൪. മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തത്ഥ പവത്തിയാ സംവത്തനതോ ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝതായ ഓരമ്ഭാഗേ ഹേട്ഠാകോട്ഠാസേ ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാകോട്ഠാസികാനീ’’തിആദി. കമ്മുനാ ഹി വട്ടേന ച ദുക്ഖം സംയോജേന്തീതി സംയോജനാനി, ഓരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞിതാനി സംയോജനാനി യസ്സ അപ്പഹീനാനി, തസ്സേവ വട്ടദുക്ഖം. യസ്സ പന താനി പഹീനാനി, തസ്സ തം നത്ഥീതി. അപ്പഹീനതായ അനുസേതീതി അരിയമഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നതായ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജതി, അപ്പഹീനഭാവേന അനുസേതി. അനുസയമാനോ സംയോജനം നാമ ഹോതീതി അനുസയത്തം ഫരിത്വാ പവത്തമാനോ പാപധമ്മോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന സംയോജനം നാമ ഹോതി. ഏതേന യദി പന അനുസയതോ സംയോജനം പവത്തം, തഥാപി യേ തേ കാമരാഗാദയോ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി, തേയേവ ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനീതി ദസ്സേതി.

ഏവം സന്തേപീതി യദേവ ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനം ഭഗവതാ പുച്ഛിതം, തദേവ ഥേരേനപി വിസ്സജ്ജിതം, തഥാപി അയം ലദ്ധി സന്നിസ്സയാ. തത്ഥ ദോസാരോപനാതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ വാദേ’’തിആദി വുത്തം. സമുദാചാരക്ഖണേയേവാതി പവത്തിക്ഖണേ ഏവ. ന ഹി സബ്ബേ വത്തമാനാ കിലേസാ സംയോജനത്ഥം ഫരന്തീതി അധിപ്പായോ. തേനാതി തേന കാരണേന, തഥാലദ്ധികത്താതി അത്ഥോ. ചിന്തേസി ‘‘ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി യോജനാ. അത്തനോ ധമ്മതായേവാതി അജ്ഝത്താസയേനേവ. വിസംവാദിതാതി സത്ഥു ചിത്തസ്സ അനാരാധനേന വിവേചിതാ. ഏവമകാസി ഏവം ധമ്മം ദേസാപേസി.

൧൩൦. സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠിതേനാതി പരിയുട്ഠാനസമത്ഥസക്കായദിട്ഠികേന. തഥാഭൂതഞ്ച ചിത്തം തായ ദിട്ഠിയാ വിഗയ്ഹിതം അജ്ഝോത്ഥടഞ്ച നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗഹിതേന അഭിഭൂതേനാ’’തി. ദിട്ഠിനിസ്സരണം നാമ ദസ്സനമഗ്ഗോ തേന സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബതോ, സോ പന നിബ്ബാനം ആഗമ്മ തം സമുച്ഛിന്ദതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിനിസ്സരണം നിബ്ബാന’’ന്തി. അവിനോദിതാ അനീഹടാതി പദദ്വയേനപി സമുച്ഛേദവസേന അപ്പഹീനത്തംയേവ വദതി. അഞ്ഞം സംയോജനം അഞ്ഞോ അനുസയോതി വദന്തി, സഹഭാവോ നാമ അഞ്ഞേന ഹോതി. ന ഹി തദേവ തേന സഹാതി വുച്ചതീതി തേസം അധിപ്പായോ. അഞ്ഞേനാതി അത്ഥതോ അഞ്ഞേന. അവത്ഥാമത്തതോ യദിപി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നത്ഥി, അവയവോ പന സമുദായോ ന ഹോതീതി സോ സമുദായതോ അഞ്ഞോ ഏവാതി സക്കാ വത്തുന്തി യഥാവുത്തസ്സ പരിഹാരസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ആസങ്കിത്വാ പക്ഖന്തരം ആസല്ലിതം ‘‘അഥാപി സിയാ’’തിആദിനാ. പക്ഖന്തരേഹി പരിഹാരാ ഹോന്തീതി യഥാവുത്തഞായേനപി അഞ്ഞോ പുരിസോ അഥാപി സിയാ, അയം പനേത്ഥ അഞ്ഞോ ദോസോതി ആഹ ‘‘യദി തദേവാ’’തിആദി. അഥാപി സിയാ തുയ്ഹം യദി പരിവിതക്കോ ഈദിസോ യദി തദേവ സംയോജനന്തിആദി. ഇമമത്ഥം സന്ധായാതി പരമത്ഥതോ സോ ഏവ കിലേസോ സംയോജനമനുസയോ ച, ബന്ധനത്ഥഅപ്പഹീനത്ഥാനം പന അത്ഥേവ ഭേദോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ.

൧൩൨. തചച്ഛേദോ വിയ സമാപത്തി കിലേസാനം സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭനസ്സ സാരച്ഛേദസ്സ അനുസയസ്സ ദൂരഭാവതോ. ഫേഗ്ഗുച്ഛേദോ വിയ വിപസ്സനാ തസ്സ ആസന്നഭാവതോ. ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാതി അഭാവിതസദ്ധാദിബലതായ ദുബ്ബലനാമകായാ പുഗ്ഗലാ, യേസം സക്കായനിരോധായ…പേ… നാധിമുച്ചതി. ഏവം ദട്ഠബ്ബാതി യഥാ സോ ദുബ്ബലകോ പുരിസോ, ഏവം ദട്ഠബ്ബോ സോ പുരിസോ ഗങ്ഗാപാരം വിയ സക്കായപാരം ഗന്തും അസമത്ഥത്താ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൩൩. ഉപധിവിവേകേനാതി ഇമിനാ ഉപധിവിവേകാതി കരണേ നിസ്സക്കനന്തി ദസ്സേതി, ഉപധിവിവേകാതി വാ ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനസ്സ ഉപധിവിവേകേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന പഞ്ചകാമഗുണവിവേകോ കഥിതോ. കാമഗുണാപി ഹി ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധീതി വുച്ചന്തീതി. ഥിനമിദ്ധപച്ചയാ കായവിജമ്ഭിതാദിഭേദം കായാലസിയം. തത്ഥാതി അന്തോസമാപത്തിയം സമാപത്തിഅബ്ഭന്തരേ ജാതം. തം പന സമാപത്തിപരിയാപന്നമ്പി അപരിയാപന്നമ്പീതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘അന്തോസമാപത്തിക്ഖണേയേവാ’’തിആദി വുത്തം. രൂപാദയോ ധമ്മേതി രൂപവേദനാദികേ പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേ. ന നിച്ചതോതി ഇമിനാ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ തേസം അനിച്ചതമാഹ. തതോ ഏവ ഉദയവയന്തതോ വിപരിണാമതോ താവകാലികതോ ച തേ അനിച്ചാതി ജോതിതം ഹോതി. യഞ്ഹി നിച്ചം ന ഹോതി, തം ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നം ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ വിപരിണതം ഇത്തരഖണമേവ ച ഹോതി. ന സുഖതോതി ഇമിനാ സുഖപടിക്ഖേപതോ തേസം ദുക്ഖതമാഹ, അതോ ഏവ അഭിണ്ഹം പടിപീളനതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച തേ ദുക്ഖാതി ജോതിതം ഹോതി. ഉദയബ്ബയവന്തതായ ഹി തേ അഭിണ്ഹം പടിപീളനതോ നിരന്തരദുക്ഖതായ ദുക്ഖസ്സേവ ച അധിട്ഠാനഭൂതാതി. പച്ചയയാപനീയതായ രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗിതായ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപക്കഭിജ്ജനതോ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുന്നീഹരണതോ ച അവദ്ധിആവഹതോ അഘവത്ഥുതോ ച അസേരീഭാവതോ ആബാധപദട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസവത്തനതോ അവിധേയ്യതായ പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി പലുജ്ജനീയതായ പലോകതോ. സാമീനിവാസീകാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹതോ സുഞ്ഞതോ. അത്തപടിക്ഖേപട്ഠേന അനത്തതോ, രൂപാദിധമ്മാപി ന ഏത്ഥ അത്താ ഹോന്തീതി അനത്താ, ഏവം അയമ്പി ന അത്താ ഹോതീതി അനത്താ. തേന അബ്യാപാരതോ നിരീഹതോ തുച്ഛതോ അനത്താതി ദീപിതം ഹോതി. ലക്ഖണത്തയമേവ അവബോധത്ഥം ഏകാദസഹി പദേഹി വിഭജിത്വാ ഗഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം.

അന്തോസമാപത്തിയന്തി സമാപത്തീനം സഹജാതതായ സമാപത്തീനം അബ്ഭന്തരേ. ചിത്തം പടിസംഹരതീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗാദിഉപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന വിപസ്സനാചിത്തം പടിസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘മോചേതീ’’തി. സവനവസേനാതി ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തിആദിനാ സവനവസേന. ഥുതിവസേനാതി തഥേവ ഥോമനാവസേന ഗുണതോ സംകിത്തനവസേന. പരിയത്തിവസേനാതി തസ്സ ധമ്മസ്സ പരിയാപുണനവസേന. പഞ്ഞത്തിവസേനാതി തദത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനവസേന. ആരമ്മണകരണവസേനേവ ഉപസംഹരതി മഗ്ഗചിത്തം. ഏതം സന്തന്തിആദി പന അവധാരണനിവത്തിതത്ഥദസ്സനം. യഥാ വിപസ്സനാ ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീത’’ന്തിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതി, ഏവം മഗ്ഗോ നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന അഭിസമേന്തോ തത്ഥ ലബ്ഭമാനേ സബ്ബേ വിസേസേ അസമ്മോഹതോ പടിവിജാനന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ പന ആകാരേനാ’’തിആദി. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ അദന്ധവിപസ്സനോ യോഗീ തത്ഥ തായ അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാരമ്മണായ വിപസ്സനായ ഠിതോ. സബ്ബസോതി തസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബത്തിതസമഥവിപസ്സനാസു. അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതീതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവഹാസു ഏവ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗം പഹായ അഗ്ഗമഗ്ഗവഹാസു താസു നികന്തിം പരിയാദാതും അസക്കോന്തോ അനാഗാമിതായമേവ സണ്ഠാതി.

സമതിക്കന്തത്താതി സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ചാതി സബ്ബഥാപി രൂപസ്സ അതിക്കന്തത്താ. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി. അനേനാതി യോഗിനാ. തം അതിക്കമ്മാതി ഇദം യോ വാ പഠമം പഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നേ ധമ്മേ സമ്മദേവ സമ്മസിത്വാ തേ വിവജ്ജേത്വാ തതോ അരൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ അരൂപധമ്മേ സമ്മസതി, തം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി അരൂപം സമ്മസതീ’’തി.

സമഥവസേന ഗച്ഛതോതി സമഥപ്പധാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ. ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതീതി തസ്സ വിപസ്സനാഭാവനായ തഥാ പുബ്ബേ പവത്തത്താ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ സമാധിപ്പധാനാ ഹോതി, മഗ്ഗേപി ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതി, സമാധിന്ദ്രിയം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി. സോ ചേതോവിമുത്തോ നാമാതി സോ അരിയോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛതോതി ‘‘സമഥവസേന ഗച്ഛതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച പുഗ്ഗലവിഭാഗോ സുത്തന്തനയേന ഇധാഭിഹിതോ പരിയായോ നാമ, അഭിധമ്മനയേന പരതോ കീടാഗിരിസുത്തവണ്ണനായം ദസ്സയിസ്സാമ. അയം സഭാവധമ്മോയേവാതി പുബ്ബഭാഗപടിപദാ സമഥപ്പധാനാ ചേ സമാധി ധുരം, വിപസ്സനാപധാനാ ചേ പഞ്ഞാ ധുരന്തി അയം ധമ്മസഭാവോയേവ, ഏത്ഥ കിഞ്ചി ന ആസങ്കിതബ്ബം.

ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ. തേനാഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയനാനത്തം വദാമീ’’തി. ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാ കാരണന്തി ഇദം ദസ്സേതി – അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ വിയ സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ച യം പുബ്ബഭാഗഗമനം, തം അപ്പമാണം തം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനം, യസ്സ സമാധി ധുരം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി, സോ അരിയോ ചേതോവിമുത്തി നാമ ഹോതി. യസ്സ പഞ്ഞാ ധുരം പുബ്ബങ്ഗമം ബലവം ഹോതി സോ അരിയോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ഇദാനി തമത്ഥം ബുദ്ധിവിസിട്ഠേന നിദസ്സനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.