൬. ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. മഹാഉദായിത്ഥേരോതി കാളുദായിലാളുദായിത്ഥേരേഹി അഞ്ഞോ മഹാദേഹതായ മഹാഉദായീതി സാസനേ പഞ്ഞാതോ ഥേരോ. അപഹരി അപഹരതി അപഹരിസ്സതീതി അപഹത്താ. തേകാലികോ ഹി അയം സദ്ദോ. ഉപഹത്താതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അപഹാരകോതി അപനേതാ. ഉപഹാരകോതി ഉപനേതാ.

൧൪൯. യന്തി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, തേന ച അനന്തരനിദ്ദിട്ഠസമയോ പച്ചാമട്ഠോതി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി. ന ഭഗവന്തം പടിച്ചാതി ന ഭഗവന്തം ആരമ്മണം കത്വാ.

കമ്മനിപ്ഫന്നത്ഥന്തി അത്തനാ ആയാചിയമാനകമ്മസിദ്ധിഅത്ഥം. ഭവതീതി ഭൂ, ന ഭൂതി അഭൂ, ഭയവസേന പന സാ ഇത്ഥീ ‘‘അഭു’’ന്തി ആഹ. ആതു മാതൂതി ഏത്ഥ യഥാ –

‘‘അങ്ഗാ അങ്ഗാ സമ്ഭവസി, ഹദയാ അധിജായസേ;

അത്താ ഏവ പുത്ത നാമാസി, സ ജീവ സരദോസത’’ന്തി. –

ആദീസു പുത്തോ ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചതി കുലവസേന സന്താനേ പവത്തനതോ. ഏവം പിതാപി ‘‘പുത്തസ്സ അത്താ’’തി വുച്ചതി. യസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ അത്താ മാതാ’’തി വത്ഥുകാമാ ഭയവസേന ‘‘ആതു മാതൂ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘ആതൂതി പിതാ’’തിആദി.

൧൫൦. ഏവമേവന്തി ഇദം ഗരഹത്ഥജോതനനിപാതപദന്തി വുത്തം ‘‘ഗരഹന്തോ ആഹാ’’തി. തഥാ ഹി നം വാചകസദ്ദേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ’’തി ആഹ. ആഹംസൂതി തേസം തഥാ വചനസ്സ അവിച്ഛേദേന പവത്തിദീപനന്തി ആഹ ‘‘വദന്തീ’’തി. കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സാതി പഹാതബ്ബവത്ഥും അവമഞ്ഞമാനേഹി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കിം പനാ’’തി. ഹേതുമ്ഹി ജോതേതബ്ബേ ചേതം സാമിവചനം യഥാ ‘‘അനുസ്സവസ്സ ഹേതു, അജ്ഝേനസ്സ ഹേതൂ’’തി. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തകസ്സ ഹേതൂ’’തി. നനു അപസ്സന്തേന വിയ അസുണന്തേന വിയ ഭവിതബ്ബന്തി? സത്ഥാരാ നാമ അപ്പമത്തകേസു ദോസേസു അപസ്സന്തേന വിയ ച അസുണന്തേന വിയ ച ഭവിതബ്ബന്തി തേസം അധിപ്പായേന വിവരണം. തേസു ചാതി സിക്ഖാകാമേസു ച. അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തേസന്തി യേ ‘‘മോഘപുരിസാ’’തി വുത്താ പുഗ്ഗലാ, തേസം. ഗലേ ബദ്ധം മഹാകട്ഠന്തി ഗലേ ഓലമ്ബേത്വാ ബദ്ധം രുക്ഖദണ്ഡമാഹ. പൂതിലതായാതി ഗലോചിയാ. പാരാജികവത്ഥു വിയ ദുപ്പജഹം ഹോതീതി ഛന്ദകപ്പഹാനവസേന തം പജഹിതും ന സക്കോതി.

൧൫൧. അനുസ്സുക്കാതി തസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനേ ഉസ്സുക്കരഹിതാ. അപച്ചാസീസനപക്ഖേതി തായ പരദത്തവുത്തിതായ കസ്സചി പച്ചയസ്സ കുതോചി അപച്ചാസീസകപക്ഖേ ഠിതാ ഹുത്വാ സുപ്പജഹം ഹോതി, ന തസ്സ പഹാനേ ഭാരിയം അത്ഥി.

൧൫൨. ദലിദ്ദോ ദുഗ്ഗതോ. അസ്സകോതി അസാപതേയ്യോ. ഗേഹയട്ഠിയോതി ഗേഹഛദനസ്സ ആധാരാ, താ ഉജുകം തിരിയം ഠപേതബ്ബദണ്ഡാ. സമന്തതോ ഭിത്തിപാദേസു ഠപേതബ്ബദണ്ഡാ മണ്ഡലാ. കാകാതിദായിന്തി ഇതോ ചിതോ കാകേഹി അതിപാതവസേന ഉഡ്ഡേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ കിഞ്ചിദേവാ’’തിആദി. സൂരകാകാതി കാകാനം ഉഡ്ഡേപനാകാരമാഹ. നപരമരൂപന്തി ഹീനരൂപം. വിലീവമഞ്ചകോതി താലവേത്തകാദീഹി വീതമഞ്ചകോ. സാ പനസ്സ സന്താനാനം ഛിന്നഭിന്നതായ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗതാ, തഥാ സതി സാ വിസമരൂപാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഓണതാ’’തിആദി. സോ പുഗ്ഗലോ ലൂഖഭോജീ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ധഞ്ഞം നാമ കുദ്രൂസകോ’’തി. സമകാലം വപിതബ്ബതായ സമവാപകം, യഥാഉതു വപിതബ്ബബീജം. ജായികാതി കുച്ഛിതാ ഭരിയാ, സബ്ബത്ഥ ഗരഹായം ക-സദ്ദോ. സോ വതാഹം പബ്ബജേയ്യന്തി സോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ പബ്ബജേയ്യം, യോഹം പുരിസോ നാമ അസ്സം വതാതി പബ്ബജ്ജാവസേന അത്തനോ പുരിസം ബോധേയ്യ. തംസഭാവേ ഠിതസ്സ ബോധാ ന തു ദുക്കരാ, സാ ഖടോപികാ. സാ കുമ്ഭീ. മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ അഡ്ഢതേളസാനി കോട്ഠാഗാരസതാനി വിയ.

൧൫൩. സുവണ്ണനിക്ഖസതാനന്തി അനേകേസം സുവണ്ണനിക്ഖസതാനം. ചയോതി സന്താനേഹി നിചയോ അവീചി നിച്ചപ്പബന്ധനിചയോ. തേനാഹ ‘‘സന്താനതോ കതസന്നിചയോ’’തി.

൧൫൪. ഹേട്ഠാ കിഞ്ചാപി അപ്പജഹനകാ പഠമം ദസ്സിതാ, പജഹനകാ പധാനാ, തേസഞ്ച വസേനേത്ഥ പുഗ്ഗലചതുക്കം ദസ്സിതം. തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീതി പജഹനകാ പഠമം ഗഹിതാ. രാസിവസേനാതി ‘‘ഇധുദായി ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിനാ ചതുക്കേ ആഗതവിഭാഗം അനാമസിത്വാ ‘‘തേ തേ’’തി പചുരവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ന പാടിയേക്കം വിഭത്താ’’തി. അവിഭാഗേന ഗഹിതവത്ഥൂസു വിഭാഗതോ ഗഹണം ലോകസിദ്ധമേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. പജഹനകപുഗ്ഗലാതി ‘‘തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീ’’തി ഏവം പജഹനകപുഗ്ഗലാ ഏവ.

ഉപധിഅനുധാവനകാതി ഉപധീസു അനുഅനുധാവനകാ ഉപധിയോ ആരബ്ഭ പവത്തനകാ. വിതക്കായേവാതി കാമസങ്കപ്പാദിവിതക്കായേവ. ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാതി വിമുത്തിപരിപാചകാനം ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തം. തസ്സ ഹി വസേനേവ തേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ ജാതാ. അഗ്ഗമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ യാവ ന തം മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേന്തി, താവ നപ്പജഹന്തി നാമ. ഇതി ഹേട്ഠിമാ തയോപി അരിയാ അപ്പഹീനസ്സ കിലേസസ്സ വസേന ‘‘നപ്പജഹന്തീ’’തി വുത്താ, പഗേവ പുഥുജ്ജനാ. വുത്തനയേന പന വിപസ്സനം മഗ്ഗേന ഘടേന്താ തേ ചത്താരോ ജനാ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ പജഹന്തി നാമ. തേ ഏവ തത്ഥ സീഘകാരിനോ ഖിപ്പം പജഹന്തി നാമ, തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

സംവേഗം കത്വാ അഗ്ഗിം അക്കന്തപുരിസോ വിയ. മഗ്ഗേനാതി അനുക്കമാഗതേന അഗ്ഗമഗ്ഗേന. മഹാഹത്ഥിപദോപമേതി മഹാഹത്ഥിപദോപമസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ). തത്ഥ ഹി ‘‘തസ്സ ധാതാരമ്മണമേവ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൨) ഏത്ഥ അതിതിക്ഖനാതിതിക്ഖ-നാതിമന്ദഅതിമന്ദ-പുഗ്ഗലവസേന അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൦൨) തയോ വാരാ ഉദ്ധടാ, തത്ഥ മജ്ഝിമവസേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോ. ഇന്ദ്രിയഭാവനേതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തേ, തത്ഥാപി മജ്ഝിമനയേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോ. തേനാഹ ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി.

തന്തി ‘‘ഉപധീ’’തി വുത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം. ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി സബ്ബസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ കാരണം. നിഗ്ഗഹണോതി നിരുപാദാനോ. തേനാഹ ‘‘നിത്തണ്ഹോ’’തി.

൧൫൫. യേ പജഹന്തീതി ‘‘തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീ’’തി ഏവം വുത്തപുഗ്ഗലാ. തേ ഇമേ നാമ ഏത്തകേ കിലേസേ പജഹന്തീതി യേ തേ പുഥുജ്ജനാ ലാഭിനോ ച പഞ്ച കാമഗുണേ ഏത്തകേ തംതംഝാനാദിവത്ഥുകേ ച തംതംമഗ്ഗവജ്ഝതായ പരിച്ഛിന്നത്താ ഏത്തകേ കിലേസേ പജഹന്തി. യേ നപ്പജഹന്തീതി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസുചിസുഖം കായാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ. അനരിയേഹീതി അപരിസുദ്ധേഹി. പടിലാഭതോ ഭായിതബ്ബം കിലേസദുക്ഖഗതികത്താ. വിപാകതോ ഭായിതബ്ബം അപായദുക്ഖഗതികത്താ. ഗണതോപി കിലേസതോപി വിവിത്തസുഖന്തി ഗണസങ്ഗണികതോ ച കിലേസസങ്ഗണികതോ ച വിവിത്തസുഖം. രാഗാദിവൂപസമത്ഥായാതി രാഗാദിവൂപസമാവഹം സുഖം. ന ഭായിതബ്ബം സമ്പതി ആയതിഞ്ച ഏകന്തഹിതഭാവതോ.

൧൫൬. ഇഞ്ജിതസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘ഇഞ്ജന’’ന്തിആദി. ഇഞ്ജതി തേനാതി ഇഞ്ജിതം, തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഖോഭകരം ഓളാരികം ഝാനങ്ഗം. ചതുത്ഥജ്ഝാനം അനിഞ്ജനം സന്നിസിന്നാഭാവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬; പാരാ. ൧൨-൧൩).

അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതി – ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩), തസ്മാ അനലം അനുസങ്ഗം കാതും അയുത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അകത്തബ്ബആലയന്തി വദാമീ’’തി. സന്നിട്ഠാനന്തി സമ്മാപടിപത്തിയം അലം ഏത്താവതാതി ഉസ്സാഹപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന സന്നിട്ഠാനം ന കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതം അണും വാ ഓരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതം ഥൂലം വാ, രൂപരാഗോതി ഏവരൂപം അണും വാ കാമാസവോ പടിഘന്തി ഏവരൂപം ഥൂലം വാ, മുദുനാ പവത്തിആകാരവിസേസേന അപ്പസാവജ്ജം, കമ്മബന്ധനട്ഠേന വാ അപ്പസാവജ്ജം, തബ്ബിപരിയായതോ മഹാസാവജ്ജം വേദിതബ്ബം. നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ വസേന ദേസനായ പവത്തത്താ ‘‘നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി വുത്തം. സബ്ബസോ ഹി പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ വസേന സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസ്സ ആഗതത്താ ‘‘അരഹത്തനികൂടേനേവ നിട്ഠാപിതാ’’തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.