൫. ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. അസിയതീതി അസനം, ഭുഞ്ജനം ഭോജനം, അസനസ്സ ഭോജനം അസനഭോജനം, ആഹാരപരിഭോഗോ, ഏകസ്മിം കാലേ അസനഭോജനം ഏകാസനഭോജനം. സോ പന കാലോ സബ്ബബുദ്ധാനം സബ്ബപച്ചേകബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണവസേന പുബ്ബണ്ഹോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേ അസനഭോജന’’ന്തി. വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചന്തി ‘‘അയുത്തം വത മയാ കതം, യോ അത്തനോ സരീരപകതിം അജാനന്തോ ഏകാസനഭോജനം ഭുഞ്ജി, യേന മേ ഇദം സരീരം കിസം ജാതം ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹോ നാഹോസീ’’തി ഏവം വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം ഭവേയ്യ. ഏതം സന്ധായ സത്ഥാ ആഹ, ന ഭദ്ദാലിമേവ താദിസം കിരിയം അനുജാനന്തോ. ഇതരഥാതി യദി ഏകംയേവ ഭത്തം ദ്വിധാ കത്വാ തതോ ഏകസ്സ ഭാഗസ്സ ഭുഞ്ജനം ഏകദേസഭുഞ്ജനം അധിപ്പേതം. കോ സക്കോതീതി കോ ഏവം യാപേതും സക്കോതി. അതീതജാതിപരിചയോപി നാമ ഇമേസം സത്താനംയേവ അനുബന്ധതീതി ആഹ ‘‘അതീതേ’’തിആദി. വിരവന്തസ്സേവാതി അനാദരേ സാമിവചനം. തം മദ്ദിത്വാതി ‘‘അയം സിക്ഖാ സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ ആചിണ്ണം, അയഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം സിക്ഖതേവാ’’തി വത്വാ തം ഭദ്ദാലിം തസ്സ വാ അനുസ്സാഹപവേദനം അഭിഭവിത്വാ. ഭിക്ഖാചാരഗമനത്ഥം ന വിതക്കമാളകം അഗമാസി, വിഹാരചാരികം ചരന്തോ തസ്സ വസനട്ഠാനം ഭഗവാ ഗച്ഛതി.

൧൩൫. ദൂസയന്തി ഗരഹന്തി ഏതേനാതി ദോസോ, അപരാധോ, സോ ഏവ കുച്ഛിതഭാവേന ദോസകോ. ഗരഹായ പവത്തിട്ഠാനതോ ഓകാസോ. തേനാഹ – ‘‘ഏതം ഓകാസം ഏതം അപരാധ’’ന്തി. ദുക്കരതരന്തി പതികാരവസേന അതിസയേന ദുക്കരം. അപരാധോ ഹി ന ഖമാപേന്തം യഥാപച്ചയം വിത്ഥാരിതോ ഹുത്വാ ദുപ്പതികാരോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വസ്സഞ്ഹീ’’തിആദി.

അലഗ്ഗിത്വാതി ഇമമ്പി നാമ അപനീതം അകാസീതി ഏവം അവിനേത്വാ, തം തം തസ്സ ഹിതപടിപത്തിം നിവാരണം കത്വാതി അത്ഥോ. ഞായപടിപത്തിം അതിച്ച ഏതി പവത്തതീതി അച്ചയോ, അപരാധോ, പുരിസേന മദ്ദിത്വാ പവത്തിതോ അപരാധോ അത്ഥതോ പുരിസം അതിച്ച അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ’’തി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി ആഹ ‘‘ഏകം കാരണ’’ന്തി. യം പനേത്ഥ ഭദ്ദാലിത്ഥേരസ്സ അപരിപൂരകാരിതായ ഭിക്ഖുആദീനം ജാനനം, തമ്പി കാരണം കത്വാ ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

൧൩൬. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി പഠമമഗ്ഗചിത്തക്ഖണേന ഏകചിത്തക്ഖണികാ. ഏവം ആണാപേതും ന യുത്തന്തി സങ്കമത്ഥായ ആണാപേതും ന യുത്തം പയോജനാഭാവതോ. അനാചിണ്ണഞ്ചേതം ബുദ്ധാനം, യദിദം പദസാ അക്കമനം. തഥാ ഹി –

‘‘അക്കമിത്വാന മം ബുദ്ധോ, സഹ സിസ്സേഹി ഗച്ഛതു;

മാ നം കലലം അക്കമിത്ഥ, ഹിതായ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൩);

സുമേധപണ്ഡിതേന പച്ചാസീസിതം ന കതം. യഥാഹ –

‘‘ദീപങ്കരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ഉസ്സീസകേ മം ഠത്വാന, ഇദം വചനമബ്രവീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൬൦);

ഭഗവതാ ആണത്തേ സതി തേസമ്പി ഏവം കാതും ന യുത്തന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏതേസം പടിബാഹിതും യുത്തന്തി ഇദം അട്ഠാനപരികപ്പനവസേനേവ വുത്തം. ന ഹി ബുദ്ധാനം കാതും ആരദ്ധം നാമ കിച്ചം കേഹിചി പടിബാഹിതും യുത്തം നാമ അത്ഥി പടിബാഹിതുംയേവ അകരണതോ. സമ്മത്തനിയാമസ്സ അനോക്കന്തത്താ വുത്തം ‘‘ബാഹിരകോ’’തി.

൧൩൭. ന കമ്മട്ഠാനം അല്ലീയതീതി ചിത്തം കമ്മട്ഠാനം ന ഓതരതി.

൧൪൦. പുനപ്പുനം കാരേന്തീതി ദണ്ഡകമ്മപണാമനാദികാരണം പുനപ്പുനം കാരേന്തി. സമ്മാവത്തമ്ഹി ന വത്തതീതി തസ്സാ തസ്സാ ആപത്തിയാ വുട്ഠാനത്ഥം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസമ്മാവത്തമ്ഹി ന വത്തതി. അനുലോമവത്തേ ന വത്തതീതി യേന യേന വത്തേന സങ്ഘോ അനുലോമികോ ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം അനുലോമവത്തേ ന വത്തതി വിലോമമേവ ഗണ്ഹാതി, പടിലോമേന ഹോതി. നിത്ഥാരണകവത്തമ്ഹീതി യേന വത്തേന സങ്ഘോ അനുലോമികോ ഹോതി, സാപത്തികഭാവതോ നിത്ഥിണ്ണോ ഹോതി, തമ്ഹി നിത്ഥാരണവത്തസ്മിം ന വത്തതി. തേനാഹ ‘‘ആപത്തീ’’തിആദി. ദുബ്ബചകരണേതി ദുബ്ബചസ്സ ഭിക്ഖുനോ കരണേ.

൧൪൪. യാപേതീതി വത്തതി, സാസനേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞാപത്താതി ‘‘അസുകോ അസുകോ ച ഥേരോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിനാ അഭിഞ്ഞാതഭാവം പത്താ അധിഗതഅഭിഞ്ഞാതാ.

൧൪൫. സത്തേസു ഹായമാനേസൂതി കിലേസബഹുലതായ പടിപജ്ജനകസത്തേസു പരിഹായന്തേസു പടിപഥേസു ജായമാനേസു. അന്തരധായതി നാമ തദാധാരതായ. ദിട്ഠധമ്മികാ പരൂപവാദാദയോ. സമ്പരായികാ അപായദുക്ഖവിസേസാ. ആസവന്തി തേന തേന പച്ചയേന പവത്തന്തീതി ആസവാ. നേസന്തി പരൂപവാദാദിആസവാനം. തേതി വീതിക്കമധമ്മാ.

അകാലം ദസ്സേത്വാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അകാലം ദസ്സേത്വാ. ഉപ്പത്തിന്തി ആസവട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനമുപ്പത്തിം. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ കാലം, താവ സേനാസനാനി പഹോന്തി, തേന ആവാസമച്ഛരിയാദിഹേതുനാ സാസനേ ഏകച്ചേ ആസവട്ഠാനിയാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ പന ഹേതുനാ പദസോധമ്മസിക്ഖാപദാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

യസന്തി കിത്തിസദ്ദം പരിവാരഞ്ച. സാഗതത്ഥേരസ്സ നാഗദമനകിത്തിയസാദിവസേന സുരാപാനസങ്ഖാതോ ആസവട്ഠാനിയോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജി.

രസേന രസം സംസന്ദേത്വാതി ഉപാദിന്നകഫസ്സരസേന അനുപാദിന്നകഫസ്സരസം സംസന്ദേത്വാ.

൧൪൬. ന ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഏസേവ ഹേതു, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തേന ധമ്മസ്സ സക്കച്ചസവനേ ഥേരം നിയോജേതി.

൧൪൭. വിസേവനാചാരന്തി അദന്തകിരിയം. പരിനിബ്ബായതീതി വൂപസമ്മതി. തത്ഥ അദന്തകിരിയം പഹായ ദന്തോ ഹോതി. യുഗസ്സാതി രഥധുരസ്സ.

അനുക്കമേതി അനുരൂപപരിഗമേ. തദവത്ഥാനുരൂപം പാദാനം ഉക്ഖിപനേ നിക്ഖിപനേ ച. തേനാഹ ‘‘ചത്താരോ പാദേ’’തിആദി. രജ്ജുബന്ധനവിധാനേനാതി പാദതോ ഭൂമിയാ മോചനവിധാനേന. ഏവം കരണത്ഥന്തി യഥാ അസ്സേ നിസിന്നസ്സേവ ഭൂമിം ഗഹേതും സക്കാ, ഏവം ചത്താരോ പാദേ തഥാ കത്വാ അത്തനോ നിച്ചലഭാവകരണത്ഥം. മണ്ഡലേതി മണ്ഡലധാവികായം. പഥവീകമനേതി പഥവിം ഫുട്ഠമത്തേന ഗമനേ. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹീ’’തി. ഓക്കന്തകരണസ്മിന്തി ഓക്കന്തേത്വാ പരസേനാസമ്മദ്ദന ഓക്കന്തകരണേ. ഏകസ്മിം ഠാനേതി ചതൂസു പാദേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഗമനം ചോദേന്തീതി അത്ഥോ, സോ പനേത്ഥ സീഘതരോ അധിപ്പേതോ. ദവത്തേതി മരിയാദാകോപനേഹി നാനപ്പയോജനേ, പരസേനായ പവത്തമഹാനാദപഹരണേഹി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യുദ്ധകാലസ്മി’’ന്തിആദി.

രഞ്ഞാ ജാനിതബ്ബഗുണേതി യഥാ രാജാ അസ്സസ്സ ഗുണേ ജാനാതി, ഏവം തേന ജാനിതബ്ബഗുണകാരണം കാരേതി. അസ്സരാജവംസേതി ദുസ്സഹം ദുക്ഖം പത്വാപി യഥാ അയം രാജവംസാനുരൂപകിരിയം ന ജഹിസ്സതി, ഏവം സിക്ഖാപനേ. സിക്ഖാപനമേവ ഹി സന്ധായ സബ്ബത്ഥ ‘‘കാരണം കാരേതീ’’തി വുത്തം തസ്സ കരണകാരാപനപരിയായത്താ.

യഥാ ഉത്തമജവോ ഹോതീതി ജവദസ്സനട്ഠാനേ യഥാ ഹയോ ഉത്തമജവം ന ഹാപേസി, ഏവം സിക്ഖാപേതി. ഉത്തമഹയഭാവേ, യഥാ ഉത്തമഹയോ ഹോതീതി കമ്മകരണകാലേ അത്തനോ ഉത്തമസഭാവം അനിഗുഹിത്വാ അവജ്ജേത്വാ യഥാ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, ഏവം പരമജവേന സിക്ഖാപേതി. യഥാ കിരിയാ വിനാ ദബ്ബമ്പി വിനാ കിരിയം ന ഭവതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ പകതിയാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്രാതി തസ്മിം പകതിയാ ഉത്തമഹയസ്സേവ ഉത്തമഹയകാരണാരഹത്താ ഉത്തമജവപടിപജ്ജനേ. മാസഖാദകഘോടകാനന്തി മാസം ഖാദിത്വാ യഥാ തഥാ വിഗുണഖലുങ്ഗകാനം. വലഞ്ജകദണ്ഡന്തി രഞ്ഞാ ഗഹേതബ്ബസുവണ്ണദണ്ഡം. ധാതുപത്ഥദ്ധോതി അത്തനാവ സമുപ്പാദിതധാതുയാ ഉപത്ഥമ്ഭിതോ ഹുത്വാ.

ഉത്തമേ സാഖല്യേതി പരമസഖിലഭാവേ സഖിലവാചായ ഏവ ദമേതബ്ബതായ. തേനാഹ ‘‘മുദുവാചായ ഹീ’’തിആദി.

അരഹത്തഫലസമ്മാദിട്ഠിയാതി ഫലസമാപത്തികാലേ പവത്തസമ്മാഞാണം. സമ്മാഞാണം പുബ്ബേ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിയേവാതി പന ഇദം ഫലസമ്മാദിട്ഠിഭാവസാമഞ്ഞേന വുത്തം. കേചി പന ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ‘‘അസേക്ഖേനാ’’തി വിസേസിതത്താ. തമ്പി അസേക്ഖഞാണന്തി ചേ? ഏവമ്പി നിപ്പരിയായ സേക്ഖഗ്ഗഹണേ പരിയായസേക്ഖഗ്ഗഹണം ന യുത്തമേവ, കിച്ചഭേദേന വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകാ ഏവ ഹി സാ പഞ്ഞാ നിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകിരിയായ സമ്മാദസ്സനകിച്ചം ഉപാദായ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വുത്താ, സമ്മാജാനനകിച്ചം ഉപാദായ ‘‘സമ്മാഞാണ’’ന്തി. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയവസേന വാ സമ്മാദിട്ഠി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയവസേന സമ്മാഞാണന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മഗ്ഗഫലാവഹായ ദേസനായ സങ്ഖേപതോവ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി.

ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.