൨. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേനാതി ഇരിയാപഥഗമനാനുബന്ധനേന, ന പടിപത്തിഗമനാനുബന്ധനേന. അഞ്ഞമേവ ഹി ബുദ്ധാനം പടിപത്തിഗമനം അഞ്ഞം സാവകാനം. വിലാസിതഗമനേനാതി – ‘‘ദൂരേ പാദം ന ഉദ്ധരതി, ന അച്ചാസന്നേ പാദം നിക്ഖിപതി, നാതിസീഘം ഗച്ഛതി നാതിസണിക’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൬; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൮൫) വുത്തേന സഭാവസീലേന ബുദ്ധാനം ചാതുരിയഗമനേന. തദേവ ഹി സന്ധായ ‘‘പദേ പദം നിക്ഖിപന്തോ’’തി വുത്തം. പദാനുപദികോതി രാഹുലത്ഥേരസ്സപി ലക്ഖണപാരിപൂരിയാ താദിസമേവ ഗമനന്തി യത്തകം പദേസം അന്തരം അദത്വാ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ ഗന്തും ആരദ്ധോ, സബ്ബത്ഥ തമേവ ഗമനപദാനുപദം ഗച്ഛതീതി പദാനുപദികോ.

വണ്ണനാഭൂമി ചായം തത്ഥ ഭഗവന്തം ഥേരഞ്ച അനേകരൂപാഹി ഉപമാഹി വണ്ണേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. നിക്ഖന്തഗജപോതകോ വിയ വിരോചിത്ഥാതി പദം ആനേത്വാ യോജനാ. ഏവം തം കേസരസീഹോ വിയാതിആദീസുപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. താരകരാജാ നാമ ചന്ദോ. ദ്വിന്നം ചന്ദമണ്ഡലാനന്തിആദി പരികപ്പവചനം, ബുദ്ധാവേണികസന്തകം വിയ ബുദ്ധാനം ആകപ്പസോഭാ അഹോസി, അഹോ സിരീസമ്പത്തീതി യോജനാ.

ആദിയമാനാതി ഗണ്ഹന്തി. ‘‘പച്ഛാ ജാനിസ്സാമാ’’തി ന അജ്ജുപേക്ഖിതബ്ബോ. ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേതി ഇദം പാണഅതിപാതനം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേ ഇദം ദണ്ഡേന വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ വിഹേഠനം ന കത്തബ്ബം, ഇദം പാണിനാ ദണ്ഡകദാനഞ്ച അന്തമസോ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനമത്തമ്പി ന കത്തബ്ബമേവാതി നയസതേനപി നയസഹസ്സേനപി പടിവിജ്ഝതി, തഥാ ഇധ താവ സമ്മജ്ജനം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി തത്ഥ പരിഭണ്ഡകരണം വിഹാരങ്ഗണസമ്മജ്ജനം കചവരഛഡ്ഡനം വാലികാസമകിരണന്തി ഏവമാദിനാ നയസതേന നയസഹസ്സേന പടിവിജ്ഝതി. തേനാഹ – ‘‘ഇദം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ’’തി. പരിഭാസന്തി തജ്ജനം. ലഭാമീതി പച്ചാസീസതി.

സബ്ബമേതന്തി സബ്ബം ഏതം മയി ലബ്ഭമാനം സിക്ഖാകാമതം. അഭിഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. സഹായോതി രട്ഠപാലത്ഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ഭഗവതാ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ധമ്മാരക്ഖോതി സത്ഥു സദ്ധമ്മരതനാനുപാലകോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ. പേത്തിയോതി ചൂളപിതാ. സബ്ബം മേ ജിനസാസനന്തി സബ്ബമ്പി ബുദ്ധസാസനം മയ്ഹമേവ.

ഛന്ദരാഗം ഞത്വാതി ഛന്ദരാഗം മമ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ഞത്വാ. അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേതി വിഹാരപരിയന്തേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലട്ഠാനേ അനുച്ഛവികേ.

തദാതി അഗ്ഗസാവകേഹി പസാദാപനകാലേ. അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനാനി ചങ്കമനഇരിയാപഥേപി പിട്ഠിപസാരണകാലേപി സമിജ്ഝന്തി, ന ഏവമിദന്തി ആഹ – ‘‘ഇദമസ്സ ഏതിസ്സാ നിസജ്ജായ കമ്മട്ഠാനം അനുച്ഛവിക’’ന്തി. ആനാപാനസ്സതിന്തി ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം.

സമസീസീ ഹോതീതി സചേ സമസീസീ ഹുത്വാ ന പരിനിബ്ബായതി. പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി നോ ചേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോതി ഖിപ്പം ലഹുംയേവ പത്തബ്ബഛളഭിഞ്ഞോ.

പരിപുണ്ണാതി സോളസസു ആകാരേസു കസ്സചിപി അതാപനേന സബ്ബസോ പുണ്ണാ. സുഭാവിതാതി സമഥഭാവനായ വിപസ്സനാഭാവനായ ച അനുപുബ്ബസമ്പാദനേന സുഭാവിതാ. ഗണനാവിധാനാനുപുബ്ബിയാ ആസേവിതത്താ അനുപുബ്ബം പരിചിതാ.

ഓമാനം വാതി അവജാനനം ഉഞ്ഞാതന്തി ഏവംവിധം മാനം വാ. അതിമാനം വാതി ‘‘കിം ഇമേഹി, മമേവ ആനുഭാവേന ജീവിസ്സാമീ’’തി ഏവം അതിമാനം വാ കുതോ ജനേസ്സതീതി.

൧൧൪. വിസങ്ഖരിത്വാതി വിസംയുത്തേ കത്വാ, യഥാ സങ്ഗാകാരേന ഗഹണം ന ഗച്ഛതി, ഏവം വിനിഭുഞ്ജിത്വാതി അത്ഥോ. മഹാഭൂതാനി താവ വിത്ഥാരേതു, സമ്മസനൂപഗത്താ, അസമ്മസനൂപഗം ആകാസധാതും അഥ കസ്മാ വിത്ഥാരേസീതി ആഹ ‘‘ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ആപോധാതു സുഖുമരൂപം. ഇതരാസു ഓളാരികസുഖുമതാപി ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ഹേട്ഠാ ചത്താരി മഹാഭൂതാനേവ കഥിതാനി, ന ഉപാദാരൂപന്തി തസ്സ പനേത്ഥ ലക്ഖണഹാരനയേന ആകാസദസ്സനേന ദസ്സിതതാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ മുഖേന തം ദസ്സേതു’’ന്തി. ന കേവലം ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണദസ്സനത്ഥമേവ ആകാസധാതു വിത്ഥാരിതാ, അഥ ഖോ പരിഗ്ഗഹസുഖതായപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബസ്സ രൂപസ്സ നിരവസേസപരിയാദാനത്ഥം ‘‘അജ്ഝത്തികേനാ’’തി വിസേസനമാഹ. ആകാസേനാതി ആകാസധാതുയാ ഗഹിതായ. പരിച്ഛിന്നരൂപന്തി തായ പരിച്ഛിന്ദിതകലാപഗതമ്പി പാകടം ഹോതി വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗാഥായ ദസ്സേതി. തസ്സാതി ഉപാദായരൂപസ്സ. ഏവം ആവിഭാവത്ഥന്തി ഏവം പരിച്ഛിന്നതായ ആകാസസ്സ വസേന വിഭൂതഭാവത്ഥം. തന്തി ആകാസധാതും.

൧൧൮. ആകാസഭാവം ഗതന്തി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അസമ്ഫുട്ഠാനം തേസം പരിച്ഛേദകഭാവേന ആകാസന്തി ഗഹേതബ്ബതം ഗതം, ആകാസമേവ വാ ആകാസഗതം യഥാ ‘‘ദിട്ഠിഗതം (ധ. സ. ൩൮൧; മഹാനി. ൧൨), അത്ഥങ്ഗത’’ന്തി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) ച. ആദിന്നന്തി ഇമന്തി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആദിന്നം. തേനാഹ ‘‘ഗഹിതം പരാമട്ഠ’’ന്തി. അഞ്ഞത്ഥ കമ്മജം ‘‘ഉപാദിന്ന’’ന്തി വുച്ചതി, ന തഥാ ഇധാതി ആഹ ‘‘സരീരട്ഠകന്തി അത്ഥോ’’തി. പഥവീധാതുആദീസു വുത്തനയേനേവാതി മഹാഹത്ഥിപദോപമേ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ) വുത്തനയദസ്സനം സന്ധായ വദതി.

൧൧൯. താദിഭാവോ നാമ നിട്ഠിതകിച്ചസ്സ ഹോതി, അയഞ്ച വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജതി, അഥ കിമത്ഥം താദിഭാവതാ വുത്താതി? പഥവീസമതാദിലക്ഖണാചിക്ഖണാഹി വിപസ്സനായ സുഖപ്പവത്തിഅത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠേസൂ’’തിആദി. ഗഹേത്വാതി കുസലപ്പവത്തിയാ ഓകാസദാനവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. ന പതിട്ഠിതോതി ന നിസ്സിതോ ന ലഗ്ഗോ.

൧൨൦. ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ അസുഭഭാവനാ ആനാപാനസ്സതിഭാവനാ ച ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ വിപസ്സനായ പാദകഭാവായ അനിച്ചാദിസഞ്ഞായ വിപസ്സനാഭാവേന ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്താധിഗമായ ഹോതീതി ‘‘മേത്താദിഭാവനായ പന ഹോതീ’’തി വുത്തം. യത്ഥ കത്ഥചി സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച പടിഹഞ്ഞനകിലേസോതി ആഘാതഭാവമേവ വദതി ഞായഭാവതോ അഞ്ഞേസമ്പി. അസ്മിമാനോതി രൂപാദികേ പച്ചേകം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘അയമഹമസ്മീ’’തി ഏവം പവത്തമാനോ.

൧൨൧. ഇദം കമ്മട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ഗണനാദിവസേന ആസേവിയമാനാ അസ്സാസപസ്സാസാ യോഗകമ്മസ്സ പതിട്ഠാനതായ കമ്മട്ഠാനം. തത്ഥ പന തഥാപവത്തോ മനസികാരോ ഭാവനാ. ഏത്ഥ ച തസ്സേവ ഥേരസ്സ ഭഗവതാ ബഹൂനം കമ്മട്ഠാനാനം ദേസിതത്താ ചരിതം അനാദിയിത്വാ കമ്മട്ഠാനാനി സബ്ബേസം പുഗ്ഗലാനം സപ്പായാനീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ, അതിസപ്പായവസേന പന കമ്മട്ഠാനേസു വിഭാഗകഥാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.