത്വാ രഹോ സാസിതബ്ബട്ഠേന മന്താ ഏവ തംതംഅത്ഥപടിപത്തിഹേതുതായ പദന്തി മന്തപദം വേദം. തേനാഹ ‘‘വേദോ’’തി. ഏവം കിരാതി പരമ്പരഭാവേന ആഭതന്തി ആചരിയപരമ്പരായ ആഭതം. പാവചനസങ്ഖാതസമ്പത്തിയാതി പമുഖവചനമ്ഹി ഉദത്താദിസമ്പത്തിയാ. സാവിത്തിആദീഹി ഛന്ദബന്ധേഹി വഗ്ഗബന്ധേഹി ചാതി ഗായത്തീആദീഹി അജ്ഝായാനുവാകാദീഹി ഛന്ദബന്ധേഹി ച വഗ്ഗബന്ധേഹി ച. സമ്പാദേത്വാതി പദസമ്പത്തിം അഹാപേത്വാ. പവത്താരോതി വാ പാവചനവസേന വത്താരോ. സജ്ഝായിതന്തി ഗായനവസേന സജ്ഝായിതം, തം പന പദേനേവ ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘പദസമ്പത്തിവസേനാ’’തി. അഞ്ഞേസം വുത്തന്തി പാവചനവസേന അഞ്ഞേസം വുത്തം. രാസികതന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാദിവസേന, തത്ഥാപി പച്ചേകം മന്തബ്രഹ്മാദിവസേന അജ്ഝായാനുവാകാദിവസേന രാസികതം. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാതി ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന സത്താനം കമ്മസ്സകതം, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ദിബ്ബചക്ഖുസദിസേന പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതകപ്പേ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തജ്ഝേനവിധിഞ്ച ഓലോകേത്വാ. പാവചനേന സഹ സംസന്ദേത്വാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ യം വചനം വട്ടസന്നിസ്സിതം, തേന സഹ അവിരുദ്ധം കത്വാ. ന ഹി തേസം വിവട്ടസന്നിസ്സിതോ അത്ഥോ പച്ചക്ഖോ ഹോതി. അപരാപരേതി അട്ഠകാദീഹി അപരാപരേ, പച്ഛിമാ ഓക്കാകരാജകാലാദീസു ഉപ്പന്നാ. പക്ഖിപിത്വാതി അട്ഠകാദീഹി ഗന്ഥിതമന്തപദേസു കിലേസസന്നിസ്സിതപദാനം തത്ഥ തത്ഥ പദേ പക്ഖിപനം കത്വാ. വിരുദ്ധേ അകംസൂതി ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്താദീസു (ഖു. നി. ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്തം) ആഗതനയേനേവ സംകിലേസികത്ഥദീപനതോ പച്ചനീകഭൂതേ അകംസു.

൪൨൮. പടിപാടിയാ ഘടിതാതി പടിപാടിയാ സമ്ബദ്ധാ. പരമ്പരസംസത്താതി ആദാനിയായ യട്ഠിയാ സംസത്താ. തേനാഹ ‘‘യട്ഠിഗ്ഗാഹകേന ചക്ഖുമതാ’’തി. പുരിമസ്സാതി മണ്ഡലാകാരേന ഠിതായ അന്ധവേണിയാ സബ്ബപുരിമസ്സ ഹത്ഥേന സബ്ബപച്ഛിമസ്സ കച്ഛം ഗണ്ഹാപേത്വാ. ദിവസമ്പീതി അനേകദിവസമ്പി. ചക്ഖുസ്സ അനാഗതഭവം ഞത്വാ യഥാഅക്കന്തട്ഠാനേയേവ അനുപതിത്വാ അക്കമനംവ സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘കഹം ചക്ഖുമാ കഹം മഗ്ഗോ’’തി പരിവേദിത്വാ.

പാളിആഗതേസു ദ്വീസൂതി സദ്ധാ അനുസ്സവോതി ഇമേസു ദ്വീസു. ഏവരൂപേതി യഥാ സദ്ധാനുസ്സവാ, ഏവരൂപേ ഏവ പച്ചക്ഖഗാഹിനോതി അത്ഥോ. തയോതി രുചിആകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയോ. ഭൂതവിപാകാതി ഭൂതത്ഥനിട്ഠായകാ അധിപ്പേതത്ഥസാധകാ, വുത്തവിപരിയായേന അഭൂതത്ഥവിപാകാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു സദ്ധായിതാദിവത്ഥൂസു. ഏകംസേനേവ നിട്ഠം ഗന്തും നാലം അനേകന്തികത്താ സദ്ധാദിഗ്ഗാഹസ്സ. ഉപരി പുച്ഛായ മഗ്ഗം വിവരിത്വാ ഠപേസി സച്ചാനുരക്ഖായ ഞാതുകാമതായ ഉപ്പാദിതത്താ. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ – മയാ ‘‘സച്ചമനുരക്ഖതാ…പേ… നിട്ഠം ഗന്തു’’ന്തി വുത്തേ സച്ചാനുരക്ഖണം ഞാതുകാമോ മാണവോ ‘‘കിത്താവതാ’’തിആദിനാ പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ സച്ചാനുബോധേ പുച്ഛായ അവസരം ദത്വാ തസ്സ ഉപനിസ്സയേ ഉപകാരധമ്മേ കഥേസ്സാമീതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപരി പുച്ഛായ മഗ്ഗം വിവരിത്വാ ഠപേസീ’’തി.

൪൩൦. അത്താനഞ്ഞേവ സന്ധായ വദതി, യതോ വുത്തം പാളിയം – ‘‘യം ഖോ പനായമായസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, ഗമ്ഭീരോ സോ ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ’’തിആദി. ലുബ്ഭന്തീതി ലോഭനീയാ യഥാ ‘‘അപായഗമനീയാ’’തി ആഹ ‘‘ലോഭനീയേസു ധമ്മേസൂതി ലോഭധമ്മേസൂ’’തി. യഥാ വാ രൂപാദിധമ്മാ ലോഭനീയാ, ഏവം ലോഭോതി ആഹ ‘‘ലോഭനീയേസു ധമ്മേസൂതി ലോഭധമ്മേസൂ’’തി. തേനേവാഹ – ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩). ഏസേ നയോ സേസപദദ്വയേപി.

൪൩൨. നിവേസേതീതി ഠപേതി പട്ഠപേതി. പയിരുപാസതീതി ഉപട്ഠാനവസേന ഉപഗന്ത്വാ നിസീദതി. സുയ്യതി ഏതേനാതി സോതന്തി ആഹ ‘‘പസാദസോത’’ന്തി. തഞ്ഹി സവനായ ഓദഹിതബ്ബന്തി. ധാരേതി സന്ധാരേതി തത്ഥേവ മനം ഠപേതി. അത്ഥതോതി യഥാവുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥതോ. കാരണതോതി യുത്തിതോ ഹേതുദാഹരണേഹി ഉപപത്തിതോ. ഓലോകനന്തി ഏവമേതന്തി യഥാസഭാവതോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ദട്ഠബ്ബതം ഖമന്തി, തഞ്ച മഹന്തസ്സ മണിനോ പജ്ജലന്തസ്സ വിയ ആവികത്വാ അത്ഥസ്സ ചിത്തേ ഉപട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ഇധാ’’തിആദി. കത്തുകമ്യതാഛന്ദോതി കത്തുകാമതാസങ്ഖാതോ കുസലച്ഛന്ദോ. വായമതീതിആദിതോ ചതുന്നമ്പി വീരിയാനം വസേന വായാമം പരക്കമം കരോതി. മഗ്ഗപധാനം പദഹതീതി മഗ്ഗാവഹം മഗ്ഗപരിയാപന്നഞ്ച സമ്മപ്പധാനം പദഹതി, പദഹനവസേന തം പരിപൂരേതി. പരമസച്ചന്തി അമോഘധമ്മത്താ പരമത്ഥസച്ചം. സഹജാതനാമകായേനാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാസഹജാതനാമകായേന. തദേവാതി തദേവ പരമസച്ചം നിബ്ബാനം. തേനേവാഹ – ‘‘സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന വിഭൂതം പാകടം കരോന്തോ പസ്സതീ’’തി.

൪൩൩-൪. മഗ്ഗാനുബോധോതി മഗ്ഗപടിപാടിയാ ബോധോ ബുജ്ഝനം, യേസം കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനവസേന മഗ്ഗപ്പടിവേധോ, തേസം പടിപസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തമാനം സാമഞ്ഞഫലം, മഗ്ഗേന പടിവിദ്ധാനി സച്ചാനി, പരമത്ഥസച്ചമേവ വാ അനുരൂപബുജ്ഝനന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘സച്ചാനുപ്പത്തീതി ഫലസച്ഛികിരിയാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി ഹേട്ഠാ വുത്താ സദ്ധാപടിലാഭാദയോ ദ്വാദസ ധമ്മാ സച്ചാനുപ്പത്തിയാ ഉപകാരാ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തേസംയേവാതി ഹേട്ഠാ വുത്താനം ദ്വാദസന്ന’’ന്തി. നായം ‘‘തേസംയേവാ’’തി പദസ്സ അത്ഥോ. സതിപി കുസലവിപാകാദിഭാവേന നാനത്തേ വത്ഥാരമ്മണഭൂമികിച്ചാദിവസേന പന സദിസാതി ഉപായതോവ മഗ്ഗധമ്മാ ആസേവിതാ ബഹുലീകതാ ഫലഭൂതാതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി തംസദിസേ തബ്ബോഹാരം കത്വാ ‘‘തേസം മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാന’’ന്തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ആസേവനാഗഹണം സമത്ഥിതം, ന അഞ്ഞഥാ. ന ഹി ഏകചിത്തക്ഖണികാനം മഗ്ഗധമ്മാനം ആസേവനാ, ബഹുലീകമ്മം വാ അത്ഥീതി. തുലനാതി വിപസ്സനാ. സാ ഹി വുട്ഠാനഗാമിനിഭൂതാ മഗ്ഗപ്പധാനസ്സ ബഹുകാരാ തസ്സ അഭാവേ മഗ്ഗപ്പധാനസ്സേവ അഭാവതോ, ഏവം ഉസ്സാഹോ തുലനായ ഛന്ദോ ഉസ്സാഹസ്സ ബഹുകാരോതിആദിനാ ഹേട്ഠിമസ്സ ഉപരിമൂപകാരതം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി ആഹ – ‘‘ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചങ്കീസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ഏസുകാരീസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൭. കോട്ഠാസന്തി മംസഭാഗം. ലഗ്ഗാപേയ്യുന്തി ന്ഹാരുനാ വാ വാകേന വാ ബന്ധിത്വാ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേ വാ വസനഗേഹേ വാ ഓലമ്ബനവസേന ബന്ധേയ്യും. സത്ഥധമ്മന്തി സത്ഥികേസു സത്ഥവാഹേന പണേതബ്ബം ആണാധമ്മം. തസ്സ നിക്ഖമനത്ഥന്തി തം മൂലം സത്ഥികേഹി നിത്ഥരണത്ഥം. പാപം അസ്സാതി പരിചരന്തസ്സ പാരിചരിയായ അഹിതംവ അസ്സ. തേനാഹ ‘‘ന സേയ്യോ’’തി. ഉച്ചകുലീനാദയോ ദുതിയവാരാദീഹി വുച്ചന്തി, ഇധ ഉപധിവിപത്തിസമ്പത്തിയോ പാപിയാദിപദേഹി വുത്താതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ – ‘‘പാപിയോതി പാപകോ ലാമകോ അത്തഭാവോ അസ്സാ’’തി. സേയ്യംസോതി ഹിതകോട്ഠാസോ, ഹിതസഭാവോതി അത്ഥോ. ഉച്ചകുലീനതാതി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘ഉച്ചാകുലീനത്തേനാ’’തി. ‘‘വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൫; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. ൫൩; അപ. അട്ഠ. ൨.൭.൨൦; ബു. വം. അട്ഠ. ൪.൪; ചരിയാ. അട്ഠ. ൧.നിദാനകഥാ; ൨.പകിണ്ണകകഥാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൨.൧; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧; വജിര. ടീ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; നേത്തി. ടീ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; മ. നി. ടീ. ൧.൧) വിയ വണ്ണസദ്ദോ ഇധ പസംസാപരിയായോതി ആഹ ‘‘വേസ്സോപി ഹി ഉളാരവണ്ണോ ഹോതീ’’തി.

൪൪൦. ‘‘നിരവോ പദസദ്ദോ സോളാരഗോത്തസ്സ അകിണ്ണമത്തികാപത്തോ തിട്ഠേയ്യ അസങ്ഗചാരീ’’തി വുത്തത്താ ഭിക്ഖാ ചരിതബ്ബാവ, അയം തേസം കുലധമ്മോതി അധിപ്പായോ. ഹരിത്വാതി അപനേത്വാ. സത്തജീവോ സത്തവാണിജകോ. ഗോപേതി രക്ഖതീതി ഗോപോ, ആരക്ഖാധികാരേ നിയുത്തോ. അസന്തി ലൂനന്തി തേനാതി അസിതം, ലവിത്തം. വിവിധം ഭാരം ആഭഞ്ജന്തി ഓലമ്ബന്തി ഏത്ഥാതി ബ്യാഭങ്ഗീ, കാജം.

൪൪൧. അനുസ്സരതോതി അനുസ്സരണഹേതു കുലവംസാനുസ്സരണക്ഖണേ ഖത്തിയോതിആദിനാ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘പോരാണേ…പേ… അനുസ്സരിയമാനേ’’തി. ഉച്ചനീചത്തജാനനത്ഥഞ്ച കുലവവത്ഥാനം കതം ഹോതീതി ഖത്തിയാദികുലകമ്മുനാ തേസം ചതുന്നം വണ്ണാനം സന്ധനം ജീവികം പഞ്ഞപേന്തി ബ്രാഹ്മണാ, തഥാഗതോ പന ലോകുത്തരധമ്മമേവ പുരിസസ്സ സന്ധനം പഞ്ഞപേതി തേന സത്തസ്സ ലോകഗ്ഗഭാവസിദ്ധിതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏസുകാരീസുത്തവണ്ണനാ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. ധനഞ്ജാനിസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൫. രാജഗഹം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതപബ്ബതസ്സാതി പണ്ഡവപബ്ബതം സന്ധായാഹ. രാജഗഹനഗരസ്സ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ പബ്ബതസ്സ സമീപേ ഠിതോ ജനപദോ ദക്ഖിണാഗിരി. തണ്ഡുലപുടകാനം പാലി ഏത്ഥാതി തണ്ഡുലപാലി. തസ്സ കിര ദ്വാരസമീപേ തണ്ഡുലവാണിജാ തണ്ഡുലപസിബ്ബകേ വിവരിത്വാ പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ നിസീദന്തി, തേനസ്സ ‘‘തണ്ഡുലപാലിദ്വാര’’ന്തി സമഞ്ഞാ അഹോസി. സബ്ബമേവ സസ്സം ഗണ്ഹാതീതി ദലിദ്ദകസ്സകാനം ദിവസപരിബ്ബയമത്തമേവ വിസ്സജ്ജേത്വാ സബ്ബമേവ ആയതോ നിപ്ഫന്നം ധഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി. മന്ദസസ്സാനീതി മന്ദനിപ്ഫത്തികാനി സസ്സാനി.

൪൪൬. ഇമിനാ നയേനാതി ദാസകമ്മകരസ്സ നിവാസനഭത്തവേത്തനാനുപ്പദാനേന മങ്ഗലദിവസേസു ധനവത്ഥാലങ്കാരാനുപ്പദാനാദിനാ ച പോസേതബ്ബോ. മിത്താമച്ചാനം പിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാദി മിത്താമച്ചകരണീയം കത്തബ്ബം, തഥാ ഞാതിസാലോഹിതാനം. തത്ഥ ആവാഹവിവാഹസമ്ബദ്ധേന ‘‘അമ്ഹാകം ഇമേ’’തി ഞായന്തീതി ഞാതീ, മാതാപിതാദിസമ്ബദ്ധതായ സമാനലോഹിതാതി സാലോഹിതാ. സമ്മാ ദദന്തേസുപി അസജ്ജനതോ നത്ഥി ഏതേസം തിഥീതി അതിഥി, തേസം അത്തനാ സമാനപരിഭോഗവസേന അതിഥികരണീയം കാതബ്ബം, അതിഥിബലീതി അത്ഥോ. ഞാതകഭൂതപുബ്ബാ പേത്തിവിസയം ഉപഗതാ പുബ്ബപേതാ, ദക്ഖിണേയ്യേസു കാലേന കാലം ദാനം ദത്വാ തേസം ഉദ്ദിസനം പുബ്ബപേതകരണീയം, പേതബലീതി അത്ഥോ. ഗന്ധപുപ്ഫവിലേപനജാലാഭത്തേഹി കാലേന കാലം ദേവതാനം പൂജാ ദേവതാകരണീയം, ദേവതാബലീതി അത്ഥോ, രാജകിച്ചകരണം ഉപട്ഠാനം രാജകരണീയം. അയമ്പി കായോതി അത്തനോ കായം സന്ധായ വദതി. ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

൪൪൭. പഞ്ച ദുസ്സീല്യകമ്മാനീതി നിച്ചസീലപടിപക്ഖധമ്മാ. ദസ അകുസലകമ്മപഥധമ്മാ ദസ ദുസ്സീല്യകമ്മാനി. അധമ്മചാരീ ഏവ വിസമചാരീ കായവിസമാദിചരണതോതി വിസമചാരീപദസ്സ അത്ഥോ വിസും ന വുത്തോ.

൪൪൮-൪൫൩. ഓസരന്തി അപസക്കന്തി, ഖീയന്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരിഹായന്തീ’’തി. അഭിസരന്തീതി അഭിവഡ്ഢനവസേന പവത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തി. തത്രാതി ബ്രഹ്മലോകേ. അസ്സാതി ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നസ്സ ധനഞ്ജാനിസ്സ. തതോ പട്ഠായാതി യദാ ഭഗവതാ ‘‘ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ’’തിആദി വുത്തം, തതോ പട്ഠായ. ചതുസച്ചവിനിമുത്തന്തി നിദ്ധാരേത്വാ വിഭജിത്വാ വുച്ചമാനേഹി സച്ചേഹി വിമുത്തം. അത്ഥതോ പന തതോ പുബ്ബേപി സച്ചവിമുത്തം കഥം ന കഥേസിയേവ സച്ചവിമുത്തസ്സ നിയ്യാനസ്സ അഭാവതോ.

ധനഞ്ജാനിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. വാസേട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൪൫൪. ജാതിം സോധേതുകാമാ ഹോന്തീതി സഹവാസീനം ബ്രാഹ്മണാനം കിരിയാ പരാധേന വാ അസാരുപ്പത്തേന വാ ജാതിയാ ഉപക്കിലേസം ആസങ്കായ തം സോധേതുകാമാ ഹോന്തി. മന്തേ സോധേതുകാമാ ഹോന്തീതി മന്തവചനേ ആചരിയമതിചോദനായ അഞ്ഞേന വാക്യേന കേനചി കാരണേന സംസയേ ഉപ്പന്നേ തം സോധേതുകാമാ ഹോന്തി. അന്തരാതി വേമജ്ഝേ, അഞ്ഞത്ഥേവാ അന്തരാസദ്ദോതി തസ്സ അഞ്ഞാ കഥാതി വചനം അവഗന്തബ്ബം. ഖന്തീമേത്താനുദ്ദയാദിഗുണസമ്പന്നോ ഏവ ‘‘സീലവാതി ഗുണവാ’’തിആഹ. തേഹി സീലസ്സ വിസ്സജ്ജനകാലേപി ‘‘സീലവാ’’തി വുച്ചതി. സമ്പന്നസീലത്താ വാ തേഹി സമന്നാഗതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സീലവാതി ഗുണവാ’’തി. ആചാരസമ്പന്നോതി സാധു ആചാരവത്തോ.

൪൫൫. സിക്ഖിതാതി തേവിജ്ജാനം സിക്ഖിതാ തുമ്ഹേ, ന ദാനി തുമ്ഹേഹി കിഞ്ചി കത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോ. പടിഞ്ഞാതാതി പടിജാനിത്വാ ഠിതാ.

വേദത്തയസങ്ഖാതാ തിസ്സോ വിജ്ജാ അജ്ഝയന്തീതി തേവിജ്ജാ. തേനാഹ ‘‘തിവേദാന’’ന്തി. തയോ വേദേ അണന്തി അജ്ഝയന്തീതി ബ്രാഹ്മണാ, തേസം. യം ഏകം പദമ്പി അക്ഖാതം, തം അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച കേവലിനോ അധിയിനോ അപ്പപയോഗേന. നിട്ഠാഗതമ്ഹാതി നിപ്ഫത്തിം ഗതാ അമ്ഹാ തേവിജ്ജായ സകസമയസ്സ കഥനേ.

മനോകമ്മതോ ഹി വത്തസമ്പദാതികാരണൂപചാരേനായമത്ഥോ വുത്തോതി ആഹ – ‘‘തേന സമന്നാഗതോ ഹി ആചാരസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി.

ഖയാതീതന്തി വഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതന്തി അത്ഥോ. സുക്കപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ ഹി ചന്ദോ വഡ്ഢതീതി വുച്ചതി, ന ഖീയതീതി. വന്ദമാനാ ജനാ നമക്കാരം കരോന്തി.

അത്ഥദസ്സനേനാതി വിവരണേന ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ലോകസ്സ ചക്ഖു ഹുത്വാ സമുപ്പന്നം.

൪൫൬. തിട്ഠതു താവ ബ്രാഹ്മണചിന്താതി – ‘‘കിം ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി ഉദാഹു ഭവതി കമ്മുനാ’’തി അയം ബ്രാഹ്മണവിചാരോ താവ തിട്ഠതു. ജാതിദസ്സനത്ഥം തിണരുക്ഖകീടപടങ്ഗതോ പട്ഠായ ലോകേ ജാതിവിഭങ്ഗം വിത്ഥാരതോ കഥേസ്സാമീതി തേസം ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥം ദേസേതബ്ബമത്ഥം പടിജാനാതി. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോതി ഇദം കാരണവചനം, യസ്മാ ഇമാ ജാതിയോ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസിട്ഠാ, തസ്മാ ജാതിവിഭങ്ഗം ബ്യാകരിസ്സാമീതി.

യസ്മാ ഇധ ഉപാദിന്നകജാതി ബ്യാകാതബ്ബഭാവേന ആഗതാ, തസ്സാ പന നിദസ്സനഭാവേന ഇതരാ, തസ്മാ ‘‘ജാതിവിഭങ്ഗം പാണാന’’ന്തി പാളിയം വുത്തം. തേസം തേസം പാണാനം ജാതിയോതി അത്ഥോ. ഏവന്തി നിദസ്സനം കഥേത്വാ നിദസ്സിതബ്ബേ കഥിയമാനേ. തസ്സാതി വാസേട്ഠസ്സ. കാമം ‘‘തേസം വോഹം ബ്യക്ഖിസ്സ’’ന്തി ഉഭോപി മാണവേ നിസ്സായ ദേസനാ ആഗതാ, തഥാപി തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ഏവം, വാസേട്ഠ, ജാനാഹീ’’തിആദിനാ വാസേട്ഠമേവ ആലപന്തോ ഭഗവാ തമേവ ഇമിനാ നിയാമേന പമുഖം അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘തസ്സാതി വാസേട്ഠസ്സാ’’തി. ജാതിഭേദോ ജാതിവിസേസോ, ജാതിയാ ഭേദോ പാകടോ ഭവിസ്സതി നിദസ്സനേന വിഭൂതഭാവം ആപാദിതേന പടിഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ വിഭൂതഭാവാപത്തിതോ. ആമ ന വട്ടതീതി കമ്മനാനതായ ഏവ ഉപാദിന്നനാനതായ പടിക്ഖേപപദമേതം, ന ബീജനാനതായ അനുപാദിന്നനാനതായ പടിക്ഖേപപദന്തി ദസ്സേതും ‘‘കമ്മം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – തംതംയോനിഖിപനമത്തം കമ്മസ്സ സാമത്ഥിയം, തംതംയോനിനിയതാ പന യേ വണ്ണവിസേസാ, തേ തംതംയോനിസിദ്ധിയാവ സിദ്ധാ ഹോന്തീതി തം പന യോനിഖിപനകമ്മം തംതംയോനിവിസിട്ഠ-വിസേസാഭിഭൂതായ പയോഗനിപ്ഫത്തിയാ, അസംമുച്ഛിതായ ഏവ വാ പച്ചയഭൂതായ ഭവപത്ഥനായ അഭിസങ്ഖതമേവാതി വിഞ്ഞാതബ്ബപച്ചയവിസേസേന വിനാ ഫലവിസേസാഭാവതോ ഏതം സമീഹിതകമ്മം പത്ഥനാദീഹി ച ഭിന്നസത്തിതം വിസിട്ഠസാമത്ഥിയം വാ ആപജ്ജിത്വാ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിവിസിട്ഠഫലനിബ്ബത്തകം ജായതി, ഏവം യോനിഖിപനതംയോനിനിയതവിസേസാവഹതാ ഹോതീതി. ഥേരേന ഹി ബീജനാനതാ വിയ കമ്മനാനതാപി ഉപാദിന്നകനാനതായ സിയാ നു ഖോ പച്ചയോതി ചോദനം പടിക്ഖിപിത്വാ പച്ചയവിസേസവിസിട്ഠാ കമ്മനാനതാ പന പച്ചയോതി നിച്ഛിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നാനാവണ്ണാതി നാനപ്പകാരവണ്ണാ. താലനാളികേരാദീനം ലോകേ അഭിഞ്ഞാതതിണജാതിഭാവതോ വിസേസേന ഗയ്ഹതി അഭിഞ്ഞാതസോതനയേന. ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോവാതി അട്ഠാനപയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ, ജാതിയാവ ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യാതി യോജനാ. ന ച ഗയ്ഹതീതി തിണരുക്ഖാദീസു വിയ ബ്രാഹ്മണേസു ജാതിനിയതസ്സ ലിങ്ഗസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ, പിവനഭുഞ്ജനകഥനഹസനാദികിരിയായ ബ്രാഹ്മണഭാവേന ഏകന്തികലിങ്ഗനിയതായ മന്തജ്ഝേനാദിം വിനാ അനുപലബ്ഭനതോ ച. വചീഭേദേനേവാതി ആഹച്ചവചനേനേവ.