൮. അഭയരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ജാതിയാ അസമാനോ നിഹീനാചരിയോ പരദത്തൂപജീവികായ മാതുയാ കുച്ഛിയം ജാതോ പാദസികപുത്തോ. നിന്ദാവസേന വദതി ഏതേനാതി വാദോ അഗുണോതി ആഹ – ‘‘വാദം ആരോപേഹീതി ദോസം ആരോപേഹീ’’തി. നിബ്ബത്തവസേന നിരയം അരഹതി, നിരയസംവത്തനിയേന വാ കമ്മേന നിരയേ നിയുത്തോ നേരയികോ. ആപായികോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അവീചിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ആയുകപ്പസഞ്ഞിതം അന്തരകപ്പം തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. നിരയൂപപത്തിപരിഹരണവസേന തികിച്ഛിതും സക്കുണേയ്യോതി തേകിച്ഛോ, ന തേകിച്ഛോ അതേകിച്ഛോ. ദ്വേ അന്തേ മോചേത്വാതി ഫരുസം വാ അപ്പിയം വാ കപ്പേയ്യാതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ മുഞ്ചിത്വാ തേ അനാമസിത്വാ പുച്ഛിതം അത്ഥം തതോ ബഹി കരോന്തോ ഉഗ്ഗിലതി നാമ. തം പന ഏവം കാതും ന സക്കോതീതി ആഹ – ‘‘ഉഗ്ഗിലിതും ബഹി നീഹരിതും ന സക്ഖിതീ’’തി. ഏവമേവായം പുച്ഛാ ന ഗഹേതബ്ബാ, അയമേത്ഥ ദോസോതി തം അപുച്ഛം കരോന്തോ അപനയന്തോ ഓഗിലതി നാമ, തഥാ പന അസക്കോന്തോ പതിട്ഠാപേന്തോ ന ഓഗിലതി നാമ, ഭഗവാ പന തമത്ഥം ഓകാസമ്പി അകരോന്തോ ഉഭയഥാപി അസക്ഖീതി വേദിതബ്ബോ. കഥം? ഭഗവാ ഹി ‘‘ന ഖ്വേത്ഥ രാജകുമാര ഏകംസേനാ’’തി വദന്തോ നിഗണ്ഠസ്സ അധിപ്പായം വിപരിവത്തേതി, ഉഭോ അന്തേ മോചേത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി, ഏവം താവ ഉഗ്ഗിലിതും അസക്ഖി. ‘‘ന തത്ര രാജകുമാര ഏകംസേനാ’’തി വദന്തോ ഏവ ച ‘‘നായം പുച്ഛാ ഏവം അവിഭാഗേന പുച്ഛിതബ്ബാ, വിഭജിത്വാ പന പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി പുച്ഛായ ദോസം ദീപേന്തോ തം ഹാരേന്തോ ഓഗിലിതുമ്പി സക്ഖതീതി.

ഉട്ഠാതും ന സക്ഖിസ്സതി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥാ പവത്തിയാ. അഭയോ ദ്വേ മഗ്ഗേ കതപരിചയോ ഛേകോ നിപുണോ വാദസീലോ ച ഹുത്വാ വിചരതി. തേനാഹ – ‘‘സോ വാദജ്ഝാസയതായ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛന്തോ ‘ഏവം, ഭന്തേ’തി ആഹാ’’തി.

൮൫. ഏവരൂപന്തി യാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ ദുരുത്തവാചാ, ഏവരൂപാ വാചാ, ന പന ഫരുസവാചാ. ഫരുസവാചായ ഹി സേതുഘാതോ തഥാഗതാനം. ചേതനാഫരുസതായ ഹി ഫരുസവാചാ ഇച്ഛിതാ, ന പരേസം അപ്പിയതാമത്തേന. നട്ഠാ നിഗണ്ഠാ ഓഗിലികാദിസമ്മതസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഏകവചനേന വിദ്ധംസിതത്താ.

൮൬. ദാരകസ്സ അങ്കേ നിസീദനസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ലേസവാദിനോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ലേസവാദിനോതി ഛലവാദിനോ, വാദമഗ്ഗേ വാ അപരിപുണ്ണതായ ലേസമത്തേനേവ വാദസീലാ. ഓസടസങ്ഗാമോതി അനേകവാരം പരവാദമദ്ദനവസേന ഓതിണ്ണവാദസങ്ഗാമോ. വിജ്ഝിത്വാതി നഖേന വിജ്ഝിത്വാ. ഇമമേവാതി യ്വായം ദാരകോ അത്തനോ വാദഭങ്ഗപരിഹരണത്ഥം ഇമിനാ അങ്കേ നിസീദാപിതോ, ഇമമേവ അസ്സ ദാരകം ഉപമം നിസ്സയം കത്വാ വാദം ഭിന്ദിസ്സാമി. ‘‘അസ്സ വാദം അപ്പടിതതായ ഉപമായ ഭഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ.

അപനേയ്യം അസ്സ അഹന്തി അസ്സ ദാരകസ്സ മുഖതോ അഹം തം അപനേയ്യം. അഭൂതത്ഥോവ അഭൂതം ഉത്തരപദലോപേനാതി ആഹ ‘‘അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥ’’ന്തി. അതച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനന്തി ആഹ ‘‘അതച്ഛന്തി ന തച്ഛ’’ന്തി. അഭൂതന്തി വാ അസന്തം അവിജ്ജമാനം. അതച്ഛന്തി അതഥാകാരം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ദിട്ഠധമ്മികേന, സമ്പരായികേന വാ അനത്ഥേന സംഹിതം, അനത്ഥേ വാ സംഹിതം, ന അത്ഥോതി വാ അനത്ഥോ, അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖോ സഭാവോ, തേന സംഹിതന്തി അനത്ഥസംഹിതം, പിസുണവാചം സമ്ഫപ്പലാപഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സപി വചീദുച്ചരിതസ്സ ഗഹിതതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ദുപ്പയുത്തോതി ദുപ്പടിപന്നോ. ന തം തഥാഗതോ ഭാസതി അഭൂതതാദിദോസദുട്ഠത്താ. തമ്പി തഥാഗതോ ന ഭാസതി ഭൂതത്ഥേപി അനത്ഥസംഹിതതാദിദോസദുട്ഠത്താ.

ഠാനം കാരണം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഠാനിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ, ന ഠാനിയാതി അട്ഠാനിയാ, നിക്കാരണാ അയുത്തിയുത്താ, സാ ഏവ കഥാതി അട്ഠാനിയകഥാ. അത്തപച്ചക്ഖകഥം കഥേമാതി അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖം കത്വാ പവത്തിയമാനം ഛലകഥം കഥേമ.

ഗാമികമഹല്ലകോ ‘‘ഇമേ മം വഞ്ചേതുകാമാ, അഹമേവ ദാനി ഇമേ വഞ്ചേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ന മയം ദാസാ’’തിപി വത്തും നാസക്ഖിംസു പുബ്ബേ തഥാകതികായ കതത്താ.

തതിയം തതിയമേവാതി ദ്വീസുപി പക്ഖേസു തതിയം തതിയമേവ വാചം. ഭാസിതബ്ബകാലം അനതിക്കമിത്വാതി യസ്സ യദാ യഥാ ഭാസിതബ്ബം, തസ്സ തദാ തഥേവ ച ഭാസനതോ ഭാസിതബ്ബം കാരണം ഭാസിതബ്ബകാലഞ്ച അനതിക്കമിത്വാവ ഭാസതി.

൮൭. ഠാനുപ്പത്തികഞാണേനാതി ഠാനേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനകഞാണേന. തസ്മിം തസ്മിം കാരണേ തസ്സ തം തം അവത്ഥായ ഉപ്പജ്ജനകഞാണേന, ധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ അവബുജ്ഝനസഭാവോതി ധമ്മസഭാവോ. ധമ്മേ സഭാവധമ്മേ അനവസേസേ വാ യാഥാവതോ ഉപധാരേതീതി ധമ്മധാതു, സബ്ബഞ്ഞുതാ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. സുപ്പടിവിദ്ധന്തി സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം സുട്ഠു പടിവിജ്ഝനവസേന, സുട്ഠു പടിവിദ്ധന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥഗതം ഭഗവതോ’’തി. നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന പരിനിട്ഠിതാതി കഥാപരിവിഭാഗേന അയമേവ ദേസനാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദസ്സേന്തോ അരഹത്തം പച്ചക്ഖാസീതി.

അഭയരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.