൨. ഭിക്ഖുവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. അമ്ബലട്ഠികായന്തി ഏത്ഥ അമ്ബലട്ഠികാ വുച്ചതി സുജാതോ തരുണമ്ബരുക്ഖോ, തസ്സ പന അവിദൂരേ കതോ പാസാദോ ഇധ ‘‘അമ്ബലട്ഠികാ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘വേളുവനവിഹാരസ്സാ’’തിആദി. പധാനഘരസങ്ഖേപേതി ഭാവനാഗേഹപ്പകാരേ യോഗീനം ഗേഹേതി അത്ഥോ. തിഖിണോവ ഹോതി, ന തസ്സ തിഖിണഭാവോ കേനചി കാതബ്ബോ സഭാവസിദ്ധത്താ. ഏവമേവ അത്തനോ വിമുത്തിപരിപാചനകമ്മുനാ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിയാ അയമ്പി ആയസ്മാ…പേ… തത്ഥ വിഹാസി. പകതിപഞ്ഞത്തമേവാതി പകതിയാ പഞ്ഞത്തം ബുദ്ധാനം ഉപഗമനതോ പുരേതരമേവ ചാരിത്തവസേന പഞ്ഞത്തം.

൧൦൮. ഉദകം അനേന ധീയതി, ഠപീയതി വാ ഏത്ഥാതി ഉദകാധാനം. ഉദകട്ഠാനന്തി ച ഖുദ്ദകഭാജനം. ‘‘ഓവാദദാനത്ഥം ആമന്തേസീ’’തി വത്വാ തം പനസ്സ ഓവാദദാനം ന ഇധേവ, അഥ ഖോ ബഹൂസു ഠാനേസു ബഹുക്ഖത്തും പവത്തിതന്തി താനി താനി സങ്ഖേപതോ ദസ്സേത്വാ ഇധ സംവണ്ണനത്ഥം ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ സബ്ബബുദ്ധേഹി അവിജഹിതന്തി ഇമിനാ സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം സാസനേ കുമാരപഞ്ഹാ നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏകേകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ പവത്താ ദസ പുച്ഛാ ഏതസ്സാതി ദസപുച്ഛം, ഏകേകതോ പട്ഠായ യാവ ദസകാ ഏകുത്തരവസേന പവത്തം വിസ്സജ്ജനത്ഥായ പഞ്ചപണ്ണസവിസ്സജ്ജനം സാമണേരപഞ്ഹന്തി സമ്ബന്ധോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരമത്ഥജോതികായം ഖുദ്ദകട്ഠകഥായം (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൪.കുമാരപഞ്ഹവണ്ണനാ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അനാദീനവദസ്സിതായ അഭിണ്ഹം മുസാ സമുദാചരണതോ ‘‘പിയമുസാവാദാ’’തി വുത്തം, ഉദകാവസേസഛഡ്ഡനഉദകാധാനനികുജ്ജനഉക്കുജ്ജനദസ്സനസഞ്ഞിതാ ചതസ്സോ ഉദകാധാനൂപമായോ സബ്ബസ്സ യുദ്ധകമ്മസ്സ അകരണകരണവസേന ദസ്സിതാ ദ്വേ ഹത്ഥിഉപമായോ.

തത്ഥ രാഹുലസുത്തന്തി സുത്തനിപാതേ ആഗതം രാഹുലസുത്തം (സു. നി. ൩൩൭ ആദയോ). അഭിണ്ഹോവാദവസേന വുത്തന്തി ഇമിനാ അന്തരന്തരാ തം സുത്തം കഥേത്വാ ഭഗവാ ഥേരം ഓവദതീതി ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച പനാതി ഇദം യഥാവുത്തം ഭഗവതോ തംതംകാലാനുരൂപം അത്തനോ ഓവാദദാനം സന്ധായ. ബീജന്തി അണ്ഡം. പസ്സസി നൂതി നു-സദ്ദോ അനുജാനനേ, നനു പസ്സസീതി അത്ഥോ. സച്ചധമ്മം ലങ്ഘിത്വാ ഠിതസ്സ കിഞ്ചിപി അകത്തബ്ബം നാമ പാപം നത്ഥീതി ആഹ – ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ സംവരരഹിതസ്സ ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താ’’തി. തഥാ ഹി –

‘‘ഏകം ധമ്മമതീതസ്സ, മുസാവാദിസ്സ ജന്തുനോ;

വിതിണ്ണപരലോകസ്സ, നത്ഥി പാപമകാരിയ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൭൬);

ഉരുള്ഹവാതി ഉരുള്ഹോ ഹുത്വാ ഉസ്സിതോ. സോ പന ദമവസേന അഭിരുയ്ഹ വഡ്ഢിതോ ആരോഹനയോഗ്യോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഭിവഡ്ഢിതോ ആരോഹസമ്പന്നോ’’തി. ആഗതാഗതേതി അത്തനോ യോഗ്യപദേസം ആഗതാഗതേ. പടിസേനായ ഫലകകോട്ഠകമുണ്ഡപാകാരാദയോതി പടിസേനായ അത്തനോ ആരക്ഖത്ഥായ ഠപിതേ ഫലകകോട്ഠകേ ചേവ ഉദ്ധച്ഛദപാകാരാദികേ ച. ഏതം പദേസന്തി ഏതം പരസേനാപദേസം. ഏത്തകേനാതി ഓലോകനമത്തേന. തസ്സ ഓലോകനാകാരദസ്സനേനേവ. സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സേനാനീകം ദ്വേധാ ഭിജ്ജതി, തീരപാതികം മദ്ദിതം ഹുത്വാ പദാതാ ഹുത്വാ ദ്വേധാ ഹുത്വാ പലായന്തി. കണ്ണേഹി പഹരിത്വാതി പഗേവ സരാനം ആഗമനസദ്ദം ഉപധാരേത്വാ യഥാ വേഗോ ന ഹോതി, ഏവം സമുട്ഠാപേത്വാ തേഹി പഹരിത്വാ പാതനം. പടിഹത്ഥിപടിഅസ്സാതിആദിനാ പച്ചേകം പതി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോതി. ദീഘാസിലട്ഠിയാതി ദീഘലതായ അസിലട്ഠിയാ.

കരണേതി കമ്മകരണേ. മഞ്ഞതി ഹത്ഥാരോഹോ. അയമുഗ്ഗരന്തി താദിസേ കാലേ ഗഹിതമുഗ്ഗരം. ഓലോകേത്വാതി ഞാണചക്ഖുനാ ദിസ്വാ, അഭിണ്ഹം സമ്പജഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.

൧൦൯. സസക്കന്തി പസ്സിതും യുത്തം കത്വാ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ ന കരണീയം, താദിസം നിയമതോ അകത്തബ്ബം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകംസേനേവ ന കാതബ്ബ’’ന്തി. പടിസംഹരേയ്യാസീതി കരണതോ സങ്കോചം ആപജ്ജേയ്യാസി. യഥാഭൂതോ അസന്തോ നിവത്തോ അകരോന്തോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിവത്തേയ്യാസി മാ കരേയ്യാസീ’’തി. അനുപദേയ്യാസീതി അനുബലപ്പദായീ ഭവേയ്യാസി. തേനാഹ ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭേയ്യാസീ’’തി. തം പന അനുബലപ്പദാനം ഉപത്ഥമ്ഭനം പുനപ്പുനം കരണമേവാതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം കരേയ്യാസീ’’തി. സിക്ഖമാനോതി തംയേവ അധിസീലസിക്ഖം തന്നിസ്സയഞ്ച സിക്ഖാദ്വയം സിക്ഖന്തോ സമ്പാദേന്തോ.

൧൧൧. കിത്തകേ പന ഠാനേതി കിത്തകേ ഠാനേ പവത്താനി. അവിദൂരേ ഏവ പവത്താനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേയേവ സോധേതബ്ബാനീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി താനി സുസോധിതാനി ഹോന്തി സുപരിസുദ്ധാനി. പരേസം അപ്പിയം ഗരും ഗാരയ്ഹം, യഥാവുത്തട്ഠാനതോ പന അഞ്ഞം വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേനേവ കായകമ്മാദീനി പരിസോധിതാനി ഹോന്തീതി ന ഗഹിതം. പടിഘം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന അസമപേക്ഖണേ മോഹസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧൨. വുത്തനയേന കായകമ്മാദിപരിസോധനം നാമ ഇധേവ, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാ…പേ… സാവകാ വാ’’തി. തേ ഹി അത്ഥതോ സമണബ്രാഹ്മണാ വാതി. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി ആരുള്ഹമഗ്ഗോ, രാഹുല, മയാ തുയ്ഹം ആചിക്ഖിതോ, തസ്മാ. തേന അനുസിക്ഖന്തേന തയാ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഓവാദം അദാസി. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ

സമത്താ.

൨. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേനാതി ഇരിയാപഥഗമനാനുബന്ധനേന, ന പടിപത്തിഗമനാനുബന്ധനേന. അഞ്ഞമേവ ഹി ബുദ്ധാനം പടിപത്തിഗമനം അഞ്ഞം സാവകാനം. വിലാസിതഗമനേനാതി – ‘‘ദൂരേ പാദം ന ഉദ്ധരതി, ന അച്ചാസന്നേ പാദം നിക്ഖിപതി, നാതിസീഘം ഗച്ഛതി നാതിസണിക’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൮൫) വുത്തേന സഭാവസീലേന ബുദ്ധാനം ചാതുരിയഗമനേന. തദേവ ഹി സന്ധായ ‘‘പദേ പദം നിക്ഖിപന്തോ’’തി വുത്തം. പദാനുപദികോതി രാഹുലത്ഥേരസ്സപി ലക്ഖണപാരിപൂരിയാ താദിസമേവ ഗമനന്തി യത്തകം പദേസം അന്തരം അദത്വാ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ ഗന്തും ആരദ്ധോ, സബ്ബത്ഥ തമേവ ഗമനപദാനുപദം ഗച്ഛതീതി പദാനുപദികോ.

വണ്ണനാഭൂമി ചായം തത്ഥ ഭഗവന്തം ഥേരഞ്ച അനേകരൂപാഹി ഉപമാഹി വണ്ണേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. നിക്ഖന്തഗജപോതകോ വിയ വിരോചിത്ഥാതി പദം ആനേത്വാ യോജനാ. ഏവം തം കേസരസീഹോ വിയാതിആദീസുപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. താരകരാജാ നാമ ചന്ദോ. ദ്വിന്നം ചന്ദമണ്ഡലാനന്തിആദി പരികപ്പവചനം, ബുദ്ധാവേണികസന്തകം വിയ ബുദ്ധാനം ആകപ്പസോഭാ അഹോസി, അഹോ സിരീസമ്പത്തീതി യോജനാ.

ആദിയമാനാതി ഗണ്ഹന്തി. ‘‘പച്ഛാ ജാനിസ്സാമാ’’തി ന അജ്ജുപേക്ഖിതബ്ബോ. ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേതി ഇദം പാണഅതിപാതനം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേ ഇദം ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ വിഹേഠനം ന കത്തബ്ബം, ഇദം പാണിനാ ദണ്ഡകദാനഞ്ച അന്തമസോ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനമത്തമ്പി ന കത്തബ്ബമേവാതി നയസതേനപി നയസഹസ്സേനപി പടിവിജ്ഝതി, തഥാ ഇധ താവ സമ്മജ്ജനം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി തത്ഥ പരിഭണ്ഡകരണം വിഹാരങ്ഗണസമ്മജ്ജനം കചവരഛഡ്ഡനം വാലികാസമകിരണന്തി ഏവമാദിനാ നയസതേന നയസഹസ്സേന പടിവിജ്ഝതി. തേനാഹ – ‘‘ഇദം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ’’തി. പരിഭാസന്തി തജ്ജനം. ലഭാമീതി പച്ചാസീസതി.

സബ്ബമേതന്തി സബ്ബം ഏതം മയി ലബ്ഭമാനം സിക്ഖാകാമതം. അഭിഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. സഹായോതി രട്ഠപാലത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ഭഗവതാ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ധമ്മാരക്ഖോതി സത്ഥു സദ്ധമ്മരതനാനുപാലകോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ. പേത്തിയോതി ചൂളപിതാ. സബ്ബം മേ ജിനസാസനന്തി സബ്ബമ്പി ബുദ്ധസാസനം മയ്ഹമേവ.

ഛന്ദരാഗം ഞത്വാതി ഛന്ദരാഗം മമ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ഞത്വാ. അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേതി വിഹാരപരിയന്തേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലട്ഠാനേ അനുച്ഛവികേ.

തദാതി അഗ്ഗസാവകേഹി പസാദാപനകാലേ. അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനാനി ചങ്കമനഇരിയാപഥേപി പിട്ഠിപസാരണകാലേപി സമിജ്ഝന്തി, ന ഏവമിദന്തി ആഹ – ‘‘ഇദമസ്സ ഏതിസ്സാ നിസജ്ജായ കമ്മട്ഠാനം അനുച്ഛവിക’’ന്തി. ആനാപാനസ്സതിന്തി ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം.

സമസീസീ ഹോതീതി സചേ സമസീസീ ഹുത്വാ ന പരിനിബ്ബായതി. പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി നോ ചേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോതി ഖിപ്പം ലഹുംയേവ പത്തബ്ബഛളഭിഞ്ഞോ.

പരിപുണ്ണാതി സോളസസു ആകാരേസു കസ്സചിപി അതാപനേന സബ്ബസോ പുണ്ണാ. സുഭാവിതാതി സമഥഭാവനായ വിപസ്സനാഭാവനായ ച അനുപുബ്ബസമ്പാദനേന സുഭാവിതാ. ഗണനാവിധാനാനുപുബ്ബിയാ ആസേവിതത്താ അനുപുബ്ബം പരിചിതാ.

ഓമാനം വാതി അവജാനനം ഉഞ്ഞാതന്തി ഏവംവിധം മാനം വാ. അതിമാനം വാതി ‘‘കിം ഇമേഹി, മമേവ ആനുഭാവേന ജീവിസ്സാമീ’’തി ഏവം അതിമാനം വാ കുതോ ജനേസ്സതീതി.

൧൧൪. വിസങ്ഖരിത്വാതി വിസംയുത്തേ കത്വാ, യഥാ സങ്ഗാകാരേന ഗഹണം ന ഗച്ഛതി, ഏവം വിനിഭുഞ്ജിത്വാതി അത്ഥോ. മഹാഭൂതാനി താവ വിത്ഥാരേതു, സമ്മസനൂപഗത്താ, അസമ്മസനൂപഗം ആകാസധാതും അഥ കസ്മാ വിത്ഥാരേസീതി ആഹ ‘‘ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ആപോധാതു സുഖുമരൂപം. ഇതരാസു ഓളാരികസുഖുമതാപി ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ഹേട്ഠാ ചത്താരി മഹാഭൂതാനേവ കഥിതാനി, ന ഉപാദാരൂപന്തി തസ്സ പനേത്ഥ ലക്ഖണഹാരനയേന ആകാസദസ്സനേന ദസ്സിതതാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ മുഖേന തം ദസ്സേതു’’ന്തി. ന കേവലം ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണദസ്സനത്ഥമേവ ആകാസധാതു വിത്ഥാരിതാ, അഥ ഖോ പരിഗ്ഗഹസുഖതായപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബസ്സ രൂപസ്സ നിരവസേസപരിയാദാനത്ഥം ‘‘അജ്ഝത്തികേനാ’’തി വിസേസനമാഹ. ആകാസേനാതി ആകാസധാതുയാ ഗഹിതായ. പരിച്ഛിന്നരൂപന്തി തായ പരിച്ഛിന്ദിതകലാപഗതമ്പി പാകടം ഹോതി വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗാഥായ ദസ്സേതി. തസ്സാതി ഉപാദായരൂപസ്സ. ഏവം ആവിഭാവത്ഥന്തി ഏവം പരിച്ഛിന്നതായ ആകാസസ്സ വസേന വിഭൂതഭാവത്ഥം. തന്തി ആകാസധാതും.

൧൧൮. ആകാസഭാവം ഗതന്തി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അസമ്ഫുട്ഠാനം തേസം പരിച്ഛേദകഭാവേന ആകാസന്തി ഗഹേതബ്ബതം ഗതം, ആകാസമേവ വാ ആകാസഗതം യഥാ ‘‘ദിട്ഠിഗതം (ധ. സ. ൩൮൧; മഹാനി. ൧൨), അത്ഥങ്ഗത’’ന്തി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) ച. ആദിന്നന്തി ഇമന്തി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആദിന്നം. തേനാഹ ‘‘ഗഹിതം പരാമട്ഠ’’ന്തി. അഞ്ഞത്ഥ കമ്മജം ‘‘ഉപാദിന്ന’’ന്തി വുച്ചതി, ന തഥാ ഇധാതി ആഹ ‘‘സരീരട്ഠകന്തി അത്ഥോ’’തി. പഥവീധാതുആദീസു വുത്തനയേനേവാതി മഹാഹത്ഥിപദോപമേ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ) വുത്തനയദസ്സനം സന്ധായ വദതി.

൧൧൯. താദിഭാവോ നാമ നിട്ഠിതകിച്ചസ്സ ഹോതി, അയഞ്ച വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജതി, അഥ കിമത്ഥം താദിഭാവതാ വുത്താതി? പഥവീസമതാദിലക്ഖണാചിക്ഖണാഹി വിപസ്സനായ സുഖപ്പവത്തിഅത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠേസൂ’’തിആദി. ഗഹേത്വാതി കുസലപ്പവത്തിയാ ഓകാസദാനവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. ന പതിട്ഠിതോതി ന നിസ്സിതോ ന ലഗ്ഗോ.

൧൨൦. ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ അസുഭഭാവനാ ആനാപാനസ്സതിഭാവനാ ച ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ വിപസ്സനായ പാദകഭാവായ അനിച്ചാദിസഞ്ഞായ വിപസ്സനാഭാവേന ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്താധിഗമായ ഹോതീതി ‘‘മേത്താദിഭാവനായ പന ഹോതീ’’തി വുത്തം. യത്ഥ കത്ഥചി സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച പടിഹഞ്ഞനകിലേസോതി ആഘാതഭാവമേവ വദതി ഞായഭാവതോ അഞ്ഞേസമ്പി. അസ്മിമാനോതി രൂപാദികേ പച്ചേകം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘അയമഹമസ്മീ’’തി ഏവം പവത്തമാനോ.

൧൨൧. ഇദം കമ്മട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ഗണനാദിവസേന ആസേവിയമാനാ അസ്സാസപസ്സാസാ യോഗകമ്മസ്സ പതിട്ഠാനതായ കമ്മട്ഠാനം. തത്ഥ പന തഥാപവത്തോ മനസികാരോ ഭാവനാ. ഏത്ഥ ച തസ്സേവ ഥേരസ്സ ഭഗവതാ ബഹൂനം കമ്മട്ഠാനാനം ദേസിതത്താ ചരിതം അനാദിയിത്വാ കമ്മട്ഠാനാനി സബ്ബേസം പുഗ്ഗലാനം സപ്പായാനീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ, അതിസപ്പായവസേന പന കമ്മട്ഠാനേസു വിഭാഗകഥാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. ചൂളമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ഏവം ഠപിതാനീതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദിനയപ്പവത്താനി ദിട്ഠിഗതാനി അനിയ്യാനികതായ ന ബ്യാകാതബ്ബാനി ന കഥേതബ്ബാനി, ഏവം ഠപനീയപക്ഖേ ഠപിതാനി ചേവ നിയ്യാനികസാസനേ ഛഡ്ഡനീയതായ പടിക്ഖിത്താനി ച, അപിചേത്ഥ അത്ഥതോ പടിക്ഖേപോ ഏവ ബ്യാകാതബ്ബതോ. യഥാ ഏകോ കമ്മകിലേസവസേന ഇത്ഥത്തം ആഗതോ, തഥാ അപരോപി അപരോപീതി സത്തോ തഥാഗതോ വുച്ചതീതി ആഹ – ‘‘തഥാഗതോതി സത്തോ’’തി. തം അബ്യാകരണം മയ്ഹം ന രുച്ചതീതി യദി സസ്സതോ ലോകോ, സസ്സതോ ലോകോതി, അസസ്സതോ ലോകോ, അസസ്സതോ ലോകോതി ജാനാമാതി ബ്യാകാതബ്ബമേവ, യം പന ഉഭയഥാ അബ്യാകരണം, തം മേ ചിത്തം ന ആരാധേതി അജാനനഹേതുകത്താ അബ്യാകരണസ്സ. തേനാഹ – ‘‘അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം, യദിദം ന ജാനാമി ന പസ്സാമീ’’തി. സസ്സതോതിആദീസു സസ്സതോതി സബ്ബകാലികോ, നിച്ചോ ധുവോ അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്ഥോ. സോ ഹി ദിട്ഠിഗതികേഹി ലോകീയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപതബ്ബിപാകാ, സയം വാ തബ്ബിപാകാകരാദിഭാവേന അവിയുത്തേഹി ലോകീയതീതി ലോകോതി അധിപ്പേതോ. ഏതേന ചത്താരോപി സസ്സതവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. അസസ്സതോതി ന സസ്സതോ, അനിച്ചോ അദ്ധുവോ ഭേദനധമ്മോതി അത്ഥോ, അസസ്സതോതി ച സസ്സതഭാവപടിക്ഖേപേന ഉച്ഛേദോ ദീപിതോതി സത്തപി ഉച്ഛേദവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. അന്തവാതി പരിവടുമോ പരിച്ഛിന്നപരിമാണോ, അസബ്ബഗതോതി അത്ഥോ. തേന ‘‘സരീരപരിമാണോ, അങ്ഗുട്ഠപരിമാണോ, യവപരിമാണോ പരമാണുപരിമാണോ അത്താ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൫൪; ദീ. നി. ടീ. ൧.൭൬-൭൭) ഏവമാദിവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

തഥാഗതോ പരം മരണാതി തഥാഗതോ ജീവോ അത്താ മരണതോ ഇമസ്സ കായസ്സ ഭേദതോ പരം ഉദ്ധം ഹോതി അത്ഥി സംവിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏതേന സസ്സതഭാവമുഖേന സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ ച നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. ന ഹോതീതി നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി. ഏതേന ഉച്ഛേദവാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അപിച ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി അത്ഥി നത്ഥി ചാതി. ഏതേന ഏകച്ചസസ്സതവാദോ ദസ്സിതോ. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി പന ഇമിനാ അമരാവിക്ഖേപവാദോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം. ഭഗവതാ പന അനിയ്യാനികത്താ അനത്ഥസംഹിതാനി ഇമാനി ദസ്സനാനീതി താനി ന ബ്യാകതാനി, തം അബ്യാകരണം സന്ധായാഹ അയം ഥേരോ ‘‘തം മേ ന രുച്ചതീ’’തി. സിക്ഖം പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാസമാദിന്നസിക്ഖം പഹായ.

൧൨൫. ത്വം നേവ യാചകോതി അഹം ഭന്തേ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമീതിആദിനാ. ന യാചിതകോതി ത്വം മാലുക്യപുത്ത മയി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാതിആദിനാ.

൧൨൬. പരസേനായ ഠിതേന പുരിസേന. ബഹലലേപനേനാതി ബഹലവിലേപനേന. മഹാസുപിയാദി സബ്ബോ മുദുഹിദകോ വേണുവിസേസോ സണ്ഹോ. മരുവാതി മകചി. ഖീരപണ്ണിനോതി ഖീരപണ്ണിയാ, യസ്സാ ഛിന്ദനമത്തേ പണ്ണേ ഖീരം പഗ്ഘരതി. ഗച്ഛന്തി ഗച്ഛതോ ജാതം സയംജാതഗുമ്ബതോ ഗഹിതന്തി അധിപ്പായോ. സിഥിലഹനു നാമ ദത്താ കണ്ണോ പതങ്ഗോ. ഏതായ ദിട്ഠിയാ സതി ന ഹോതീതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി ഏതായ ദിട്ഠിയാ സതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതി, തം പഹായ ഏവ പത്തബ്ബതോ.

൧൨൭. അത്ഥേവ ജാതീതിആദിനാ ഏതാ ദിട്ഠിയോ പച്ചേകമ്പി സംസാരപരിബ്രൂഹനാ കടസിവഡ്ഢനാ നിബ്ബാനവിബന്ധനാതി ദസ്സേതി.

൧൨൮. തസ്മാതിഹാതി ഇദം അട്ഠാനേ ഉദ്ധടം, ഠാനേയേവ പന ‘‘വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമസ്സ പരതോ കത്വാ സംവണ്ണേതബ്ബം. അത്തനോ ഫലേന അരണീയതോ അനുഗന്തബ്ബതോ കാരണമ്പി ‘‘അത്ഥോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കാരണനിസ്സിത’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിമത്തമ്പീ’’തി. പുബ്ബപദട്ഠാനന്തി പഠമാരമ്ഭോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളമാലുക്യസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തത്ഥ പവത്തിയാ സംവത്തനതോ ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝതായ ഓരമ്ഭാഗേ ഹേട്ഠാകോട്ഠാസേ ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാകോട്ഠാസികാനീ’’തിആദി. കമ്മുനാ ഹി വട്ടേന ച ദുക്ഖം സംയോജേന്തീതി സംയോജനാനി, ഓരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതാനി സംയോജനാനി യസ്സ അപ്പഹീനാനി, തസ്സേവ വട്ടദുക്ഖം. യസ്സ പന താനി പഹീനാനി, തസ്സ തം നത്ഥീതി. അപ്പഹീനതായ അനുസേതീതി അരിയമഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതായ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജതി, അപ്പഹീനഭാവേന അനുസേതി. അനുസയമാനോ സംയോജനം നാമ ഹോതീതി അനുസയത്തം ഫരിത്വാ പവത്തമാനോ പാപധമ്മോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന സംയോജനം നാമ ഹോതി. ഏതേന യദി പന അനുസയതോ സംയോജനം പവത്തം, തഥാപി യേ തേ കാമരാഗാദയോ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി, തേയേവ ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനീതി ദസ്സേതി.

ഏവം സന്തേപീതി യദേവ ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനം ഭഗവതാ പുച്ഛിതം, തദേവ ഥേരേനപി വിസ്സജ്ജിതം, തഥാപി അയം ലദ്ധി സന്നിസ്സയാ. തത്ഥ ദോസാരോപനാതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ വാദേ’’തിആദി വുത്തം. സമുദാചാരക്ഖണേയേവാതി പവത്തിക്ഖണേ ഏവ. ന ഹി സബ്ബേ വത്തമാനാ കിലേസാ സംയോജനത്ഥം ഫരന്തീതി അധിപ്പായോ. തേനാതി തേന കാരണേന, തഥാലദ്ധികത്താതി അത്ഥോ. ചിന്തേസി ‘‘ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി യോജനാ. അത്തനോ ധമ്മതായേവാതി അജ്ഝത്താസയേനേവ. വിസംവാദിതാതി സത്ഥു ചിത്തസ്സ അനാരാധനേന വിവേചിതാ. ഏവമകാസി ഏവം ധമ്മം ദേസാപേസി.

൧൩൦. സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠിതേനാതി പരിയുട്ഠാനസമത്ഥസക്കായദിട്ഠികേന. തഥാഭൂതഞ്ച ചിത്തം തായ ദിട്ഠിയാ വിഗയ്ഹിതം അജ്ഝോത്ഥടഞ്ച നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗഹിതേന അഭിഭൂതേനാ’’തി. ദിട്ഠിനിസ്സരണം നാമ ദസ്സനമഗ്ഗോ തേന സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബതോ, സോ പന നിബ്ബാനം ആഗമ്മ തം സമുച്ഛിന്ദതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിനിസ്സരണം നിബ്ബാന’’ന്തി. അവിനോദിതാ അനീഹടാതി പദദ്വയേനപി സമുച്ഛേദവസേന അപ്പഹീനത്തംയേവ വദതി. അഞ്ഞം സംയോജനം അഞ്ഞോ അനുസയോതി വദന്തി, സഹഭാവോ നാമ അഞ്ഞേന ഹോതി. ന ഹി തദേവ തേന സഹാതി വുച്ചതീതി തേസം അധിപ്പായോ. അഞ്ഞേനാതി അത്ഥതോ അഞ്ഞേന. അവത്ഥാമത്തതോ യദിപി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നത്ഥി, അവയവോ പന സമുദായോ ന ഹോതീതി സോ സമുദായതോ അഞ്ഞോ ഏവാതി സക്കാ വത്തുന്തി യഥാവുത്തസ്സ പരിഹാരസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ആസങ്കിത്വാ പക്ഖന്തരം ആസല്ലിതം ‘‘അഥാപി സിയാ’’തിആദിനാ. പക്ഖന്തരേഹി പരിഹാരാ ഹോന്തീതി യഥാവുത്തഞായേനപി അഞ്ഞോ പുരിസോ അഥാപി സിയാ, അയം പനേത്ഥ അഞ്ഞോ ദോസോതി ആഹ ‘‘യദി തദേവാ’’തിആദി. അഥാപി സിയാ തുയ്ഹം യദി പരിവിതക്കോ ഈദിസോ യദി തദേവ സംയോജനന്തിആദി. ഇമമത്ഥം സന്ധായാതി പരമത്ഥതോ സോ ഏവ കിലേസോ സംയോജനമനുസയോ ച, ബന്ധനത്ഥഅപ്പഹീനത്ഥാനം പന അത്ഥേവ ഭേദോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ.

൧൩൨. തചച്ഛേദോ വിയ സമാപത്തി കിലേസാനം സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭനസ്സ സാരച്ഛേദസ്സ അനുസയസ്സ ദൂരഭാവതോ. ഫേഗ്ഗുച്ഛേദോ വിയ വിപസ്സനാ തസ്സ ആസന്നഭാവതോ. ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാതി അഭാവിതസദ്ധാദിബലതായ ദുബ്ബലനാമകായാ പുഗ്ഗലാ, യേസം സക്കായനിരോധായ…പേ… നാധിമുച്ചതി. ഏവം ദട്ഠബ്ബാതി യഥാ സോ ദുബ്ബലകോ പുരിസോ, ഏവം ദട്ഠബ്ബോ സോ പുരിസോ ഗങ്ഗാപാരം വിയ സക്കായപാരം ഗന്തും അസമത്ഥത്താ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൩൩. ഉപധിവിവേകേനാതി ഇമിനാ ഉപധിവിവേകാതി കരണേ നിസ്സക്കനന്തി ദസ്സേതി, ഉപധിവിവേകാതി വാ ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനസ്സ ഉപധിവിവേകേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന പഞ്ചകാമഗുണവിവേകോ കഥിതോ. കാമഗുണാപി ഹി ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധീതി വുച്ചന്തീതി. ഥിനമിദ്ധപച്ചയാ കായവിജമ്ഭിതാദിഭേദം കായാലസിയം. തത്ഥാതി അന്തോസമാപത്തിയം സമാപത്തിഅബ്ഭന്തരേ ജാതം. തം പന സമാപത്തിപരിയാപന്നമ്പി അപരിയാപന്നമ്പീതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘അന്തോസമാപത്തിക്ഖണേയേവാ’’തിആദി വുത്തം. രൂപാദയോ ധമ്മേതി രൂപവേദനാദികേ പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേ. ന നിച്ചതോതി ഇമിനാ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ തേസം അനിച്ചതമാഹ. തതോ ഏവ ഉദയവയന്തതോ വിപരിണാമതോ താവകാലികതോ ച തേ അനിച്ചാതി ജോതിതം ഹോതി. യഞ്ഹി നിച്ചം ന ഹോതി, തം ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നം ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ വിപരിണതം ഇത്തരഖണമേവ ച ഹോതി. ന സുഖതോതി ഇമിനാ സുഖപടിക്ഖേപതോ തേസം ദുക്ഖതമാഹ, അതോ ഏവ അഭിണ്ഹം പടിപീളനതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച തേ ദുക്ഖാതി ജോതിതം ഹോതി. ഉദയബ്ബയവന്തതായ ഹി തേ അഭിണ്ഹം പടിപീളനതോ നിരന്തരദുക്ഖതായ ദുക്ഖസ്സേവ ച അധിട്ഠാനഭൂതാതി. പച്ചയയാപനീയതായ രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗിതായ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപക്കഭിജ്ജനതോ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുന്നീഹരണതോ ച അവദ്ധിആവഹതോ അഘവത്ഥുതോ ച അസേരീഭാവതോ ആബാധപദട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസവത്തനതോ അവിധേയ്യതായ പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി പലുജ്ജനീയതായ പലോകതോ. സാമീനിവാസീകാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹതോ സുഞ്ഞതോ. അത്തപടിക്ഖേപട്ഠേന അനത്തതോ, രൂപാദിധമ്മാപി ന ഏത്ഥ അത്താ ഹോന്തീതി അനത്താ, ഏവം അയമ്പി ന അത്താ ഹോതീതി അനത്താ. തേന അബ്യാപാരതോ നിരീഹതോ തുച്ഛതോ അനത്താതി ദീപിതം ഹോതി. ലക്ഖണത്തയമേവ അവബോധത്ഥം ഏകാദസഹി പദേഹി വിഭജിത്വാ ഗഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം.

അന്തോസമാപത്തിയന്തി സമാപത്തീനം സഹജാതതായ സമാപത്തീനം അബ്ഭന്തരേ. ചിത്തം പടിസംഹരതീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗാദിഉപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന വിപസ്സനാചിത്തം പടിസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘മോചേതീ’’തി. സവനവസേനാതി ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തിആദിനാ സവനവസേന. ഥുതിവസേനാതി തഥേവ ഥോമനാവസേന ഗുണതോ സംകിത്തനവസേന. പരിയത്തിവസേനാതി തസ്സ ധമ്മസ്സ പരിയാപുണനവസേന. പഞ്ഞത്തിവസേനാതി തദത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനവസേന. ആരമ്മണകരണവസേനേവ ഉപസംഹരതി മഗ്ഗചിത്തം. ഏതം സന്തന്തിആദി പന അവധാരണനിവത്തിതത്ഥദസ്സനം. യഥാ വിപസ്സനാ ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീത’’ന്തിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതി, ഏവം മഗ്ഗോ നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന അഭിസമേന്തോ തത്ഥ ലബ്ഭമാനേ സബ്ബേ വിസേസേ അസമ്മോഹതോ പടിവിജാനന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ പന ആകാരേനാ’’തിആദി. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ അദന്ധവിപസ്സനോ യോഗീ തത്ഥ തായ അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാരമ്മണായ വിപസ്സനായ ഠിതോ. സബ്ബസോതി തസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബത്തിതസമഥവിപസ്സനാസു. അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതീതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവഹാസു ഏവ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗം പഹായ അഗ്ഗമഗ്ഗവഹാസു താസു നികന്തിം പരിയാദാതും അസക്കോന്തോ അനാഗാമിതായമേവ സണ്ഠാതി.

സമതിക്കന്തത്താതി സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ചാതി സബ്ബഥാപി രൂപസ്സ അതിക്കന്തത്താ. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി. അനേനാതി യോഗിനാ. തം അതിക്കമ്മാതി ഇദം യോ വാ പഠമം പഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നേ ധമ്മേ സമ്മദേവ സമ്മസിത്വാ തേ വിവജ്ജേത്വാ തതോ അരൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ അരൂപധമ്മേ സമ്മസതി, തം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി അരൂപം സമ്മസതീ’’തി.

സമഥവസേന ഗച്ഛതോതി സമഥപ്പധാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ. ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതീതി തസ്സ വിപസ്സനാഭാവനായ തഥാ പുബ്ബേ പവത്തത്താ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ സമാധിപ്പധാനാ ഹോതി, മഗ്ഗേപി ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതി, സമാധിന്ദ്രിയം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി. സോ ചേതോവിമുത്തോ നാമാതി സോ അരിയോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛതോതി ‘‘സമഥവസേന ഗച്ഛതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച പുഗ്ഗലവിഭാഗോ സുത്തന്തനയേന ഇധാഭിഹിതോ പരിയായോ നാമ, അഭിധമ്മനയേന പരതോ കീടാഗിരിസുത്തവണ്ണനായം ദസ്സയിസ്സാമ. അയം സഭാവധമ്മോയേവാതി പുബ്ബഭാഗപടിപദാ സമഥപ്പധാനാ ചേ സമാധി ധുരം, വിപസ്സനാപധാനാ ചേ പഞ്ഞാ ധുരന്തി അയം ധമ്മസഭാവോയേവ, ഏത്ഥ കിഞ്ചി ന ആസങ്കിതബ്ബം.

ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ. തേനാഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയനാനത്തം വദാമീ’’തി. ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാ കാരണന്തി ഇദം ദസ്സേതി – അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ വിയ സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ച യം പുബ്ബഭാഗഗമനം, തം അപ്പമാണം തം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനം, യസ്സ സമാധി ധുരം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി, സോ അരിയോ ചേതോവിമുത്തി നാമ ഹോതി. യസ്സ പഞ്ഞാ ധുരം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി സോ അരിയോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ഇദാനി തമത്ഥം ബുദ്ധിവിസിട്ഠേന നിദസ്സനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. അസിയതീതി അസനം, ഭുഞ്ജനം ഭോജനം, അസനസ്സ ഭോജനം അസനഭോജനം, ആഹാരപരിഭോഗോ, ഏകസ്മിം കാലേ അസനഭോജനം ഏകാസനഭോജനം. സോ പന കാലോ സബ്ബബുദ്ധാനം സബ്ബപച്ചേകബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണവസേന പുബ്ബണ്ഹോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേ അസനഭോജന’’ന്തി. വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചന്തി ‘‘അയുത്തം വത മയാ കതം, യോ അത്തനോ സരീരപകതിം അജാനന്തോ ഏകാസനഭോജനം ഭുഞ്ജി, യേന മേ ഇദം സരീരം കിസം ജാതം ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹോ നാഹോസീ’’തി ഏവം വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം ഭവേയ്യ. ഏതം സന്ധായ സത്ഥാ ആഹ, ന ഭദ്ദാലിമേവ താദിസം കിരിയം അനുജാനന്തോ. ഇതരഥാതി യദി ഏകംയേവ ഭത്തം ദ്വിധാ കത്വാ തതോ ഏകസ്സ ഭാഗസ്സ ഭുഞ്ജനം ഏകദേസഭുഞ്ജനം അധിപ്പേതം. കോ സക്കോതീതി കോ ഏവം യാപേതും സക്കോതി. അതീതജാതിപരിചയോപി നാമ ഇമേസം സത്താനംയേവ അനുബന്ധതീതി ആഹ ‘‘അതീതേ’’തിആദി. വിരവന്തസ്സേവാതി അനാദരേ സാമിവചനം. തം മദ്ദിത്വാതി ‘‘അയം സിക്ഖാ സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ ആചിണ്ണം, അയഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം സിക്ഖതേവാ’’തി വത്വാ തം ഭദ്ദാലിം തസ്സ വാ അനുസ്സാഹപവേദനം അഭിഭവിത്വാ. ഭിക്ഖാചാരഗമനത്ഥം ന വിതക്കമാളകം അഗമാസി, വിഹാരചാരികം ചരന്തോ തസ്സ വസനട്ഠാനം ഭഗവാ ഗച്ഛതി.

൧൩൫. ദൂസയന്തി ഗരഹന്തി ഏതേനാതി ദോസോ, അപരാധോ, സോ ഏവ കുച്ഛിതഭാവേന ദോസകോ. ഗരഹായ പവത്തിട്ഠാനതോ ഓകാസോ. തേനാഹ – ‘‘ഏതം ഓകാസം ഏതം അപരാധ’’ന്തി. ദുക്കരതരന്തി പതികാരവസേന അതിസയേന ദുക്കരം. അപരാധോ ഹി ന ഖമാപേന്തം യഥാപച്ചയം വിത്ഥാരിതോ ഹുത്വാ ദുപ്പതികാരോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വസ്സഞ്ഹീ’’തിആദി.

അലഗ്ഗിത്വാതി ഇമമ്പി നാമ അപനീതം അകാസീതി ഏവം അവിനേത്വാ, തം തം തസ്സ ഹിതപടിപത്തിം നിവാരണം കത്വാതി അത്ഥോ. ഞായപടിപത്തിം അതിച്ച ഏതി പവത്തതീതി അച്ചയോ, അപരാധോ, പുരിസേന മദ്ദിത്വാ പവത്തിതോ അപരാധോ അത്ഥതോ പുരിസം അതിച്ച അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ’’തി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി ആഹ ‘‘ഏകം കാരണ’’ന്തി. യം പനേത്ഥ ഭദ്ദാലിത്ഥേരസ്സ അപരിപൂരകാരിതായ ഭിക്ഖുആദീനം ജാനനം, തമ്പി കാരണം കത്വാ ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

൧൩൬. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി പഠമമഗ്ഗചിത്തക്ഖണേന ഏകചിത്തക്ഖണികാ. ഏവം ആണാപേതും ന യുത്തന്തി സങ്കമത്ഥായ ആണാപേതും ന യുത്തം പയോജനാഭാവതോ. അനാചിണ്ണഞ്ചേതം ബുദ്ധാനം, യദിദം പദസാ അക്കമനം. തഥാ ഹി –

‘‘അക്കമിത്വാന മം ബുദ്ധോ, സഹ സിസ്സേഹി ഗച്ഛതു;

മാ നം കലലം അക്കമിത്ഥ, ഹിതായ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൩);

സുമേധപണ്ഡിതേന പച്ചാസീസിതം ന കതം. യഥാഹ –

‘‘ദീപങ്കരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ഉസ്സീസകേ മം ഠത്വാന, ഇദം വചനമബ്രവീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൬൦);

ഭഗവതാ ആണത്തേ സതി തേസമ്പി ഏവം കാതും ന യുത്തന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏതേസം പടിബാഹിതും യുത്തന്തി ഇദം അട്ഠാനപരികപ്പനവസേനേവ വുത്തം. ന ഹി ബുദ്ധാനം കാതും ആരദ്ധം നാമ കിച്ചം കേഹിചി പടിബാഹിതും യുത്തം നാമ അത്ഥി പടിബാഹിതുംയേവ അകരണതോ. സമ്മത്തനിയാമസ്സ അനോക്കന്തത്താ വുത്തം ‘‘ബാഹിരകോ’’തി.

൧൩൭. ന കമ്മട്ഠാനം അല്ലീയതീതി ചിത്തം കമ്മട്ഠാനം ന ഓതരതി.

൧൪൦. പുനപ്പുനം കാരേന്തീതി ദണ്ഡകമ്മപണാമനാദികാരണം പുനപ്പുനം കാരേന്തി. സമ്മാവത്തമ്ഹി ന വത്തതീതി തസ്സാ തസ്സാ ആപത്തിയാ വുട്ഠാനത്ഥം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസമ്മാവത്തമ്ഹി ന വത്തതി. അനുലോമവത്തേ ന വത്തതീതി യേന യേന വത്തേന സങ്ഘോ അനുലോമികോ ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം അനുലോമവത്തേ ന വത്തതി വിലോമമേവ ഗണ്ഹാതി, പടിലോമേന ഹോതി. നിത്ഥാരണകവത്തമ്ഹീതി യേന വത്തേന സങ്ഘോ അനുലോമികോ ഹോതി, സാപത്തികഭാവതോ നിത്ഥിണ്ണോ ഹോതി, തമ്ഹി നിത്ഥാരണവത്തസ്മിം ന വത്തതി. തേനാഹ ‘‘ആപത്തീ’’തിആദി. ദുബ്ബചകരണേതി ദുബ്ബചസ്സ ഭിക്ഖുനോ കരണേ.

൧൪൪. യാപേതീതി വത്തതി, സാസനേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞാപത്താതി ‘‘അസുകോ അസുകോ ച ഥേരോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിനാ അഭിഞ്ഞാതഭാവം പത്താ അധിഗതഅഭിഞ്ഞാതാ.

൧൪൫. സത്തേസു ഹായമാനേസൂതി കിലേസബഹുലതായ പടിപജ്ജനകസത്തേസു പരിഹായന്തേസു പടിപഥേസു ജായമാനേസു. അന്തരധായതി നാമ തദാധാരതായ. ദിട്ഠധമ്മികാ പരൂപവാദാദയോ. സമ്പരായികാ അപായദുക്ഖവിസേസാ. ആസവന്തി തേന തേന പച്ചയേന പവത്തന്തീതി ആസവാ. നേസന്തി പരൂപവാദാദിആസവാനം. തേതി വീതിക്കമധമ്മാ.

അകാലം ദസ്സേത്വാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അകാലം ദസ്സേത്വാ. ഉപ്പത്തിന്തി ആസവട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനമുപ്പത്തിം. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ കാലം, താവ സേനാസനാനി പഹോന്തി, തേന ആവാസമച്ഛരിയാദിഹേതുനാ സാസനേ ഏകച്ചേ ആസവട്ഠാനിയാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ പന ഹേതുനാ പദസോധമ്മസിക്ഖാപദാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

യസന്തി കിത്തിസദ്ദം പരിവാരഞ്ച. സാഗതത്ഥേരസ്സ നാഗദമനകിത്തിയസാദിവസേന സുരാപാനസങ്ഖാതോ ആസവട്ഠാനിയോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജി.

രസേന രസം സംസന്ദേത്വാതി ഉപാദിന്നകഫസ്സരസേന അനുപാദിന്നകഫസ്സരസം സംസന്ദേത്വാ.

൧൪൬. ന ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഏസേവ ഹേതു, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തേന ധമ്മസ്സ സക്കച്ചസവനേ ഥേരം നിയോജേതി.

൧൪൭. വിസേവനാചാരന്തി അദന്തകിരിയം. പരിനിബ്ബായതീതി വൂപസമ്മതി. തത്ഥ അദന്തകിരിയം പഹായ ദന്തോ ഹോതി. യുഗസ്സാതി രഥധുരസ്സ.

അനുക്കമേതി അനുരൂപപരിഗമേ. തദവത്ഥാനുരൂപം പാദാനം ഉക്ഖിപനേ നിക്ഖിപനേ ച. തേനാഹ ‘‘ചത്താരോ പാദേ’’തിആദി. രജ്ജുബന്ധനവിധാനേനാതി പാദതോ ഭൂമിയാ മോചനവിധാനേന. ഏവം കരണത്ഥന്തി യഥാ അസ്സേ നിസിന്നസ്സേവ ഭൂമിം ഗഹേതും സക്കാ, ഏവം ചത്താരോ പാദേ തഥാ കത്വാ അത്തനോ നിച്ചലഭാവകരണത്ഥം. മണ്ഡലേതി മണ്ഡലധാവികായം. പഥവീകമനേതി പഥവിം ഫുട്ഠമത്തേന ഗമനേ. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹീ’’തി. ഓക്കന്തകരണസ്മിന്തി ഓക്കന്തേത്വാ പരസേനാസമ്മദ്ദന ഓക്കന്തകരണേ. ഏകസ്മിം ഠാനേതി ചതൂസു പാദേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഗമനം ചോദേന്തീതി അത്ഥോ, സോ പനേത്ഥ സീഘതരോ അധിപ്പേതോ. ദവത്തേതി മരിയാദാകോപനേഹി നാനപ്പയോജനേ, പരസേനായ പവത്തമഹാനാദപഹരണേഹി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യുദ്ധകാലസ്മി’’ന്തിആദി.

രഞ്ഞാ ജാനിതബ്ബഗുണേതി യഥാ രാജാ അസ്സസ്സ ഗുണേ ജാനാതി, ഏവം തേന ജാനിതബ്ബഗുണകാരണം കാരേതി. അസ്സരാജവംസേതി ദുസ്സഹം ദുക്ഖം പത്വാപി യഥാ അയം രാജവംസാനുരൂപകിരിയം ന ജഹിസ്സതി, ഏവം സിക്ഖാപനേ. സിക്ഖാപനമേവ ഹി സന്ധായ സബ്ബത്ഥ ‘‘കാരണം കാരേതീ’’തി വുത്തം തസ്സ കരണകാരാപനപരിയായത്താ.

യഥാ ഉത്തമജവോ ഹോതീതി ജവദസ്സനട്ഠാനേ യഥാ ഹയോ ഉത്തമജവം ന ഹാപേസി, ഏവം സിക്ഖാപേതി. ഉത്തമഹയഭാവേ, യഥാ ഉത്തമഹയോ ഹോതീതി കമ്മകരണകാലേ അത്തനോ ഉത്തമസഭാവം അനിഗുഹിത്വാ അവജ്ജേത്വാ യഥാ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, ഏവം പരമജവേന സിക്ഖാപേതി. യഥാ കിരിയാ വിനാ ദബ്ബമ്പി വിനാ കിരിയം ന ഭവതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ പകതിയാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്രാതി തസ്മിം പകതിയാ ഉത്തമഹയസ്സേവ ഉത്തമഹയകാരണാരഹത്താ ഉത്തമജവപടിപജ്ജനേ. മാസഖാദകഘോടകാനന്തി മാസം ഖാദിത്വാ യഥാ തഥാ വിഗുണഖലുങ്ഗകാനം. വലഞ്ജകദണ്ഡന്തി രഞ്ഞാ ഗഹേതബ്ബസുവണ്ണദണ്ഡം. ധാതുപത്ഥദ്ധോതി അത്തനാവ സമുപ്പാദിതധാതുയാ ഉപത്ഥമ്ഭിതോ ഹുത്വാ.

ഉത്തമേ സാഖല്യേതി പരമസഖിലഭാവേ സഖിലവാചായ ഏവ ദമേതബ്ബതായ. തേനാഹ ‘‘മുദുവാചായ ഹീ’’തിആദി.

അരഹത്തഫലസമ്മാദിട്ഠിയാതി ഫലസമാപത്തികാലേ പവത്തസമ്മാഞാണം. സമ്മാഞാണം പുബ്ബേ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിയേവാതി പന ഇദം ഫലസമ്മാദിട്ഠിഭാവസാമഞ്ഞേന വുത്തം. കേചി പന ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി ‘‘അസേക്ഖേനാ’’തി വിസേസിതത്താ. തമ്പി അസേക്ഖഞാണന്തി ചേ? ഏവമ്പി നിപ്പരിയായ സേക്ഖഗ്ഗഹണേ പരിയായസേക്ഖഗ്ഗഹണം ന യുത്തമേവ, കിച്ചഭേദേന വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകാ ഏവ ഹി സാ പഞ്ഞാ നിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകിരിയായ സമ്മാദസ്സനകിച്ചം ഉപാദായ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വുത്താ, സമ്മാജാനനകിച്ചം ഉപാദായ ‘‘സമ്മാഞാണ’’ന്തി. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയവസേന വാ സമ്മാദിട്ഠി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയവസേന സമ്മാഞാണന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മഗ്ഗഫലാവഹായ ദേസനായ സങ്ഖേപതോവ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി.

ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. മഹാഉദായിത്ഥേരോതി കാളുദായിലാളുദായിത്ഥേരേഹി അഞ്ഞോ മഹാദേഹതായ മഹാഉദായീതി സാസനേ പഞ്ഞാതോ ഥേരോ. അപഹരി അപഹരതി അപഹരിസ്സതീതി അപഹത്താ. തേകാലികോ ഹി അയം സദ്ദോ. ഉപഹത്താതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അപഹാരകോതി അപനേതാ. ഉപഹാരകോതി ഉപനേതാ.

൧൪൯. യന്തി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, തേന ച അനന്തരനിദ്ദിട്ഠസമയോ പച്ചാമട്ഠോതി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി. ന ഭഗവന്തം പടിച്ചാതി ന ഭഗവന്തം ആരമ്മണം കത്വാ.

കമ്മനിപ്ഫന്നത്ഥന്തി അത്തനാ ആയാചിയമാനകമ്മസിദ്ധിഅത്ഥം. ഭവതീതി ഭൂ, ന ഭൂതി അഭൂ, ഭയവസേന പന സാ ഇത്ഥീ ‘‘അഭു’’ന്തി ആഹ. ആതു മാതൂതി ഏത്ഥ യഥാ –

‘‘അങ്ഗാ അങ്ഗാ സമ്ഭവസി, ഹദയാ അധിജായസേ;

അത്താ ഏവ പുത്ത നാമാസി, സ ജീവ സരദോസത’’ന്തി. –

ആദീസു പുത്തോ ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചതി കുലവസേന സന്താനേ പവത്തനതോ. ഏവം പിതാപി ‘‘പുത്തസ്സ അത്താ’’തി വുച്ചതി. യസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ അത്താ മാതാ’’തി വത്ഥുകാമാ ഭയവസേന ‘‘ആതു മാതൂ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘ആതൂതി പിതാ’’തിആദി.

൧൫൦. ഏവമേവന്തി ഇദം ഗരഹത്ഥജോതനനിപാതപദന്തി വുത്തം ‘‘ഗരഹന്തോ ആഹാ’’തി. തഥാ ഹി നം വാചകസദ്ദേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ’’തി ആഹ. ആഹംസൂതി തേസം തഥാ വചനസ്സ അവിച്ഛേദേന പവത്തിദീപനന്തി ആഹ ‘‘വദന്തീ’’തി. കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സാതി പഹാതബ്ബവത്ഥും അവമഞ്ഞമാനേഹി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കിം പനാ’’തി. ഹേതുമ്ഹി ജോതേതബ്ബേ ചേതം സാമിവചനം യഥാ ‘‘അനുസ്സവസ്സ ഹേതു, അജ്ഝേനസ്സ ഹേതൂ’’തി. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തകസ്സ ഹേതൂ’’തി. നനു അപസ്സന്തേന വിയ അസുണന്തേന വിയ ഭവിതബ്ബന്തി? സത്ഥാരാ നാമ അപ്പമത്തകേസു ദോസേസു അപസ്സന്തേന വിയ ച അസുണന്തേന വിയ ച ഭവിതബ്ബന്തി തേസം അധിപ്പായേന വിവരണം. തേസു ചാതി സിക്ഖാകാമേസു ച. അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തേസന്തി യേ ‘‘മോഘപുരിസാ’’തി വുത്താ പുഗ്ഗലാ, തേസം. ഗലേ ബദ്ധം മഹാകട്ഠന്തി ഗലേ ഓലമ്ബേത്വാ ബദ്ധം രുക്ഖദണ്ഡമാഹ. പൂതിലതായാതി ഗലോചിയാ. പാരാജികവത്ഥു വിയ ദുപ്പജഹം ഹോതീതി ഛന്ദകപ്പഹാനവസേന തം പജഹിതും ന സക്കോതി.

൧൫൧. അനുസ്സുക്കാതി തസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനേ ഉസ്സുക്കരഹിതാ. അപച്ചാസീസനപക്ഖേതി തായ പരദത്തവുത്തിതായ കസ്സചി പച്ചയസ്സ കുതോചി അപച്ചാസീസകപക്ഖേ ഠിതാ ഹുത്വാ സുപ്പജഹം ഹോതി, ന തസ്സ പഹാനേ ഭാരിയം അത്ഥി.

൧൫൨. ദലിദ്ദോ ദുഗ്ഗതോ. അസ്സകോതി അസാപതേയ്യോ. ഗേഹയട്ഠിയോതി ഗേഹഛദനസ്സ ആധാരാ, താ ഉജുകം തിരിയം ഠപേതബ്ബദണ്ഡാ. സമന്തതോ ഭിത്തിപാദേസു ഠപേതബ്ബദണ്ഡാ മണ്ഡലാ. കാകാതിദായിന്തി ഇതോ ചിതോ കാകേഹി അതിപാതവസേന ഉഡ്ഡേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ കിഞ്ചിദേവാ’’തിആദി. സൂരകാകാതി കാകാനം ഉഡ്ഡേപനാകാരമാഹ. നപരമരൂപന്തി ഹീനരൂപം. വിലീവമഞ്ചകോതി താലവേത്തകാദീഹി വീതമഞ്ചകോ. സാ പനസ്സ സന്താനാനം ഛിന്നഭിന്നതായ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗതാ, തഥാ സതി സാ വിസമരൂപാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഓണതാ’’തിആദി. സോ പുഗ്ഗലോ ലൂഖഭോജീ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ധഞ്ഞം നാമ കുദ്രൂസകോ’’തി. സമകാലം വപിതബ്ബതായ സമവാപകം, യഥാഉതു വപിതബ്ബബീജം. ജായികാതി കുച്ഛിതാ ഭരിയാ, സബ്ബത്ഥ ഗരഹായം ക-സദ്ദോ. സോ വതാഹം പബ്ബജേയ്യന്തി സോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ പബ്ബജേയ്യം, യോഹം പുരിസോ നാമ അസ്സം വതാതി പബ്ബജ്ജാവസേന അത്തനോ പുരിസം ബോധേയ്യ. തംസഭാവേ ഠിതസ്സ ബോധാ ന തു ദുക്കരാ, സാ ഖടോപികാ. സാ കുമ്ഭീ. മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ അഡ്ഢതേളസാനി കോട്ഠാഗാരസതാനി വിയ.

൧൫൩. സുവണ്ണനിക്ഖസതാനന്തി അനേകേസം സുവണ്ണനിക്ഖസതാനം. ചയോതി സന്താനേഹി നിചയോ അവീചി നിച്ചപ്പബന്ധനിചയോ. തേനാഹ ‘‘സന്താനതോ കതസന്നിചയോ’’തി.

൧൫൪. ഹേട്ഠാ കിഞ്ചാപി അപ്പജഹനകാ പഠമം ദസ്സിതാ, പജഹനകാ പധാനാ, തേസഞ്ച വസേനേത്ഥ പുഗ്ഗലചതുക്കം ദസ്സിതം. തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീതി പജഹനകാ പഠമം ഗഹിതാ. രാസിവസേനാതി ‘‘ഇധുദായി ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിനാ ചതുക്കേ ആഗതവിഭാഗം അനാമസിത്വാ ‘‘തേ തേ’’തി പചുരവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ന പാടിയേക്കം വിഭത്താ’’തി. അവിഭാഗേന ഗഹിതവത്ഥൂസു വിഭാഗതോ ഗഹണം ലോകസിദ്ധമേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. പജഹനകപുഗ്ഗലാതി ‘‘തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീ’’തി ഏവം പജഹനകപുഗ്ഗലാ ഏവ.

ഉപധിഅനുധാവനകാതി ഉപധീസു അനുഅനുധാവനകാ ഉപധിയോ ആരബ്ഭ പവത്തനകാ. വിതക്കായേവാതി കാമസങ്കപ്പാദിവിതക്കായേവ. ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാതി വിമുത്തിപരിപാചകാനം ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തം. തസ്സ ഹി വസേനേവ തേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ ജാതാ. അഗ്ഗമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ യാവ ന തം മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേന്തി, താവ നപ്പജഹന്തി നാമ. ഇതി ഹേട്ഠിമാ തയോപി അരിയാ അപ്പഹീനസ്സ കിലേസസ്സ വസേന ‘‘നപ്പജഹന്തീ’’തി വുത്താ, പഗേവ പുഥുജ്ജനാ. വുത്തനയേന പന വിപസ്സനം മഗ്ഗേന ഘടേന്താ തേ ചത്താരോ ജനാ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ പജഹന്തി നാമ. തേ ഏവ തത്ഥ സീഘകാരിനോ ഖിപ്പം പജഹന്തി നാമ, തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

സംവേഗം കത്വാ അഗ്ഗിം അക്കന്തപുരിസോ വിയ. മഗ്ഗേനാതി അനുക്കമാഗതേന അഗ്ഗമഗ്ഗേന. മഹാഹത്ഥിപദോപമേതി മഹാഹത്ഥിപദോപമസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ). തത്ഥ ഹി ‘‘തസ്സ ധാതാരമ്മണമേവ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൨) ഏത്ഥ അതിതിക്ഖനാതിതിക്ഖ-നാതിമന്ദഅതിമന്ദ-പുഗ്ഗലവസേന അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൦൨) തയോ വാരാ ഉദ്ധടാ, തത്ഥ മജ്ഝിമവസേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോ. ഇന്ദ്രിയഭാവനേതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തേ, തത്ഥാപി മജ്ഝിമനയേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോ. തേനാഹ ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി.

തന്തി ‘‘ഉപധീ’’തി വുത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം. ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി സബ്ബസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ കാരണം. നിഗ്ഗഹണോതി നിരുപാദാനോ. തേനാഹ ‘‘നിത്തണ്ഹോ’’തി.

൧൫൫. യേ പജഹന്തീതി ‘‘തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തീ’’തി ഏവം വുത്തപുഗ്ഗലാ. തേ ഇമേ നാമ ഏത്തകേ കിലേസേ പജഹന്തീതി യേ തേ പുഥുജ്ജനാ ലാഭിനോ ച പഞ്ച കാമഗുണേ ഏത്തകേ തംതംഝാനാദിവത്ഥുകേ ച തംതംമഗ്ഗവജ്ഝതായ പരിച്ഛിന്നത്താ ഏത്തകേ കിലേസേ പജഹന്തി. യേ നപ്പജഹന്തീതി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസുചിസുഖം കായാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ. അനരിയേഹീതി അപരിസുദ്ധേഹി. പടിലാഭതോ ഭായിതബ്ബം കിലേസദുക്ഖഗതികത്താ. വിപാകതോ ഭായിതബ്ബം അപായദുക്ഖഗതികത്താ. ഗണതോപി കിലേസതോപി വിവിത്തസുഖന്തി ഗണസങ്ഗണികതോ ച കിലേസസങ്ഗണികതോ ച വിവിത്തസുഖം. രാഗാദിവൂപസമത്ഥായാതി രാഗാദിവൂപസമാവഹം സുഖം. ന ഭായിതബ്ബം സമ്പതി ആയതിഞ്ച ഏകന്തഹിതഭാവതോ.

൧൫൬. ഇഞ്ജിതസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘ഇഞ്ജന’’ന്തിആദി. ഇഞ്ജതി തേനാതി ഇഞ്ജിതം, തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഖോഭകരം ഓളാരികം ഝാനങ്ഗം. ചതുത്ഥജ്ഝാനം അനിഞ്ജനം സന്നിസിന്നാഭാവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬; പാരാ. ൧൨-൧൩).

അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതി – ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩), തസ്മാ അനലം അനുസങ്ഗം കാതും അയുത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അകത്തബ്ബആലയന്തി വദാമീ’’തി. സന്നിട്ഠാനന്തി സമ്മാപടിപത്തിയം അലം ഏത്താവതാതി ഉസ്സാഹപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന സന്നിട്ഠാനം ന കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതം അണും വാ ഓരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതം ഥൂലം വാ, രൂപരാഗോതി ഏവരൂപം അണും വാ കാമാസവോ പടിഘന്തി ഏവരൂപം ഥൂലം വാ, മുദുനാ പവത്തിആകാരവിസേസേന അപ്പസാവജ്ജം, കമ്മബന്ധനട്ഠേന വാ അപ്പസാവജ്ജം, തബ്ബിപരിയായതോ മഹാസാവജ്ജം വേദിതബ്ബം. നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ വസേന ദേസനായ പവത്തത്താ ‘‘നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി വുത്തം. സബ്ബസോ ഹി പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ വസേന സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസ്സ ആഗതത്താ ‘‘അരഹത്തനികൂടേനേവ നിട്ഠാപിതാ’’തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. ചാതുമസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൭. യഥാഉപനിസ്സയേനാതി യോ യോ ഉപനിസ്സയോ യഥാഉപനിസ്സയോ, തേന യഥാഉപനിസ്സയേന സമ്മാപയോഗേന. പതിട്ഠഹിസ്സന്തി സാസനേ പതിട്ഠം പടിലഭിസ്സന്തി. വസനട്ഠാനാനീതി വസ്സഗ്ഗാദിവസേന വസനട്ഠാനാനി. സണ്ഠാപയമാനാതി സുവിഭത്തഭാവേന ഠപേന്താ.

അവിനിബ്ഭോഗസദ്ദന്തി വിനിഭുഞ്ജിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യസദ്ദം. വചീഘോസോപി ഹി ബഹൂഹി ഏകച്ചം പവത്തിതോ ഠാനതോ ച ദൂരതരോ കേവലം മഹാനിഗ്ഘോസോ ഏവ ഹുത്വാ സോതപഥമാഗച്ഛതി. മച്ഛവിലോപേതി മച്ഛേ വിലുമ്പിത്വാ വിയ ഗഹണേ, മച്ഛാനം വാ നയനേ.

൧൫൮. വവസ്സഗ്ഗത്ഥേതി നിച്ഛയത്ഥേ, ഇദം താവ അമ്ഹേഹി വുച്ചമാനവചനം ഏകന്തസോതബ്ബം, പച്ഛാ തുമ്ഹേഹി കാതബ്ബം കരോഥാതി അധിപ്പായോ. വചനപരിഹാരോതി തേഹി സക്യരാജൂഹി വുത്തവചനസ്സ പരിഹാരോ. ലേസകപ്പന്തി കപ്പിയലേസം. ധുരവഹാതി ധുരവാഹിനോ, ധോരയ്ഹാതി അത്ഥോ. പാദമൂലന്തി ഉപചാരം വദതി. വിഗച്ഛിസ്സതീതി ഹായിസ്സതി. പടിപ്ഫരിതോതി ന ഭഗവതോ സമ്മുഖാവ, സക്യരാജൂനം പുരതോപി വിപ്ഫരിതോവ ഹോതി.

൧൫൯. അഭിനന്ദതൂതി അഭിമുഖോ ഹുത്വാ പമോദതു. അഭിവദതൂതി അഭിരൂപവസേന വദതു. പസാദഞ്ഞഥത്തന്തി അപ്പസാദസ്സ വിപരിണാമോ ഹീനായാവത്തനസങ്ഖാതം പരിവത്തനം, തേനാഹ ‘‘വിബ്ഭമന്താനം. വിപരിണാമഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി. കാരണൂപചാരേന സസ്സേസു ബീജപരിയായോതി ആഹ ‘‘ബീജാനം തരുണാനന്തി തരുണസസ്സാന’’ന്തി. തരുണഭാവേനേവ തസ്സ ഭാവിനോ ഫലസ്സ അഭാവേന വിപരിണാമോ.

൧൬൦. കത്തബ്ബസ്സ സരസേനേവ കരണം ചിത്തരുചിയം, ന തഥാ പരസ്സ ഉസ്സാദനേനാതി ആഹ – ‘‘പക്കോസിയമാനാനം ഗമനം നാമ ന ഫാസുക’’ന്തി. മയമ്പി ഭഗവാ വിയ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരേനേവ വിഹരിസ്സാമാതി ദീപേതി പകതിയാ വിവേകജ്ഝാസയഭാവതോ വിരദ്ധോ ആഗതസ്സ ഭാരസ്സ അവഹനതോയേവ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ഭാരഭാവം ന അഞ്ഞാസീ’’തി.

൧൬൧. കസ്മാ ആരഭീതി? സപ്പായതോ. പഞ്ചസതാ ഹി ഭിക്ഖൂ അഭിനവാ, തസ്മാ തേസം ഓവാദദാനത്ഥം ഭഗവാ ഇമം ദേസനം ആരഭീതി.

൧൬൨. കോധുപായാസസ്സാതി ഏത്ഥ കുജ്ഝനട്ഠേന കോധോ, സ്വേവ ചിത്തസ്സ കായസ്സ ച അതിപ്പമദ്ദനമഥനുപ്പാദനേഹി ദള്ഹം ആയാസട്ഠേന ഉപായാസോ. അനേകവാരം പവത്തിത്വാ അത്തനാ സമവേതം സത്തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ അനയബ്യസനപാപനേന കോധുപായാസസ്സ ഊമിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘കോധുപായാസേ’’തിആദി.

൧൬൩. ഓദരികത്തേന ഖാദിതോതി ഓദരികഭാവേന ആമിസഗേധേന മിച്ഛാജീവേന ജീവികാകപ്പനേന നാസിതസീലാദിഗുണതായ ഖാദിതധമ്മസരീരോ.

൧൬൪. പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ നിമുജ്ജിത്വാതി ഏത്ഥ കാമരാഗാഭിഭൂതേ സത്തേ ഇതോ ച ഏത്തോ, ഏത്തോ ച ഇതോതി ഏവം മനാപിയരൂപാദിവിസയസങ്ഖാതേ ആവട്ടേ അത്താനം സംസാരേത്വാ യഥാ തതോ ബഹിഭൂതേ നേക്ഖമ്മേ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, ഏവം ആവട്ടേത്വാ ബ്യസനാപാദനേന കാമഗുണാനം ആവട്ടസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി.

൧൬൫. രാഗാനുദ്ധംസിതേനാതി രാഗേന അനുദ്ധംസിതേന. ചണ്ഡമച്ഛം ആഗമ്മാതി സുസുകാദിചണ്ഡമച്ഛം ആഗമ്മ. മാതുഗാമം ആഗമ്മാതി മാതുഗാമോ ഹി യോനിസോമനസികാരരഹിതം അധീരപുരിസം ഇത്ഥികുത്തഭൂതേഹി അത്തനോ ഹാവഭാവവിലാസേഹി അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ ധീരജാതിയമ്പി അത്തനോ രൂപാദീഹി പലോഭനവസേന അനവസേസം അത്തനോ ഉപകാരധമ്മേ സീലാദികേ സമ്പാദേതും അസമത്ഥം കരോന്തോ അനയബ്യസനം പാപേതി. തേനാഹ – ‘‘മാതുഗാമം ആഗമ്മ ഉപ്പന്നകാമരാഗോ വിബ്ഭമതീ’’തി.

ഭയം നാമ യത്ഥ ഭായിതബ്ബവത്ഥു, തത്ഥ ഓതരന്തസ്സേവ ഹോതി, ന അനോതരന്തസ്സ, തം ഓതരിത്വാ ഭയം വിനോദേത്വാ തത്ഥ കിച്ചം സാധേതബ്ബം, ഇതരഥാ ചത്ഥസിദ്ധി ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ഉപമോപമിതബ്ബസരൂപവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദകം നിസ്സായ ആനിസംസോ പിപാസവിനയനം സരീരസുദ്ധി പരിളാഹൂപസമോ കായഉതുഗ്ഗാഹാപനന്തി ഏവമാദി. സാസനം നിസ്സായ ആനിസംസോ പന സങ്ഖേപതോ വട്ടദുക്ഖൂപസമോ, വിത്ഥാരതോ പന സീലാനിസംസാദിവസേന അനേകവിധോ, സോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൯) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. വുത്തപ്പകാരോ ആനിസംസോ ഹോതി താനി ഭയാനി അഭിഭുയ്യ പവത്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഇമാനി അഭായിത്വാതി ഇമാനി കോധൂപായാസാദിഭയാനി അഭിഭുയ്യ പവത്തിത്വാ അഭായിത്വാ. കോധൂപായാസാദയോ ഹി ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയന്തി വുത്താ. ഥേരോതി മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ. കാമം പഹാനാഭിസമയകാലോ ഏവ സച്ഛികിരിയാഭിസമയോ, സമ്മാദിട്ഠിയാ പന സംകിലേസവോദാനധമ്മേസു കിച്ചം അസംകിണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും സമാനകാലികമ്പി അസമാനകാലികം വിയ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാസോതം ഛിന്ദിത്വാ നിബ്ബാനപാരം ദട്ഠും ന സക്കോതീ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചാതുമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. നളകപാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൬. യത്ഥ ബോധിസത്തപമുഖോ വാനരോ നളകേന പാനീയം പിവി, സാ പോക്ഖരണീ, തസ്സാമന്തോ ഭൂമിപ്പദേസോ, തത്ഥ നിവിട്ഠഗാമോ ച ‘‘നളകപാന’’ന്തേവ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഇധ പന ഗാമോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘നളകപാനേതി ഏവംനാമകേ ഗാമേ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം ആഗമനതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേ കിരാ’’തി ആരദ്ധം. പഞ്ഞവാതി ഇതികത്തബ്ബതായ പഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ.

ഥൂലദീഘബഹുലഭാവേന മഹതീഹി ദാഠികാഹി സമന്നാഗതത്താ മഹാദാഠികോ. ‘‘ഉദകരക്ഖസോ അഹ’’ന്തി വത്വാ വാനരാനം കഞ്ചി അമുഞ്ചിത്വാ ‘‘സബ്ബേ തുമ്ഹേ മമ ഹത്ഥഗതാ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തുമ്ഹേ പന സബ്ബേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ധമി…പേ… പിവിംസൂതി ബോധിസത്തേന ഗഹിതനളോ അനവസേസോ അബ്ഭന്തരേ സബ്ബസന്ധീനം നിബ്ബാധേന ഏകച്ഛിദ്ദോ അഹോസി. നേവ മം ത്വം വധിസ്സസീതി ഉദകരക്ഖസ ത്വം വധിതുകാമോപി മമ പുരിസഥാമേന ന വധിസ്സസി.

ഏവം പന വത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘അയം പാപോ ഏത്ഥ പാനീയം പിവന്തേ അഞ്ഞേപി സത്തേ മാ ബാധയിത്ഥാ’’തി കരുണായമാനോ ‘‘ഏത്ഥ ജായന്താ നളാ സബ്ബേ അപബ്ബബന്ധാ ഏകച്ഛിദ്ദാവ ഹോന്തൂ’’തി അധിട്ഠായ ഗതോ. തേനാഹ ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി.

൧൬൭. അനുരുദ്ധപ്പമുഖാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതാ ‘‘കച്ചി തുമ്ഹേ അനുരുദ്ധാ’’തി പുച്ഛിതാതി ഥേരോ ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ’’തി ആഹ.

സചേ പബ്ബജതി, ജീവിതം ലഭിസ്സതി, നോ അഞ്ഞഥാതി രഞ്ഞാ പബ്ബജ്ജായ അഭിനീതാതി രാജാഭിനീതാ. ചോരാഭിനീതാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചോരാനം മൂലം ഛിന്ദന്തോ ‘‘കണ്ടകസോധനം കരിസ്സാമീ’’തി. ആജീവികായാതി ആജീവേന ജീവിതവുത്തിയാ. ഇമേസു പന അനുരുദ്ധത്ഥേരാദീസു.

വിവേകന്തി പുബ്ബകാലികകിരിയപ്പധാനം ‘‘അബ്യാപജ്ജം ഉപേത’’ന്തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘വിവിച്ചാ’’തി, വിവിച്ചിത്വാ വിവിത്തോ ഹുത്വാ വിനാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പബ്ബജിതകിച്ചന്തി പബ്ബജിതസ്സ സാരുപ്പകിച്ചം. സമണകിച്ചന്തി സമണഭാവകരണകിച്ചം. യദഗ്ഗേന ഹി പബ്ബജിതകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി തദഗ്ഗേന സമണഭാവകരമ്പി കിച്ചം കാതും ന സക്കോതി. തേനാഹ ‘‘സോ യേവാ’’തിആദി.

൧൬൮. അപ്പടിസന്ധികേ താവ ബ്യാകരോന്തോ പവത്തീസു ഠാനം അതീതോതി കത്വാ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി നാമ തത്ഥ പടിസന്ധിയാ അഭാവകിത്തനതോ. മഹന്തതുട്ഠിനോതി വിപുലപമോദാ.

൧൬൯. ഇമസ്സാതി ‘‘അസ്സാ’’തി പദസ്സ അത്ഥവചനം. ഇമസ്സ ഠിതസ്സ ആയസ്മതോ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസുതോ വാതി യോജനാ. സമാധിപക്ഖികാ ധമ്മാ ധമ്മാതി അധിപ്പേതാ, സമാധി പന ഏവംവിഹാരീതി ഏത്ഥ വിഹാരസദ്ദേന ഗഹിതോ. ഏവംവിമുത്താതി ഏത്ഥ പന വിമുത്തിസദ്ദേന ഫലവിമുത്തി ഗഹിതാ. ചരതോപീതി സമഥവിപസ്സനാചാരേന ചരതോപി വിഹരന്തസ്സപി. ഉപാസകഉപാസികാഠാനേസു ലബ്ഭമാനമ്പി അരഹത്തം അപ്പകഭാവതോ പാളിയം അനുദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നളകപാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൯. ഗോലിയാനിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൩. പദസമാചാരോതി തംതംപച്ചയഭേദദസ്സനായ വിഗതത്താ പകാരേഹി ദലിദ്ദസമാചാരോ സിഥിലസമാചാരോതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന താദിസോ സമാചാരോ ഥിരോ ദള്ഹോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദുബ്ബലസമാചാരോ’’തി. ‘‘സാഖസമാചാരോ’’തി വാ പാഠോ, തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനട്ഠേന സാഖാസദിസസീലോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഓളാരികാചാരോ’’തി. പച്ചയേസു സാപേക്ഖോതി പച്ചയേസു സാപേക്ഖതായ ഏവ ഹിസ്സ ഓളാരികാചാരതാ വേദിതബ്ബാ. ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സോ, പതിസ്സവചനഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവന്തി അത്ഥോ. സഹ പതിസ്സേനാതി സപ്പതിസ്സേന, സപ്പതിസ്സവേന ഓവാദസമ്പടിച്ഛനേന. പതിസ്സീയതീതി വാ പതിസ്സോ, ഗരുകാതബ്ബോ, തേന സഹ പതിസ്സേനാതി സബ്ബം പുബ്ബേ വിയ. തേനാഹ ‘‘സജേട്ഠകേനാ’’തി. സേരിവിഹാരോ നാമ അത്തപ്പധാനവാസോ. തേനാഹ ‘‘നിരങ്കുസവിഹാരേനാ’’തി.

അനുപഖജ്ജാതി അനുപകഡ്ഢിത്വാ. ഗരുട്ഠാനിയാനം അന്തരം അനാപുച്ഛാ അനുപവിസിത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യോ’’തിആദി വുത്തം.

ആഭിസമാചാരികന്തി അഭിസമാചാരേ ഭവം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘വത്തപടിപത്തിമത്തമ്പീ’’തി. നാതികാലസ്സേവ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പവിസിതബ്ബം, ന പച്ഛാ പടിക്കമിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന അതികാലേ ച ഗാമപ്പവേസോ അതിദിവാ പടിക്കമനഞ്ച നിവാരിതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ന അതിപാതോ’’തിആദി വുത്തം. ഉദ്ധച്ചപകതികോതി വിബ്ഭന്തചിത്തോ. അവചാപല്യേനാതി ദള്ഹവാതാപഹതപല്ലവസദിസേന ലോലഭാവേന.

പഞ്ഞവതാതി ഇമിനാ ഭിക്ഖുസാരുപ്പേസു ഇതികത്തബ്ബേസു ഉപായപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ, ന സുതമയപഞ്ഞാ. അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ യോഗോതി ഇമിനാ ഭാവനാപഞ്ഞാഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ യോഗോ പകാസിതോ. യോഗോതി ച പരിചയോ ഉഗ്ഗണ്ഹവസേന.

ആരുപ്പാതി ഇമിനാ ചതസ്സോപി അരൂപസമാപത്തിയോ ഗഹിതാ, താ പന ചതൂഹി രൂപസമാപത്തീഹി വിനാ ന സമ്പജ്ജന്തീതി ആഹ – ‘‘ആരുപ്പാതി ഏത്താവതാ അട്ഠപി സമാപത്തിയോ വുത്താ ഹോന്തീ’’തി. കസിണേതി ദസവിധേ കസിണേ. ഏകം പരികമ്മകമ്മട്ഠാനന്തി യം കിഞ്ചി ഏകഭാവനാ പരികമ്മദീപനം ഖന്ധകമ്മട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘പഗുണം കത്വാ’’തി. കസിണപരികമ്മം പന തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം ഹോതി, ലോകിയാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഹേട്ഠാ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേതി ഇമിനാ സബ്ബേപി ലോകുത്തരധമ്മേ ദസ്സേതീ’’തി. നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാതി ജാനിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ ഞാതബ്ബപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാതി.

ഗോലിയാനിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൧൦. കീടാഗിരിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൪. പഞ്ച ആനിസംസേതി അപ്പാബാധതാദികേ പഞ്ച ഗുണേ. തത്ഥ അക്ഖിരോഗകുച്ഛിരോഗാദീനം അഭാവോ അപ്പാബാധതാ. സരീരേ തേസം കുപ്പനദുക്ഖസ്സ അഭാവോ അപ്പാതങ്കം. സരീരസ്സ ഉട്ഠാനസുഖതാ ലഹുട്ഠാനം. ബലം നാമ കായബലം. ഫാസുവിഹാരോ ഇരിയാപഥസുഖതാ. അനുപക്ഖന്ദാനീതി ദുച്ചജനവസേന സത്താനം അനുപവിട്ഠാനി. സഞ്ജാനിസ്സഥാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തസ്മാ ഇതി ഏവം ആനിസംസന്തി അത്ഥോ.

൧൭൫. ആവാസേ നിയുത്താതി ആവാസികാ തസ്സ അനതിവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘നിബദ്ധവാസിനോ’’തി, നിയതവാസിനോതി അത്ഥോ. തന്നിബന്ധാതി നിബന്ധം വുച്ചതി ബ്യാപാരോ, തത്ഥ ബന്ധാ പസുതാ ഉസ്സുകാതി തന്നിബന്ധാ. കഥം തേ തത്ഥ നിബന്ധാതി ആഹ ‘‘അകതം സേനാസന’’ന്തിആദി. ഉപ്പജ്ജനകേന കാലേന പത്തബ്ബം കാലികം സോ പന കാലോ അനാഗതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനാഗതേ കാലേ പത്തബ്ബ’’ന്തി.

൧൭൮. ഏത്തകാ വേദനാ സേവിതബ്ബാതി അട്ഠാരസപി നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാ വേദനാ സേവിതബ്ബാ, ഗേഹസ്സിതാ ന സേവിത്ബ്ബാ.

൧൮൧. തം കതം സോളസവിധസ്സപി കിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ. അനുലോമികാനീതി ഉതുസുഖഭാവേന അനുരൂപാനി. തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസപ്പായാനീ’’തി. സമാനം കുരുമാനാതി ഓമത്തതം അധിമത്തതഞ്ച പഹായ സമകിച്ചതം സമ്പാദേന്താ.

൧൮൨. തേ ദ്വേ ഹോന്തീതി തേ ആദിതോ വുത്താ ദ്വേ.

ഉഭതോ (അ. നി. ടീ. ൩.൭.൧൪) ഉഭയഥാ ഉഭോഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന. തഥാ ഹി വുത്തം അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (പു. പ. അട്ഠ. ൨൪) ‘‘ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി. തത്ഥ കേചി താവ ഥേരാ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ ഥേരാ – ‘‘അയം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ രൂപതോ മുച്ചിത്വാ നാമം നിസ്സായ ഠിതോ പുന തതോ മുച്ചനതോ നാമനിസ്സിതകോ’’തി വത്വാ തസ്സ ച സാധകം –

‘‘അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, (ഉപസിവാതി ഭഗവാ,)

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനി നാമകായാ വിമുത്തോ,

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൦൮൦; ചൂളനി. ഉപസീവമാണവപുച്ഛാ ൧൧; ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൩) –

ഇമം സുത്തപദം വത്വാ ‘‘നാമകായതോ ച രൂപകായതോ ച സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. സുത്തേ ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോ ഉപസിവബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ നാമകായാ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി അക്ഖാതോതി. അപരേ പന ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോതി ഏവം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. ഏത്ഥ പഠമവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. ദുതിയവാദേ ഉഭതോഭാഗതോ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. തതിയവാദേ പന ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി അയമേതേസം വിസേസോ. കിലേസേഹി വിമുത്തോ കിലേസാ വാ വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദേഹി കായദ്വയതോ വിമുത്താ അസ്സാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വീഹി ഭാഗേഹീ’’തിആദി.

സോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി അരൂപാവചരജ്ഝാനം വിയ ദുവങ്ഗികം ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി വുച്ചതി. തം പന പദട്ഠാനം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ന ഹോതി രൂപകായതോ അവിമുത്തത്താ. തഞ്ഹി കിലേസകായതോവ വിമുത്തം, ന രൂപകായതോ, തസ്മാ തതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ചതുന്നം അരൂപ…പേ… പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ – ‘‘യതോ ച ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, അയം വുച്ചതി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി യദിപി മഹാനിദാനേ (ദീ. നി. ൨.൧൨൯-൧൩൦) വുത്തം, തം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തന്തി ഇധ സബ്ബഉഭതോഭാഗവിമുത്തസങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘പാളി പനേത്ഥ…പേ… അഭിധമ്മേ അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ’’തി ആഹ. ഇധാപി ഹി കീടാഗിരിസുത്തേ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി അരൂപസമാപത്തിവസേന ചത്താരോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ, സേട്ഠോ ച വുത്തോ വുത്തലക്ഖണൂപപത്തിതോ. യഥാവുത്തേസു ഹി പഞ്ചസു പുരിമാ ചത്താരോ നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തീതി പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ നാമ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അനാഗാമീ തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി നിപ്പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ നാമ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോതിആദീസു കതമോതി പുച്ഛാവചനം, പുഗ്ഗലോതി അസാധാരണതോ പുച്ഛിതബ്ബവചനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വിസേസതോ പഞ്ഞായ ഏവ വിമുത്തോ, ന തസ്സാ പതിട്ഠാനഭൂതേന അട്ഠവിമോക്ഖസങ്ഖാതേന സാതിസയേന സമാധിനാതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. യോ അരിയോ അനധിഗതഅട്ഠവിമോക്ഖേന സബ്ബസോ ആസവേഹി വിമുത്തോ, തസ്സേതം അധിവചനം. അധിഗതേപി ഹി രൂപജ്ഝാനവിമോക്ഖേ ന സോ സാതിസയസമാധിനിസ്സിതോതി ന തസ്സ വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. അരൂപജ്ഝാനേസു പന ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതി. തേന ഹി അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന തംനാമദാനസമത്ഥേന അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീത്വേവ വുച്ചതി. സമുദായേ ഹി പവത്തോ വോഹാരോ അവയവേപി ദിസ്സതി യഥാ ‘‘സത്തിസയോ’’തി. പാളീതി അഭിധമ്മപാളി. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം പഞ്ഞാവിമുത്തികഥായം. അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവാതി അവധാരണേന ഇധാപി പടിക്ഖേപവസേനേവ ആഗതഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീ’’തി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികരോതി സച്ഛികാതബ്ബോപായേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨) വിയ. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ, നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി ‘‘കായസക്ഖീ’’തി വുച്ചതി, ന തു ‘‘വിമുത്തോ’’തി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ. തേനാഹ – ‘‘ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീ’’തി. അയം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ കായസക്ഖിഭാവം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗപ്പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വിയ പഞ്ചവിധോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം അഭിധമ്മടീകായം ‘‘കായസക്ഖിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ’’തി.

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദിട്ഠത്താ പത്തോ’’തിപി പാഠോ. ഏതേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതീ’’തി. തത്ഥ പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. പഠമഫലട്ഠതോ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠാ, താവ ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തേനാഹ ‘‘സോപി കായസക്ഖി വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതീ’’തി. യഥാ പന പഞ്ഞാവിമുത്തോ പഞ്ചവിധോ വുത്തോ, ഏവം അയമ്പി സുക്ഖവിപസ്സകോ, ചതൂഹി രൂപജ്ഝാനേഹി വുട്ഠായ ദിട്ഠിപ്പത്തഭാവപ്പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സദ്ധാവിമുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖന്തി. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖസച്ചന്തി യാഥാവതോ പജാനാതി. യസ്മാ പന തണ്ഹാ ദുക്ഖം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി, തതോ തം ദുക്ഖം സമുദേതി, തസ്മാ നം ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖം സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി അപ്പവത്തിം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, തേന ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി തം ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതാ’’തിആദി വുത്തം, തസ്സത്ഥോ ആഗമിസ്സതി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സോതാപത്തിഫല’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സദ്ദഹന്തസ്സാതി ‘‘ഏകംസതോ അയം പടിപദാ കിലേസക്ഖയം ആവഹതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഭാസിതത്താ’’തി ഏവം സദ്ദഹന്തസ്സ. യസ്മാ പനസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാപഹാനവസേന ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം പസ്സതോ തത്ഥ തത്ഥ പച്ചക്ഖതാപി അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സദ്ദഹന്തസ്സ വിയാ’’തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. ഏത്ഥ ച പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാതി വചനേന ആഗമനീയപടിപദാനാനത്തേന സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്താനം പഞ്ഞാനാനത്തം ഹോതീതി ദസ്സിതം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായമ്പി (പു. പ. അട്ഠ. ൨൮) ‘‘നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം നത്ഥി, പഞ്ഞായ നാനത്തം അത്ഥിയേവാ’’തി വത്വാ – ‘‘ആഗമനീയനാനത്തേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി സന്നിട്ഠാനം കത’’ന്തി വുത്തം.

പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ധമ്മം അധിമത്തതായ പുബ്ബങ്ഗമം ഹുത്വാ പവത്തം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മോ’’തിആദി. സദ്ധം അനുസ്സരതി സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദിസതി. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ, പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി. സദ്ധാവാഹിന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീസു ആഗമനതോ പട്ഠായ വത്തബ്ബകഥാ. ഏതേസന്തി യഥാവുത്താനം ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം കീടാഗിരിസുത്തേ. നനു ച അട്ഠസമാപത്തിലാഭിവസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ കായസക്ഖീആദയോ ച അഭിധമ്മേ ആഗതാ, കഥമിധ അരൂപജ്ഝാനലാഭീവസേനേവ ഉദ്ധടാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

ഫുസിത്വാ പത്വാ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ന ആസവാ പഞ്ഞായ പസ്സീയന്തി, ദസ്സനകാരണാ പഞ്ഞായ പരിക്ഖീണാ ‘‘ദിസ്വാ പഞ്ഞായ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്താ. ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ ഏവ ഹി ദസ്സനം ആസവാനം ഖയസ്സ പുരിമകിരിയാ ഹോതീതി. തഥാഗതേന പവേദിതാതി ബോധിമണ്ഡേ നിസീദിത്വാ തഥാഗതേന പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പച്ഛാ പരേസം പാകടീകതാ. ‘‘ചതുസച്ചധമ്മാ’’തി വത്വാ തദന്തോഗധത്താ സീലാദീനം ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിത’’ന്തിആദി വുത്തം. അത്ഥേനാതി അവിപ്പടിസാരാദിപയോജനേന തസ്മിം തസ്മിം പീതിആദികേന അത്ഥേന. കാരണേനാതി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിനാ കാരണേന തസ്മിം തസ്മിം സമാധിആദിപദട്ഠാനതായ സീലാദി കാരണേ. ചിണ്ണചരിതത്താതി സദ്ധാചിണ്ണഭാവേന സമ്ബോധാവഹഭാവേ. തത്ഥ തത്ഥ വിചരിതാ വിസേസേന ചരിതാ, തേസു തേന പഞ്ഞാ സുട്ഠു ചരാപിതാതി അത്ഥോ. പതിട്ഠിതാ ഹോതി മഗ്ഗേന ആഗതത്താ. മത്തായ പരിത്തപ്പമാണേന. ഓലോകനം ഖമന്തി, പഞ്ഞായ ഗഹേതബ്ബതം ഉപേന്തി.

തയോതി കായസക്ഖിദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താ. യഥാഠിതോവ പാളിഅത്ഥോ, ന തത്ഥ കിഞ്ചി നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബം അത്ഥീതി സുത്തന്തപരിയായേന അവുത്തം വദതി. തസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ യം കാതബ്ബം, തസ്സ അധിഗതത്താ. ഉപരി പന തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ സേവമാനാ അനുലോമസേനാസനം, ഭജമാനാ കല്യാണമിത്തേ, സമന്നാനയമാനാ ഇന്ദ്രിയാനി അനുപുബ്ബേന ഭാവനാമഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി മഗ്ഗസ്സ അനേകചിത്തക്ഖണികതായാതി അയമേത്ഥ സുത്തപദേസേ പാളിയാ അത്ഥോ.

ഇമമേവ പാളിം ഗഹേത്വാതി ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ’’തി മഗ്ഗട്ഠേ പുഗ്ഗലേ വത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ തേസം വസേന അനുലോമസേനാസനസേവനാദീനം വുത്തത്താ ഇമമേവ യഥാവുത്തം പാളിപദേസം ഗഹേത്വാ ‘‘ലോകുത്തരധമ്മോ ബഹുചിത്തക്ഖണികോ’’തി വദതി. സോ വത്തബ്ബോതി സോ വിതണ്ഡവാദീ ഏവം വത്തബ്ബോ. യദി മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലേ വത്വാ അനുലോമികസേനാസനസേവനാദി പാളിയം വുത്തന്തി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ഏവ ഹുത്വാ തേ തഥാ പടിപജ്ജന്തി, ഏവം സന്തേ സേനാസനപടിസംയുത്തരൂപാദിവിപസ്സനഗ്ഗഹണസ്മിം തവ മതേന മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ഏവ ആപജ്ജേയ്യും, ന ചേതം ഏവം ഹോതി, തസ്മാ സുത്തം മേ ലദ്ധന്തി യം കിഞ്ചി മാ കഥേഹീതി വാരേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യദി അഞ്ഞേന ചിത്തേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി നാനാചിത്തേനേവ സേനാസനപടിസേവനാദികേ സതി. തത്ഥ പാളിയം യദി ലോകുത്തരധമ്മസമങ്ഗിനോ ഏവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗികാലേപി ലോകുത്തരസമങ്ഗിതം സചേ സമ്പടിച്ഛസി, സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝസി സുത്തവിരോധദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘സത്ഥാരാ ഹീ’’തിആദി. ധമ്മവിചാരണാ നാമ തുയ്ഹം അവിസയോ, തസ്മാ യാഗും പിവാഹീതി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

൧൮൩. ആദികേനേവാതി പഠമേനേവ. അനുപുബ്ബസിക്ഖാതി അനുപുബ്ബേനേവ പവത്തസിക്ഖായ. തേനാഹ ‘‘കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചന’’ന്തി. സദ്ധാ ജാതാ ഏതസ്സാതി സദ്ധാജാതോ, അഗ്യാഹിതാതിപക്ഖേപേന ജാത-സദ്ദസ്സ പച്ഛാവചനം. ഏവമേതന്തി അധിമുച്ചനം ഓകപ്പനിയസദ്ധാ. സന്തികേ നിസീദതി ഉപട്ഠാനവസേന. സാധുകം കത്വാ ധാരേതീതി യഥാസുതം ധമ്മം വാചുഗ്ഗതകരണവസേന തം പഗുണം കത്വാ സാരവസേന ധാരേതി. ഛന്ദോ ജായതീതി ധമ്മേസു നിജ്ഝാനക്ഖമേസു ഇമേ ധമ്മേ ഭാവനാപഞ്ഞായ പച്ചക്ഖതോ ഉസ്സാമീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ ജായതി. ഉസ്സഹതീതി ഛന്ദോ ഉപ്പാദമത്തേ അട്ഠത്വാ തതോ ഭാവനാരമ്ഭവസേന ഉസ്സഹതി. തുലയതിതി സമ്മസനവസേന സങ്ഖാരേ. തീരണവിപസ്സനായ തുലയന്തോതി തീരണപരിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ വസേന പരിതുലയന്തോ പടിജാനന്തോ. മഗ്ഗപധാനം പദഹതീതി മഗ്ഗലക്ഖണം പധാനികം മഗ്ഗം പദഹതി. പേസിതചിത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. നാമകായേനാതി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ തംതംമഗ്ഗസമ്പയുത്തനാമകായേന. ന പന കിഞ്ചി ആഹാതി ദൂരതായ സമാനം ന കിഞ്ചി വചനം ഭഗവാ ആഹ തേ ദള്ഹതരം നിഗ്ഗണ്ഹിതും.