൩. പരിബ്ബാജകവഗ്ഗോ

൧. തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. തത്ഥാതി ഏകപുണ്ഡരീകസഞ്ഞിതേ പരിബ്ബാജകാരാമേ. അനാഗതപുബ്ബോ ലോകിയസമുദാഹാരവസേന ‘‘ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിനാ വുച്ചതി, അയം പനേത്ഥ ആഗതപുബ്ബതം ഉപാദായ തഥാ വുത്തോ. ഭഗവാ ഹി കേസഞ്ചി വിമുത്തിജനനത്ഥം, കേസഞ്ചി ഇന്ദ്രിയപരിപാകത്ഥം, കേസഞ്ചി വിസേസാധിഗമത്ഥം കദാചി തിത്ഥിയാരാമം ഉപഗച്ഛതി. അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാതി അനനുജാനിതബ്ബേ ഠത്വാ. അനുജാനിതബ്ബം സിയാ അനഞ്ഞാതസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ. യാവതകഞ്ഹി ഞേയ്യം, താവതകം ഭഗവതോ ഞാണം, യാവതകഞ്ച ഭഗവതോ ഞാണം താവതകം ഞേയ്യം. തേനേവാഹ – ‘‘ന തസ്സ അദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി, അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബ’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൨; പടി. മ. ൧.൧൨൧). സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഹി ഭഗവാ ആവജ്ജേത്വാ പജാനാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആവജ്ജനപടിബദ്ധം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണ’’ന്തി (മി. പ. ൪.൧.൨). യദി ഏവം ‘‘ചരം സമാഹിതോ നാഗോ, തിട്ഠം നാഗോ സമാഹിതോ’’തി (അ. നി. ൬.൪൩) ഇദം സുത്തപദം കഥന്തി? വിക്ഖേപാഭാവദീപനപദമേതം, ന അനാവജ്ജനേനപി ഞാണാനം പവത്തിപരിദീപനം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവ.

൧൮൬. യാവദേവാതി ഇദം യഥാരുചി പവത്തി വിയ അപരാപരുപ്പത്തിപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സകിം ഖീണാനം ആസവാനം പുന ഖേപേതബ്ബാഭാവാ’’തി. പച്ചുപ്പന്നജാനനഗുണന്തി ഇദം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ പരിഭണ്ഡഞാണം അനാഗതംസഞാണം അനാദിയിത്വാ വുത്തം, തസ്സ പന വസേന അനാഗതംസഞാണഗുണം ദസ്സേതീതി വത്തബ്ബം സിയാ.

ഗിഹിപരിക്ഖാരേസൂതി വത്ഥാഭരണാദിധനധഞ്ഞാദിഗിഹിപരിക്ഖാരേസു. ഗിഹിലിങ്ഗം പന അപ്പമാണം, തസ്മാ ഗിഹിബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകരാ ഹോന്തിയേവ. സതി പന ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ ഗിഹിലിങ്ഗേ തേ ന തിട്ഠന്തിയേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേപീ’’തിആദിമാഹ. സുക്ഖാപേത്വാ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ. അരഹത്തം പത്തദിവസേയേവ പബ്ബജനം വാ പരിനിബ്ബാനം വാതി അയം നയോ ന സബ്ബസാധാരണോതി ആഹ ‘‘ഭൂമദേവതാ പന തിട്ഠന്തീ’’തി. തത്ഥ കാരണവചനം ‘‘നിലീയനോകാസസ്സ അത്ഥിതായാ’’തി. അരഞ്ഞപബ്ബതാദിപവിവേകട്ഠാനം നിലീയനോകാസോ. സേസകാമഭവേതി കാമലോകേ. ലളിതജനസ്സാതി ആഭരണാലങ്കാരനച്ചഗീതാദിവസേന വിലാസയുത്തജനസ്സ.

സോപീതി ‘‘സോ അഞ്ഞത്ര ഏകേനാ’’തി വുത്തോ സോപി. കരതോ ന കരീയതി പാപന്തി ഏവം ന കിരിയം പടിബാഹതി. യദി അത്താനംയേവ ഗഹേത്വാ കഥേതി, അഥ കസ്മാ മഹാസത്തോ തദാ ആജീവകപബ്ബജ്ജം ഉപഗച്ഛീതി ആഹ ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി. തസ്സപീതി ന കേവലം അഞ്ഞേസം ഏവ പാസണ്ഡാനം, തസ്സപി. വീരിയം ന ഹാപേസീതി തപോജിഗുച്ഛവാദം സമാദിയിത്വാ ഠിതോ വിരാഗത്ഥായ തം സമാദിണ്ണവത്തം ന പരിച്ചജി, സത്ഥുസാസനം ന ഛഡ്ഡേസി. തേനാഹ – ‘‘കിരിയവാദീ ഹുത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതീ’’തി.

തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ലോകസ്സ സസ്സതതാപവത്തിപടിക്ഖേപവസേന പവത്തോ വാദോ ഉച്ഛേദവാദോ ഏവ ഹോതീതി സസ്സതഗ്ഗാഹാഭാവേ ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹഭാവതോ പുന പരിബ്ബാജകേന ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി വദന്തേന ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹോ പുച്ഛിതോ, ഭഗവതാപി സോ ഏവ പടിക്ഖിത്തോതി ആഹ ‘‘ദുതിയേ നാഹം ഉച്ഛേദദിട്ഠികോ’’തി. അന്താനന്തികാദിവസേനാതി ഏത്ഥ അന്താനന്തികഗ്ഗഹണേന അന്തവാ ലോകോ അനന്തവാ ലോകോതി ഇമം വാദദ്വയമാഹ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദിവാദചതുക്കം സങ്ഗണ്ഹാതി, ഇതരം പന ദ്വയം സരൂപേനേവ ഗഹിതന്തി. പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോതി ‘‘തതിയേ നാഹം അന്തവാദിട്ഠികോ, ചതുത്ഥേ നാഹം അനന്തവാദിട്ഠികോ’’തി ഏവമാദിനാ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി അയമ്പി സസ്സതവാദോ, സോ ച ഖോ അപരന്തകപ്പികവസേന, ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി പന പുബ്ബന്തകപ്പികവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ‘‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി അയമ്പി ഉച്ഛേദവാദോ, സോ ച ഖോ സത്തവസേന, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി പന സത്തസങ്ഖാരവസേനാതി വദന്തി.

൧൮൯. സപ്പതിഭയം ഉപ്പജ്ജനതോ സഹ ദുക്ഖേനാതി സദുക്ഖം. തേനാഹ ‘‘കിലേസദുക്ഖേനാ’’തിആദി. തേസംയേവാതി കിലേസദുക്ഖവിപാകദുക്ഖാനംയേവ. സഉപഘാതകന്തി സബാധം. സഉപായാസന്തി സപരിസ്സമം സഉപതാപം സപീളം. സപരിളാഹന്തി സദരഥം.

കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതന്തി ഇമാ താവ അട്ഠ ദിട്ഠിയോ മാ ഹോന്തു, അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, യം കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതം ഗഹിതം. ന ഹി തായ ദിട്ഠിയാ വിനാ കഞ്ചി സമയം പവത്തേതും യുജ്ജതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. അപവിദ്ധന്തി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന ഛഡ്ഡിതം. പഞ്ഞായ ദിട്ഠന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഭഗവതാ പടിവിദ്ധം. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സത്തം മഥേന്തി സമ്മദ്ദന്തീതി മഥിതാതി ആഹ ‘‘മഥിതാനന്തി തേസംയേവ വേവചന’’ന്തി. കഞ്ചി ധമ്മന്തി രൂപധമ്മം അരൂപധമ്മം വാ. അനുപാദിയിത്വാതി അഗ്ഗഹേത്വാ.

൧൯൦. ന ഉപേതീതി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന യുജ്ജതീ’’തി. അനുജാനിതബ്ബം സിയാ അനുപാദാവിമുത്തസ്സ കഞ്ചിപി ഉപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. ‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ന ഉപപജ്ജതീ’’തി കാമഞ്ചേതം സഭാവപവേദനം പരിനിബ്ബാനം, ഏകേ പന ഉച്ഛേദവാദിനോ ‘‘മയമ്പി ‘സത്തോ ആയതിം ന ഉപപജ്ജതീ’തി വദാമ, സമണോ ഗോതമോപി തഥാ വദതീ’’തി ഉച്ഛേദഭാവേയേവ പതിട്ഠഹിസ്സന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ വച്ഛ ന ഉപേതീ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപപജ്ജതീ’’തി പന വുത്തേ സസ്സതമേവ ഗണ്ഹേയ്യാതി യോജനാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അപ്പതിട്ഠോതി ഉച്ഛേദവാദാദിവസേന പതിട്ഠാരഹിതോ. അനാലമ്ബോതി തേസംയേവ വാദാനം ഓലമ്ബാരമ്മണസ്സ അഭാവേന അനാലമ്ബോ. സുഖപവേസനട്ഠാനന്തി തേസഞ്ഞേവ വാദാനം സുഖപവേസനോകാസം മാ ലഭതൂതി. അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാതി ‘‘ന ഉപപജ്ജതീ’’തിആദിനാ അനുജാനിതബ്ബായ പടിഞ്ഞായ ഠാനഹേതു. അനുഞ്ഞമ്പീതി അനുജാനിതബ്ബമ്പി ദുതിയപഞ്ഹം പടിക്ഖിപി. പരിയത്തോ പന ധമ്മോ അത്ഥതോ പച്ചയാകാരോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ധമ്മോതി പച്ചയാകാരധമ്മോ’’തി. അഞ്ഞത്ഥ പയോഗേനാതി ഇമമ്ഹാ നിയ്യാനികസാസനാ അഞ്ഞസ്മിം മിച്ഛാസമയേ പവത്തപ്പയോഗേന, അനിയ്യാനികം വിവിധം മിച്ഛാപടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തേനാതി അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞവാദിയകേനാ’’തിപി പാഠോ, പച്ചയാകാരതോ അഞ്ഞാകാരദീപകആചരിയവാദം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തേനാതി അത്ഥോ.

൧൯൧. അപ്പച്ചയോതി അനുപാദാനോ, നിരിന്ധനോതി അത്ഥോ.

൧൯൨. യേന രൂപേനാതി യേന ഭൂതുപാദാദിഭേദേന രൂപധമ്മേന. തം രൂപം തപ്പടിബദ്ധസംയോജനപ്പഹാനേന ഖീണാസവ-തഥാഗതസ്സ പഹീനം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപന്നം. തേന വുത്തം പാളിയം ‘‘അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തിആദി. അഞ്ഞേസം ജാനനായ അഭാവഗുണതായ ഗുണഗമ്ഭീരോ. ‘‘ഏത്തകാ ഗുണാ’’തി പമാണം ഗണ്ഹിതും ന സക്കുണേയ്യോ. ‘‘ഈദിസാ ഏതസ്സ ഗുണാ’’തി പരിയോഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോതി. ദുജ്ജാനോതി അഗാധതായ ഗമ്ഭീരോ ‘‘ഏത്തകാനി ഉദകള്ഹകസതാനീ’’തിആദിനാ പമേതും ന സക്കാതി അപ്പമേയ്യോ, തതോ ഏവ ദുജ്ജാനോ. ഏവമേവാന്തി യഥാ മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുജ്ജാനോ, ഏവമേവ ഖീണാസവോപി ഗുണവസേന, തസ്മാ അയം രൂപാദിം ഗഹേത്വാ രൂപീതിആദിവോഹാരോ ഭവേയ്യ, പരിനിബ്ബുതസ്സ പന തദഭാവാ തഥാ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാ, തതോ തം ആരബ്ഭ ഉപപജ്ജതീതിആദി ന യുജ്ജേയ്യ. യഥാ പന വിജ്ജമാനോ ഏവ ജാതവേദോ ബ്യത്തേന പുരിസേന നീയമാനോ പുരത്ഥിമാദിദിസം ഗതോതി വുച്ചേയ്യ, ന നിബ്ബുതോ, ഏവം ഖീണാസവോപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമേവാ’’തിആദിമാഹ.

അനിച്ചതാതി ഏത്ഥ അനിച്ചതാഗഹണം അസാരനിദസ്സനം. തേന യഥാ സോ സാലരുക്ഖോ സാഖാപലാസാദിഅസാരാപഗമേന സുദ്ധോ സാരേ പതിട്ഠിതോ, ഏവമയം ധമ്മവിനയോ സാസവസങ്ഖാതഅസാരവിഗമേന ലോകുത്തരധമ്മസാരേ പതിട്ഠിതോതി ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. മഹാവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. സഹ കഥാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഹകഥീ, ‘‘മയം പുച്ഛാവസേന തുമ്ഹേ വിസ്സജ്ജനവസേനാ’’തി ഏവം സഹപവത്തകഥോതി അത്ഥോ. ഏതസ്സേവ കഥിതാനി, തത്ഥ പഠമേ വിജ്ജാത്തയം ദേസിതം, ദുതിയേ അഗ്ഗിനാ ദസ്സിതന്തി തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തം അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തന്തി നാമം വിസേസേത്വാ വുത്തം. സീഘം ലദ്ധിം ന വിസ്സജ്ജേന്തി, യസ്മാ സങ്ഖാരാനം നിയതോയം വിനാസോ അനഞ്ഞസമുപ്പാദോ, ഹേതുസമുപ്പന്നാപി ന ചിരേന നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ന ലഹും. തേനാഹ ‘‘വസാതേല …പേ… സുജ്ഝന്തീ’’തി. പച്ഛിമഗമനം ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ. യട്ഠിം ആലമ്ബിത്വാ ഉദകം തരിതും ഓതരന്തോ പുരിസോ ‘‘യട്ഠിം ഓതരിത്വാ ഉദകേ പതമാനോ’’തി വുത്തോ. കമ്മപഥവസേന വിത്ഥാരദേസനന്തി സംഖിത്തദേസനം ഉപാദായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മൂലവസേന ചേത്ഥാ’’തിആദി. വിത്ഥാരസദിസാതി കമ്മപഥവസേന ഇധ ദേസിതദേസനാവ മൂലവസേന ദേസിതദേസനം ഉപാദായ വിത്ഥാരസദിസാ. വിത്ഥാരദേസനാ നാമ നത്ഥീതി ന കേവലം അയമേവ, അഥ ഖോ സബ്ബാപി ബുദ്ധാനം നിപ്പരിയായേന ഉജുകേന നിരവസേസതോ വിത്ഥാരദേസനാ നാമ നത്ഥി ദേസനാഞാണസ്സ മഹാവിസയതായ കരണസമ്പത്തിയാ ച തജ്ജായ മഹാനുഭാവത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമങ്ഗിതായ ഹി അവസേസപടിസമ്ഭിദാനുഭാവിതായ അപരിമിതകാലസമ്ഭതഞാണസമ്ഭാരസമുദാഗതായ കദാചിപി പരിക്ഖയാനരഹായ അനഞ്ഞസാധാരണായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ പഹൂതജിവ്ഹാദിതദനുരൂപരൂപകായസമ്പത്തിസമ്പദായ വിത്ഥാരിയമാനാ ഭഗവതോ ദേസനാ കഥം പരിമിതാ പരിച്ഛിന്നാ ഭവേയ്യ, മഹാകാരുണികതായ പന ഭഗവാ വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം തത്ഥ തത്ഥ പരിമിതം പരിച്ഛിന്നം കത്വാ നിട്ഠപേതി. അയഞ്ച അത്ഥോ മഹാസീഹനാദസുത്തേന (മ. നി. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. സബ്ബം സംഖിത്തമേവ അത്തജ്ഝാസയവസേന അകഥേത്വാ ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ദേസനായ നിട്ഠാപിതത്താ. ന ചേത്ഥ ധമ്മസാസനവിരോധോ പരിയായം അനിസ്സായ യഥാധമ്മം ധമ്മാനം ബോധിതത്താ സബ്ബലഹുത്താ ചാതി.

൧൯൪. സത്ത ധമ്മാ കാമാവചരാ സമ്പത്തസമാദാനവിരതീനം ഇധാധിപ്പേതത്താ.

അനിയമേത്വാതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സാവകോ’’തി വാ നിയമം വിസേസേന അകത്വാ. അത്താനമേവ…പേ… വേദിതബ്ബം, തഥാ ഹി പരിബ്ബാജകോ ‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ’’തി ആഹ.

൧൯൫. സത്ഥാവ അരഹാ ഹോതി പടിപത്തിയാ പാരിപൂരിഭാവതോ. തസ്മിം ബ്യാകതേതി തസ്മിം ‘‘ഏകഭിക്ഖുപി സാവകോ’’തിആദിനാ സുട്ഠു പഞ്ഹേ കഥിതേ.

൧൯൬. സമ്പാദകോതി പടിപത്തിസമ്പാദകോ.

൧൯൭. സേഖായ വിജ്ജായാതി സേഖലക്ഖണപ്പത്തായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സാതിസയം കത്വാ കരണവസേന വുത്താ, ഫലപഞ്ഞാ പന തായ പത്തബ്ബത്താ കമ്മഭാവേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠിമഫലത്തയം പത്തബ്ബ’’ന്തി. ഇമം പനേത്ഥ അവിപരീതമത്ഥം പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായമാനം അപ്പടിവിജ്ഝനതോ വിതണ്ഡവാദീ ‘‘യാവതകം സേഖേന പത്തബ്ബം, അനുപ്പത്തം തം മയാ’’തി വചനലേസം ഗഹേത്വാ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോപി അനേന പത്തോയേവാ’’തി വദതി. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനായ ഗാഥായ.

കിലേസാനി പഹായ പഞ്ചാതി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനസങ്ഖാതേ സംകിലേസേ പഹായ പജഹിത്വാ, പഹാനഹേതു വാ. പരിപുണ്ണസേഖോതി സബ്ബസോ വഡ്ഢിതസേഖധമ്മോ. അപരിഹാനധമ്മോതി അപരിഹാനസഭാവോ. ന ഹി യസ്സ ഫാതിഗതേഹി സീലാദിധമ്മേഹി പരിഹാനി അത്ഥി, സമാധിമ്ഹി പരിപൂരകാരിതായ ചേതോവസിപ്പത്തോ. തേനാഹ ‘‘സമാഹിതിന്ദ്രിയോ’’തി. അപരിഹാനധമ്മത്താവ ഠിതത്തോ.

അനാഗാമിനാ ഹി അസേഖഭാവാവഹാ ധമ്മാ പരിപൂരേതബ്ബാ, ന സേഖഭാവാവഹാതി സോ ഏകന്തപരിപുണ്ണേ സേഖോ വുത്തോ. ഏതം ന ബുദ്ധവചനന്തി ‘‘മഗ്ഗോ ബഹുചിത്തക്ഖണികോ’’തി ഏതം വചനം ന ബുദ്ധവചനം അനന്തരേകന്തവിപാകദാനതോ, ബഹുക്ഖത്തും പവത്തനേ പയോജനാഭാവതോ ച ലോകുത്തരകുസലസ്സ, ‘‘സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹു (ഖു. പാ. ൬.൫; സു. നി. ൨൨൮), ന പാരം ദിഗുണം യന്തീ’’തി (സു. നി. ൭൧൯) ഏവമാദീനി സുത്തപദാനി ഏതസ്സത്ഥസാധകാനി. ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനപ്പഹാനേന സേക്ഖധമ്മപരിപൂരിഭാവസ്സ വുത്തതായ അത്ഥോ തവ വചനേന വിരുജ്ഝതീതി. അസ്സ ആയസ്മതോ വച്ഛസ്സ.

൧൯൮. അഭിഞ്ഞാ വാ കാരണന്തി യഞ്ഹി തം തത്ര തത്ര സക്ഖിഭബ്ബതാസങ്ഖാതം ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദി, തസ്സ അഭിഞ്ഞാ കാരണം. അഥ ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദി അഭിഞ്ഞാ, ഏവം സതി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം കാരണം. അവസാനേ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ പന അരഹത്തം. ഏത്ഥ ച യസ്മാ പഠമസുത്തേ ആസവക്ഖയോ അധിപ്പേതോ, ആസവാ ഖീണാ ഏവ, ന പുന ഖേപേതബ്ബാ, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘യാവദേവാ’’തി ന വുത്തം. ഇധ ഫലസമാപത്തി അധിപ്പേതാ, സാ ച പുനപ്പുനം സമാപജ്ജീയതി, തസ്മാ ‘‘യാവദേവാ’’തി വുത്തം. തതോ ഏവ ഹി ‘‘അരഹത്തം വാ കാരണ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫; ൩.൩൦൭) അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠപേത്വാ അഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേന്തസ്സ കാരണം, തയിദം സബ്ബസാധാരണം ന ഹോതീതി സാധാരണവസേന നം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ വാ’’തി ആഹ.

൨൦൦. പരിചരന്തി നാമ വിപ്പകതബ്രഹ്മചരിയവാസത്താ. പരിചിണ്ണോ ഹോതി സാവകേന നാമ സത്ഥു ധമ്മേ കത്തബ്ബാ പരിചരിയാ സമ്മദേവ നിട്ഠാപിതത്താ. തേനാഹ ‘‘ഇതി…പേ… ഥേരോ ഏവമാഹാ’’തി. തേസം ഗുണാനന്തി തേസം അസേക്ഖഗുണാനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാവച്ഛസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. ദീഘനഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൧. ഖനനം ഖതം, സൂകരസ്സ ഖതം ഏത്ഥ അത്ഥീതി സൂകരഖതാ, സൂകരസ്സ വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പഠമം ഖതം ഉപാദായ സൂകരഖതാ, തായ. ഏവംനാമകേതി ഏവം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമകേ. പംസുധോതേതി ധോതപംസുകേ. ഓതരിത്വാ അഭിരുഹിതബ്ബന്തി പകതിഭൂമിതോ അനേകേഹി സോപാനഫലകേഹി ഓതരിത്വാ പുന ലേണദ്വാരം കതിപയേഹി അഭിരുഹിതബ്ബം.

ഠിതകോവാതി മാതുലസ്സ ഠിതത്താ തത്ഥ സഗാരവസപതിസ്സവസേന ഠിതകോവ. കിഞ്ചാപി സബ്ബ-സദ്ദോ അവിസേസതോ അനവസേസപരിയാദായകോ, വത്ഥുഅധിപ്പായാനുരോധീ പന സദ്ദപ്പയോഗോതി തമത്ഥം സന്ധായ പരിബ്ബാജകോ ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി ആഹ. യാ ലോകേ മനുസ്സഉപപത്തിയോതിആദികാ ഉപപത്തിയോ, താ അനത്ഥസമുദാഗതാ തത്ഥ തത്ഥേവ സത്താനം ഉച്ഛിജ്ജനതോ, തസ്മാ സമയവാദീഹി വുച്ചമാനാ സബ്ബാ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനഉപപത്തി ന ഹോതി. ജലബുബ്ബുളകാ വിയ ഹി ഇമേ സത്താ തത്ഥ തത്ഥ സമയേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, തേസം തത്ഥ പടിസന്ധി നത്ഥീതി അസ്സ അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിയോ’’തിആദി. അസ്സ അധിപ്പായം മുഞ്ചിത്വാതി യേനാധിപ്പായേന പരിബ്ബാജകോ ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി ആഹ, തം തസ്സ അധിപ്പായം ജാനന്തോപി അജാനന്തോ വിയ ഹുത്വാ തസ്സ അക്ഖരേ താവ ദോസം ദസ്സേന്തോതി പദേസസബ്ബം സന്ധായ തേന വുത്തം, സബ്ബസബ്ബവിസയം കത്വാ തത്ഥ ദോസം ഗണ്ഹന്തോ. യഥാ ലോകേ കേനചി ‘‘സബ്ബം വുത്തം, തം മുസാ’’തി വുത്തേ തസ്സ വചനസ്സ സബ്ബന്തോഗധത്താ മുസാഭാവോ ആപജ്ജേയ്യ, ഏവം ഇമസ്സപി ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി വദതോ തഥാ പവത്താ ദിട്ഠിപി നക്ഖമതീതി അത്ഥതോ ആപന്നമേവ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഏസാപി തേ ദിട്ഠി നക്ഖമതീ’’തി. യഥാ പന കേനചി ‘‘സബ്ബം വുത്തം മുസാ’’തി വുത്തേ അധിപ്പായാനുരോധിനീ സദ്ദപ്പവത്തി, തസ്സ വചനം മുഞ്ചിത്വാ തദഞ്ഞേസമേവ മുസാഭാവോ ഞായാഗതോ, ഏവമിധാപി ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി വചനതോ യസ്സാ ദിട്ഠിയാ വസേന ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി തേന വുത്തം, തം ദിട്ഠിം മുഞ്ചിത്വാ തദഞ്ഞമേവ യഥാധിപ്പേതം സബ്ബം നക്ഖമതീതി അയമത്ഥോ ഞായാഗതോ, ഭഗവാ പന വാദീവരോ സുഖുമായ ആണിയാ ഥൂലം ആണിം നീഹരന്തോ വിയ ഉപായേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതം നീഹരിതും തസ്സ അധിപ്പായേന അവത്വാ സദ്ദവസേന താവ ലബ്ഭമാനം ദോസം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാപി ഖോ തേ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം – ‘‘അസ്സ അധിപ്പായം മുഞ്ചിത്വാ അക്ഖരേ താവ ദോസം ദസ്സേന്തോ’’തി.

പരിബ്ബാജകോ പന യം സന്ധായ ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി മയാ വുത്തം, ‘‘അയം സോ’’തി യഥാവുത്തദോസപരിഹരണത്ഥം തസ്മിം അത്ഥേ വുച്ചമാനേ ഏസ ദോസോ സബ്ബോ ന ഹോതി, ഏവമ്പി സമണോ ഗോതമോ മമ വാദേ ദോസമേവ ആരോപേയ്യാതി അത്തനോ അജ്ഝാസയം നിഗുഹിത്വാ യഥാവുത്തദോസം പരിഹരിതുകാമോ ‘‘ഏസാ മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തമ്പസ്സ താദിസമേവാതി യം ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി ഗഹിതം വത്ഥു, തമ്പി താദിസമേവ ഭവേയ്യാതി. അയഞ്ച സബ്ബന്തോഗധദിട്ഠി മയ്ഹമ്പി ദിട്ഠിവത്ഥു, തം മേ ഖമേയ്യവാതി. യസ്മാ പന ‘‘ഏസാപി ദിട്ഠി തുയ്ഹം നക്ഖമതീ’’തി യാപി ദിട്ഠി വുത്താ ഭവതാ ഗോതമേന, സാപി മയ്ഹം നക്ഖമതി, തസ്മാ സബ്ബം മേ നക്ഖമതേവാതി പരിബ്ബാജകസ്സ അധിപ്പായോ. തേനാഹ – ‘‘തം പരിഹരാമീതി സഞ്ഞായ വദതീ’’തി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘തസ്മാപി ഉച്ഛേദദിട്ഠി മയ്ഹം നക്ഖമതീ’’തി. ‘‘ഏസാ മേ ദിട്ഠീ’’തി യാ ഠിതിഭൂതാ ദിട്ഠി, തായ ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി പനേത്ഥ സബ്ബഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ ആഹ – ‘‘അത്ഥതോ പനസ്സ ഏസാ ദിട്ഠി ന മേ ഖമതീതി ആപജ്ജതീ’’തി. അയം ദോസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. ഏസാതി ദിട്ഠി. രുചിതന്തി ദിട്ഠിദസ്സനേന അഭിനിവിസിത്വാ രോചേത്വാ ഗഹിതം. തേന ഹി ദിട്ഠിഅക്ഖമേന അരുചിതേന ഭവിതബ്ബന്തി സതി ദിട്ഠിയാ അക്ഖമഭാവേ തതോ തായ ഗഹിതായ ഖമേയ്യ രുച്ചേയ്യ യഥാ, ഏവം സബ്ബസ്സ അക്ഖമഭാവേതി അപരഭാഗേ സബ്ബം ഖമതി രുച്ചതീതി ആപജ്ജതി. ന പനേസ തം സമ്പടിച്ഛതീതി ഏസ ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി ഏവം വദന്തോ ഉച്ഛേദവാദീ തം വുത്തനയേന സബ്ബസ്സ ഖമനം രുച്ചനം ന സമ്പടിച്ഛതി. ഞായേന വുത്തമത്ഥം കഥം ന സമ്പടിച്ഛതീതി ആഹ ‘‘കേവലം തസ്സാപി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഉച്ഛേദമേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി. സബ്ബേസഞ്ഹി ധമ്മാനം ആയതിം ഉപ്പാദം അരുച്ചിത്വാ തം സന്ധായ അയം ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി വദതി, ഉച്ഛേദദിട്ഠികേസു ച ഉച്ഛിന്നേസു കുതോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഭാവോതി.

തേനാതി തേന കാരണേന, യസ്മാ ഇധേകച്ചേ സത്താ ഈദിസം ദിട്ഠിം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. പജഹനകേന വാ ചിത്തേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പജഹനകേഹി അപ്പജഹനകേ നിദ്ധാരേതും ഭഗവാ ‘‘അതോ…പേ… ബഹുതരാ’’തി അവോചാതി ആഹ – ‘‘പജഹനകേസു നിസ്സക്ക’’ന്തി യഥാ ‘‘പഞ്ചസീലേഹി പഭാവനാ പഞ്ഞവന്തതരാ’’തി. ‘‘ബഹൂ’’തി വത്വാ ന കേവലം ബഹൂ, അഥ ഖോ അതിവിയ ബഹൂതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹുതരാ’’തി ആഹ. ‘‘ബഹൂ ഹീ’’തി നയിദം നിസ്സക്കവചനം, അഥ ഖോ പച്ചത്തവചനം. കഥം ഹി-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഹി-കാരോ നിപാതമത്ത’’ന്തി. അനിസ്സക്കവചനം താവ തസ്സ പജഹനകാനം ബഹുഭാവതോ തേപി പരതോ ‘‘ബഹുതരാ’’തി വുച്ചീയന്തി. മൂലദസ്സനന്തി യേ താദിസം ദസ്സനം പഠമം ഉപാദിയന്തി, തജ്ജാതികമേവ പച്ഛാ ഗഹിതദസ്സനം. വിജാതിയഞ്ഹി പഠമം ഗഹിതദസ്സനം അപ്പഹായ വിജാതിയസ്സ ഗഹണം ന സമ്ഭവതി വിരുദ്ധസ്സ അഭിനിവേസസ്സ സഹ അനവട്ഠാനതോ. അവിരുദ്ധം പന മൂലദസ്സനം അവിസ്സജ്ജിത്വാ വിസയാദിഭേദഭിന്നം അപരദസ്സനം ഗഹേതും ലബ്ഭതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏകച്ചസസ്സതവാദോ സസ്സതുച്ഛേദാഭിനിവേസാനം വസേന യഥാക്കമം സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗാഹനജാതികോ, ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹേന പന സസ്സതാഭിനിവേസസ്സ തംഗാഹേന ച അസസ്സതാഭിനിവേസസ്സ വിരുജ്ഝനതോ ഉഭയത്ഥപി ‘‘ഏകച്ചസസ്സതം വാ ഗഹേതും ന സക്കാ’’തി വുത്തം, തഥാ ‘‘സസ്സതം വാ ഉച്ഛേദം വാ ന സക്കാ ഗഹേതു’’ന്തി ച. മൂലസസ്സതഞ്ഹി പഠമം ഗഹിതം. ആയതനേസുപി യോജേതബ്ബന്തി പഠമം ചക്ഖായതനം സസ്സതന്തി ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ ന കേവലം ചക്ഖായതനമേവ സസ്സതം, സോതായതനമ്പി സസ്സതം, ഘാനായതനാദിപി സസ്സതന്തി ഗണ്ഹാതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ആയതനേസുപീതി പി-സദ്ദേന ധാതൂനം ഇന്ദ്രിയാനമ്പി ഗാഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം സന്ധായാതി ‘‘മൂലേ സസ്സത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപഠമഗ്ഗാഹസ്സ സമാനജാതിയം അപരഗ്ഗാഹം സന്ധായ.

ദുതിയവാരേ പഠമവാരേ വുത്തസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ആദീനവം ദിസ്വാതി ‘‘യദി രൂപം സസ്സതം സിയാ, നയിദം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ഇദം രൂപം അസസ്സതം, തസ്മാ അഭിണ്ഹപടിപീളനട്ഠേന ഉദയവയവന്തതായ രൂപം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, സസ്സതാഭിനിവേസോ മിച്ഛാ’’തിആദിനാ തത്ഥ സസ്സതവാദേ ആദീനവം ദോസം ദിസ്വാ. ഓളാരികന്തി തസ്മാ പടിപീളനട്ഠേന അയാഥാവഗ്ഗാഹതായ രൂപം ന സണ്ഹം ഓളാരികമേവ. വേദനാദീനമ്പി അനിച്ചാദിഭാവദസ്സനം രൂപവേദനാആദീനം സമാനയോഗക്ഖമത്താ. വിസ്സജ്ജേതീതി പജഹതി.

തിസ്സോ ലദ്ധിയോതി സസ്സതുച്ഛേദഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠിയോ. യസ്മാ സസ്സതദിട്ഠികാ വട്ടേ രജ്ജനസ്സ ആസന്നാ. തഥാ ഹി തേ ഓലീയന്തീതി വുച്ചന്തി, ഭവാഭവദിട്ഠീനം വസേന ഇമേസം സത്താനം സംസാരതോ സീസുക്ഖിപനം നത്ഥീതി ഏതാവ തിസ്സോ വിസേസതോ ഗഹേതബ്ബാ.

ഇധലോകം പരലോകഞ്ച അത്ഥീതി ജാനാതീതി ഏത്താവതാ സസ്സതദസ്സനസ്സ അപ്പസാവജ്ജതാകാരണമാഹ, വട്ടം അസ്സാദേതി, അഭിനന്ദതീതി ഇമിനാ ദന്ധവിരാഗതായ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ഇധലോകം പരലോകഞ്ച അത്ഥീതി ജാനാതീതി ഇമിനാ താസു താസു ഗതീസു സത്താനം സംസരണം പടിക്ഖിപതീതി ദസ്സേതി, സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം അത്ഥീതി ജാനാതീതി ഇമിനാ കമ്മഫലം. കുസലം ന കരോതീതി ഇമിനാ കമ്മം, അകുസലം കരോന്തോ ന ഭായതീതി ഇമിനാ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി സഭാവതോ ജായന്തീതി ദസ്സേതി. വട്ടം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി തന്നിന്നഭാവതോ. സീഘം ലദ്ധിം ജഹിതും ന സക്കോതി വട്ടുപച്ഛേദസ്സ അരുച്ചനതോ. ഉച്ഛേദവാദീ ഹി തസ്മിം ഭവേ ഉച്ഛേദം മഞ്ഞതി. തതോ പരം ഇധലോകം പരലോകഞ്ച അത്ഥീതി ജാനാതി സുകതദുക്കടാനം ഫലം അത്ഥീതി ജാനാതി കമ്മഫലവാദീഭാവതോ. യേഭുയ്യേന ഹി ഉച്ഛേദവാദീ സഭാവനിയതിയദിച്ഛാഭിനിവേസേസു അഞ്ഞത്രാഭിനിവേസോ ഹോതി. സീഘം ദസ്സനം പജഹതി വട്ടാഭിരതിയാ അഭാവതോ. പാരമിയോ പൂരേതും സക്കോന്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഹുത്വാ, ലോകവോഹാരമത്തേനേവ സോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതീതി യോജനാ. അസക്കോന്തോതി ബുദ്ധോ ഹോതും അസക്കോന്തോ. അഭിനീഹാരം കത്വാ അഗ്ഗസാവകാദിഭാവസ്സ അഭിനീഹാരം സമ്പാദേത്വാ. സാവകോ ഹുത്വാതി അഗ്ഗസാവകോ മഹാസാവകോ ഹുത്വാ, തത്ഥാപി തേവിജ്ജോ ഛളഭിഞ്ഞോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ വാ സുക്ഖവിപസ്സകോ ഏവ വാ ബുദ്ധസാവകോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി. സബ്ബമിദം ഉച്ഛേദവാദിനോ കല്യാണമിത്തനിസ്സയേന സമ്മത്തനിയാമോക്കമനേ ഖിപ്പവിരാഗതാദസ്സനത്ഥം ആഗതം. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

൨൦൨. കഞ്ജിയേനേവാതി ആരനാളേന. കഞ്ജിയസദിസേന ഉച്ഛേദദസ്സനേന. പൂരിതോതി പരിപുണ്ണജ്ഝാസയോ. സോതി പരിബ്ബാജകോ. അപ്പഹായാതി അഭിന്ദിത്വാ. വിഗ്ഗഹോതി കലഹോ ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധഗ്ഗാഹോതി കത്വാ. വിവാദന്തി വിരുദ്ധവാദം. വിഘാതന്തി വിരോധഹേതുകം ചിത്തവിഘാതം. വിഹേസന്തി വിഗ്ഗഹവിവാദനിമിത്തം കായികം ചേതസികഞ്ച കിലമഥം. ആദീനവം ദിസ്വാതി ഏതാസം ദിട്ഠീനം ഏവരൂപോ ആദീനവോ, അനിയ്യാനികഭാവതായ പന സമ്പതി ആയതിഞ്ച മഹാദീനവോതി ഏവം ആദീനവം ദിസ്വാ.

൨൦൫. ‘‘ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൧; സം. നി. ൩.൮) കായം അന്വേതീതി കായന്വയോ, സോയേവ, തസ്സ വാ സമൂഹോ കായന്വയതാ, കായപടിബദ്ധോ കിലേസോ. തേനാഹ ‘‘കായം…പേ… അത്ഥോ’’തി.

അസമ്മിസ്സഭാവന്തി അസങ്കരതോ വവത്ഥിതഭാവം. തേന താസം യഥാസകം പച്ചയാനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഗമം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി താസം കദാചിപി സങ്കരോ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ’’തിആദി. സരൂപം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഞ്ഞാ വേദനാ’’തി അനിയമേന വുത്തത്താ തമേവ വിഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുപ്പന്നാവ ഹോന്തി അന്തരഹിതാ വാ’’തി ആഹ. സരൂപതോ നിയമേത്വാ വുച്ചമാനേ കാചി അനുപ്പന്നാ വാ ഹോതി, കാചി അന്തരഹിതാ വാതി. ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവദസ്സനത്ഥന്തി ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജമാനഭാവദസ്സനത്ഥം.

ന കേനചി സംവദതീതി കേനചി പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം ദിട്ഠിരാഗവസേന സംകിലിട്ഠചിത്തോ ന വദതി. തേനാഹ ‘‘സസ്സതം ഗഹേത്വാ’’തിആദി. ന വിവദതീതി വിരുദ്ധഭാവോ ഹുത്വാ ന വിവദതി. പരിവത്തേത്വാതി ഉച്ഛേദം ഗഹേത്വാ ഏകച്ചസസ്സതം ഗഹേത്വാ ഏവം വുത്തനയേന തയോപി വാദാ പരിവത്തേത്വാ യോജേതബ്ബാ. തേന വോഹരതീതി തേന ലോകവോഹാരേന ലോകസമഞ്ഞം അനതിധാവന്തോ സത്തോ പുരിസോ പുഗ്ഗലോതിആദിനാ വോഹരതി, ന പന ഇതോ ബാഹിരകാ വിയ അഭിനിവിസതി. തേനാഹ ‘‘അപരാമസന്തോ’’തി. കഞ്ചി ധമ്മന്തി രൂപാദീസു ഏകം ധമ്മമ്പി. പരാമാസഗ്ഗാഹേന അഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ, ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ ച ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസിത്വാ ഗഹണേന അഗ്ഗണ്ഹന്തോ.

കതാവീതി കതകിച്ചോ. സോ വദേയ്യാതി ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഹങ്കാരമമങ്കാരേസു സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നേസുപി അഹം വദാമീതി വദേയ്യ. തത്ഥ അഹന്തി നിയകജ്ഝത്തസന്താനേ. മമന്തി തസ്സ സന്തകഭൂതേ വത്ഥുസ്മിം ലോകനിരുള്ഹേ. സമഞ്ഞന്തി തത്ഥ സുകുസലതായ ലോകേ സമഞ്ഞാ കുസലോ വിദിത്വാ. വോഹാരമത്തേനാതി കേവലം പച്ചേകബുദ്ധോ ഹുത്വാ മഹാബോധിപാരമിയോ പൂരേതും അസക്കോന്തോ സാവകോ ഹുത്വാ ദേസവോഹാരമത്തേന ന അപ്പഹീനതണ്ഹോ വിയ അന്ധപുഥുജ്ജനോ അഭിനിവേസനവസേന.

൨൦൬. സസ്സതാദീസൂതി സസ്സതാഭിനിവേസാദീസു. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. സസ്സതം അഭിഞ്ഞായാതി സസ്സതദിട്ഠിം സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ നിസ്സരണതോ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝിത്വാ. പഹാനന്തി അച്ചന്തപ്പഹാനം സമുച്ഛേദം. രൂപസ്സ പഹാനന്തി രൂപസ്സ തപ്പടിബദ്ധസഞ്ഞോജനപ്പഹാനേന പഹാനം. അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേഹി ആസവേഹി അഗ്ഗഹേത്വാവ ചിത്തം വിമുച്ചി. ‘‘ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചീ’’തി ഏത്ഥ കിഞ്ചിപി അഗ്ഗഹേത്വാ അസേസേത്വാ. സോളസ പഞ്ഞാതി മഹാപഞ്ഞാദികാ സോളസ പഞ്ഞാ. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോതി പുണ്ണഉപോസഥദിവസതാ, കേനചി അനാമന്തിതമേവ അനേകസതാനംയേവ അനേകസഹസ്സാനം വാ ഭിക്ഖൂനം സന്നിപതിതതാ, സബ്ബേസം ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പന്നതാ, ഛളഭിഞ്ഞതാ ചാതി. തേനാഹ ‘‘തത്രിമാനി അങ്ഗാനീ’’തിആദി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദീഘനഖസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. ദ്വേ മാഗണ്ഡിയാതി ദ്വേ മാഗണ്ഡിയനാമകാ. ദേവഗബ്ഭസദിസന്തി ദേവാനം വസനഓവരകസദിസം. ഏതം വുത്തന്തി ‘‘ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകേ’’തി ഏതം വുത്തം. ന കേവലം തം ദിവസമേവാതി യം ദിവസം മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞത്തം, ന കേവലം തം ദിവസമേവ ഭഗവാ യേനഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ, തേനുപസങ്കമീതി യോജനാ. ഗാമൂപചാരേതി ഗാമസമീപേ. സഞ്ഞാണം കത്വാതി സഞ്ഞാണം കത്വാ വിയ. ന ഹി ഭഗവതോ തസ്സ സഞ്ഞാണകരണേ പയോജനം അത്ഥി.

സമണസേയ്യാനുരൂപന്തി സമണസ്സ അനുച്ഛവികാ സേയ്യാ. പാസംസത്ഥോ ഹി അയം രൂപ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ഇമം തിണസന്ഥാരക’’ന്തിആദി. അനാകിണ്ണോതി വിലുളിതോ അഘട്ടിതോ. ഹത്ഥപാദസീസേഹി തത്ഥ തത്ഥ പഹടേന ന ചലിതോ അഭിന്നോ, അചലിതത്താ ഏവ അഭിന്നം അത്ഥരണം. പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ഞത്തോ വിയാതി അയം ഛേകേന ചിത്തകാരേന ചിന്തേത്വാ തുലികായ പരിച്ഛിന്നലേഖായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ലിഖിതാ ചിത്തകതസേയ്യാ വിയ. ഭൂനം വുച്ചതി വഡ്ഢിതം, തം ഹന്തീതി ഭൂനഹുനോ. തേനാഹ ‘‘ഹതവഡ്ഢിനോ’’തി. തം പനായം ചക്ഖാദീസു സംവരവിധാനം വഡ്ഢിഹനനം മഞ്ഞതി. തേനാഹ ‘‘മരിയാദകാരകസ്സാ’’തി. ബ്രൂഹേതബ്ബന്തി ഉളാരവിസയൂപഹാരേന വഡ്ഢേതബ്ബം പീണേതബ്ബം. തം പന അനനുഭൂതാനുഭവനേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അദിട്ഠം ദക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. അനുഭൂതം പന അപണീതം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബ’’ന്തി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദീ കിരേസ പരിബ്ബാജകോ, തസ്മാ ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു വഡ്ഢിം പഞ്ഞപേതി. യസ്മാ യം ഛന്നമ്പി ചക്ഖാദീനം യഥാസകം വിസയഗ്ഗഹണം പടിക്ഖിപന്തോ ലോകസ്സ അവഡ്ഢിതം വിനാസമേവ പഞ്ഞപേതി, തസ്മാ സോ സയമ്പി വഡ്ഢിഹതോ ഹതവഡ്ഢിതോ.

സംകിലേസതോ ആരകത്താ അരിയോ നിയ്യാനികധമ്മഭാവതോ ഞായോ ധമ്മോ. വജ്ജലേസസ്സപി അഭാവതോ കുസലോ. തേനാഹ ‘‘പരിസുദ്ധേ കാരണധമ്മേ അനവജ്ജേ’’തി. ഉഗ്ഗതസ്സാതി ഉച്ചകുലീനതാദിനാ ഉളാരസ്സ. മുഖേ ആരക്ഖം ഠപേത്വാതി മുഖേന സംയതോ ഹുത്വാ. അമ്ബജമ്ബൂആദീനി ഗഹേത്വാ വിയ അപൂരയമാനോതി അമ്ബജമ്ബൂആദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസാനി വിയ പൂരണകഥാനയേന യം കിഞ്ചി അകഥേത്വാ. തേനാഹ ‘‘മയാ കഥിതനിയാമേനാ’’തി.

൨൦൮. ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോതി ദിവാവിഹാരതോ വുട്ഠിതോതി അത്ഥോ. ദിവാവിഹാരോപി ഹി ‘‘പടിസല്ലാന’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൮). ഭഗവാ ഹി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനുത്തരകാലം തേസം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ ദിവാവിഹാരതോ വുട്ഠായ തത്ഥ ഗതോ. സംവേഗോ നാമ സഹോത്തപ്പഞാണം, തം നിബ്ബിന്ദനവസേനപി ഹോതി, സംവേഗനിസ്സിതം സന്ധായാഹ ‘‘പീതിസംവേഗേന സംവിഗ്ഗോ’’തി. സോ പന യസ്മാ പുരിമാവത്ഥായ ചലനം ഹോതി ചിത്തസ്സ, തസ്മാ ആഹ ‘‘ചലിതോ കമ്പിതോ’’തി. തിഖിണസോതേന പുരിസേനാതി ഭഗവന്തം സന്ധായാഹ.

൨൦൯. ധമ്മദേസനം ആരഭി യഥാ വിനേയ്യദമനകുസലോ വസനട്ഠാനട്ഠേനാതി ഇദം ആരമിതബ്ബഭാവസ്സ ഭാവലക്ഖണവചനം. ആരമതി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, രൂപം ആരാമോ ഏതസ്സാതി രൂപാരാമം, തതോ ഏവ തന്നിന്നഭാവേന രൂപേ രതന്തി രൂപരതം, തേന സമ്മോ ദുപ്പത്തിയാ രൂപേന സമ്മുദിതന്തി രൂപസമ്മുദിതം, തദേതം തദഭിഹതജവനകിച്ചം തത്ഥ ആരോപേത്വാ വുത്തം. ദന്തന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദന്തം ദമിതം. നിബ്ബിസേവനന്തി വിഗതവിസുകായികം. ഗുത്തന്തി സതിയാ ഗുത്തം. രക്ഖിതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. സംവുതന്തി അപനീതം പവേസനിവാരണേന. തേനാഹ ‘‘പിഹിത’’ന്തി.

൨൧൦. ഉപ്പജ്ജനപരിളാഹന്തി ഉപ്പജ്ജനകിലേസപരിളാഹം. കിം വചനം വത്തബ്ബം അസ്സാതി രൂപാരമ്മണം അനുഭവിത്വാ സമുദയാദിപഹാനം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിനിബ്ബിന്ദിത്വാ വിരജ്ജിത്വാ യോ വിമുത്തോ, തത്ഥ കിം വുദ്ധിഹതപരിയായോ അവസ്സം ലഭതി ന ലഭതീതി പുച്ഛതി. പരിബ്ബാജകോ താദിസേ സാരബദ്ധവിമുത്തികേ വുദ്ധിഹതോതി ന വദേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന കിഞ്ചി, ഭോ, ഗോതമാ’’തി.

൨൧൧. തേതി തയാ, അയമേവ വാ പാഠോ. വസ്സം വാസോ വസ്സം ഉത്തരപദലോപേന, വസ്സിതും അരഹതീതി വസ്സികോ, വസ്സകാലേ നിവാസാനുച്ഛവികോതി അത്ഥോ.

നാതിഉച്ചോ ഹോതി നാതിനീചോതി ഗിമ്ഹികോ വിയ ഉച്ചോ, ഹേമന്തികോ വിയ നീചോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ തദുഭയവേമജ്ഝലക്ഖണതായ നാതിഉച്ചോ ഹോതി നാതിനീചോ. നാതിതനൂനീതി ഹേമന്തികസ്സ വിയ ന ഖുദ്ദകാനി. നാതിബഹൂനീതി ഗിമ്ഹികസ്സ വിയ ന അതിബഹൂനി. മിസ്സകാനേവാതി ഹേമന്തികഗിമ്ഹികേസു വുത്തലക്ഖണവോമിസ്സകാനി. ഉണ്ഹപവേസനത്ഥായാതി നിയൂഹേസു പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തഞ്ച പതിതസൂരിയോഭാസവസേന ഉണ്ഹസ്സ അബ്ഭന്തരപവേസനത്ഥായ. ഭിത്തിനിയൂഹാനി നീഹരീയന്തീതി ദക്ഖിണപസ്സേ ഭിത്തീസു നിയൂഹാനി നീഹരിത്വാ കരീയന്തി. വിപുലജാലാനീതി പുഥുലഛിദ്ദാനി. ഉദകയന്താനീതി ഉദകവാഹകയന്താനി.

നീലുപ്പലഗച്ഛകേ കത്വാതി വികസിതേഹി നീലുപ്പലേഹി ഗച്ഛകേ നളിനികേ കത്വാ. ഗന്ധകലലന്തി ഗന്ധമിസ്സകകദ്ദമം. യമകഭിത്തീതി യുഗളഭിത്തി, തസ്സാ അന്തരേ നാളി, യതോ ഉദകം അഭിരുഹതി. ലോഹനാളിന്തി ലോഹമയയന്തനാളിം. ജാലന്തി തമ്ബലോഹമയം ജാലം. ഹേട്ഠാ യന്തം പരിവത്തേന്തീതി ഹേട്ഠാഭാഗേ ഉദകയന്തം ഗമേന്തി. ഉദകഫുസിതേ തേമേന്തേ വിവണ്ണതാ മാഹോസീതി നീലപടം നിവാസേതി. ദിവാകാലേതി ദിവസവേലായ. അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരാമീതി ഏതേന അത്തനോ ഫലസമാപത്തിവിഹാരോ ഭഗവതാ ദസ്സിതോതി ആഹ – ‘‘തായ രതിയാ രമമാനോതി ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി.

൨൧൨. മഹാച നേസം പപഞ്ചോതി നേസം രാജൂനം മഹാപപഞ്ചോ രാജിദ്ധിവസേന സബ്ബദാ സമ്പത്തിവിസയോ ച, അനുഭവിതും ന ലഭന്തീതി അധിപ്പായോ. മന്തേ ഗവേസന്താ വിചരന്തി, ന ഭോഗസുഖം. ഗണനാ നാമ അച്ഛിന്നഗണനാ, ന വിഗണഗണനാ ന പണഗണനാ. ആവട്ടോതി യഥാധിഗതേ ദിബ്ബേ കാമേ പഹായ കാമഹേതു ആവട്ടോ നിവത്തോ പരിവത്തിതോ ഭവേയ്യ. ഏവം മാനുസകാ കാമാതി യഥാ കോചി കുസഗ്ഗേന ഉദകം ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം മിനേയ്യ. തത്ഥ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകമേവ മഹന്തം വിപുലം പണീതഞ്ച, ഏവം ദിബ്ബാനം കാമാനം സമീപേ ഉപനിധായ മാനുസകാ കാമാ അപ്പമത്തകാ ഓരമത്തകാ നിഹീനാ, ദിബ്ബാവ കാമാ മഹന്താ വിപുലാ ഉളാരാ പണീതാ. സമധിഗയ്ഹാതി സമ്മാ അധിഗമനവസേന നിഗ്ഗയ്ഹ ദിബ്ബമ്പി സുഖം ഹീനം കത്വാ തിട്ഠതി.

൨൧൩. ആരോഗ്യഹേതുകം സുഖം അസ്സ അത്ഥീതി സുഖീ, തം പനസ്സ രോഗവിഗമതോവാതി ആഹ ‘‘പഠമം ദുക്ഖിതോ പച്ഛാ സുഖിതോ’’തി. സേരീ നാമ അത്താധീനവുത്തീതി ആഹ ‘‘സേരീ ഏകകോ ഭവേയ്യാ’’തി. അത്തനോ വസോ സയംവസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സയംവസീ. അങ്ഗാരകപല്ലം വിയ കാമവത്ഥുപരിളാഹഹേതുതോ. തച്ഛേത്വാതി ഘട്ടേത്വാ, കണ്ഡൂയിത്വാതി അത്ഥോ.

൨൧൪. യേന കായോ മധുരകജാതോ ഹോതി, തം കിര കുട്ഠം ഛവിം വിനാസേതി, ചമ്മം ഛിദ്ദജാതം വിയ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉപഹതകായപ്പസാദോ’’തി. പച്ചലത്ഥാതി പടിലഭി. അവിജ്ജാഭിഭൂതതായ വിരോധിപച്ചയസമായോഗേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ഉപഹതത്താ. ആയതിം ദുക്ഖഫലതായ ഏതരഹി ച കിലേസദുക്ഖബഹുലതായ കാമാനം ദുക്ഖസമ്ഫസ്സതാ, തദുഭയസംയുത്തേസു തേസു ച തം അസല്ലക്ഖിത്വാ ഏകന്തസുഖാഭിനിവേസോ വിപരീതസഞ്ഞായ, ന കേവലായ സുഖവേദനായ സുഖാതി പവത്തസഞ്ഞീ.

൨൧൫. താനീതി കുട്ഠസരീരേ വണമുഖാനി. അസുചീനീതി അസുഭാനി. ദുഗ്ഗന്ധാനീതി വിസ്സഗന്ധാനി. പൂതീനീതി കുണപഭൂതാനി. ഇദാനീതി ഏതരഹി. നഖേഹി വിപ്പതച്ഛനഅഗ്ഗിപരിതാപനേഹി അതിനിപ്പീളനകാലേ പാണകാ…പേ… പഗ്ഘരന്തി, തേന വേദനാ തനുകാ ഹോതി. ഏവന്തി വുത്തനയേന വേദനായ തനുകഭാവതോ.

ആരോഗ്യഭാവേ ധനലാഭാദിലാഭുപ്പത്തിതോ, അസതി ച ആരോഗ്യേ ലാഭസ്സ നിരത്ഥകഭാവതോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിസബ്ബസമ്പത്തീനം ലാഭസ്സ നിമിത്തഭാവതോ ച ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ. നിബ്ബാനേ സുഖുപ്പത്തിതോ, അസതി ച നിബ്ബാനാധിഗമേ താദിസസ്സ സുഖസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ, സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തത്താ ച സബ്ബസോ ച സംസാരദുക്ഖാഭാവതോ, അധിഗതേ ച തസ്മിം സകലവട്ടദുക്ഖാഭാവതോ ച നിബ്ബാനം പരമം സുഖം. പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗാനന്തി കായാനുപസ്സനാദിഭേദഭിന്നാനം അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗിയാനം മഗ്ഗാനം. തേസഞ്ച അമതഗാമിതാ നാമ തന്നിന്നതാവസേനേവ സച്ഛികിരിയാവസേനാതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗഗമനേനേവ അമതഗാമിന’’ന്തി. അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോ ഖേമോ സബ്ബപരിസ്സയസമുഗ്ഘാതനേന അനുപദ്ദുതത്താ, തംസമങ്ഗീനം സബ്ബസോ അനുപദ്ദുതത്താ തംസമങ്ഗീനം സബ്ബസോ അനുപദ്ദവഹേതുതോ ച. ലദ്ധിവസേന ഗഹിതാതി സസ്സതവാദാദീഹി കേവലം തേസം ലദ്ധിവസേന തഥാ ഗഹിതാ. ഖേമഅമതഗാമിനന്തി ഇമിനാ ഹി ‘‘ഖേമംഅമതഗാമിന’’ന്തി വിഭത്തിഅലോപേന നിദ്ദേസോ, അത്ഥോ പന വിഭത്തിലോപേന ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേതി.

൨൧൬. അനോമജ്ജതീതി അനു അനു ഓമജ്ജതി. അപരാപരം ഹത്ഥം ഹേട്ഠാ ഓതാരേന്തോ മജ്ജതി.

൨൧൭. ഛേകന്തി ഘനഭാവേന വീതം. ഘനമട്ഠഭാവേന സുന്ദരം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമ്പന്ന’’ന്തി. സാധൂഹി പരമപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠേഹി ലാതോ ഗഹിതോതി സാഹുളി. സങ്കാരചോളകം നിച്ചകാളകം.

൨൧൮. തത്ഥ തത്ഥ രുജനട്ഠേന വിബാധനട്ഠേന രോഗോവ ഭൂതോ. വിപസ്സനാഞാണേനപി സിഖാപ്പത്തേന ആരോഗ്യം ഏകദേസേന പസ്സതി, നിബ്ബാനഞ്ച വട്ടപടിപക്ഖതോതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാഞാണഞ്ചേവാ’’തി.

൨൧൯. അന്തരാതി പഠമുപ്പത്തി ജരാമരണാനം വേമജ്ഝേ. ഉപഹതോതി പിത്തസേമ്ഹാദിദോസേഹി ദൂസിതഭാവേന കഥിതോ. പിത്താദിദോസേ പന ഭേസജ്ജസേവനായ നിവത്തേന്തോ ഉപഹതം പടിപാകതികം കരോന്തോ ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേതി നാമ. വിനട്ഠാനീതി അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപന്നാനി.

൨൨൦. പുബ്ബേ വുത്തേ സാഹുളിയചീരേ. വട്ടേ അനുഗതചിത്തേനാതി അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ അനാദീനവദസ്സിതായ അനുഗാമിചിത്തേന.

൨൨൧. ധമ്മസ്സാതി നിബ്ബാനസ്സ. അനുധമ്മന്തി അനുരൂപം നിയ്യാനധമ്മം. തേനാഹ ‘‘അനുച്ഛവികം പടിപദ’’ന്തി. പഞ്ചക്ഖന്ധേതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ദസ്സേതി. ‘‘ദീഘരത്തം വത, ഭോ’’തിആദിനാ പാളിയം വിവട്ടം ദസ്സിതം. തേനാഹ ‘‘ഉപാദാനനിരോധാതി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ദേവേന വസ്സേന കതോ സോബ്ഭോ ദേവകതസോബ്ഭോ. തേനാഹ ‘‘വസ്സോ…പേ… രഹദോ’’തി. ഗുഹാതി പംസുഗുഹാ പാസാണഗുഹാ മിസ്സകഗുഹാതി തിസ്സോ ഗുഹാ. തത്ഥ പംസുഗുഹാ ഉദകമുത്തട്ഠാനേ അഹോസി നിന്നട്ഠാനം പന ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥതം. ഉമങ്ഗം കത്വാതി ഹേട്ഠാ സുദുഗ്ഗം കത്വാ. അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ‘‘ന ഖോ സോ സത്താവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അനാവുട്ഠപുബ്ബോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൬൦) ഇദഞ്ച തളാകം മയാ വുത്ഥപുബ്ബം ഭവിസ്സതി, തമ്പി ഠാനം സോ ച അത്തഭാവോ അപഞ്ഞത്തികഭാവം ഗതോതി ഏവം അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ താദിസം ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി. ഇമിനാ നയേന സമുദ്ദപബ്ബതദസ്സനാദീസുപി പച്ചവേക്ഖണാവിധി വേദിതബ്ബോ.

ഉച്ചം നദമാനായാതി ഉച്ചം കത്വാ സദ്ദം കരോന്തിയാ കാമസ്സാദഭവസ്സാദാദിവത്ഥുന്തി ‘‘അയഞ്ച അയഞ്ച കാമോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, അസുകോ ഭവോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, ഏവമയം ലോകോ പിയേഹി പിയതരോ’’തി ഏവം കാമസ്സാദഭവസ്സാദലോകസ്സാദാദിസങ്ഖാതം വത്ഥും. ദുഗ്ഗതിതോ സംസാരതോ ച നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, സഗ്ഗമഗ്ഗോ മോക്ഖമഗ്ഗോ ച, തം നിയ്യാനം അരഹതി, നിയ്യാനേ വാ നിയുത്താതി നിയ്യാനികാ, നിയ്യാനം വാ ഫലം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിയ്യാനികാ, വചീദുച്ചരിതാദിസംകിലേസതോ നിയ്യാതീതി വാ നിയ്യാനീയാ, ഈ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരം കത്വാ നിയ്യാനികാ, ചേതനായ സദ്ധിം സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണി. തപ്പടിപക്ഖതോ അനിയ്യാനികാ, തസ്സാ ഭാവോ അനിയ്യാനികത്തം, തസ്മാ അനിയ്യാനികത്താ. തിരച്ഛാനഭൂതാതി തിരോകരണഭൂതാ. ഗേഹസ്സിതകഥാതി കാമപടിസംയുത്തകഥാ. കമ്മട്ഠാനഭാവേതി അനിച്ചതാപടിസംയുത്തചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവേ. സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥകം, ഹിതപടിസംയുത്തന്തി അത്ഥോ. വിസിഖാതി ഘരസന്നിവേസോ, വിസിഖാഗഹണേന ച തന്നിവാസിനോ ഗഹിതാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ആചരിയപരമ്പരകഥാവണ്ണനാ) വിയ. തേനേവാഹ ‘‘സൂരാ സമത്ഥാ’’തി ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി ച. കുമ്ഭട്ഠാനപ്പദേസേന കുമ്ഭദാസിയോ വുത്താതി ആഹ ‘‘കുമ്ഭദാസികഥാ വാ’’തി.

൨൨൮. വോഹാരോ വിയ തേസം തഥാ വോഹാരമത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയവാസേ’’തി. അകതാതി സമേന, വിസമേന വാ കേനചി ഹേതുനാ ന കതാ ന വിഹിതാ. കതവിധോ കരണവിധി നത്ഥി ഏതേസന്തി അകടവിധാ. പദദ്വയേനപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അനിബ്ബത്തതം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ദേവസ്സ, ഇസ്സരാദിനോ വാ ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാതാതി കസ്സചി അനിമ്മാപിതാ. രൂപാദിജനകഭാവന്തി രൂപസദ്ദാദീനം പച്ചയഭാവം, രൂപാദയോപി പഥവിയാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ അധിപ്പായോ. യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തനകം, ഏവമേതേപീതി ആഹ ‘‘പബ്ബതകൂടാ വിയ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ’’തി. യമിദം ബീജതോ അങ്കുരാദി ജായതീതി വുച്ചതി, തം വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി നാവിജ്ജമാനം, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞതോപി അഞ്ഞസ്സ ഉപലദ്ധി സിയാതി അധിപ്പായോ. ഏവം ഠിതാതി ഏവം നിബ്ബികാരാ ഠിതാ. ഉഭയേനപീതി അത്ഥദ്വയേനപീതി വദന്തി. ‘‘കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’തി പദദ്വയേനപി. തേസം സത്തന്നം കായാനം. ഠിതത്താതി നിബ്ബികാരാഭാവേന ഠിതത്താ. ന ചലന്തീതി വികാരം നാപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവതോ ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ. അനിഞ്ജനഞ്ച അത്ഥതോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന വിപരിണാമേന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ബ്യാബാധേന്തി. സതി ഹി വികാരം ആപാദേതബ്ബതായ ബ്യാബാധകതാപി സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബതായ അനുഗ്ഗാഹകതാതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നാല’’ന്തിആദി വുത്തം.

പഥവീ ഏവ കായേകദേസത്താ പഥവീകായോ. ഹന്തും വാ ഘാതേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരഭാവതോ, ഏതേനേവ നേസമഹന്തബ്ബതാ അഘാതേതബ്ബതാ അത്ഥതോ വുത്തായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സത്തന്നംത്വേവ കായാന’’ന്തിആദി. സോതും വാ സാവേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി പച്ചേകം നേസം സവനേസു അസമത്ഥത്താ തദേകദേസാദീസുപി അസമത്ഥതം ദീപേതി. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം സത്ഥപ്പഹാരോതി ആഹ ‘‘യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസൂ’’തിആദി. കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി, ഹനനഘാതനാദി പന പരമത്ഥതോ നത്ഥേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി അധിപ്പായോ. കേവലം തക്കമത്തേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതീതി ഏതേന യസ്മാ തക്കികാ നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനാ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തക്കദിട്ഠിഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥുസ്മിം വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കത്തബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ. പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേനാതി പഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയവസേന. കമ്മന്തി ലദ്ധി കമ്മഭാവേന സുപാകടത്താ. അവങ്കകഥാതാരണാദികാ ദ്വാസട്ഠി പടിപദാ. ഏകസ്മിം കപ്പേതി ഏകസ്മിം മഹാകപ്പേ.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനപുഗ്ഗലേന നിദ്ദേസോ, ഇത്ഥീനമ്പേതാ ഭൂമിയോ ഇച്ഛന്തേവ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോതിആദി തേസം പാളിയേവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോതി വദന്തി, തേസം വാ പടിപത്തിം പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ, ജരാവസേന നിഹീനധാതുകോതി വദന്തി, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖം ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ കസ്സചിപി ധമ്മം ന കഥേതി, തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) നയേന വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം. തതോ ഏവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബലപരേതതായ സയനപരായണം സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനം ആജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ, മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദിസബ്ബമിഗജാതി. ബഹൂ ദേവാതി ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന നേസം അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചോ അന്തരഭേദോ ‘‘മഹാസമയസുത്തേന’’ (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. മാനുസാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗവസേന മാനുസാപി അനന്തഭേദാ. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ, തേ അപരപേതാദയോ മഹന്താ വേദിതബ്ബാ.

ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുളീരമുചലിന്ദനാമേന വദതി. ഗണ്ഠികാതി പബ്ബഗണ്ഠികാ. പണ്ഡിതോപി…പേ… ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി, കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ.

അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം സീലാദിനാ പരിപാചേതി നാമ സീഘംയേവ വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ. പരിപക്കം ഫുസ്സ ഫുസ്സ പത്വാ പത്വാ പരിപക്കഭാവാപാദനേന ബ്യന്തിം കരോതി നാമ. സുത്തഗുളേതി സുത്തവട്ടിയം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി ഉപമായ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന തസ്സ വദ്ധീതി ദസ്സേതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താ.

൨൨൯. നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോതി സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനിത്വാപി പദേസഞ്ഞുതായ അസമ്പായമാനോ തത്ഥ അത്തനോ അഞ്ഞാണകിരിയം പരിഹരിതും അസക്കോന്തോ ച ‘‘ഏവമേസാ നിയതീ’’തി നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോ.

൨൩൦. ധമ്മകഥായ അപസ്സയഭൂതോ അനുസ്സവോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അനുസ്സവീ, തേനേവസ്സ അപസ്സയവാദം ദസ്സേതും ‘‘അനുസ്സവനിസ്സിതോ’’തി ആഹ. സവനം സച്ചതോതി യം കിഞ്ചി അനുസ്സവം, തം സവനം സച്ചന്തി ഗഹേത്വാ ഠിതോ. പിടകസമ്പദായാതി ഗന്ഥസമ്പാദനേന, താദിസം ഗന്ഥം പഗുണം വാചുഗ്ഗതം കത്വാ തം നിസ്സായ ധമ്മം കഥേതി. തേനാഹ ‘‘വഗ്ഗപണ്ണാസകായാ’’തിആദി.

൨൩൨. മന്ദപഞ്ഞോതി പരിത്തപഞ്ഞോ. മോമൂഹോതി സമ്മുയ്ഹകോ. ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദിനാ വിവിധോ നാനപ്പകാരോ ഖേപോ വാചായ പരവാദാനം ഖീപനം വാചാവിക്ഖേപോ, തം വാചാവിക്ഖേപം, ന മരതി ന പച്ഛിജ്ജതി യഥാവുത്തോ വാദവിക്ഖേപോ ഏതായാതി അമരാ, തത്ഥ പവത്താ ദിട്ഠി അമരാവിക്ഖേപോ, തം അമരാവിക്ഖേപം. അപരിയന്തവിക്ഖേപന്തി ‘‘ഏവമ്പി മേ നോ’’തിആദിനാ പുച്ഛിതസ്സ അപരിയോസാപനവസേന വിക്ഖേപം. ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി ഏകസ്മിം സഭാവേ അനവട്ഠാനതോ. ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതീതി മിച്ഛാഗാഹതായ ഉത്തരവിധാനായ പുരിമപക്ഖം ഠപേത്വാ ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതി. അമരാസദിസായ അമരായ വിക്ഖേപോതി അമരാവിക്ഖേപോ.

ഇദം കുസലന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, ഇമിനാ പകാരേനാതി അത്ഥോ. അമരാവിക്ഖേപികോ യഥാ കുസലേ, ഏവം അഞ്ഞസ്മിം യം കിഞ്ചി കേനചി പുച്ഛിതം അത്ഥം അത്തനോ അരുച്ചനതായ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ വിക്ഖേപഞ്ഞേവ ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദി തത്ഥ തത്ഥ പുച്ഛിതാകാരപടിസേധനവസേന വിക്ഖിപനാകാരദസ്സനം. നനു ചേത്ഥ വിക്ഖേപവാദിനോ വിക്ഖേപപക്ഖസ്സ അനനുജാനനം വിക്ഖേപപക്ഖേ അവട്ഠാനം യുത്തന്തി? ന, തത്ഥാപി തസ്സ സമ്മൂള്ഹസ്സ പടിക്ഖേപവസേനേവ വിക്ഖേപവാദസ്സ പവത്തനതോ. തേന വുത്തം ‘‘നോ’’തി. തഥാ ഹി സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ രഞ്ഞാ അജാതസത്തുനാ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ പരലോകത്തികാദീനം പടിസേധനമുഖേന വിക്ഖേപം ബ്യാകാസി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘നനു ചായം സബ്ബോപി അമരാവിക്ഖേപികോ കുസലാദയോ ധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച യഥാഭൂതം അനവബുജ്ഝമാനോ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ പുച്ഛായ വിക്ഖേപമത്തം ആപജ്ജതി, തസ്സ കഥം ദിട്ഠിഗതഭാവോ. ന ഹി അവത്തുകാമസ്സ വിയ പുച്ഛിതമത്ഥം അജാനന്തസ്സ വിക്ഖേപകരണമത്തേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതികതാ യുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – ന ഹേവ ഖോ പുച്ഛായ വിക്ഖേപകരണമത്തേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതികതാ, അഥ ഖോ മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന. സസ്സതാഭിനിവേസേന മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോയേവ ഹി പുഗ്ഗലോ മന്ദബുദ്ധിതായ കുസലാദിധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച യാഥാവതോ അപ്പടിപജ്ജമാനോ അത്തനാ അവിഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ പരം വിഞ്ഞാപേതും അസക്കുണേയ്യതായ മുസാവാദഭയേന ച വിക്ഖേപം ആപജ്ജതീതി. അഥ വാ പുഞ്ഞപാപാനം തബ്ബിപാകാനഞ്ച അനവബോധേന അസദ്ദഹനേന ച തബ്ബിസയായ പുച്ഛായ വിക്ഖേപകരണംയേവ സുന്ദരന്തി ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അഭിനിവിസന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിസുംയേവ സാ ഏകാ ദിട്ഠി സത്തഭങ്ഗദിട്ഠി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ, ഇന്ദ്രിയബദ്ധതോ ച തതിയട്ഠാനഭാവേ ദസ്സിതോ.

൨൩൪. സന്നിധികാരകം കാമേതി ഏത്ഥ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനി അധിപ്പേതാനീതി തിലതണ്ഡുലാദിഗ്ഗഹണം, തസ്സ ലോകസ്സ അപ്പസാദപരിഹാരത്ഥം കദാചി തണ്ഡുലനാളിആദിസങ്ഗഹണകരണം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തിലതണ്ഡുലാദയോ പഞ്ഞായന്തീ’’തി.

൨൩൬. ആജീവകാ മതാ നാമാതി ഇമേ ആജീവകാ സബ്ബസോ സമ്മാപടിപത്തിരഹിതാ മിച്ഛാ ഏവ ച പടിപജ്ജമാനാ അധിസീലസങ്ഖാതസ്സ സീലജീവിതസ്സ അഭാവേന മതാ നാമ. പുത്തമതാതി മതപുത്താ. സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥീതി സമണം ഏവ ഗോതമം പരിസുദ്ധോ സുപരിപുണ്ണോ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയാവഹോ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥി. ഏതേനേത്ഥ ധമ്മസുധമ്മതാദിദീപനേന ബുദ്ധസുബുദ്ധതഞ്ച ദീപേതി, അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി ഇമിനാ ബാഹിരകേസു തസ്സ അഭാവം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സന്ദകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. മഹാസകുലുദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. അഭിഞ്ഞാതാതി ഏദിസോ ഏദിസോ ചാതി അഭിലക്ഖണവസേന ഞാതാ. അപ്പസദ്ദസ്സ വിനീതോ, അപ്പസദ്ദതായ മന്ദഭാണിതായ വിനീതോതി ച അപ്പസദ്ദവിനീതോതി വുച്ചമാനേ അഞ്ഞേന വിനീതഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി, ഭഗവാ പന സയമ്ഭുഞാണേന സയമേവ വിനീതോ. തസ്മാ പാളിയം ‘‘അപ്പസദ്ദവിനീതോ’’തി ന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ഭഗവാ അഞ്ഞേന വിനീതോ’’തി.

൨൩൮. ഹിയ്യോദിവസം ഉപാദായ തതോ ആസന്നാനി കതിപയാനി ദിവസാനി പുരിമാനി നാമ ഹോന്തി, പുരിമാനീതി ച പുബ്ബകാനി, അതീതാനീതി അത്ഥോ. തതോ പരന്തി യഥാ വുത്തഅതീതദിവസതോ അനന്തരം പരം പുരിമതരം അതിസയേന പുരിമത്താ. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു പവത്തിതോ യഥാക്കമം പുരിമപുരിമതരഭാവോ, ഏവം സന്തേപി യദേത്ഥ ‘‘പുരിമതര’’ന്തി വുത്തം, തതോ പഭുതി യം യം ഓരം, തം തം പരം, യം യം പരം, തം തം ‘‘പുരിമതര’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. കുതൂഹലയുത്താ സാലാ കുതൂഹലസാലാ യഥാ ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി. ഇമേ ദസ്സനാദയോ.

അയഥാഭൂതഗുണേഹീതി അയഥാഭൂതം മിച്ഛാദീപിതഅത്ഥമത്തേനേവ ഉഗ്ഘോസിതഗുണേഹി സമുഗ്ഗതോ ഘോസിതോ. തരന്തി അതിക്കമന്തി ഏതേനാതി തിത്ഥം, അഗ്ഗമഗ്ഗോ. ദിട്ഠിഗതികമഗ്ഗോ പന അയഥാഭൂതോപി തേസം തഥാ വിതരണം ഉപാദായ തിത്ഥന്തി വോഹരീയതീതി തം കരോന്താ തിത്ഥകരാ. ഓസരതീതി പവിസതി.

൨൩൯. സഹിതന്തി പുബ്ബാപരാവിരുദ്ധം. ന കിഞ്ചി ജാതന്തി പടിഞ്ഞാദോസഹേതുദോസഉദാഹരണദോസദുട്ഠദോസതായ ന കിഞ്ചി ജാതം. തേനാഹ ‘‘ആരോപിതോ തേ വാദോ’’തി. വദന്തി തേന പരിഭാസന്തീതി വാദോ ദോസോ. സഭാവക്കോസേനാതി സഭാവതോ പവത്തകോട്ഠാസേന.

൨൪൦. പീളേയ്യാതി മധുഭണ്ഡേന സഹ ഭാജനേ പീളേത്വാ ദദേയ്യ. സബ്രഹ്മചാരീഹി സമ്പയോജേത്വാതി സഹധമ്മികേഹി വിഹേഠനപയോഗം കത്വാ, തേനാഹ ‘‘വിവാദം കത്വാ’’തി.

൨൪൧. ഇതരീതരേനാതി പണീതതോ ഇതരേന. തേനാഹ ‘‘ലാമകലാമകേനാ’’തി.

൨൪൨. ഭത്തകോസകേനാതി കോസകഭത്തേന, ഖുദ്ദകസരാവഭത്തകേനാതി അത്ഥോ. ബേലുവമത്തഭത്താഹാരാതി ബില്ലപമാണഭത്തഭോജനാ. ഓട്ഠവട്ടിയാതി മുഖവട്ടിയാ. സബ്ബാകാരേനേവാതി സബ്ബപ്പകാരേനേവ. അനപ്പാഹാരോതി ന വത്തബ്ബോ കദാചി അപ്പാഹാരോതി കത്വാ. തത്ഥ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി അവിസയ്ഹം അപ്പാഹാരതം ഭഗവതോ ദസ്സേതും ‘‘പധാനഭൂമിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. മയാതി നിസ്സക്കവചനം. വിസേസതരാതി തേന ധമ്മേന വിസേസവന്തതരാ.

വതസമാദാനവസേനേവ പംസുകൂലം ധാരേന്തീതി പംസുകൂലികാതി ആഹ – ‘‘സമാദിന്നപംസുകൂലികങ്ഗാ’’തി, സദ്ദത്ഥോ പന ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ’’ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. പിണ്ഡപാതികാ സപദാനചാരിനോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ തത്ഥ സത്ഥേന ഛിന്ദിതത്താ സത്ഥലൂഖാനി. യം യം സപ്പായം, തസ്സേവ ഗഹണം ഉച്ചിനന്തി ആഹ ‘‘ഉച്ചിനിത്വാ…പേ… ഥിരട്ഠാനമേവ ഗഹേത്വാ’’തി. അലാബുലോമസാനീതി അലാബുലോമാനി വിയ സുഖുമതരാനി ചീവരസുത്തംസൂനി ഏതേസം സന്തീതി അലാബുലോമസാനി. പാതിതസാണപംസുകൂലന്തി കളേവരേന സദ്ധിം ഛഡ്ഡിതസാണമയം പംസുകൂലം, യം തുമ്ബമത്തേ പുളവേ ഓധുനിത്വാ സത്ഥാ ഗണ്ഹി.

‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫ’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൪൯) വുത്തം മധുകരഭിക്ഖാചാരവതം ‘‘പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തി (മഹാവ. ൭൩, ൧൨൮) വചനതോ ഭിക്ഖൂനം പകതിഭൂതം വതന്തി വുത്തം ‘‘ഉഞ്ഛാസകേ വതേ രതാ’’തി. വത-സദ്ദോ ചേത്ഥ പകതിവതസങ്ഖാതം സകവതം വദതി. തേനാഹ ‘‘ഉഞ്ഛാചരിയസങ്ഖാതേ ഭിക്ഖൂനം പകതിവതേ’’തി. ഉച്ചനീചഘരദ്വാരട്ഠായിനോതി മഹന്തഖുദ്ദകഗേഹാനം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകട്ഠായിനോ. കബരമിസ്സകം ഭത്തം സംഹരിത്വാതി കണാജകമിസ്സകം ഭത്തം സമ്പിണ്ഡിത്വാ. ഉമ്മാരതോ പട്ഠായാതി ഘരുമ്മാരതോ പട്ഠായ.

ചീവരാനുഗ്ഗഹത്ഥന്തി ചീവരാനുരക്ഖണത്ഥം. ഏത്ഥ ച യസ്മാ ബുദ്ധാ നാമ സദേവകേ ലോകേ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം, സാ ചസ്സ പുഞ്ഞക്ഖേത്തതാ പരമുക്കംസഗതാ, തസ്മാ സത്താനം താദിസം ഉപകാരം ആചിക്ഖിത്വാ തേ ച അനുഗ്ഗണ്ഹന്താ ഗഹപതിചീവരം സാദിയന്തി, ചതുപച്ചയസന്തോസേ പന നേ പരമുക്കംസഗതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൪൪. സപ്പച്ചയന്തി സഹേതുകം സകാരണം ഹുത്വാ ധമ്മം ദേസേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ചോദകോ പന അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘കിം പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇതരോ ‘‘നോ ന ദേസേതീ’’തിആദിനാ അധിപ്പായം വിവരതി. നിദാനന്തി ചേത്ഥ ഞാപകം ഉപ്പത്തികാരണം അധിപ്പേതം, തഞ്ച തസ്സ തസ്സ അനുപ്പത്തിയുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖഹരണതോ ‘‘സപ്പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പുരിമസ്സേവേതം വേവചന’’ന്തി. രാഗാദീനം വാ പടിഹരണം പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം, സഹ പാടിഹാരിയേനാതി സപ്പാടിഹാരിയം. രാഗാദിപടിസേധവസേനേവ ഹി സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി.

൨൪൫. തസ്സ തസ്സ പഞ്ഹസ്സാതി യം യം പഞ്ഹം പരോ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ. ഉപരി ആഗമനവാദപഥന്തി വിസ്സജ്ജനേ കതേ തതോ ഉപരി ആഗച്ഛനകം വാദമഗ്ഗം. വിസേസേത്വാ വദന്തോതി വത്തതി, ‘‘ഭോ ഗോതമ, വത്തുമരഹതീ’’തി അത്തനോ വാദഭേദനത്ഥം ആഹതം കാരണം അത്തനോ മാരണത്ഥം ആവുധം നിദസ്സേന്തോ വിയ വിസേസേത്വാ വദന്തോ പഹാരകേന വചനേന. അന്തരന്തരേതി മയാ വുച്ചമാനകഥാപബന്ധസ്സ അന്തരന്തരേ. ദദേയ്യ വദേയ്യ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസൂതി പരവാദീഹി സദ്ധിം വാദപടിവാദട്ഠാനേസു. തേ നിഗ്ഗഹേതും മയാ ദേസിതം സുത്തപദം ആനേത്വാ മമയേവ അനുസാസനിം ഓവാദം പച്ചാസീസന്തി.

൨൪൬. സമ്പാദേമീതി മനോരഥം സമ്പാദേമി. പരിപൂരേമീതി അജ്ഝാസയം പരിപൂരേമി. അധിസീലേതി അധികേ ഉത്തമസീലേ. സാവകസീലതോ ച പച്ചേകബുദ്ധസീലതോ ച ബുദ്ധാനം സീലം അധികം ഉക്കട്ഠം പരമുക്കംസതോ അനഞ്ഞസാധാരണഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധസീലം നാമ കഥിത’’ന്തി. ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാതി തത്ഥ തത്ഥ ഠാനസോ ഉപ്പന്നപഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. അവസേസാ പഞ്ഞാതി ഇധ പാളിയം ആഗതാ അനാഗതാ ച യഥാവുത്തഞാണദ്വയവിനിമുത്താ പഞ്ഞാ.

൨൪൭. വിസേസാധിഗമാനന്തി സതിപട്ഠാനാദീനം അധിഗന്ധബ്ബവിസേസാനം. അഭിഞ്ഞാ നാമ ഛ അഭിഞ്ഞാ, താസു ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഛളഭിഞ്ഞാരഹതോവ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഇധ അഭിഞ്ഞാതി അധിപ്പേതാ, തസ്സ വോസാനം പരിയോസാനം പാരമീ പരമുക്കംസാതി അവകംസാതി ച അഗ്ഗഫലം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞാ…പേ… അരഹത്തം പത്താ’’തി.

ഉപായപധാനേതി അരിയഫലാധിഗമനസ്സ ഉപായഭൂതേ പധാനേ. ‘‘അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദാദിഅത്ഥാ’’തി ഗഹിതാ തഥേവ ഹോന്തി, തം അത്ഥം സാധേന്തിയേവാതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപകോ സമ്മാ-സദ്ദോതി യഥാഅധിപ്പേതത്ഥസ്സ അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദാദിനോ ഉപായഭൂതേ, പധാനഉപായഭൂതേതി അത്ഥോ. സമ്മാ-സദ്ദസ്സ വാ യോനിസോ അത്ഥദീപകതം സന്ധായ ‘‘യോനിസോ പധാനേ’’തി വുത്തം. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദം ഉപ്പാദേതി പവത്തേതി വാ. വായമതീതി പയോഗപരക്കമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി കായികചേതസികവീരിയം കരോതി. ചിത്തം ഉക്ഖിപതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന കോസജ്ജപക്ഖതോ ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി സമ്മപ്പധാനഭൂതം വീരിയം പവത്തേതി. പടിപാടിയാ പനേതാനി ചത്താരി പദാനി ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മസാതച്ചകിരിയാഹി യോജേതബ്ബാനി. ‘‘പദഹതീ’’തി വാ ഇമിനാ ആസേവനാദീഹി സദ്ധിം സിഖാപത്തം ഉസ്സോള്ഹിവീരിയം യോജേതബ്ബം. വഡ്ഢിയാ പരിപൂരണത്ഥന്തി യാവതാ ഭാവനാപാരിപൂരിയാ പരിപൂരണത്ഥം. യാ ഠിതീതി യാ കുസലാനം ധമ്മാനം പടിപക്ഖവിഗമേന അവട്ഠിതി. സോ അസമ്മോസോതി സോ അവിനാസോ. യം വേപുല്ലന്തി യോ സബ്ബസോ വിപുലഭാവോ മഹന്തതാ. ഭാവനാപാരിപൂരീതി ഭാവനായ പരിപൂരിതാ. അത്ഥോതിപി വേദിതബ്ബം പുരിമപച്ഛിമപദാനം സമാനത്ഥഭാവതോ.

പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാതംതംവിസേസാധിഗമസ്സ പടിപദാവിഭാവനായ ആരദ്ധത്താ. അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പജ്ജനേന അനത്ഥാവഹതാ നാമ നത്ഥീതി വുത്തം – ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനാ’’തി വചനം ഉപ്പന്നാനം രാസന്തരഭാവേന ഗഹിതത്താ. തഥാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനേനാതി വുത്തം – അനുപ്പജ്ജമാനാതി വചനം ഉപ്പന്നാനം രാസന്തരഭാവേന ഗഹിതത്താ. നിരുജ്ഝമാനാതി പടിപക്ഖസമായോഗേന വിനസ്സമാനാ, ന ഖണനിരോധവസേന നിരുജ്ഝമാനാ.

ലോഭാദയോ വേദിതബ്ബാ, യേ ആരദ്ധവിപസ്സകാനം ഉപ്പജ്ജനാരഹാ. സകിം ഉപ്പജ്ജിത്വാതി സഭാവകഥനമത്തമേതം. ഏകവാരമേവ ഹി മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. നിരുജ്ഝമാനോതി സരസേനേവ നിരുജ്ഝമാനോ. ന ഹി തസ്സ പടിപക്ഖസമായോഗോ നാമ അത്ഥി. ഫലസ്സാതി അനന്തരകാലേവ ഉപ്പജ്ജനകഫലസ്സ. പച്ചയം ദത്വാവ നിരുജ്ഝതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗോ സമ്പതി ആയതിഞ്ച ഏകന്തേനേവ അത്ഥാവഹോതി ദസ്സേതി. പുരിമസ്മിമ്പീതി ‘‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’’ന്തി ഏതസ്മിം തതിയവാരേപി. ‘‘സമഥവിപസ്സനാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥായം, തം പന മഗ്ഗസ്സ അനുപ്പന്നതായ സബ്ഭാവതോ, അനുപ്പജ്ജമാനേ ച തസ്മിം വട്ടാനത്ഥസബ്ഭാവതോതി മഗ്ഗസ്സപി സാധാരണഭാവതോ ന യുത്തന്തി പടിക്ഖിപതി. യദി സമഥവിപസ്സനാനമ്പി അനുപ്പത്തി അനത്ഥാവഹാ, മഗ്ഗസ്സ അനുപ്പത്തിയാ വത്തബ്ബം നത്ഥീതി.

മഹന്തം, ഗാരവം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സങ്ഘഗാരവേന യഥാരുചി വന്ദിതും ന ലഭാമീ’’തി സങ്ഘേന സഹ ന നിക്ഖമി. ഏത്തകം ധാതൂനം നിധാനം നാമ അഞ്ഞത്ര നത്ഥി, മഹാധാതുനിധാനതോ ഹി നീഹരിത്വാ കതിപയാ ധാതുയോ തത്ഥ തത്ഥ ചേതിയേ ഉപനീതാ, ഇധ പന രാമഗാമഥൂപേ വിനട്ഠേ നാഗഭവനം പവിട്ഠാ ദോണമത്താ ധാതുയോ ഉപനീതാ. അതിമന്ദാനി നോതി നനു അതിവിയ മന്ദാനി.

സംവിജ്ജിത്വാതി ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ ഈദിസം അനത്ഥം പാപുണിസ്സതീ’’തി സംവേഗം ജനേത്വാ. ഈദിസം നാമ മാദിസം ആരബ്ഭ വത്തബ്ബന്തി കിം വദതീതി തം വചനം അനാദിയന്തോ.

സന്തസമാപത്തിതോ അഞ്ഞം സന്ഥമ്ഭനകാരണം ബലവം നത്ഥീതി തതോ പരിഹീനോ സമ്മാപടിപത്തിയം പതിട്ഠാ കഥം ഭവിസ്സതീതി ആഹ ‘‘സന്തായ…പേ… ന സക്കോതീ’’തി. ന ഹി മഹാരജ്ജുയാ ഛിന്നായ സുത്തതന്തൂ സന്ഥമ്ഭേതും സക്കോന്തീതി. സമഥേ ദസ്സേത്വാ തേന സമാനഗതികാ ഇമസ്മിം വിസയേ വിപസ്സനാപീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഏവം ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി.

കാസാവന്തി കാസാവവത്ഥം. കച്ഛം പീളേത്വാ നിവത്ഥന്തി പച്ഛിമം ഓവട്ടികം പീളേന്തോ വിയ ദള്ഹം കത്വാ നിവത്ഥം അദ്ദസംസൂതി യോജനാ.

വുത്തനയേനാതി (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൩൯൪) ‘‘കാമാ നാമേതേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തിആദിനാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ആദീനവദസ്സനപുബ്ബകനേക്ഖമ്മപടിപത്തിയാ ഛന്ദരാഗം വിക്ഖമ്ഭയതോ സമുച്ഛിന്ദന്തസ്സ ച ‘‘അനുപ്പന്നോ ച കാമാസവോ ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനാദീസു (മ. നി. ൧.൧൫ ആദയോ; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫ ആദയോ) വുത്തനയേന. ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധവിപാകോതി തദാരമ്മണമാഹ. അനുഭവിത്വാ ഭവിത്വാ ച വിഗതം ഭൂതവിഗതം. അനുഭൂതഭൂതാ ഹി ഭൂതതാസാമഞ്ഞേന ഭൂത-സദ്ദേന വുത്താ. സാമഞ്ഞമേവ ഹി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസീയതീതി. അനുഭൂതസദ്ദോ ച കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവതോ അനുഭവകവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വിപാകോ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധോ ഭുത്വാവിഗതോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, വികപ്പഗാഹവസേന രാഗാദീഹി തബ്ബിപക്ഖേഹി ച അകുസലം കുസലഞ്ച കമ്മം ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ വിഗതന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. യഥാവുത്തോ പന വിപാകോ കേവലം ആരമ്മണരസാനുഭവനവസേനേവ പവത്തതീതി അനുഭവിത്വാ വിഗതത്താ നിപ്പരിയായേനേവ വുത്തോ, തസ്സ ച തഥാ വുത്തത്താ കമ്മം ഭവിത്വാ വിഗതപരിയായേന, യം ‘‘ഉപ്പന്നാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഗഹേത്വാ തംസദിസാനം പഹാനം, വുദ്ധി ച വുത്താ. വിപച്ചിതും ഓകാസകരണവസേന ഉപ്പതിതം അതീതകമ്മഞ്ച തതോ ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോ അനാഗതോ വിപാകോ ച ‘‘ഓകാസകതുപ്പന്നോ’’തി വുത്തോ. യം ഉപ്പന്നസദ്ദേന വിനാപി വിഞ്ഞായമാനം ഉപ്പന്നം സന്ധായ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാന’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧൦.൨൧൭, ൨൧൯) വുത്തം.

തേസൂതി വിപസ്സനായ ഭൂമിഭൂതേസു ഖന്ധേസു. അനുസയിതകിലേസാതി അനുസയവസേന പവത്താ അപ്പഹീനാ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാ കിലേസാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ ‘‘അതീതാ…പേ… ന വത്തബ്ബാ’’തി. തേസഞ്ഹി അമ്ബരുക്ഖോപമായ വത്തമാനാദിതാ ന വത്തബ്ബാ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാനം താദിസസ്സ വിഭാഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. അപ്പഹീനാവ ഹോന്തീതി ഇമിനാ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയട്ഠോതി ദസ്സേതി. ഇദം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമാതി ഇദം തേസു ഖന്ധേസു ഉപ്പത്തിരഹകിലേസജാതം തായ ഏവ ഉപ്പത്തിരഹതായ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ, തേഭൂമകഭൂമിലദ്ധാ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. താസു താസു ഭൂമീസൂതി മനുസ്സദേവാദിഅത്തഭാവസങ്ഖാതേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. തസ്മിം തസ്മിം സന്താനേ അനുപ്പത്തിഅനാപാദിതതായ അസമുഗ്ഘാതിതാ. ഏത്ഥ ച ലദ്ധഭൂമികം ഭൂമിലദ്ധന്തി വുത്തം അഗ്ഗിആഹിതോ വിയ.

ഓകാസകതുപ്പന്ന-സദ്ദേപി ച ഓകാസോ കതോ ഏതേനാതി ഓകാസോ കതോ ഏതസ്സാതി ച അത്ഥദ്വയേപി കത-സദ്ദസ്സ പരനിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ. ആഹതഖീരരുക്ഖോ വിയ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന അധിഗ്ഗഹിതം ആരമ്മണം, അനാഹതഖീരരുക്ഖോ വിയ അവിക്ഖമ്ഭിതതായ അന്തോഗധകിലേസം ആരമ്മണം. നിമിത്തഗ്ഗാഹകാവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ വാ പുഗ്ഗലാ ആഹതാനാഹതഖീരരുക്ഖസദിസാ. പുരിമനയേനേവാതി അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നേ വിയ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? അസമുഗ്ഘാതിതത്താ’’തി യോജേത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

വുത്തം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ. തത്ഥ ച മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാനമേവ തിധാ നവത്തബ്ബതം അപാകടം സുപാകടം കാതും അജാതഫലരുക്ഖോ ഉപമാഭാവേന ആഗതോ. അതീതാദീനം അപ്പഹീനതാ ദസ്സനത്ഥമ്പി ‘‘ജാതഫലരുക്ഖേന ദീപേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ അച്ഛിന്നേ രുക്ഖേ നിബ്ബത്താരഹാനി ഫലാനി ഛിന്നേ അനുപ്പജ്ജമാനാനി ന കദാചി സസഭാവാനി അഹേസും ഹോന്തി ഭവിസ്സന്തി ചാതി താനി അതീതാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബാനി, ഏവം മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ ച ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഛേദേ അസതി ഫലാനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സതി ച നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഛേദസ്സ സാത്ഥകതാ, ഏവം മഗ്ഗഭാവനായ ച സാത്ഥകതാ യോജേതബ്ബാ.

തേപി പജഹതിയേവ കിലേസപ്പഹാനേനേവ തേസമ്പി അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനതോ. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ. ഉപാദിന്നഅനുപാദിന്നതോതി ഉപാദിന്നഖന്ധതോ ചേവ കിലേസതോ ച. ഉപപത്തിവസേന വുട്ഠാനം ദസ്സേതുമാഹ – ‘‘ഭവവസേന പനാ’’തിആദി. യേ സോതാപന്നസ്സ സത്ത ഭവാ അപ്പഹീനാ, തതോ പഞ്ച ഠപേത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ‘‘സുഗതിഭവേകദേസാ’’തി അധിപ്പേതാ. സുഗതികാമഭവതോതി സുഗതിഭവേകദേസഭൂതകാമഭവതോ. അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവതോ വുട്ഠാതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനസമുഗ്ഘാതഭാവതോ. യദി അരഹത്തമഗ്ഗോ ഏവ അരിയമഗ്ഗോ സിയാ, സോ ഏവ സബ്ബകിലേസേ പജഹേയ്യ, സബ്ബഭവേഹിപി വുട്ഠഹേയ്യ. യസ്മാ പന ഓധിസോവ കിലേസാ പഹീയന്തി, തസ്മാ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി പഹീനാവസേസേ കിലേസേ സോ പജഹതി, ഇതി ഇമം സാമത്ഥിയം സന്ധായ ‘‘സബ്ബഭവേഹി വുട്ഠാതിയേവാതിപി വദന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി സോ ഏവ ‘‘വജിരൂപമോ’’തി വുത്തോ.

ഹോതു താവ വുത്തനയേന അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദായ, ഉപ്പന്നാനം ഉപ്പന്നസദിസാനം പഹാനായ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനായ മഗ്ഗഭാവനാ, അഥ മഗ്ഗക്ഖണേ കഥം അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നാനഞ്ച ഠിതിയാ ഭാവനാ ഹോതി ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ തസ്സാതി ചോദേതി, ഇതരോ ‘‘മഗ്ഗപ്പവത്തിയായേവാ’’തി പരിഹാരമാഹ. മഗ്ഗോ ഹി കാമഞ്ചേകചിത്തക്ഖണികോ, തഥാരൂപോ പനസ്സ പവത്തിവിസേസോ, യം അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ സാതിസയം ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച സവിസേസം പാരിപൂരിം പാപുണന്തി. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗോ ഹീ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി അരിയമഗ്ഗോ വത്തമാനക്ഖണേ അനുപ്പന്നോ നാമ ന ഹോതി, അനുപ്പന്നപുബ്ബതം ഉപാദായ ഉപചാരവസേന തഥാ വുച്ചതീതി ദസ്സേതും ‘‘അനാഗതപുബ്ബം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അയമേവാതി അയം മഗ്ഗസ്സ യഥാപച്ചയപവത്തി ഏവ ഠിതി നാമാതി, മഗ്ഗസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ മഗ്ഗമ്പി ഭാവേന്തോ ഏവ തസ്സ ഠിതിയാ ഭാവേതീതി വത്തും വട്ടതി.

ഉപസമമാനം ഗച്ഛതീതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഉപസമേന്തം വത്തതി. പുബ്ബഭാഗിന്ദ്രിയാനി ഏവ വാ അധിപ്പേതാനി. തേനേവാഹ ‘‘കിലേസൂപസമത്ഥം വാ ഗച്ഛതീ’’തി.

൨൪൮. അധിമുച്ചനട്ഠേനാതി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൨൯; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൬൬) അധികം സവിസേസം മുച്ചനട്ഠേന, തേനാഹ ‘‘സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ’’തി. ഏതേന സതിപി സബ്ബസ്സപി രൂപാവചരജ്ഝാനസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പടിപക്ഖതോ വിമുത്തഭാവേ യേന ഭാവനാവിസേസേന തം ഝാനം സാതിസയം പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചിത്വാ പവത്തതി, സോ ഭാവനാവിസേസോ ദീപിതോ. ഭവതി ഹി സമാനജാതിയുത്തോപി ഭാവനാവിസേസേന പവത്തിആകാരവിസേസോ. യഥാ തം സദ്ധാവിമുത്തതോ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ, തഥാ പച്ചനീകധമ്മേഹി സുട്ഠു വിമുത്തതായ ഏവ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ അഭിരതിവസേന സുട്ഠു അധിമുച്ചനട്ഠേനപി വിമോക്ഖോ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണേ ചാ’’തിആദി. അയം പനത്ഥോതി അയം അധിമുച്ചനത്ഥോ പച്ഛിമവിമോക്ഖേ നിരോധേ നത്ഥി. കേവലോ വിമുത്തത്ഥോ ഏവ തത്ഥ ലബ്ഭതി, തം സയമേവ പരതോ വക്ഖതി.

രൂപീതി യേനായം സസന്തതിപരിയാപന്നേന രൂപേന സമന്നാഗതോ, തം യസ്സ ഝാനസ്സ ഹേതുഭാവേന വിസിട്ഠം രൂപം ഹോതി. യേന വിസിട്ഠേന രൂപേന ‘‘രൂപീ’’തി വുച്ചേയ്യ രൂപീ-സദ്ദസ്സ അതിസയത്ഥദീപനതോ, തദേവ സസന്തതിപരിയാപന്നരൂപനിമിത്തം ഝാനമിവ പരമത്ഥതോ രൂപീഭാവസാധകന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി. രൂപജ്ഝാനം രൂപം ഉത്തരപദലോപേന. രൂപാനീതി പനേത്ഥ പുരിമപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘നീലകസിണാദീനി രൂപാനീ’’തി.

അന്തോഅപ്പനായം സുഭന്തി ആഭോഗോ നത്ഥീതി ഇമിനാ പുബ്ബാഭോഗവസേന അധിമുത്തി സിയാതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹേത്ഥ തഥാവത്തബ്ബതാപത്തിചോദനാ അനവകാസാ ഹോതി. യസ്മാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു തത്ഥ കതാധികാരാനം അഭിരതിവസേന സുട്ഠു അധിമുത്തി സിയാ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം തഥാ തതിയോ വിമോക്ഖോ സംവണ്ണിതോ. യസ്മാ പന മേത്താദിവസേന പവത്തമാനാ ഭാവനാ സത്തേ അപ്പടികൂലതോ ദഹതി, തേ സുഭതോ അധിമുച്ചിത്വാവ പവത്തതി, തസ്മാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൨൧൨) ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ ‘‘സുഭവിമോക്ഖോ’’തി വുത്താ, തയിദം ഉഭയമ്പി തേന തേന പരിയായേന വുത്തത്താ ന വിരുജ്ഝതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസോതി അനവസേസതോ. ന ഹി ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏകദേസോപി തത്ഥ അവസിട്ഠോതി. വിസ്സട്ഠത്താതി യഥാപരിച്ഛിന്നേ കാലേ നിരോധിതത്താ. ഉത്തമോ വിമോക്ഖോ നാമ അരിയേഹേവ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ, അരിയഫലപരിയോസാനത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനപ്പത്തിഭാവതോ ച.

൨൪൯. അഭിഭവതീതി അഭിഭു (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൭൩; അ. നി. ടീ. ൩.൬.൬൧-൬൫) പരികമ്മം, ഞാണം വാ. അഭിഭു ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. അഭിഭവിതബ്ബം വാ ആരമ്മണസങ്ഖാതം ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. ആരമ്മണാഭിഭവനതോ അഭിഭു ച തം ആയതനഞ്ച യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ചാതിപി സസമ്പയുത്തം ഝാനം അഭിഭായതനം. തേനാഹ ‘‘അഭിഭവനകാരണാനീ’’തിആദി. താനീതി അഭിഭായതനസഞ്ഞിതാനി ഝാനാനി. സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ആഭോഗോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാവസേന ഝാനക്ഖണേ പവത്തം അഭിഭവനാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പരികമ്മവസേന അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ, ന അപ്പനാവസേന. ന ഹി പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണാ അപ്പനാ അജ്ഝത്തവിസയാ സമ്ഭവതി. തം പന അജ്ഝത്ത പരികമ്മവസേന ലദ്ധം കസിണനിമിത്തം അസുവിസുദ്ധമേവ ഹോതി, ന ബഹിദ്ധാ പരികമ്മവസേന ലദ്ധം വിയ വിസുദ്ധം.

പരിത്താനീതി യഥാലദ്ധാനി സുപ്പസരാവമത്താനി. തേനാഹ ‘‘അവഡ്ഢിതാനീ’’തി. പരിത്തവസേനേവാതി വണ്ണവസേന ആഭോഗേ വിജ്ജമാനേപി പരിത്തവസേനേവ ഇദമഭിഭായതനം വുത്തം. പരിത്തതാ ഹേത്ഥ അഭിഭവനസ്സ കാരണം. വണ്ണാഭോഗേ സതിപി അസതിപി അഭിഭായതനഭാവനാ നാമ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സേവ സമ്ഭവതി, ന ഇതരസ്സാതി ‘‘ഞാണുത്തരികോ പുഗ്ഗലോ’’തി. അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതീതി ഏത്ഥ അഭിഭവനം സമാപജ്ജനഞ്ച ഉപചാരജ്ഝാനാധിഗമസമനന്തരമേവ അപ്പനാഝാനുപ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീ’’തി. സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനാതി ച അപ്പനാപരിവാസാഭാവസ്സ ലക്ഖണവചനമേതം. യോ ‘‘ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ’’തി വുച്ചതി, തതോപി ഞാണുത്തരസ്സേവ അഭിഭായതനഭാവനാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നിമിത്തേ. അപ്പനം പാപേതീതി ഭാവനാ അപ്പനം നേതി.

ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘ഉപ്പന്നേ ഉപചാരജ്ഝാനേ തം ആരബ്ഭ യേ ഹേട്ഠിമന്തേന ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ പവത്തന്തി, തേ ഉപചാരജ്ഝാന പക്ഖികാ ഏവ, തദനന്തരഞ്ച ഭവങ്ഗപരിവാസേന ഉപചാരാസേവനായ ച വിനാ അപ്പനാ ഹോതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവ അപ്പനം പാപേതീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം. ന ഹി പാരിവാസികപരികമ്മേന അപ്പനാവാരോ ഇച്ഛിതോ, നാപി മഹഗ്ഗതപ്പമാണജ്ഝാനേസു വിയ ഉപചാരജ്ഝാനേ ഏകന്തതോ പച്ചവേക്ഖണാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, തസ്മാ ഉപചാരജ്ഝാനാധിഗമതോ പരം കതിപയഭവങ്ഗചിത്താവസാനേ അപ്പനം പാപുണന്തോ ‘‘സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീ’’തി വുത്തോ. ‘‘സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനാ’’തി ച അധിപ്പായികമിദം വചനം, ന നീതത്ഥം, അധിപ്പായോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ന അന്തോസമാപത്തിയം തദാ തഥാരൂപസ്സ ആഭോഗസ്സ അസമ്ഭവതോ, സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ആഭോഗോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാവസേന ഝാനക്ഖണേ പവത്തം അഭിഭവനാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൦൪) പന ‘‘ഇമിനാ പനസ്സ പുബ്ബഭാഗോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. അന്തോസമാപത്തിയം തഥാ ആഭോഗാഭാവേ കസ്മാ ‘‘ഝാനസഞ്ഞായപീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അഭിഭവ…പേ… അത്ഥീ’’തി.

വഡ്ഢിതപ്പമാണാനീതി വിപുലപ്പമാണാനീതി അത്ഥോ, ന ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലാദിവസേന വഡ്ഢിതപ്പമാണാനീതി തഥാ വഡ്ഢനസ്സേവേത്ഥ അസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘മഹന്താനീ’’തി.

രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി രൂപസഞ്ഞീ, ന രൂപസഞ്ഞീ അരൂപസഞ്ഞീ. സഞ്ഞാസീസേന ഝാനം വദതി. രൂപസഞ്ഞായ അനുപ്പാദനമേവേത്ഥ അലാഭിതാ. ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പന്നന്തി ബഹിദ്ധാവത്ഥുസ്മിംയേവ ഉപ്പന്നം. അഭിധമ്മേ പന ‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി, അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി ഏവം ചതുന്നം അഭിഭായതനാനം ആഗതത്താ അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൦൪) ‘‘കസ്മാ പന യഥാ സുത്തന്തേ – ‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനീ’തിആദി വുത്തം, ഏവം അവത്വാ ഇധ ചതൂസുപി അഭിഭായതനേസു അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞിതാവ വുത്താ’’തി ചോദനം കത്വാ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോ’’തി കാരണം വത്വാ ‘‘തത്ഥ വാ ഹി ഇധ വാ ബഹിദ്ധാരൂപാനേവ അഭിഭവിതബ്ബാനി, തസ്മാ താനി നിയമതോ വത്തബ്ബാനീതി തത്രാപി ഇധാപി വുത്താനി. ‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ’തി ഇദം പന സത്ഥു ദേസനാവിലാസമത്തമേവാ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി സഹിതാനി ച സബ്ബാനി ‘‘പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി വുത്താനി, തഥാ ‘‘അപ്പമാണാനീ’’തി ദട്ഠബ്ബാനി. അത്ഥി ഹി ഏസോ പരിയായോ ‘‘പരിത്താനി അഭിഭുയ്യ താനി ചേ കദാചി വണ്ണവസേന ആഭുജിതാനി ഹോന്തി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി അഭിഭുയ്യാ’’തി. പരിയായകഥാ ഹി സുത്തന്തദേസനാതി. അഭിധമ്മേ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി വിസും വുത്താനി, തഥാ സഹിതാനി. അത്ഥി ഹി ഉഭയത്ഥ അഭിഭവനപരിയായോതി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തിആദിനാ പഠമദുതിയഅഭിഭായതനേസു പഠമവിമോക്ഖോ, തതിയചതുത്ഥാഭിഭായതനേസു ദുതിയവിമോക്ഖോ, വണ്ണാഭിഭായതനേസു തതിയവിമോക്ഖോ ച അഭിഭവനപ്പവത്തിതോ സങ്ഗഹിതോ, അഭിധമ്മേ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വിമോക്ഖാഭിഭായതനാനി അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വിമോക്ഖേ വജ്ജേത്വാ അഭിഭായതനാനി കഥിതാനി, സബ്ബാനി ച വിമോക്ഖകിച്ചാനി ഝാനാനി വിമോക്ഖദേസനായം വുത്താനി. തദേതം ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി ആഗതസ്സ അഭിഭായതനദ്വയസ്സ അഭിധമ്മേ അഭിഭായതനേസു അവചനതോ ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനഞ്ച സബ്ബവിമോക്ഖകിച്ചസാധാരണവചനഭാവതോ വവത്ഥാനം കതന്തി വിഞ്ഞായതി.

‘‘അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോ’’തി ഇദം അഭിധമ്മേ കത്ഥചിപി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപാനി പസ്സതീ’’തി അവത്വാ സബ്ബത്ഥ യം വുത്തം ‘‘ബഹിദ്ധാരൂപാനി പസ്സതീ’’തി, തസ്സ കാരണവചനം. തേന യം അഞ്ഞഹേതുകം, തം തേന ഹേതുനാ വുത്തം, യം പന ദേസനാവിലാസഹേതുകം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞിതായ ഏവ അഭിധമ്മേ വചനം, ന തസ്സ അഞ്ഞം കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതാ ച തേസം ബഹിദ്ധാരൂപാനം വിയ അവിഭൂതത്താ, ദേസനാവിലാസോ ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനവസേന വേദിതബ്ബോ, വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വിജ്ജമാനപരിയായകഥനഭാവതോ. ‘‘സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി ഏതേനേവ സിദ്ധത്താ നീലാദിഅഭിഭായതനാനി ന വത്തബ്ബാനീതി ചേ? ന, നീലാദീസു കതാധികാരാനം നീലാദിഭാവസ്സേവ അഭിഭവനകാരണത്താ. ന ഹി തേസം പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധവണ്ണാനം പരിത്തതാ തദപ്പമാണതാ വാ അഭിഭവനകാരണം, അഥ ഖോ നീലാദിഭാവോ ഏവാതി. ഏതേസു ച പരിത്താദികസിണരൂപേസു യം ചരിതസ്സ ഇമാനി അഭിഭായതനാനി ഇജ്ഝന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി വുത്തം.

സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേനാതി സകലനീലവണ്ണനീലനിദസ്സനനീലനിഭാസാനം സാധാരണവസേന. വണ്ണവസേനാതി സഭാവവണ്ണവസേന. നിദസ്സനവസേനാതി പസ്സിതബ്ബതാവസേന. ഓഭാസവസേനാതി സപ്പഭാസതായ അവഭാസനവസേന. ഉമാപുപ്ഫന്തി അതസിപുപ്ഫം. നീലമേവ ഹോതി വണ്ണസങ്കരാഭാവതോ. ബാരാണസിയം ഭവന്തി ബാരാണസിയം സമുട്ഠിതം.

തേ ധമ്മേതി തേ സതിപട്ഠാനാദിധമ്മേ ചേവ അട്ഠവിമോക്ഖധമ്മേ ച. ചിണ്ണവസീഭാവായേവ തത്ഥ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ പരിയോസാനുത്തരം സതം ഗതാ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താ.

൨൫൦. സകലട്ഠേനാതി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൩൪൬; അ. നി. ടീ. ൩.൧൦.൨൫) സകലഭാവേന, അസുഭനിമിത്താദീസു വിയ ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനവസേസതോ ഗഹേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. യഥാ ഖേത്തം സസ്സാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം വഡ്ഢിട്ഠാനഞ്ച, ഏവമേവ തംതംസമ്പയുത്തധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘ഖേത്തട്ഠേനാ’’തി. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഇദം ഉദ്ധം അധോ തിരിയന്തി യോജേതബ്ബം. പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏവ ഹി സബ്ബത്ഥ കസിണം വഡ്ഢേതബ്ബം. തേന തേന കാരണേനാതി ഉപരിആദീസു തേന തേന കസിണേന. യഥാ കിന്തി ആഹ – ‘‘ആലോകമിവ രൂപദസ്സനകാമോ’’തി, യഥാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഉദ്ധം ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, ഉദ്ധം ആലോകം പസാരേതി, അധോ ചേ, അധോ, സമന്തതോ ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, സമന്തതോ ആലോകം പസാരേതി, ഏവം സബ്ബകസിണന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്സാതി പഥവീകസിണാദീസു ഏകേകസ്സ. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമനത്ഥന്തി അഞ്ഞകസിണഭാവാനുപഗമനദീപനത്ഥം, അഞ്ഞസ്സ വാ കസിണഭാവാനുപഗമനദീപനത്ഥം. ന ഹി അഞ്ഞേന പസാരിതകസിണം തതോ അഞ്ഞേന പസാരിതകസിണഭാവം ഉപഗച്ഛതി, ഏവമ്പി നേസം അഞ്ഞകസിണസമ്ഭേദാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ന അഞ്ഞം പഥവീആദി. ന ഹി ഉദകേന ഠിതട്ഠാനേ സസമ്ഭാരപഥവീ അത്ഥി. അഞ്ഞകസിണസമ്ഭേദോതി ആപോകസിണാദിനാ സങ്കരോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേസകസിണേസു. ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനവസേസഫരണം പമാണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ അപ്പമാണം. തേനേവ ഹി നേസം കസിണസമഞ്ഞാ. തഥാ ഹി ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചേതസാ ഫരന്തോതി ഭാവനാചിത്തേന ആരമ്മണം കരോന്തോ. ഭാവനാചിത്തഞ്ഹി കസിണം പരിത്തം വാ വിപുലം വാ സകലമേവ മനസി കരോതി.

കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തം വിഞ്ഞാണം ഫരണഅപ്പമാണവസേന ‘‘വിഞ്ഞാണകസിണ’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി തം ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. കസിണവസേനാതി ഉഗ്ഘാടിതകസിണവസേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ. യത്തകഞ്ഹി ഠാനം കസിണം പസാരിതം, തത്തകം ആകാസഭാവനാവസേന ആകാസം ഹോതീതി. ഏവം യത്തകം ഠാനം ആകാസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠിതം, തത്തകം ആകാസമേവ ഹുത്വാ വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തനതോ ആഗമനവസേന വിഞ്ഞാണകസിണേപി ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വുത്താതി ‘‘കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസവസേന തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ.

൨൫൨. വുത്തോയേവ വമ്മികസുത്തേ. നിസ്സിതഞ്ച ഛവത്ഥുനിസ്സിതത്താ വിപസ്സനാഞാണസ്സ. പടിബദ്ധഞ്ച തേന വിനാ അപ്പവത്തനതോ കായസഞ്ഞിതാനം രൂപധമ്മാനം ആരമ്മണകരണതോ ച. സുട്ഠു ഭാതി ഓഭാസതീതി വാ സുഭോ. കുരുവിന്ദജാതിആദിജാതിവിസേസോപി മണി ആകരപാരിസുദ്ധിമൂലകോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സുപരിസുദ്ധആകരസമുട്ഠിതോ’’തി. ദോസനീഹരണവസേന പരികമ്മനിപ്ഫത്തീതി ആഹ ‘‘സുട്ഠു കതപരികമ്മോ അപനീതപാസാണസക്ഖരോ’’തി. ധോവനവേധനാദീഹീതി ചതൂസു പാസാണേസു ധോവനേന ചേവ കാളകാദിഅപഹരണത്ഥായ സുത്തേന ആവുനനത്ഥായ ച വിജ്ഝനേന. താപസണ്ഹകരണാദീനം സങ്ഗഹോ ആദി-സദ്ദേന. വണ്ണസമ്പത്തിന്തി സുത്തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിം.

മണി വിയ കരജകായോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബതോ. ആവുതസുത്തം വിയ വിപസ്സനാഞാണം അനുപവിസിത്വാ ഠിതത്താ. ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ വിപസ്സനാലാഭീ ഭിക്ഖു സമ്മദേവ തസ്സ ദസ്സനതോ. തദാരമ്മണാനന്തി രൂപധമ്മാരമ്മണാനം. ഫസ്സപഞ്ചമകചിത്തചേതസികഗ്ഗഹണേന ഗഹിതധമ്മാപി വിപസ്സനാചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തേസം വിപസ്സനാഞാണഗതികത്താ ‘‘ആവുതസുത്തം വിയ വിപസ്സനാഞാണ’’ന്തി വചനം അവിരോധിതം ഹോതി.

ഞാണസ്സാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ. യദി ഏവം ഞാണസ്സ വസേന വത്തബ്ബം, ന പുഗ്ഗലസ്സാതി ആഹ ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദി. മഗ്ഗസ്സ അനന്തരം, തസ്മാ ലോകിയാഭിഞ്ഞാനം പരതോ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ പുരതോ വത്തബ്ബം വിപസ്സനാഞാണം. ഏവം സന്തേപീതി യദിപായം ഞാണാനുപുബ്ബട്ഠിതി, ഏവം സന്തേപി ഏതസ്സ അന്തരാ വാരോ നത്ഥീതി പഞ്ചസു ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു കഥിതാസു ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൬൪ ആദയോ) വിയ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞാ കഥേതബ്ബാതി ഏതസ്സ അനഭിഞ്ഞാലക്ഖണസ്സ വിപസ്സനാഞാണസ്സ താസം അന്തരാ വാരോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ അവസരാഭാവതോ ഇധേവ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനാനന്തരമേവ ദസ്സിതം വിപസ്സനാഞാണം. യസ്മാ ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന ന കേവലം തദേവ, അഥ ഖോ ഇദമ്പി കാരണം വിപസ്സനാഞാണസ്സ ഇധേവ ദസ്സനേതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഭേരവരൂപം പസ്സതോതി ഏത്ഥ ഇദ്ധിവിധഞാണേന ഭേരവം രൂപം നിമ്മിനിത്വാ ചക്ഖുനാ പസ്സതോതി വത്തബ്ബം, ഏവമ്പി അഭിഞ്ഞാലാഭിനോ അപരിഞ്ഞാണവത്ഥുകസ്സ ഭയസന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി ഉച്ചവാലികവാസീമഹാനാഗത്ഥേരസ്സ വിയ. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം വിപസ്സനാഞാണേപി, ന സതിപട്ഠാനാദീസു ഏവാതി അധിപ്പായോ.

൨൫൩. മനോമയിദ്ധിയം ചിണ്ണവസിതായ അഭിഞ്ഞാ വോസാനപാരമിപ്പത്തതാ വേദിതബ്ബാതി യോജനാ. മനേന നിബ്ബത്തന്തി അഭിഞ്ഞാമനേന നിബ്ബത്തിതം. തം സദിസഭാവദസ്സനത്ഥമേവാതി സണ്ഠാനതോപി വണ്ണതോപി അവയവവിസേസതോപി സദിസഭാവദസ്സനത്ഥമേവ. സജാതിയം ഠിതോ, ന നാഗിദ്ധിയാ അഞ്ഞജാതിരൂപോ. സുപരികമ്മകതമത്തികാദയോ വിയ ഇദ്ധിവിധഞാണം വികുബ്ബനകിരിയായ നിസ്സയഭാവതോ.

൨൫൫. അപ്പകസിരേനേവാതി അകിച്ഛേനേവ.

൨൫൬. മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകദാരകോപി ‘‘ദഹരോ’’തി വുച്ചതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘യുവാ’’തി വുത്തം. യുവാപി കോചി അനിച്ഛനതോ അമണ്ഡനസീലോ ഹോതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘മണ്ഡനകജാതികോ’’തി വുത്തം. തേന വുത്തം ‘‘യുവാപീ’’തിആദി. കാളതിലപ്പമാണാ ബിന്ദവോ കാളതിലകാനി. നാതികമ്മാസതിലപ്പമാണാ ബിന്ദവോ തിലകാനി. വങ്കം നാമ പിയങ്ഗം. യോബ്ബനപീളകാദയോ മുഖദൂസിപീളകാ. മുഖഗതോ ദോസോ മുഖദോസോ, ലക്ഖണവചനഞ്ചേതം മുഖേ അദോസസ്സപി പാകടഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യഥാ വാ മുഖേ ദോസോ, ഏവം മുഖേ അദോസോപി മുഖദോസോ സരലോപേന, മുഖദോസോ ച മുഖദോസോ ച മുഖദോസോതി ഏകസേസനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പരേസം സോളസവിധം ചിത്തം പാകടം ഹോതീതി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

൨൫൯. പടിപദാവസേനാതി യഥാരഹം സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗപടിപദാവസേന. അട്ഠസു കോട്ഠാസേസൂതി സതിപട്ഠാനാദീസു ബോധിപക്ഖിയധമ്മകോട്ഠാസേസു, വിമോക്ഖകോട്ഠാസേസു വാതി ഇമേസു അട്ഠസു കോട്ഠാസേസു. സേസേസൂതി വുത്താവസേസേസു അഭിഭായതനകോട്ഠാസാദീസു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാസകുലുദായിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. സമണമുണ്ഡികാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. ഉഗ്ഗഹിതുന്തി സിക്ഖിതും. ഉഗ്ഗാഹേതുന്തി സിക്ഖാപേതും, പാഠതോ അത്തനാ യഥാഉഗ്ഗഹിതമത്ഥം തബ്ബിഭാവനത്ഥായ ഉച്ചാരണവസേന പരേസം ഗാഹേതുന്തി അത്ഥോ. സമയന്തി ദിട്ഠിം. സാ ഹി സംയോജനഭാവതോ സമേതി സമ്ബന്ധാ ഏതി പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോതി വുച്ചതി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗമനതോ അത്ഥങ്ഗമാ അയം ഏത്തകോ കാലോ രത്തന്ധകാരവിധമനതോ ദിവാ നാമ, തസ്സ പന മജ്ഝിമപഹാരസഞ്ഞിതോ കാലോ സമുജ്ജലിതപഭാതേജദഹനഭാവേന ദിവാ നാമ. തേനാഹ ‘‘ദിവസസ്സപി ദിവാഭൂതേ’’തി. പടിസംഹരിത്വാതി നിവത്തേത്വാ. ഏവം ചിത്തസ്സ പടിസംഹരണം നാമ ഗോചരക്ഖേത്തേ ഠപനന്തി ആഹ ‘‘ഝാനരതിസേവനവസേന ഏകീഭാവം ഗതോ’’തി. ഏതേന കായവിവേകപുബ്ബകം ചിത്തവിവേകമാഹ. സീലാദിഗുണവിസേസയോഗതോ മനസാ സമ്ഭാവനീയാ, തേ പന യസ്മാ അത്തനോ സീലാദിഗുണേഹി വിഞ്ഞൂനം മനാപാ ഹോന്തി (കിലേസഅനിഗ്ഗഹസ്സ പഞ്ചപസാദായത്തത്താ,) തസ്മാ ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢനകാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഉന്നമതീതി ഉദഗ്ഗം ഹോതി. വഡ്ഢതീതി സദ്ധാവസേന വഡ്ഢതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അനുസ്സരണമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമീ’’തി (ഇതിവു. ൧൦൪; സം. നി. ൫.൧൮൪).

൨൬൧. പഞ്ഞപേമീതി പജാനനഭാവേന ഞാപേമി തഥാ വവത്ഥപേമി. തേനാഹ ‘‘ദസ്സേമി ഠപേമീ’’തി. പരിപുണ്ണകുസലന്തി സബ്ബസോ പുണ്ണകുസലധമ്മം, ഉത്തമകുസലന്തി ഉത്തമഭാവം സേട്ഠഭാവം പത്തകുസലധമ്മം. അയോജ്ഝന്തി വാദയുദ്ധേന അയോധനീയം, വാദയുദ്ധം ഹോതു, തേന പരാജയോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘വാദയുദ്ധേനാ’’തിആദി. സംവരപ്പഹാനന്തി പഞ്ചസു സംവരേസു യേന കേനചി സംവരേന സംവരലക്ഖണം പഹാനം. പടിസേവനപ്പഹാനം വാതി വാ-സദ്ദേന പരിവജ്ജനപ്പഹാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സേസപദേസൂതി ‘‘ന ഭാസതീ’’തിആദീസു പദേസു. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘അഭാസനമത്തമേവ വദതീ’’തി ഏവമാദിം അതിദിസതി.

നാഭിനന്ദീതി ന സമ്പടിച്ഛി. സാസനേ തിണ്ണം ദുച്ചരിതാനം മിച്ഛാജീവസ്സ വിവജ്ജനം വണ്ണീയതി, അയഞ്ച ഏവം കഥേതി, തസ്മാ സാസനസ്സ അനുലോമം വിയ വദതി, വദന്തോ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ധമ്മേ ചസ്സ അപ്പസാദം ന ദസ്സേതി, തസ്മാ പസന്നകാരമ്പി വദതീതി മഞ്ഞമാനോ തസ്സ വാദം ന പടിസേധേതി.

൨൬൨. യഥാ തസ്സ വചനം, ഏവം സന്തേതി യഥാ തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ വചനം, ഏവം സമണഭാവേ സന്തേ ലബ്ഭമാനേ. മയം പന ഏവം ന വദാമാതി ഏതേന സമണഭാവോ നാമ ഏവം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. യോ ഹി ധമ്മോ യാദിസോ, തഥേവ തം ബുദ്ധാ ദീപേന്തി. വിസേസഞാണം ന ഹോതീതി കായവിസേസവിസയഞാണം തസ്സ തദാ നത്ഥി, യതോ പരകായേ ഉപക്കമം കരേയ്യാതി ദസ്സേതി, തസ്സ പന തത്ഥ വിസേസഞാണമ്പി നത്ഥേവാതി. യസ്മാ കായപടിബദ്ധം കായകമ്മം, തസ്മാ തം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര ഫന്ദിതമത്താ’’തി. കിലേസസഹഗതചിത്തേനേവാതി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സസ്സ അസഹനനിമിത്തേന ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തേനേവ. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ. ജിഘച്ഛാപിപാസദുക്ഖസ്സ അസഹനനിമിത്തേന ദോമനസ്സേനേവ. വികൂജിതമത്താതി ഏത്ഥ വിരൂപം കൂജിതം വികൂജിതം പുബ്ബേനിവാസസന്നിസ്സയം ഉപയം, തം പനേത്ഥ രോദനഹസനസമുട്ഠാപകചിത്തസഹഗതന്തി ദോസസഹഗതം ലോഭസഹഗതഞ്ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തന്തി കുസലചിത്തം. അകുസലചിത്തം പന അതീതാരമ്മണം പവത്തതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സരിത്വാതി യാവ ന സതിസണ്ഠാപനാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, താവ സുപിനന്തേ അനുഭൂതം വിയ ദുക്ഖം സരിത്വാ രോദന്തി. ഹസന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അയഞ്ച നയോ യേ ലദ്ധസുഖാരമ്മണാ ഹുത്വാ ഗഹിതപടിസന്ധികാ മാതുകുച്ഛിതോപി സുഖേനേവ നിക്ഖമന്തി, തേസം വസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പായന്തിയാതി അത്തനോ ജനപദദേസരൂപേന പായന്തിയാ. അയമ്പീതി ആജീവോപി മാതു അഞ്ഞവിഹിതകാലേ ച ലോകസ്സാദവസേന കിലേസസഹഗതചിത്തേനേവ ഹോതി.

൨൬൩. സമധിഗയ്ഹാതി സമ്മാ അധിഗതഭാവേന ഗഹേത്വാ അഭിഭവിത്വാ വിസേസേത്വാ വിസിട്ഠോ ഹുത്വാ. ഖീണാസവം സന്ധായാതി ബ്യതിരേകവസേന ഖീണാസവം സന്ധായ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഖീണാസവമ്പി സോതാപന്നകുസലം പഞ്ഞപേതി സേക്ഖഭൂമിയം ഠിതത്താ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

തീണി പദാനി നിസ്സായാതി ന കായേന പാപകം കമ്മം കരോതി, ന പാപകം വാചം ഭാസതി, ന പാപകം ആജീവം ആജീവതീതി ഇമാനി തീണി പദാനി നിസ്സായ കുസലസീലമൂലകാ ച അകുസലസീലമൂലകാ ചാതി ദ്വേ പഠമചതുക്കാ ഠപിതാ. ഏകം പദം നിസ്സായാതി ന പാപകം സങ്കപ്പം സങ്കപ്പേതീതി ഇമം ഏകപദം നിസ്സായ കുസലസങ്കപ്പമൂലകാ അകുസലസങ്കപ്പമൂലകാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ പച്ഛിമചതുക്കാ ഠപിതാ.

൨൬൪. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തദ്വയമ്പി വട്ടതി ബലവതാ മോഹേന സമന്നാഗതത്താ. തഥാ ഹി താനി ‘‘മോമൂഹചിത്താനീ’’തി വുച്ചന്തി.

കുഹിന്തി കിംനിമിത്തം. കതരംഠാനം പാപുണിത്വാതി കിം കാരണം ആഗമ്മ. ഏത്ഥേതേതി ഏത്ഥാതി കായവചീമനോസുചരിതഭാവനാസാജീവനിപ്ഫത്തിയം. സാ പന ഹേട്ഠിമകോടിയാ സോതാപത്തിഫലേന ദീപേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിഫലേ ഭുമ്മ’’ന്തി. യസ്മാ ആജീവട്ഠമകം അവസിട്ഠഞ്ച സീലം പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ ച പാരിസുദ്ധിപാതിമോക്ഖാധിഗമേന സോതാപത്തിഫലപ്പത്തിയാ സിദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പാതിമോക്ഖ…പേ… നിരുജ്ഝതീ’’തി. ‘‘സുഖസീലോ ദുക്ഖസീലോ’’തിആദീസു വിയ പകതിഅത്ഥസീലസദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘അകുസലസീല’’ന്തിആദി.

൨൬൫. കാമാവചരകുസലചിത്തമേവ വുത്തം സമ്പത്തസമാദാനവിരതിപുബ്ബകസ്സ സീലസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ – ‘‘ഏതേന ഹി കുസലസീലം സമുട്ഠാതീ’’തി.

സീലവാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ പാസംസത്ഥോവ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സീലസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി. യോ സീലമത്തേ പതിട്ഠിതോ, ന സമാധിപഞ്ഞാസു, സോ സീലമയധമ്മപൂരിതതായ സീലമയോ. തേനാഹ ‘‘അലമേത്താവതാ’’തിആദി. യത്ഥാതി യസ്സം ചേതോവിമുത്തിയം പഞ്ഞാവിമുത്തിയഞ്ച. തദുഭയഞ്ച യസ്മാ അരഹത്തഫലേ സങ്ഗഹിതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അരഹത്തഫലേ ഭുമ്മ’’ന്തി. അസേസം നിരുജ്ഝതി സുഖവിപാകഭാവസ്സ സബ്ബസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ.

൨൬൬. കാമപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ കാമസഞ്ഞാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതരാ ദ്വേതി ബ്യാപാദവിഹിംസാസഞ്ഞാ.

അനാഗാമിഫലപഠമജ്ഝാനന്തി അനാഗാമിഫലസഹഗതം പഠമജ്ഝാനം. ഏത്ഥാതി യഥാവുത്തേ പഠമജ്ഝാനേ. ഏത്ഥ ച ഉജുവിപച്ചനീകേന പടിപക്ഖപ്പഹാനം സാതിസയന്തി പഠമജ്ഝാനഗ്ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാനം കാമാവചരചിത്തസഹഗതതാ തസ്സ സീലസ്സ സമുട്ഠാനതാ ച സമ്പയുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

൨൬൭. കുസലസങ്കപ്പനിരോധദുതിയജ്ഝാനികഅരഹത്തഫലഅകുസലസങ്കപ്പനിരോധ- പഠമജ്ഝാനികഅനാഗാമിഫലഗ്ഗഹണേന സമണോ ദസ്സിതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.