൨. രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൩. ഥൂലമേവ ഥുല്ലം, ഥുല്ലാ വിപുലാ മഹന്താ കോട്ഠാ ജാതാ ഇമസ്സാതി ഥുല്ലകോട്ഠികന്തി ഓദനപൂപപഹൂതവസേന ലദ്ധനാമോ നിഗമോ. അട്ഠകഥായം പന ഥുല്ലകോട്ഠന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. തേന പാളിയം ഇക-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതന്തി ദസ്സേതി.

൨൯൪. രട്ഠപാലോതി ഇദം തസ്സ കുലപുത്തസ്സ നാമം. പവേണിവസേന ആഗതകുലവംസാനുഗതന്തി സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ രട്ഠപാലോ’’തിആദി വുത്തം. സന്ധാരേതുന്തി വിനാസനതോ പുബ്ബേ യാദിസം, തഥേവ സമ്മദേവ ധാരേതും സമത്ഥോ. സദ്ധാതി കമ്മഫലസദ്ധായ സമ്പന്നാ. സാമണേരം ദിസ്വാതി സിക്ഖാകാമതായ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ.

സഹ രഞ്ഞാതി സരാജികം, രഞ്ഞാ സദ്ധിം രാജപരിസം. ചാതുവണ്ണന്തി ബ്രാഹ്മണാദിചതുവണ്ണസമുദായം. പോസേതുന്തി വദ്ധേതും ദാനാദീഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗണ്ഹിതും. യം കുലം. പഹോസ്സതീതി സക്ഖിസ്സതി.

തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോതി ‘‘കാമാ നാമേതേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അട്ഠികങ്കലൂപമാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭; മഹാനി. ൩, ൬) ച ആദിനാ യേന യേന ആകാരേന കാമേസു ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, തബ്ബിപരിയായതോ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം ഗുണം പകാസേന്തം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, തേന തേന പകാരേന ഉപപരിക്ഖതോ വീമംസന്തസ്സ മയ്ഹം ഏവം ഹോതി ഏവം ഉപട്ഠാതി. സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിസീലാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സേട്ഠചരിയം. അഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന അഖണ്ഡം ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം. കഞ്ചിപി സിക്ഖേകദേസം അസേസേത്വാ ഏകന്തേനേവ പരിപൂരേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ചിത്തുപ്പാദമത്തമ്പി സംകിലേസമലം അനുപ്പാദേത്വാ അച്ചന്തമേവ വിസുദ്ധം കത്വാ പരിഹരിതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. തതോ ഏവ സങ്ഖം വിയ ലിഖിതന്തി സങ്ഖലിഖിതം. തേനാഹ ‘‘ലിഖിതസങ്ഖസദിസ’’ന്തി. ദാഠികാപി മസ്സുഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘മസ്സു’’ത്വേവ വുത്തം, ഉത്തരാധരമസ്സുന്തി അത്ഥോ. കസായേന രത്താനി കാസായാനി. അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം ന പബ്ബാജേതി ‘‘മാതാപിതൂനം ലോകിയമഹാജനസ്സ ചിത്തഞ്ഞഥത്തം മാ ഹോതൂ’’തി. തഥാ ഹി സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ തഥാ വരോ ദിന്നോ.

൨൯൫. പിയായിതബ്ബതോ പിയോതി ആഹ ‘‘പീതിജനകോ’’തി. മനസ്സ അപ്പായനതോ മനാപോതി ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢനകോ’’തി. സുഖേധിതോ തരുണദാരകകാലേ. തതോ പരഞ്ച സപ്പിഖീരാദിസാദുരസമനുഞ്ഞഭോജനാദിആഹാരസമ്പത്തിയാ സുഖപരിഭതോ. അഥ വാ ദള്ഹഭത്തികധാതിജനാദിപരിജനസമ്പത്തിയാ ചേവ പരിച്ഛദസമ്പത്തിയാ ച ഉളാരപണീതസുഖപച്ചയൂപഹാരേഹി ച സുഖേധിതോ, അകിച്ഛേനേവ ദുക്ഖപ്പച്ചയവിനോദനേന സുഖപരിഭതോ. അജ്ഝത്തികങ്ഗസമ്പത്തിയാ വാ സുഖേധിതോ, ബാഹിരങ്ഗസമ്പത്തിയാ സുഖപരിഭതോ. കസ്സചീതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, കിഞ്ചീതി വുത്തം ഹോതി, അയമേവ വാ പാഠോ. തഥാ ഹി ‘‘അപ്പമത്തകമ്പി കലഭാഗം ദുക്ഖസ്സ ന ജാനാസീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏവം സന്തേതി നനു മയം രട്ഠപാല മരണാദീസു കേനചി ഉപായേന അപ്പതീകാരേന മരണേനപി തയാ അകാമകാപി വിനാ ഭവിസ്സാമ, ഏവം സതി. യേനാതി യേന കാരണേന. കിം പനാതി ഏത്ഥ കിന്തി കാരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കേന പന കാരണേനാ’’തി.

൨൯൬. പരിചാരേഹീതി പരിതോ തത്ഥ തത്ഥ യഥാസകം വിസയേസു ചാരേഹി. തേനാഹ ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേഹീ’’തി. പരിചാരേഹീതി വാ സുഖൂപകരണേഹി അത്താനം പരിചാരേഹി, അത്തനോ പരിചരണം കാരേഹി. തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ ലളന്തോ കീളന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ലളാ’’തിആദി വുത്തം. നിച്ചദാനം ദാനം നാമ, ഉപോസഥദിവസാദീസു ദാതബ്ബം അതിരേകദാനം പദാനം നാമ. പവേണീരക്ഖണവസേന വാ ദീയമാനം ദാനം നാമ, അത്തനാവ പട്ഠപേത്വാ ദീയമാനം പദാനം നാമ. പചുരജനസാധാരണം വാ നാതിഉളാരം ദാനം നാമ, അനഞ്ഞസാധാരണം അതിഉളാരം പദാനം നാമ. ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാതി ഉദ്ധം ദസ്സേതബ്ബാ. കുതോ ഉദ്ധം തേ ദസ്സേതബ്ബാ? പബ്ബജിതതോ ഉദ്ധം അത്താനം മാതാപിതരോ ദസ്സേതബ്ബാ, തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി.

൨൯൯. ബലം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ബലഗ്ഗഹണം നാമ കായബലസ്സ ഉപ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘കായബലം ജനേത്വാ’’തി. ഏവം വിഹരന്തോതി യഥാ പാളിയം വുത്തം ഏവം ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ. തസ്മാതി യസ്മാ നേയ്യോ, ന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, ന ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തസ്മാ. ചിരേന പബ്ബജിതോ ദ്വാദസമേ വസ്സേ അരഹത്തം പാപുണി. യം പന വുത്തം പാളിയം ‘‘ന ചിരസ്സേവാ’’തി, തം സട്ഠി വസ്സാനി തതോ അധികമ്പി വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തേ ഉപാദായ വുത്തം.

സത്തദ്വാരകോട്ഠകസ്സാതി സത്തഗബ്ഭന്തരദ്വാരകോട്ഠകസീസേന ഗബ്ഭന്തരാനി വദതി. പഹരാപേതീതി വയോവുഡ്ഢാനുരൂപം കപ്പാപനാദിനാ അലങ്കാരാപേതി. അന്തോജാതതായ ഞാതിസദിസീ ദാസീ ഞാതിദാസീ. പൂതിഭാവേനേവ ലക്ഖിതബ്ബോ ദോസോ വാ അഭിദോസോ, സോവ ആഭിദോസികോ, അഭിദോസം വാ പച്ചൂസകാലം ഗതോ പത്തോ അതിക്കന്തോതി ആഭിദോസികോ. തേനാഹ ‘‘ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സാ’’തിആദി. അപരിഭോഗാരഹോ പൂതിഭൂതഭാവേന. അരിയവോഹാരേനാതി അരിയസമുദാചാരേന. അരിയാ ഹി മാതുഗാമം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരന്തി. നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹന്തി പരിച്ചത്താലയം. വത്തും വട്ടതീതി നിരപേക്ഖഭാവതോ വുത്തം, ഇധ പന വിസേസതോ അപരിഭോഗാരഹത്താവ വത്ഥുനോ. നിമീയതി സഞ്ഞായതീതി നിമിത്തം, തഥാസല്ലക്ഖിതോ ആകാരോതി ആഹ ‘‘ആകാരം അഗ്ഗഹേസീ’’തി.

൩൦൦. ഘരം പവിസിത്വാതി ഗേഹസാമിനിയാ നിസീദിതബ്ബട്ഠാനഭൂതം അന്തോഗേഹം പവിസിത്വാ. ആലപനേതി ദാസിജനസ്സ ആലപനേ. ബഹി നിക്ഖമന്താതി യഥാവുത്തഅന്തോഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖമന്തിയോ. ഘരേസു സാലാ ഹോന്തീതി ഘരേസു ഏകമന്തേ ഭോജനസാലാ ഹോന്തി പാകാരപരിക്ഖിത്താ സുസംവിഹിതദ്വാരബന്ധാ സുസമ്മട്ഠവാലികങ്ഗണാ.

അനോകപ്പനം അസദ്ദഹനം. അമരിസനം അസഹനം. അനാഗതവചനം അനാഗതസദ്ദപ്പയോഗോ, അത്ഥോ പന വത്തമാനകാലികോവ. തേനാഹ ‘‘പച്ചക്ഖമ്പീ’’തി. അരിയിദ്ധിയന്തി ‘‘പടികൂലേ അപടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൪) ഏവം വുത്തഅരിയിദ്ധിയം.

പൂതികുമ്മാസോ ഛഡ്ഡനീയധമ്മോ തസ്സ ഗേഹതോ ലദ്ധോപി ന ദാതബ്ബയുത്തകോ ദാസിജനേന ദിന്നോതി ആഹ ‘‘ദേയ്യധമ്മവസേന നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹീ’’തിആദിനാ നിത്ഥുനനവചനേന പച്ചക്ഖാനം അത്ഥതോ ലദ്ധമേവ, തസ്സ പന ഉജുകഫാസുസമാചാരവസേന അലദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘ന പച്ചക്ഖാന’’ന്തി. തേനാഹ – ‘‘പടിസന്ഥാരവസേന പച്ചക്ഖാനമ്പി ന അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘നേവ ദാന’’ന്തിആദി പച്ചാസീസായ അക്ഖന്തിയാ ച വുത്തം വിയ പചുരജനോ മഞ്ഞേയ്യാതി തന്നിവത്തനത്ഥം അധിപ്പായമസ്സ വിവരിതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. സുത്തികാപടിച്ഛന്നന്തി സിപ്പികാഛദാഹി ഛന്നം.

ഉക്കട്ഠഏകാസനികതായാതി ഇദം ഭൂതകഥനമത്തം ഥേരസ്സ തഥാഭാവദീപനതോ. മുദുകസ്സപി ഹി ഏകാസനികസ്സ യായ നിസജ്ജായ കിഞ്ചിമത്തം ഭോജനം ഭുത്തം, വത്തസീസേനപി തതോ വുട്ഠിതസ്സ പുന ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. തേനാഹ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ ‘‘ആസനം വാ രക്ഖേയ്യ ഭോജനം വാ’’തി. ഉക്കട്ഠസപദാനചാരികോതി പുരതോ പച്ഛതോ ച ആഹടഭിക്ഖമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ ബഹിദ്വാരേ ഠത്വാ പത്തവിസ്സജ്ജനമേവ കരോതി. ഏതേനേവ ഥേരസ്സ ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികഭാവോ ദീപിതോ. തേനാഹ – ‘‘സ്വാതനായ ഭിക്ഖം നാമ നാധിവാസേതീ’’തി. അഥ കസ്മാ അധിവാസേസീതി ആഹ ‘‘മാതു അനുഗ്ഗഹേനാ’’തിആദി. പണ്ഡിതാ ഹി മാതാപിതൂനം ആചരിയുപജ്ഝായാനം വാ കാതബ്ബം അനുഗ്ഗഹം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ധുതങ്ഗസുദ്ധികാ ന ഭവന്തി.

൩൦൧. പയുത്തന്തി വദ്ധിവസേന പയോജിതം, തദ്ധിതലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘പിതാമഹം ധനം ലദ്ധാ, സുഖം ജീവതി സഞ്ചയോ’’തി. ജേട്ഠകിത്ഥിയോതി പധാനിത്ഥിയോ. ഇതോതി ഇമസ്മിം കുലേ അനുഭവിതബ്ബവിഭവസമ്പത്തിതോ. അഞ്ഞതോതി ഇമസ്സ ദിന്നത്താ അഞ്ഞസ്മിം കുലേ അനുഭവിതബ്ബസമ്പത്തിതോ.

൩൦൨. ചിത്തവിചിത്തന്തി കപ്പനായ ചേവ അരഹരൂപേന അലങ്കാരാദിനാ ച ചിത്തിതഞ്ചേവ വിചിത്തിതഞ്ച. വണകായന്തി വണഭൂതം കായം. സമന്തതോ ഉസ്സിതന്തി ഹേട്ഠിമകായവസേന ഹേട്ഠാ ഉപരി ച സന്നിസ്സിതം. നിച്ചാതുരന്തി അഭിണ്ഹപ്പടിപീളിതം, സദാ ദുക്ഖിതം വാ. ബഹുസങ്കപ്പന്തി രാഗവത്ഥുഭാവേന അഭിജനേഹി ഹാവഭാവവിലാസവസേന, ആമിസവസേന ച സോണസിങ്ഗാലാദീഹി ബഹൂഹി സങ്കപ്പേതബ്ബം. ഠിതീതി അവട്ഠാനം അവിപരിണാമോ നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘ഭിജ്ജനധമ്മതാവ നിയതാ’’തി, പരിസ്സവഭാവാപത്തി ചേവ വിനാസപത്തി ച ഏകന്തികാതി അത്ഥോ.

ചിത്തകതമ്പീതി ഗന്ധാദീഹി ചിത്തകതമ്പി. രൂപന്തി സരീരം.

അലത്തകകതാതി പിണ്ഡിഅലത്തകേന സുവണ്ണകതാ. തേനാഹ ‘‘അലത്തകേന രഞ്ജിതാ’’തി. ചുണ്ണകമക്ഖിതന്തി ദോസനീഹരണേഹി താപദഹനാദീഹി കതാഭിസങ്ഖാരമുഖം ഗോരോചനാദീഹി ഓഭാസനകചുണ്ണേഹി മക്ഖിതം, തേനാഹ ‘‘സാസപകക്കേനാ’’തിആദി.

രസോദകേനാതി സരലനിയ്യാസരസമിസ്സേന ഉദകേന. ആവത്തനപരിവത്തേ കത്വാതി ആവത്തനപരിവത്തനവസേന നതേ കത്വാ. അട്ഠപദകരചനായാതി ഭിത്തികൂടദ്ധചന്ദാദിവിഭാഗായ അട്ഠപദകരചനായ.

വിരവമാനേതി ‘‘അയം പലായതി, ഗണ്ഹ ഗണ്ഹാ’’തി വിരവമാനേ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഓരോധേതി വത്തബ്ബം.

൩൦൩. ഉസ്സിതായ ഉസ്സിതായാതി കുലവിഭവബാഹുസച്ചപഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ഉഗ്ഗതായ ഉഗ്ഗതായ. അഭിലക്ഖിതോ ഉളാരഭാവേന.

൩൦൪. പരിജുഞ്ഞാനീതി പരിഹാനാനി. യേ ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതാ സത്താ ജിണ്ണകപ്പാ വയോഹാനിസത്താ വിയ ഹോന്തി, തതോ നിവത്തേന്തോ ‘‘ജരാജിണ്ണോ’’തി ആഹ. വയോവുഡ്ഢോ, ന സീലാദിവുഡ്ഢോ. മഹത്തം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി മഹല്ലകോ, ജാതിയാ മഹല്ലകോ, ന വിഭവാദിനാതി ജാതിമഹല്ലകോ. ദ്വത്തിരാജപരിവത്തസങ്ഖാതം അദ്ധാനം കാലം ഗതോ വീതിവത്തോതി അദ്ധഗതോ. തഥാ ച പഠമവയം മജ്ഝിമവയഞ്ച അതീതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അദ്ധാനം അതിക്കന്തോ’’തി. ജിണ്ണാദിപദേഹി പഠമവയമജ്ഝിമവയസ്സ ബോധിതത്താ അനുപ്പത്തതാവിസിട്ഠോ വയ-സദ്ദോ ഓസാനവയവിസയോതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ’’തി.

‘‘അപ്പിച്ഛോ, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) ഏവമാദീസു വിയ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അപ്പാബാധോതി അരോഗോ, അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ’’തി. അപ്പത്ഥോ വാ ഇധ, തത്ഥാപി അപ്പ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം പൂതികായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ’’തി (സം. നി. ൩.൧) സുത്തപദം സമത്ഥിതം ഹോതി. വിപച്ചനം വിപാകോ, സോ ഏവ വേപാകോ. സമോ വേപാകോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി സമവേപാകിനീ, തായ. തേനേവ സമവേപാകിനിഭാവേന സബ്ബമ്പി സമ്മദേവ ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ. ഗഹണിസമ്പത്തിയാ ഹി യഥാഭുത്തആഹാരോ സമ്മദേവ ജീരന്തോ സരീരേ തിട്ഠതി, നോ അഞ്ഞഥാ ഭുത്തഭുത്തോ ആഹാരോ ജീരതി ഗഹണിയാ തിക്ഖഭാവേന. തഥേവ തിട്ഠതീതി ഭുത്താകാരേനേവ തിട്ഠതി ഗഹണിയാ മന്ദഭാവതോ. ഭത്തച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതേവ ഭുത്തആഹാരസ്സ സമ്മാ പരിണാമം ഗതത്താ. തേനേവാതി സമവേപാകിനിഭാവേനേവ. പത്താനം ഭോഗാനം പരിക്ഖിയമാനം ന സഹസാ ഏകജ്ഝംയേവ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അഥ ഖോ അനുക്കമേന, തഥാ ഞാതയോപീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബേനാ’’തി. ഛാതകഭയാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ബ്യാധിഭയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦൫. ഉദ്ദേസസീസേന നിദ്ദേസോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി. യസ്മാ വാ യേ ധമ്മാ ഉദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഉദ്ദേസാ’’തി വുച്ചന്തി. തേവ ധമ്മാ നിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന നിദ്ദേസാതി ‘‘ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഥ വാ യേ ധമ്മാ അനിച്ചതാദിവിഭാവനവസേന ഉദ്ധം ഉദ്ധം ദേസേസ്സന്തി, തേ ധമ്മാ തഥേവ നിസ്സേസതോ ദേസേസ്സന്തീതി ഏവം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപദാനം അനത്ഥന്തരതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥാതി ജരാമരണസന്തികേ. അദ്ധുവോതി നിദ്ധുവോ ന ഥിരോ, അനിച്ചോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ധുവട്ഠാനവിരഹിതോ’’തി, അജാതാഭൂതാസങ്ഖതധുവഭാവകാരണവിവിത്തോതി അത്ഥോ. ഉപനീയ്യതീതി വാ ജരാമരണേന ലോകോ സമ്മാ നീയതി, തസ്മാ അദ്ധുവോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തായിതുന്തി ജാതിആദിബ്യസനതോ രക്ഖിതും സമത്ഥേന ഇസ്സരേന അത്തനാ വിരഹിതോതി. ‘‘ഇമം ലോകം ഇതോ വട്ടദുക്ഖതോ മോചേസ്സാമി, ജരാബ്യാധിമരണാനം തം അധിഭവിതും ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം അഭിസരതീതി അഭിസ്സരണം, ലോകസ്സ സുഖസ്സ ദാതാ ഹിതസ്സ വിധാതാ കോചി ഇസ്സരോ, തദഭാവതോ ആഹ ‘‘അനഭിസ്സരോതി അസരണോ’’തി. നിസ്സകോ മമായിതബ്ബവത്ഥുഅഭാവതോ, തേനാഹ ‘‘സകഭണ്ഡവിരഹിതോ’’തിആദി. തണ്ഹായ വസേ ജാതോ തണ്ഹായ വിജിതോതി കത്വാ ‘‘തണ്ഹായ ദാസോ’’തി വുത്തം.

൩൦൬. ഹത്ഥിവിസയത്താ ഹത്ഥിസന്നിസ്സിതത്താ വാ ഹത്ഥിസിപ്പം ‘‘ഹത്ഥീ’’തി ഗഹിതന്തി ആഹ – ‘‘ഹത്ഥിസ്മിന്തി ഹത്ഥിസിപ്പേ’’തി, സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സാതിസയം ഊരുബലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഊരുബലീതി ആഹ – ‘‘ഊരുബലസമ്പന്നോ’’തി, തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അഭിന്നം പരസേനം ഭിന്ദതോ ഭിന്നം സകസേനം സന്ധാരയതോ ഉപത്ഥമ്ഭയതോ. ബാഹുബലീതി ഏത്ഥാപി ‘‘യസ്സ ഹി ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ഗഹേത്വാ’’തിആദിനാ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, ഇധ പന പരഹത്ഥഗതം രജ്ജം ആഹരിതും ബാഹുബലന്തി യോജനാ. യഥാ ഹി ‘‘ഊരുബലീ’’തി ഏത്ഥാപി ബാഹുബലം അനാമസിത്വാ അത്ഥോ, ഏവം ‘‘ബാഹുബലീ’’തി ഏത്ഥ ഊരുബലം അനാമസിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. അലം സമത്ഥോ അത്താ ഏതസ്സാതി അലമത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമത്ഥഅത്തഭാവോ’’തി.

പരിയോധായാതി വാ പരിതോ ആരക്ഖം ഓദഹിത്വാ. ‘‘സംവിജ്ജന്തേ ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ ഹത്ഥികായാപി…പേ… വത്തിസ്സന്തീ’’തി ഇദമ്പി സോ രാജാ ഉപരി ധമ്മുദ്ദേസസ്സ കാരണം ആഹരന്തോ ആഹ.

വുത്തസ്സേവ അനു പച്ഛാ ഗായനവസേന കഥനം അനുഗീതി. താ പന ഗാഥാ ധമ്മുദ്ദേസാനം ദേസനാനുപുബ്ബിം അനാദിയിത്വാപി യഥാരഹം സങ്ഗണ്ഹനവസേന അനുഗീതാതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അനുഗീതി’’ന്തി.

൩൦൭. ഏകന്തി ഏകജാതിയം. വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ വിസയഭേദേന ഭിന്ദിത്വാ തഥാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബോ.

സാഗരന്തേനാതി സാഗരപരിയന്തേന.

അഹോ വതാതി സോചനേ നിപാതോ, ‘‘അഹോ വത പാപം കതം മയാ’’തിആദീസു വിയ. അമരാതിആദീസു ആഹൂതി കഥേന്തി. മതം ഉദ്ദിസ്സ ‘‘അമ്ഹ’’ന്തി വത്തബ്ബേ സോകവസേന ‘‘അമര’’ന്തി വുച്ചതി.

വോസാനന്തി നിട്ഠം, പരിയോസാനന്തി അത്ഥോ. സാവാതി പഞ്ഞാ ഏവ. ധനതോതി സബ്ബധനതോ. ഉത്തമതരാ സേട്ഠാ, തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪).

തേസു പാപം കരോന്തേസു സത്തേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. പരമ്പരായാതി അത്തഭാവപരമ്പരായ. സംസാരം ആപജ്ജിത്വാതി ഭവാദീസു സംസാരസ്സ ആപജ്ജനഹേതും ആപജ്ജന്തോ പരലോകം ഉപേതി, പരലോകം ഉപേന്തോവ ബഹുവിധദുക്ഖസങ്ഖാതം ഗബ്ഭഞ്ച ഉപേതി. താദിസസ്സാതി തഥാരൂപസ്സ ഗബ്ഭവാസദുക്ഖാദീനം അധിട്ഠാനഭൂതസ്സ അപ്പപഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞോ അപ്പപഞ്ഞോ ച അഭിസദ്ദഹന്തോ ഹിതസുഖാവഹന്തി പത്തിയായന്തോ.

‘‘പാപധമ്മോ’’തി വുത്തത്താ താദിസസ്സ പരലോകോ നാമ ദുഗ്ഗതി ഏവാതി ആഹ ‘‘പരമ്ഹി അപായലോകേ’’തി.

വിവിധരൂപേനാതി രൂപസദ്ദാദിവസേന തത്ഥപി പണീതതരാദിവസേന ബഹുവിധരൂപേന.

സാമഞ്ഞമേവാതി സമണഭാവോ ഏവ സേയ്യോ. ഏത്ഥ ച ആദിതോ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ചതുത്ഥോ ധമ്മുദ്ദേസോ അനുഗീതോ. ചതുത്ഥഗാഥായ തതിയോ. പഞ്ചമഗാഥായ ദുതിയോ. ഛട്ഠഗാഥായ ദുതിയതതിയാ. സത്തമഗാഥായ പഠമോ ധമ്മുദ്ദേസോ അനുഗീതോ, അട്ഠമാദീഹി പവത്തിനിവത്തീസു കാമേസു നേക്ഖമ്മേ ച യഥാരഹം ആദീനവാനിസംസം വിഭാവേത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജകാരണം പരമതോ ദസ്സേന്തോ യഥാവുത്തധമ്മുദ്ദേസം നിഗമേതി, തേന വുത്തം ‘‘താ പന ഗാഥാ ധമ്മുദ്ദേസാനം ദേസനാനുപുബ്ബിം അനാദിയിത്വാപി യഥാരഹം സങ്ഗണ്ഹനവസേന അനുഗീതാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.