൨. അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ലോകസ്സ സസ്സതതാപവത്തിപടിക്ഖേപവസേന പവത്തോ വാദോ ഉച്ഛേദവാദോ ഏവ ഹോതീതി സസ്സതഗ്ഗാഹാഭാവേ ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹഭാവതോ പുന പരിബ്ബാജകേന ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി വദന്തേന ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹോ പുച്ഛിതോ, ഭഗവതാപി സോ ഏവ പടിക്ഖിത്തോതി ആഹ ‘‘ദുതിയേ നാഹം ഉച്ഛേദദിട്ഠികോ’’തി. അന്താനന്തികാദിവസേനാതി ഏത്ഥ അന്താനന്തികഗ്ഗഹണേന അന്തവാ ലോകോ അനന്തവാ ലോകോതി ഇമം വാദദ്വയമാഹ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദിവാദചതുക്കം സങ്ഗണ്ഹാതി, ഇതരം പന ദ്വയം സരൂപേനേവ ഗഹിതന്തി. പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോതി ‘‘തതിയേ നാഹം അന്തവാദിട്ഠികോ, ചതുത്ഥേ നാഹം അനന്തവാദിട്ഠികോ’’തി ഏവമാദിനാ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി അയമ്പി സസ്സതവാദോ, സോ ച ഖോ അപരന്തകപ്പികവസേന, ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി പന പുബ്ബന്തകപ്പികവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ‘‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി അയമ്പി ഉച്ഛേദവാദോ, സോ ച ഖോ സത്തവസേന, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി പന സത്തസങ്ഖാരവസേനാതി വദന്തി.

൧൮൯. സപ്പതിഭയം ഉപ്പജ്ജനതോ സഹ ദുക്ഖേനാതി സദുക്ഖം. തേനാഹ ‘‘കിലേസദുക്ഖേനാ’’തിആദി. തേസംയേവാതി കിലേസദുക്ഖവിപാകദുക്ഖാനംയേവ. സഉപഘാതകന്തി സബാധം. സഉപായാസന്തി സപരിസ്സമം സഉപതാപം സപീളം. സപരിളാഹന്തി സദരഥം.

കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതന്തി ഇമാ താവ അട്ഠ ദിട്ഠിയോ മാ ഹോന്തു, അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, യം കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതം ഗഹിതം. ന ഹി തായ ദിട്ഠിയാ വിനാ കഞ്ചി സമയം പവത്തേതും യുജ്ജതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. അപവിദ്ധന്തി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന ഛഡ്ഡിതം. പഞ്ഞായ ദിട്ഠന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഭഗവതാ പടിവിദ്ധം. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സത്തം മഥേന്തി സമ്മദ്ദന്തീതി മഥിതാതി ആഹ ‘‘മഥിതാനന്തി തേസംയേവ വേവചന’’ന്തി. കഞ്ചി ധമ്മന്തി രൂപധമ്മം അരൂപധമ്മം വാ. അനുപാദിയിത്വാതി അഗ്ഗഹേത്വാ.

൧൯൦. ന ഉപേതീതി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന യുജ്ജതീ’’തി. അനുജാനിതബ്ബം സിയാ അനുപാദാവിമുത്തസ്സ കഞ്ചിപി ഉപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. ‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ന ഉപപജ്ജതീ’’തി കാമഞ്ചേതം സഭാവപവേദനം പരിനിബ്ബാനം, ഏകേ പന ഉച്ഛേദവാദിനോ ‘‘മയമ്പി ‘സത്തോ ആയതിം ന ഉപപജ്ജതീ’തി വദാമ, സമണോ ഗോതമോപി തഥാ വദതീ’’തി ഉച്ഛേദഭാവേയേവ പതിട്ഠഹിസ്സന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ വച്ഛ ന ഉപേതീ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപപജ്ജതീ’’തി പന വുത്തേ സസ്സതമേവ ഗണ്ഹേയ്യാതി യോജനാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അപ്പതിട്ഠോതി ഉച്ഛേദവാദാദിവസേന പതിട്ഠാരഹിതോ. അനാലമ്ബോതി തേസംയേവ വാദാനം ഓലമ്ബാരമ്മണസ്സ അഭാവേന അനാലമ്ബോ. സുഖപവേസനട്ഠാനന്തി തേസഞ്ഞേവ വാദാനം സുഖപവേസനോകാസം മാ ലഭതൂതി. അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാതി ‘‘ന ഉപപജ്ജതീ’’തിആദിനാ അനുജാനിതബ്ബായ പടിഞ്ഞായ ഠാനഹേതു. അനുഞ്ഞമ്പീതി അനുജാനിതബ്ബമ്പി ദുതിയപഞ്ഹം പടിക്ഖിപി. പരിയത്തോ പന ധമ്മോ അത്ഥതോ പച്ചയാകാരോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ധമ്മോതി പച്ചയാകാരധമ്മോ’’തി. അഞ്ഞത്ഥ പയോഗേനാതി ഇമമ്ഹാ നിയ്യാനികസാസനാ അഞ്ഞസ്മിം മിച്ഛാസമയേ പവത്തപ്പയോഗേന, അനിയ്യാനികം വിവിധം മിച്ഛാപടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തേനാതി അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞവാദിയകേനാ’’തിപി പാഠോ, പച്ചയാകാരതോ അഞ്ഞാകാരദീപകആചരിയവാദം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തേനാതി അത്ഥോ.

൧൯൧. അപ്പച്ചയോതി അനുപാദാനോ, നിരിന്ധനോതി അത്ഥോ.

൧൯൨. യേന രൂപേനാതി യേന ഭൂതുപാദാദിഭേദേന രൂപധമ്മേന. തം രൂപം തപ്പടിബദ്ധസംയോജനപ്പഹാനേന ഖീണാസവ-തഥാഗതസ്സ പഹീനം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപന്നം. തേന വുത്തം പാളിയം ‘‘അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തിആദി. അഞ്ഞേസം ജാനനായ അഭാവഗുണതായ ഗുണഗമ്ഭീരോ. ‘‘ഏത്തകാ ഗുണാ’’തി പമാണം ഗണ്ഹിതും ന സക്കുണേയ്യോ. ‘‘ഈദിസാ ഏതസ്സ ഗുണാ’’തി പരിയോഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോതി. ദുജ്ജാനോതി അഗാധതായ ഗമ്ഭീരോ ‘‘ഏത്തകാനി ഉദകള്ഹകസതാനീ’’തിആദിനാ പമേതും ന സക്കാതി അപ്പമേയ്യോ, തതോ ഏവ ദുജ്ജാനോ. ഏവമേവാന്തി യഥാ മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുജ്ജാനോ, ഏവമേവ ഖീണാസവോപി ഗുണവസേന, തസ്മാ അയം രൂപാദിം ഗഹേത്വാ രൂപീതിആദിവോഹാരോ ഭവേയ്യ, പരിനിബ്ബുതസ്സ പന തദഭാവാ തഥാ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാ, തതോ തം ആരബ്ഭ ഉപപജ്ജതീതിആദി ന യുജ്ജേയ്യ. യഥാ പന വിജ്ജമാനോ ഏവ ജാതവേദോ ബ്യത്തേന പുരിസേന നീയമാനോ പുരത്ഥിമാദിദിസം ഗതോതി വുച്ചേയ്യ, ന നിബ്ബുതോ, ഏവം ഖീണാസവോപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമേവാ’’തിആദിമാഹ.

അനിച്ചതാതി ഏത്ഥ അനിച്ചതാഗഹണം അസാരനിദസ്സനം. തേന യഥാ സോ സാലരുക്ഖോ സാഖാപലാസാദിഅസാരാപഗമേന സുദ്ധോ സാരേ പതിട്ഠിതോ, ഏവമയം ധമ്മവിനയോ സാസവസങ്ഖാതഅസാരവിഗമേന ലോകുത്തരധമ്മസാരേ പതിട്ഠിതോതി ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.