൧൦. കീടാഗിരിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൪. പഞ്ച ആനിസംസേതി അപ്പാബാധതാദികേ പഞ്ച ഗുണേ. തത്ഥ അക്ഖിരോഗകുച്ഛിരോഗാദീനം അഭാവോ അപ്പാബാധതാ. സരീരേ തേസം കുപ്പനദുക്ഖസ്സ അഭാവോ അപ്പാതങ്കം. സരീരസ്സ ഉട്ഠാനസുഖതാ ലഹുട്ഠാനം. ബലം നാമ കായബലം. ഫാസുവിഹാരോ ഇരിയാപഥസുഖതാ. അനുപക്ഖന്ദാനീതി ദുച്ചജനവസേന സത്താനം അനുപവിട്ഠാനി. സഞ്ജാനിസ്സഥാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തസ്മാ ഇതി ഏവം ആനിസംസന്തി അത്ഥോ.

൧൭൫. ആവാസേ നിയുത്താതി ആവാസികാ തസ്സ അനതിവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘നിബദ്ധവാസിനോ’’തി, നിയതവാസിനോതി അത്ഥോ. തന്നിബന്ധാതി നിബന്ധം വുച്ചതി ബ്യാപാരോ, തത്ഥ ബന്ധാ പസുതാ ഉസ്സുകാതി തന്നിബന്ധാ. കഥം തേ തത്ഥ നിബന്ധാതി ആഹ ‘‘അകതം സേനാസന’’ന്തിആദി. ഉപ്പജ്ജനകേന കാലേന പത്തബ്ബം കാലികം സോ പന കാലോ അനാഗതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനാഗതേ കാലേ പത്തബ്ബ’’ന്തി.

൧൭൮. ഏത്തകാ വേദനാ സേവിതബ്ബാതി അട്ഠാരസപി നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാ വേദനാ സേവിതബ്ബാ, ഗേഹസ്സിതാ ന സേവിത്ബ്ബാ.

൧൮൧. തം കതം സോളസവിധസ്സപി കിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ. അനുലോമികാനീതി ഉതുസുഖഭാവേന അനുരൂപാനി. തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസപ്പായാനീ’’തി. സമാനം കുരുമാനാതി ഓമത്തതം അധിമത്തതഞ്ച പഹായ സമകിച്ചതം സമ്പാദേന്താ.

൧൮൨. തേ ദ്വേ ഹോന്തീതി തേ ആദിതോ വുത്താ ദ്വേ.

ഉഭതോ (അ. നി. ടീ. ൩.൭.൧൪) ഉഭയഥാ ഉഭോഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന. തഥാ ഹി വുത്തം അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (പു. പ. അട്ഠ. ൨൪) ‘‘ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി. തത്ഥ കേചി താവ ഥേരാ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ ഥേരാ – ‘‘അയം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ രൂപതോ മുച്ചിത്വാ നാമം നിസ്സായ ഠിതോ പുന തതോ മുച്ചനതോ നാമനിസ്സിതകോ’’തി വത്വാ തസ്സ ച സാധകം –

‘‘അച്ചി യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, (ഉപസിവാതി ഭഗവാ,)

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനി നാമകായാ വിമുത്തോ,

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൦൮൦; ചൂളനി. ഉപസീവമാണവപുച്ഛാ ൧൧; ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൩) –

ഇമം സുത്തപദം വത്വാ ‘‘നാമകായതോ ച രൂപകായതോ ച സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. സുത്തേ ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോ ഉപസിവബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ നാമകായാ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി അക്ഖാതോതി. അപരേ പന ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോതി ഏവം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി വദന്തി. ഏത്ഥ പഠമവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. ദുതിയവാദേ ഉഭതോഭാഗതോ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. തതിയവാദേ പന ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി അയമേതേസം വിസേസോ. കിലേസേഹി വിമുത്തോ കിലേസാ വാ വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദേഹി കായദ്വയതോ വിമുത്താ അസ്സാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വീഹി ഭാഗേഹീ’’തിആദി.

സോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി അരൂപാവചരജ്ഝാനം വിയ ദുവങ്ഗികം ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി വുച്ചതി. തം പന പദട്ഠാനം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ന ഹോതി രൂപകായതോ അവിമുത്തത്താ. തഞ്ഹി കിലേസകായതോവ വിമുത്തം, ന രൂപകായതോ, തസ്മാ തതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ചതുന്നം അരൂപ…പേ… പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ – ‘‘യതോ ച ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, അയം വുച്ചതി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി യദിപി മഹാനിദാനേ (ദീ. നി. ൨.൧൨൯-൧൩൦) വുത്തം, തം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തന്തി ഇധ സബ്ബഉഭതോഭാഗവിമുത്തസങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘പാളി പനേത്ഥ…പേ… അഭിധമ്മേ അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ’’തി ആഹ. ഇധാപി ഹി കീടാഗിരിസുത്തേ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി അരൂപസമാപത്തിവസേന ചത്താരോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ, സേട്ഠോ ച വുത്തോ വുത്തലക്ഖണൂപപത്തിതോ. യഥാവുത്തേസു ഹി പഞ്ചസു പുരിമാ ചത്താരോ നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തീതി പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ നാമ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അനാഗാമീ തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി നിപ്പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ നാമ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോതിആദീസു കതമോതി പുച്ഛാവചനം, പുഗ്ഗലോതി അസാധാരണതോ പുച്ഛിതബ്ബവചനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വിസേസതോ പഞ്ഞായ ഏവ വിമുത്തോ, ന തസ്സാ പതിട്ഠാനഭൂതേന അട്ഠവിമോക്ഖസങ്ഖാതേന സാതിസയേന സമാധിനാതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. യോ അരിയോ അനധിഗതഅട്ഠവിമോക്ഖേന സബ്ബസോ ആസവേഹി വിമുത്തോ, തസ്സേതം അധിവചനം. അധിഗതേപി ഹി രൂപജ്ഝാനവിമോക്ഖേ ന സോ സാതിസയസമാധിനിസ്സിതോതി ന തസ്സ വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. അരൂപജ്ഝാനേസു പന ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതി. തേന ഹി അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന തംനാമദാനസമത്ഥേന അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീത്വേവ വുച്ചതി. സമുദായേ ഹി പവത്തോ വോഹാരോ അവയവേപി ദിസ്സതി യഥാ ‘‘സത്തിസയോ’’തി. പാളീതി അഭിധമ്മപാളി. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം പഞ്ഞാവിമുത്തികഥായം. അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവാതി അവധാരണേന ഇധാപി പടിക്ഖേപവസേനേവ ആഗതഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീ’’തി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികരോതി സച്ഛികാതബ്ബോപായേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨) വിയ. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ, നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി ‘‘കായസക്ഖീ’’തി വുച്ചതി, ന തു ‘‘വിമുത്തോ’’തി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ. തേനാഹ – ‘‘ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീ’’തി. അയം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ കായസക്ഖിഭാവം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗപ്പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വിയ പഞ്ചവിധോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം അഭിധമ്മടീകായം ‘‘കായസക്ഖിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ’’തി.

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദിട്ഠത്താ പത്തോ’’തിപി പാഠോ. ഏതേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതീ’’തി. തത്ഥ പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. പഠമഫലട്ഠതോ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠാ, താവ ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തേനാഹ ‘‘സോപി കായസക്ഖി വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതീ’’തി. യഥാ പന പഞ്ഞാവിമുത്തോ പഞ്ചവിധോ വുത്തോ, ഏവം അയമ്പി സുക്ഖവിപസ്സകോ, ചതൂഹി രൂപജ്ഝാനേഹി വുട്ഠായ ദിട്ഠിപ്പത്തഭാവപ്പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സദ്ധാവിമുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖന്തി. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖസച്ചന്തി യാഥാവതോ പജാനാതി. യസ്മാ പന തണ്ഹാ ദുക്ഖം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി, തതോ തം ദുക്ഖം സമുദേതി, തസ്മാ നം ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖം സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി അപ്പവത്തിം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, തേന ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി തം ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതാ’’തിആദി വുത്തം, തസ്സത്ഥോ ആഗമിസ്സതി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സോതാപത്തിഫല’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സദ്ദഹന്തസ്സാതി ‘‘ഏകംസതോ അയം പടിപദാ കിലേസക്ഖയം ആവഹതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഭാസിതത്താ’’തി ഏവം സദ്ദഹന്തസ്സ. യസ്മാ പനസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാപഹാനവസേന ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം പസ്സതോ തത്ഥ തത്ഥ പച്ചക്ഖതാപി അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സദ്ദഹന്തസ്സ വിയാ’’തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. ഏത്ഥ ച പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാതി വചനേന ആഗമനീയപടിപദാനാനത്തേന സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്താനം പഞ്ഞാനാനത്തം ഹോതീതി ദസ്സിതം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായമ്പി (പു. പ. അട്ഠ. ൨൮) ‘‘നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം നത്ഥി, പഞ്ഞായ നാനത്തം അത്ഥിയേവാ’’തി വത്വാ – ‘‘ആഗമനീയനാനത്തേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി സന്നിട്ഠാനം കത’’ന്തി വുത്തം.

പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ധമ്മം അധിമത്തതായ പുബ്ബങ്ഗമം ഹുത്വാ പവത്തം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മോ’’തിആദി. സദ്ധം അനുസ്സരതി സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദിസതി. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ, പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി. സദ്ധാവാഹിന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീസു ആഗമനതോ പട്ഠായ വത്തബ്ബകഥാ. ഏതേസന്തി യഥാവുത്താനം ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം കീടാഗിരിസുത്തേ. നനു ച അട്ഠസമാപത്തിലാഭിവസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ കായസക്ഖീആദയോ ച അഭിധമ്മേ ആഗതാ, കഥമിധ അരൂപജ്ഝാനലാഭീവസേനേവ ഉദ്ധടാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

ഫുസിത്വാ പത്വാ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ന ആസവാ പഞ്ഞായ പസ്സീയന്തി, ദസ്സനകാരണാ പഞ്ഞായ പരിക്ഖീണാ ‘‘ദിസ്വാ പഞ്ഞായ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്താ. ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ ഏവ ഹി ദസ്സനം ആസവാനം ഖയസ്സ പുരിമകിരിയാ ഹോതീതി. തഥാഗതേന പവേദിതാതി ബോധിമണ്ഡേ നിസീദിത്വാ തഥാഗതേന പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പച്ഛാ പരേസം പാകടീകതാ. ‘‘ചതുസച്ചധമ്മാ’’തി വത്വാ തദന്തോഗധത്താ സീലാദീനം ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിത’’ന്തിആദി വുത്തം. അത്ഥേനാതി അവിപ്പടിസാരാദിപയോജനേന തസ്മിം തസ്മിം പീതിആദികേന അത്ഥേന. കാരണേനാതി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിനാ കാരണേന തസ്മിം തസ്മിം സമാധിആദിപദട്ഠാനതായ സീലാദി കാരണേ. ചിണ്ണചരിതത്താതി സദ്ധാചിണ്ണഭാവേന സമ്ബോധാവഹഭാവേ. തത്ഥ തത്ഥ വിചരിതാ വിസേസേന ചരിതാ, തേസു തേന പഞ്ഞാ സുട്ഠു ചരാപിതാതി അത്ഥോ. പതിട്ഠിതാ ഹോതി മഗ്ഗേന ആഗതത്താ. മത്തായ പരിത്തപ്പമാണേന. ഓലോകനം ഖമന്തി, പഞ്ഞായ ഗഹേതബ്ബതം ഉപേന്തി.

തയോതി കായസക്ഖിദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താ. യഥാഠിതോവ പാളിഅത്ഥോ, ന തത്ഥ കിഞ്ചി നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബം അത്ഥീതി സുത്തന്തപരിയായേന അവുത്തം വദതി. തസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ യം കാതബ്ബം, തസ്സ അധിഗതത്താ. ഉപരി പന തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ സേവമാനാ അനുലോമസേനാസനം, ഭജമാനാ കല്യാണമിത്തേ, സമന്നാനയമാനാ ഇന്ദ്രിയാനി അനുപുബ്ബേന ഭാവനാമഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി മഗ്ഗസ്സ അനേകചിത്തക്ഖണികതായാതി അയമേത്ഥ സുത്തപദേസേ പാളിയാ അത്ഥോ.

ഇമമേവ പാളിം ഗഹേത്വാതി ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ’’തി മഗ്ഗട്ഠേ പുഗ്ഗലേ വത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ തേസം വസേന അനുലോമസേനാസനസേവനാദീനം വുത്തത്താ ഇമമേവ യഥാവുത്തം പാളിപദേസം ഗഹേത്വാ ‘‘ലോകുത്തരധമ്മോ ബഹുചിത്തക്ഖണികോ’’തി വദതി. സോ വത്തബ്ബോതി സോ വിതണ്ഡവാദീ ഏവം വത്തബ്ബോ. യദി മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലേ വത്വാ അനുലോമികസേനാസനസേവനാദി പാളിയം വുത്തന്തി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ഏവ ഹുത്വാ തേ തഥാ പടിപജ്ജന്തി, ഏവം സന്തേ സേനാസനപടിസംയുത്തരൂപാദിവിപസ്സനഗ്ഗഹണസ്മിം തവ മതേന മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ഏവ ആപജ്ജേയ്യും, ന ചേതം ഏവം ഹോതി, തസ്മാ സുത്തം മേ ലദ്ധന്തി യം കിഞ്ചി മാ കഥേഹീതി വാരേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യദി അഞ്ഞേന ചിത്തേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി നാനാചിത്തേനേവ സേനാസനപടിസേവനാദികേ സതി. തത്ഥ പാളിയം യദി ലോകുത്തരധമ്മസമങ്ഗിനോ ഏവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗികാലേപി ലോകുത്തരസമങ്ഗിതം സചേ സമ്പടിച്ഛസി, സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝസി സുത്തവിരോധദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘സത്ഥാരാ ഹീ’’തിആദി. ധമ്മവിചാരണാ നാമ തുയ്ഹം അവിസയോ, തസ്മാ യാഗും പിവാഹീതി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

൧൮൩. ആദികേനേവാതി പഠമേനേവ. അനുപുബ്ബസിക്ഖാതി അനുപുബ്ബേനേവ പവത്തസിക്ഖായ. തേനാഹ ‘‘കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചന’’ന്തി. സദ്ധാ ജാതാ ഏതസ്സാതി സദ്ധാജാതോ, അഗ്യാഹിതാതിപക്ഖേപേന ജാത-സദ്ദസ്സ പച്ഛാവചനം. ഏവമേതന്തി അധിമുച്ചനം ഓകപ്പനിയസദ്ധാ. സന്തികേ നിസീദതി ഉപട്ഠാനവസേന. സാധുകം കത്വാ ധാരേതീതി യഥാസുതം ധമ്മം വാചുഗ്ഗതകരണവസേന തം പഗുണം കത്വാ സാരവസേന ധാരേതി. ഛന്ദോ ജായതീതി ധമ്മേസു നിജ്ഝാനക്ഖമേസു ഇമേ ധമ്മേ ഭാവനാപഞ്ഞായ പച്ചക്ഖതോ ഉസ്സാമീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ ജായതി. ഉസ്സഹതീതി ഛന്ദോ ഉപ്പാദമത്തേ അട്ഠത്വാ തതോ ഭാവനാരമ്ഭവസേന ഉസ്സഹതി. തുലയതിതി സമ്മസനവസേന സങ്ഖാരേ. തീരണവിപസ്സനായ തുലയന്തോതി തീരണപരിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ വസേന പരിതുലയന്തോ പടിജാനന്തോ. മഗ്ഗപധാനം പദഹതീതി മഗ്ഗലക്ഖണം പധാനികം മഗ്ഗം പദഹതി. പേസിതചിത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. നാമകായേനാതി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ തംതംമഗ്ഗസമ്പയുത്തനാമകായേന. ന പന കിഞ്ചി ആഹാതി ദൂരതായ സമാനം ന കിഞ്ചി വചനം ഭഗവാ ആഹ തേ ദള്ഹതരം നിഗ്ഗണ്ഹിതും.

൧൮൪. പണേന വോഹാരേന ബ്യാകരണം പണവിയാ, പണവിയാ അഭാവേന ഓപണവിയാ, ന ഉപേതീതി ന യുജ്ജതി. തന്തി ഇദം ഇധ അധിപ്പേതം പണോ പണവിയം ദസ്സേതും. തയിദം സബ്ബം ഭഗവാ ‘‘മയം ഖോ, ആവുസോ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമാ’’തി അസ്സജിപുനബ്ബസുകേഹി വുത്തം സിക്ഖായ അവത്തനഭാവദീപനവചനം സന്ധായ വദതി.

ഉക്ഖിപിത്വാതി സീസേന ഗഹേത്വാ വിയ സമാദായ. അനുധമ്മോതി അനുരൂപോ സഭാവോ, സാവകഭാവസ്സ അനുച്ഛവികാ പടിപത്തി. രോഹനീയന്തി വിരുള്ഹിഭാവം. സിനിയ്ഹതി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി സിനേഹോ, കാരണം. തം ഏത്ഥ അത്ഥീതി സിനേഹവന്തം, പാദകന്തി അത്ഥോ. തചോ ഏകം അങ്ഗന്തി തചോ വീരപക്ഖഭാവേ ഏകമങ്ഗം. പധാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഹി തചേ പലുജ്ജമാനേപി തംനിമിത്തം അവോസാനം അനാപജ്ജനകസ്സേവ വീരിയസ്സ ഏകം അങ്ഗം ഏകം കാരണം. ഏവം സേസേസു വത്തബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീതി ഏവം പടിപജ്ജതീ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കീടാഗിരിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച ഭിക്ഖുവഗ്ഗവണ്ണനാ.