൬. അങ്ഗുലിമാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൭. അങ്ഗുലീനം മാലം ധാരേതീതി ഇമിനാ അന്വത്ഥാ തസ്സ സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. തത്രാതി തസ്മിം ആചരിയവചനേന അങ്ഗുലിമാലസ്സ ധാരണേ. കരീസസഹസ്സഖേത്തേ ഏകസാലിസീസം വിയ അപഞ്ഞായമാനസകകിച്ചോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തക്കസീലം പേസയിംസു ‘‘താദിസസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പുഗ്ഗഹസമ്മാപയോഗേന ദിട്ഠധമ്മികേ സമ്പരായികേ ച അത്ഥേ ജാനന്തോ ഭാരിയം ന കരേയ്യാ’’തി. ബാഹിരകാ അഹേസും അഹിംസകസ്സ വത്തസമ്പത്തിയാ ആചരിയസ്സ ചിത്തസഭാവതോ നിബ്ബത്തനതിഭാവേന. സിനേഹേനേവ വദന്തേതി സിനേഹേന വിയ വദന്തേ.

ഗണനമ്പി ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഗണനവിധിമ്പി ന സല്ലക്ഖേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘പകതിയാ’’തിആദിനാ. ഠപിതട്ഠാനേതി രുക്ഖഗച്ഛന്തരാദികേ ഠപിതട്ഠാനേ സകുന്തസിങ്ഗാലാനം വസേന അങ്ഗുലിയോ വിനസ്സന്തി. ഭഗ്ഗവോതി കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ഗോത്തേന വദതി. ചോരോ അവിസ്സാസനീയോ സാഹസികഭാവതോ. പുരാണസന്ഥതാ സാഖാ അവിസ്സാസനീയാ വിച്ഛികാദീനം പവേസനയോഗ്യത്താ. രാജാ അവിസ്സാസനീയോ ഇസ്സരിയമദേന ധനലോഭേന ച കദാചി ജീവിതേ സങ്കാഭാവതോ. ഇത്ഥീ അവിസ്സാസനീയാ ലോലസീലചിത്തഭാവതോ. അനുദ്ധരണീയോ ഭവിസ്സതി സംസാരപങ്കതോ.

൩൪൮. സങ്കരിത്വാതി ‘‘മയം ഏകജ്ഝം സന്നിപതിത്വാ ചോരം മാരേത്വാ വാ പലാപേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി സങ്കരം കത്വാ. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരന്തി അഭിസങ്ഖരണം അധിട്ഠാനം. അഭിസങ്ഖാസീതി അധിട്ഠഹി. സംഹരിത്വാതി സംഖിപിത്വാ. ഓരഭാഗേതി ചോരസ്സ ഓരഭാഗേ.

൩൪൯. ദണ്ഡോതി പഹരണഹത്ഥച്ഛേദനാദികോ ദണ്ഡനസങ്ഖാതോ ദണ്ഡോ. പവത്തയിതബ്ബോതി ആനേതബ്ബോ. അപനേത്വാതി അത്തനോ സന്താനതോ സമുച്ഛേദവസേന പഹായ. പടിസങ്ഖായാതി പടിസങ്ഖാനേന. അവിഹിംസായാതി കരുണായ. സാരണീയധമ്മേസൂതി ഛസുപി സാരണീയധമ്മേസു, ഠിതോ അട്ഠിതാനം പാപധമ്മാനം ബോധിമൂലേ ഏവ സമുച്ഛിന്നത്താ. യഥാ അതീതേ അപരിമിതം കാലം സന്ധാവിതം, ഏവം ഇമായ പടിപത്തിയാ അനാഗതേപി സന്ധാവിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദിമാഹ.

ഇത്വേവാതി ഇതി ഏവ, ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം വത്വാ യേവാ’’തി. അകിരീതി ആകിരി, പഞ്ചപി ആവുധാനി വികിരി. തേന വുത്തം ‘‘ഖിപി ഛഡ്ഡേസീ’’തി.

൩൫൦. ഏത്തോവാതി അതോ ഏവ ആഗതമഗ്ഗേനേവ സാവത്ഥിം ഗതാ. അധിവാസേസ്സതീതി ‘‘ചോരം പടിസേധേതും ഗമിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതി. ദാരുണകമ്മേന ഉപ്പന്നനാമന്തി ‘‘അങ്ഗുലിമാലോ’’തി ഇമം നാമം സന്ധായ വദതി.

൩൫൧. ഹത്ഥീ അരഞ്ഞഹത്ഥീ ഹോന്തി മനുസ്സാനം തത്ഥ ഗന്തും അസക്കുണേയ്യത്താ, ഏവം അസ്സാപി. കൂടസഹസ്സാനം ഭിജ്ജനകാരണം ഹോതി ഥേരസ്സ ആഗമനഭയേന ഘടേ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായനേന. ഗബ്ഭമൂള്ഹായാതി ബ്യാകുലഗബ്ഭായ. പബ്ബജ്ജാബലേനാതി വുത്തം, സത്ഥു ദേസനാനുഭാവേനാതി പന വത്തബ്ബം. സോ ഹി തസ്സാപി കാരണന്തി. അരിയാ നാമ ജാതി പബ്ബജ്ജാ അരിയഭാവത്ഥായ ജാതീതി കത്വാ.

മഹാപരിത്തം നാമേതന്തി മഹാനുഭാവം പരിത്തം നാമേതം. തഥാ ഹി നം ഥേരോ സബ്ബഭാവേന അരിയായ ജാതോ സച്ചാധിട്ഠാനേന അകാസി. തേനാഹ ‘‘സച്ചകിരിയകതട്ഠാനേ’’തി. ഗബ്ഭമൂള്ഹന്തി മൂള്ഹഗബ്ഭം. ഗബ്ഭോ ഹി പരിപക്കോ സമ്പജ്ജമാനോ വിജായനകാലേ കമ്മജവാതേഹി സഞ്ചാലേത്വാ പരിവത്തിതോ ഉദ്ധംപാദോ അധോസീസോ ഹുത്വാ യോനിമുഖാഭിമുഖോ ഹോതി, ഏവം സോ കസ്സചി അലഗ്ഗോ സോത്ഥിനാ ബഹി നിക്ഖമതി, വിപജ്ജമാനോ പന വിപരിവത്തനവസേന യോനിമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ തിരിയം നിപജ്ജതി, തഥാ യസ്സാ യോനിമഗ്ഗോ പിദഹതി, സാ തത്ഥ കമ്മജവാതേഹി അപരാപരം പരിവത്തമാനാ ബ്യാകുലാ മൂള്ഹഗബ്ഭാതി വുച്ചതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഗബ്ഭമൂള്ഹ’’ന്തി.

സച്ചകിരിയാ നാമ ബുദ്ധാസയം അത്തനോ സീലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കതാ, തസ്മാ സച്ചകിരിയാ വേജ്ജകമ്മം ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഥേരസ്സപി ചാതിആദിനാ ഉപസങ്കമിതബ്ബകാരണം വദതി. ഇമേ ദ്വേ ഹേതൂ പടിച്ച ഭഗവാ ഥേരം സച്ചകിരിയം കാരേസി. ജാതിന്തി മൂലജാതിം.

൩൫൨. പരിയാദായ ആഹച്ച ഭിന്നേന സീസേന. സഭാഗദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മന്തി നിരയേ നിബ്ബത്തനസകകമ്മസഭാഗഭൂതം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം. സഭാഗതാ ച സമാനവത്ഥുകതാ സമാനാരമ്മണതാഏകവീഥിപരിയാപന്നതാദിവസേന സബ്ബഥാ സരിക്ഖതാ, സദിസമ്പി ച നാമ തദേവാഹരീയതി യഥാ ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകോ’’തി ച ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ താനേവ ഓസധാനീ’’തി ച. ഇദാനി തമേവ സഭാഗതം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മം ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. കരിയമാനമേവാതി പച്ചയസമവായേന പടിപാടിയാ നിബ്ബത്തിയമാനമേവ. തയോ കോട്ഠാസേ പൂരേതി, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഅപരാപരിയായവേദനീയഉപപജ്ജവേദനീയസങ്ഖാതേ തയോ ഭാഗേ പൂരേതി, തേസം തിണ്ണം ഭാഗാനം വസേന പവത്തതി.

ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. പച്ചുപ്പന്നഭവതോ അനന്തരം വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം. ദിട്ഠധമ്മാനന്തരഭവതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവപരിയായേ അത്തഭാവപരിവത്തേ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം അപരാപരിയായവേദനീയം. പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, പച്ചയവിസേസേന പടിലദ്ധവിസേസതായ ച ബലവഭാവപ്പത്താ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന സാതിസയാ ഹുത്വാ പവത്താ പഠമജവനചേതനാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലദായിനീ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ നാമ. സാ ഹി വുത്താകാരേന ബലവതി ജവനസന്താനേ ഗുണവിസേസയുത്തേസു ഉപകാരാനുപകാരവസപ്പവത്തിയാ ആസേവനാലാഭേന അപ്പവിപാകതായ ച ഇതരദ്വയം വിയ പവത്തസന്താനുപരമാപേക്ഖം ഓകാസലാഭാപേക്ഖഞ്ച കമ്മം ന ഹോതീതി ഇധേവ പുപ്ഫമത്തം വിയ പവത്തിവിപാകമത്തം ഫലം ദേതി.

തഥാ അസക്കോന്തന്തി കമ്മസ്സ ഫലദാനം നാമ ഉപധിപയോഗാദിപച്ചയന്തരസമവായേനേവ ഹോതീതി തദഭാവതോ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്തം. അഹോസികമ്മന്തി കമ്മംയേവ അഹോസി, ന തസ്സ വിപാകോ അഹോസി, അത്ഥി ഭവിസ്സതി വാതി ഏവം വത്തബ്ബം കമ്മം. അത്ഥസാധികാതി ദാനാദിപാണാതിപാതാദിഅത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദികാ. കാ പന സാതി ആഹ ‘‘സത്തമജവനചേതനാ’’തി. സാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വുത്തനയേന പടിലദ്ധവിസേസാ പുരിമജവനചേതനാഹി ലദ്ധാസേവനാ ച സമാനാ അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകദായിനീ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. തേനാഹ ‘‘അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതീ’’തി. സതി സംസാരപ്പവത്തിയാതി ഇമിനാ അസതി സംസാരപ്പവത്തിയാ അഹോസികമ്മപക്ഖേ തിട്ഠതി വിപച്ചനോകാസസ്സ അഭാവതോതി.

സമുഗ്ഘാടിതാനി വിപച്ചനോകാസസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം അത്ഥി വിപാകാരഹാഭാവസ്സ അനിബ്ബത്തിതത്താ വിപച്ചനോകാസസ്സ അനുപച്ഛിന്നത്താ. കതൂപചിതഞ്ഹി കമ്മം സതി വിപച്ചനോകാസേ യാവ ന ഫലം ദേതി, താവ അത്ഥേവ നാമ വിപാകാരഹഭാവതോ. ‘‘യസ്സ ഖോ’’തി ഇദം അനിയമാകാരവചനം ഭഗവതാ കമ്മസരിക്ഖതാവസേന സാധാരണതോ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യാദിസസ്സ ഖോ’’തി.

പമാദകിലേസവിമുത്തോതി പമാദഹേതുകേഹി സബ്ബേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തോ.

പാപസ്സ പിധാനം നാമ അവിപാകധമ്മതാപാദനന്തി ആഹ ‘‘അപ്പടിസന്ധികം കരീയതീ’’തി. ബുദ്ധസാസനേതി സിക്ഖാത്തയസങ്ഗഹേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ. യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരതീതി അകത്തബ്ബസ്സ അകരണവസേന, കത്തബ്ബസ്സ ച പരിപൂരണവസേന പവത്തതി.

ദിസ്സന്തി കുജ്ഝന്തീതി ദിസാ, പടിപക്ഖാതി ആഹ ‘‘സപത്താ’’തി. തപ്പസംസപകാരന്തി മേത്താനിസംസകിത്തനാകാരം. കാലേനാതി ആമേഡിതലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഖണേ ഖണേ’’തി. അനുകരോന്തൂതി യേസം കല്യാണമിത്താനം സന്തികേ സുണന്തി, യഥാസുതം ധമ്മം തേസം അനുകരോന്തു ദിട്ഠാനുഗതികരണം ആപജ്ജന്തു, അത്തനോ വേരിപുഗ്ഗലാനമ്പി ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മസ്സവനം സമ്മാപടിപത്തിഞ്ച പച്ചാസീസതി.

തസന്തി ഗതിം പത്ഥയന്തീതി തസാ ഭവന്തരാദീസു സംസരണഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസാ വുച്ചന്തി സതണ്ഹാ’’തി.

നേതബ്ബട്ഠാനം ഉദകം നയന്തീതി നേത്തികാ. ബന്ധിത്വാതി ദള്ഹം ബന്ധിത്വാ. തേലകഞ്ജികേനാതി തേലമിസ്സിതേന കഞ്ജികേന.

യാദിസോവ അനിട്ഠേ, താദിസോവ ഇട്ഠേതി ഇട്ഠാനിട്ഠേ നിബ്ബികാരേന താദീ. യേസം പന കാമാമിസാദീനം വന്തത്താ രാഗാദീനം ചത്തത്താ കാമോഘാദീനം തിണ്ണത്താ താദിഭാവോ ഭവേയ്യ, തേസം ഭഗവതാ സബ്ബസോ വന്താ ചത്താ തിണ്ണാ, തസ്മാ ഭഗവാ വന്താവീതി താദീ, ചത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, യേഹി അനഞ്ഞസാധാരണേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഭഗവാ താദിഭാവേന ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ തംനിദ്ദേസോ, തേഹി ഗുണേഹി യാഥാവതോ നിദ്ദിസിതബ്ബതോപി താദീ. യഥാ യന്തരജ്ജുയാ യന്തം നീയതി, ഏവം യായ തണ്ഹായ ഭവോ നീയതി, സാ ‘‘ഭവനേത്തി ഭവരജ്ജൂ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘തായ ഹീ’’തിആദി, കമ്മാനി കുസലാദീനി വിപച്ചയന്തി അപച്ചയന്തി ഏതായാതി കമ്മവിപാകോ. അപച്ചയഭാവോ നാമ അരിയമഗ്ഗചേതനായാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗചേതനായാ’’തി. യാവ ന കിലേസാ പഹീയന്തി, താവ ഇമേ സത്താ സഇണാ ഏവ അസേരിവിഹാരഭാവതോതി ആഹ ‘‘അണണോ നിക്കിലേസോ ജാതോ’’തി.

ഥേയ്യപരിഭോഗോ (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൯൧) നാമ സാമിപരിഭോഗാഭാവതോ. ഭഗവതാപി ഹി അത്തനോ സാസനേ സീലവതോ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ദുസ്സീലസ്സ, ദായകാനം സീലവതോയേവ പരിച്ചാഗോ, ന ദുസ്സീലസ്സ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവസ്സ പച്ചാസീസനതോ. ഇതി സത്ഥാരാ അനനുഞ്ഞാതത്താ ദായകേഹി ച അപരിച്ചത്തത്താ ‘‘ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ഥേയ്യപരിഭോഗോ നാമാ’’തി വുത്തം. ഇണവസേന പരിഭോഗോ ഇണപരിഭോഗോ. പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ ഇണം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ വിയാതി അത്ഥോ. യസ്മാ സേക്ഖാ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താ, തസ്മാ തേ പിതുസന്തകാനം പച്ചയാനം ദായാദാ ഹുത്വാ തേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി തേസം പരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ നാമ. കിം പന തേ ഭഗവതോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ഉദാഹു ഗിഹീഹി ദിന്നന്തി? ഗിഹീഹി ദിന്നാപി തേ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ഭഗവതോ സന്തകാ ഹോന്തി അനനുഞ്ഞാതേസു സബ്ബേന സബ്ബം പരിഭോഗാഭാവതോ അനുഞ്ഞാതേസുയേവ പരിഭോഗസമ്ഭവതോ. ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ (മ. നി. ൧.൨൯ ആദയോ) സാധകം.

അവീതരാഗാനം തണ്ഹാപരവസതായ പച്ചയപരിഭോഗേ സാമിഭാവോ നത്ഥി, തദഭാവേന വീതരാഗാനം തത്ഥ സാമിഭാവോ യഥാരുചി പരിഭോഗസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി തേ പടികൂലമ്പി അപ്പടികൂലാകാരേന, അപ്പടികൂലമ്പി പടികൂലാകാരേന തദുഭയം വിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖാകാരേന ച പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദായകാനഞ്ച മനോരഥം പരിപൂരേന്തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ, തംസംവണ്ണനാസു ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കിലേസഇണാനം അഭാവം സന്ധായ ‘‘അണണോ’’തി വുത്തം, ന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗമത്തം. തേനാഹ ആയസ്മാ ച ബാകുലോ – ‘‘സത്താഹമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ, സരണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൧൧).

വത്ഥുകാമകിലേസകാമേഹി തണ്ഹായ പവത്തിആകാരം പടിച്ച അത്ഥി രമണവോഹാരോതി ആഹ – ‘‘ദുവിധേസുപി കാമേസു തണ്ഹാരതിസന്ഥവ’’ന്തി. മന്തിതന്തി കഥിതം. ഉപ്പന്നേഹി സത്ഥുപടിഞ്ഞേഹി. സംവിഭത്താതി കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദീഹി ആകാരേഹി വിഭത്താ. സുന്ദരം ആഗമനന്തി സ്വാഗതം. തതോ ഏവ ന കുച്ഛിതം ആഗതം. സോളസവിധകിച്ചസ്സ പരിയോസിതത്താ ആഹ ‘‘തം സബ്ബം മയാ കത’’ന്തി. മഗ്ഗപഞ്ഞായമേവ തതിയവിജ്ജാസമഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി നവഹി ച ലോകുത്തരധമ്മേഹീ’’തി.

അങ്ഗുലിമാലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.