൧. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. കന്ദരകസുത്തവണ്ണനാ

൧. ആരാമപോക്ഖരണീആദീസൂതി ആരാമപോക്ഖരണീഉയ്യാനചേതിയട്ഠാനാദീസു. ഉസ്സന്നാതി ബഹുലാ. അസോകകണികാരകോവിളാരകുമ്ഭീരാജരുക്ഖേഹി സമ്മിസ്സതായ തം ചമ്പകവനം നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമപടിമണ്ഡിതന്തി ദട്ഠബ്ബം, ന ചമ്പകരുക്ഖാനംയേവ നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമതായാതി വദന്തി. ഭഗവാ കുസുമഗന്ധസുഗന്ധേ ചമ്പകവനേ വിഹരതീതി ഇമിനാ ന മാപനകാലേ ഏവ തസ്മിം നഗരേ ചമ്പകരുക്ഖാ ഉസ്സന്നാ, അഥ ഖോ അപരഭാഗേപീതി ദസ്സേതി. ‘‘പഞ്ചസതമത്തേഹി അഡ്ഢതേളസേഹീ’’തി ഏവം അദസ്സിതപരിച്ഛേദേന. ഹത്ഥിനോ ചാരേതി സിക്ഖാപേതീതി ഹത്ഥാചരിയോ ഹത്ഥീനം സിക്ഖാപകോ, തസ്സ പുത്തോതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥാചരിയസ്സ പുത്തോ’’തി. തദാ ഭഗവാ തേസം പസാദജനനത്ഥം അത്തനോ ബുദ്ധാനുഭാവം അനിഗുഹിത്വാവ നിസിന്നോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛബ്ബണ്ണാനം ഘനബുദ്ധരസ്മീന’’ന്തിആദിമാഹ. ഭഗവതോ ചേവ ഗാരവേനാതി ഭഗവതോ ഗരുഭാവേന, ഭഗവതി ഗാരവേനാതി വാ പാഠോ.

നിച്ചം ന ഹോതീതി അഭിണ്ഹം ന ഹോതി, കദാചിദേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഭിണ്ഹനിച്ചതാ ഹി ഇധ അധിപ്പേതാ, ന കൂടട്ഠനിച്ചതാ. ലോകേ കിഞ്ചി വിമ്ഹയാവഹം ദിസ്വാ ഹത്ഥവികാരമ്പി കരോന്തി, അങ്ഗുലിം വാ ഫോടയന്തി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അച്ഛരം പഹരിതും യുത്ത’’ന്തി. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അയം നിരുത്തിനയോ യേഭുയ്യേന ഉപാദായ രുള്ഹീവസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ, അഹേസും അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദി വുത്തം, കിഞ്ചി അകത്തബ്ബമ്പി കരിയമാനം ദുക്കരഭാവേന വിമ്ഹയാവഹം ഹോതി, തഥാ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം, പുരിമം ഗരഹച്ഛരിയം, പച്ഛിമം പസംസച്ഛരിയം, തദുഭയം സുത്തപദസോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം.

സമ്മാ പടിപാദിതോതി സമ്മാപടിപദായം ഠപിതോ. ഏസാ പടിപദാ പരമാതി ഏതപരമം, ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോയം യഥാ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൭൦). അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപദായ തുമ്ഹേഹി പടിപാദിതോ, അതീതേപി കാലേ ബുദ്ധാ ഏതപരമംയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമ്മാ പടിപാദേസും, അനാഗതേപി കാലേ ഏതപരമംയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമ്മാ പടിപാദേസ്സന്തീതി പരിബ്ബാജകോ നയഗ്ഗാഹേന ദിട്ഠേന അദിട്ഠം അനുമിനന്തോ സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ സമസമം കത്വാ ദസ്സേതി, ഏവം ദസ്സേന്തോ ച തേസം സുധമ്മതഞ്ച തഥാ ദസ്സേതി ഏവാതി വേദിതബ്ബോ, ബുദ്ധസുബുദ്ധതാ പന നേസം സരൂപേനേവ ദസ്സിതാതി. ന ഇതോ ഭിയ്യോതി ഇമിനാ പാളിയം ഏതപരമംയേവാതി അവധാരണേന നിവത്തിതം ദസ്സേതി സീലപദട്ഠാനത്താ സമാധിസ്സ, സമാധിപദട്ഠാനത്താ ച പഞ്ഞായ സീലേപി ച അഭിസമാചാരികപുബ്ബകത്താ ആദിബ്രഹ്മചരിയകസ്സ വുത്തം ‘‘ആഭിസമാചാരികവത്തം ആദിം കത്വാ’’തി.

൨. പുച്ഛാനുസന്ധിആദീസു അനന്തോഗധത്താ ‘‘പാടിഏക്കോ അനുസന്ധീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘ഭഗവാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപസന്തകാരണന്തി ഉപസന്തഭാവകാരണം. തഞ്ഹി അരിയാനംയേവ വിസയോ, തത്ഥാപി ച ബുദ്ധാനം ഏവ അനവസേസതോ വിസയോതി ഇമമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച ദസ്സേതും ന ഹി ത്വന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഞാതത്ഥചരിയാ കാകജാതകാദിവസേന വേദിതബ്ബാ, ലോകത്ഥചരിയാ തംതംപാരമിപൂരണവസേന, ബുദ്ധത്ഥചരിയാ മഹാബോധിജാതകാദിവസേന. അച്ഛരിയം ഭോ ഗോതമാതിആദിനാ കന്ദരകേന കതം പസാദപവേദനം ദസ്സേതി.

യേപി തേതിആദിനാ തേന വുത്തമത്ഥം പച്ചനുഭാസന്തേന ഭഗവതാ സമ്പടിച്ഛിതന്തി ചരിതത്താ ആഹ – ‘‘സന്തി ഹി കന്ദരകാതി അയമ്പി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി. യോ ഹി കന്ദരകേന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപസന്തഭാവോ കിത്തിതോ, തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോപി തേന അപുച്ഛിതോയേവ അത്തനോ അജ്ഝാസയേന ഭഗവാ ‘‘സന്തി ഹീ’’തിആദിനാ ദേസനം ആരഭി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ കിര ഏതദഹോസീ’’ തിആദി. കപ്പേത്വാതി അഞ്ഞഥാ സന്തമേവ അത്താനം അഞ്ഞഥാ വിധായ. പകപ്പേത്വാതി സനിദസ്സനവസേന ഗഹേത്വാ. തേനാഹ ‘‘കുഹകഭാവേനാ’’തിആദി. പടിപദം പൂരയമാനാതി കാമം അവിസേസേന സേക്ഖാ വുച്ചന്തി, തേ പന അധിഗതമഗ്ഗവസേന ‘‘പൂരയമാനാ’’തി ന വത്തബ്ബാ കിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ. മഗ്ഗോ ഹി ഏകചിത്തക്ഖണികോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനായ ഉപസന്താ’’തി. ഇതോ മുത്താതി മഗ്ഗേനാഗതൂപസമതോ മുത്താ. കല്യാണപുഥുജ്ജനേ സന്ധായ വദതി. തേനാഹ ‘‘ചതൂഹി സതിപട്ഠാനേഹി ഉപസന്താ’’തി.

സതതസീലാതി അവിച്ഛിന്നസീലാ. സാതിസയോ ഹി ഏതേസം സീലസ്സ അഖണ്ഡാദിഭാവോ. സുപരിസുദ്ധസീലതാവസേന സന്തതാ വുത്തി ഏതേസന്തി സന്തതവുത്തിനോതി ആഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ഏവം സീലവുത്തിവസേന ‘‘സന്തതവുത്തിനോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി ജീവിതവുത്തിവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സന്തതജീവികാവാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. സാസനസ്സ ജീവിതവുത്തി സീലസന്നിസ്സിതാ ഏവാതി ആഹ ‘‘തസ്മി’’ന്തിആദി.

നിപയതി വിസോസേതി രാഗാദിസംകിലേസം, തതോ വാ അത്താനം നിപാതീതി നിപകോ, പഞ്ഞവാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞവന്തോ’’തി. പഞ്ഞായ ഠത്വാ ജീവികാകപ്പനം നാമ ബുദ്ധപടികുട്ഠമിച്ഛാജീവം പഹായ സമ്മാജീവേന ജീവനന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഏകച്ചോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪) തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. രഥവിനീതപടിപദാദയോ തേസു തേസു സുത്തേസു വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ഇതോ അഞ്ഞത്ഥ മഹാഗോപാലകസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൩൪൬ ആദയോ) ലോകുത്തരസതിപട്ഠാനാ കഥിതാതി ആഹ – ‘‘ഇധ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ സതിപട്ഠാനാ കഥിതാ’’തി, സതിപട്ഠാനസുത്തേപി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩-൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൬ ആദയോ) വോമിസ്സകാവ കഥിതാതി. ഏത്തകേനാതി ഏത്തകായ ദേസനായ.

൩. കാരകഭാവന്തി പടിപത്തിയം പടിപജ്ജനകഭാവം. മയമ്പി നാമ ഗിഹീ ബഹുകിച്ചാ സമാനാ കാലേന കാലം സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ വിഹരാമ, കിമങ്ഗം പന വിവേകവാസിനോതി അത്തനോ കാരകഭാവം പവേദേന്തോ ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉക്ഖിപതി. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ’’തിആദി. നാനാരമ്മണേസു അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാനം രാഗാദികിലേസാനം ഘനജടിതസങ്ഖാതാകാരേന പവത്തി കിലേസഗഹനേന ഗഹനതാ, തേനാഹ ‘‘അന്തോ ജടാ ബഹി ജടാ, ജടായ ജടിതാ പജാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨). മനുസ്സാനം അജ്ഝാസയഗഹണേന സാഠേയ്യമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കസടസാഠേയ്യേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. യഥാ സപ്പിമധുഫാണിതാദീസു കചവരഭാവോ, സോ കസടോതി വുച്ചതി, ഏവം സന്താനേ അപരിസുദ്ധോ സംകിലേസഭാവോ കസടന്തി ആഹ ‘‘അപരിസുദ്ധട്ഠേന കസടതാ’’തി. അത്തനി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനം കേരാടിയട്ഠോ. ജാനാതീതി ‘‘ഇദം അഹിതം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹിതം സേവിതബ്ബ’’ന്തി വിചാരേതി ദേസേതി. വിചാരണത്ഥോപി ഹി ഹോതി ജാനാതി-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ആയസ്മാ ജാനാതീ’’തി. സബ്ബാപി…പേ… അധിപ്പേതാ ‘‘പസുപാലകാ’’തിആദീസു വിയ. ഇധ അന്തര-സദ്ദോ ‘‘വിജ്ജന്തരികായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) വിയ ഖണത്ഥോതി ആഹ ‘‘യത്തകേന ഖണേനാ’’തി. തേനാതി ഹത്ഥിനാ. താനീതി സാഠേയ്യാദീനി.

അത്ഥതോ കായചിത്തുജുകതാപടിപക്ഖഭൂതാവ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തിആകാരവിസേസാതി താനി പവത്തിആകാരേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സാതി പാണഭൂതസ്സ അസ്സസ്സ വാ ഹത്ഥിനോ വാ. ഠസ്സാമീതി തത്ഥേവ സപ്പടിഭയേ ഠാനേ ഗന്ത്വാ ഠസ്സാമീതി ന ഹോതി. ഇമസ്സ സാഠേയ്യതായ പാകടകരണം വഞ്ചനാധിപ്പായഭാവതോ. തഥാ ഹി ചതൂസു ഠാനേസു ‘‘വഞ്ചേത്വാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം, നിഗുഹന്തോ പന തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ തിട്ഠേയ്യ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പടിമഗ്ഗം ആരോഹിതുകാമസ്സാതി ആഗതമഗ്ഗമേവ നിവത്തിത്വാ ഗന്തുകാമസ്സ. ലേണ്ഡവിസ്സജ്ജനാദീസു കാലന്തരാപേക്ഖാഭാവം ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ഉപസംഹരതി.

അന്തോജാതകാതി അത്തനോ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ജാതാ. ധനക്കീതാതി ധനം ദത്വാ ദാസഭാവേന ഗഹിതാ. കരമരാനീതാതി ദാസഭാവേന കരമരഗ്ഗാഹഗഹിതാ. ദാസബ്യന്തി ദാസഭാവം. പേസ്സാതി അദാസാ ഏവ ഹുത്വാ വേയ്യാവച്ചകരാ. ഇമം വിസ്സജ്ജേത്വാതി ഇമം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം വിസ്സജ്ജേത്വാ. ഇമം ഗണ്ഹന്താതി ഇമം തസ്സ ഹത്ഥഗതം ഗണ്ഹന്താ. സമ്മുഖതോ അഞ്ഞഥാ പരമ്മുഖകാലേ കായവാചാസമുദാചാരദസ്സനേനേവ ചിത്തസ്സ നേസം അഞ്ഞഥാ ഠിതഭാവോ നിദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

൪. അയമ്പി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി ഏത്ഥാപി അനന്തരേ വുത്തനയേനേവ അനുസന്ധിയോജനാ വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി. ചതുത്ഥോ ഹിതപടിപദം പടിപന്നോതി യോജനാ. പുഗ്ഗലസീസേന പുഗ്ഗലപടിപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഗ്ഗലേ പഹായാ’’തി ആഹ. പടിപത്തി ഹി ഇധ പഹാതബ്ബാ, ന പുഗ്ഗലാ. യഥാ അസ്സദ്ധാദിപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനേന സദ്ധിന്ദ്രിയാദിഭാവനാ ഇജ്ഝന്തി, ഏവം മിച്ഛാപടിപന്നപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനേന മിച്ഛാപടിപദാ വജ്ജിതബ്ബാതി ആഹ – ‘‘പുരിമേ തയോ പുഗ്ഗലേ പഹായാ’’തി. ചതുത്ഥപുഗ്ഗലസ്സാതി ഇമസ്മിം ചതുക്കേ വുത്തചതുത്ഥപുഗ്ഗലസ്സ ഹിതപടിപത്തിയംയേവ പടിപാദേമി പവത്തേമീതി ദസ്സേന്തോ. സന്താതി സമം വിനാസം നിരോധം പത്താതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിരുദ്ധാ സന്താതി വുത്താ’’തി. പുന സന്താതി ഭാവനാവസേന കിലേസപരിളാഹവിഗമതോ സന്താതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബുതാ’’തി. സന്താതി ആനേത്വാ യോജനാ. സന്തോ ഹവേതി ഏത്ഥ സമഭാവകരേന സാധുഭാവസ്സ വിസേസപച്ചയഭൂതേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ അരിയാ ‘‘സന്തോ’’തി വുത്താതി ആഹ – ‘‘സന്തോ ഹവേ…പേ… പണ്ഡിതാ’’തി.

ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൧൯൮) അത്തഭാവോ, ഇധ പന യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ, തം അത്താനം. പരന്തി അത്തതോ അഞ്ഞം. ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ ജിഘച്ഛാഹേതുതായ. അന്തോ താപനകിലേസാനന്തി അത്തനോ സന്താനേ അത്തപരിളാഹജനനസന്തപ്പനകിലേസാനം. ചിത്തം ആരാധേതീതി ചിത്തം പസാദേതി, സമ്പഹംസേതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തഥാഭൂതോ ചിത്തം സമ്പാദേന്തോ അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചിത്തം സമ്പാദേതീ’’തിആദി.

൫. ദുക്ഖം പടിക്കൂലം ജേഗുച്ഛം ഏതസ്സാതി ദുക്ഖപടിക്കൂലോ തം ദുക്ഖപടിക്കൂലം. വിസേസനവിസേസിതബ്ബതാ ഹി കാമചാരാ. അട്ഠകഥായം പന ദുക്ഖസ്സ വിസേസിതബ്ബതം സന്ധായ ബാഹിരത്ഥസമാസം അനാദിയിത്വാ ‘‘ദുക്ഖസ്സ പടിക്കൂല’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. യേന ഹി ഭാഗേന പുരിസസ്സ ദുക്ഖം പടിക്കൂലം, തേന ദുക്ഖസ്സ പുരിസോപീതി. തേനാഹ – ‘‘പച്ചനീകസണ്ഠിത’’ന്തി.

൬. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ധാതുകുസലതാദീഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. കമ്മം കരോതീതി യോഗകമ്മം കരോതി. യസ്മാ സമ്ബുദ്ധാ പരേസം മഗ്ഗഫലാധിഗമായ ഉസ്സാഹജാതാ, തത്ഥ നിരന്തരം യുത്തപ്പയുത്താ ഏവ ഹോന്തി, തേ പടിച്ച തേസം അന്തരായോ ന ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘ന പന ബുദ്ധേ പടിച്ചാ’’തി. കിരിയപരിഹാനിയാ ദേസകസ്സ തസ്സേവ വാ പുഗ്ഗലസ്സ തജ്ജപയോഗാഭാവതോ. ‘‘ദേസകസ്സ വാ’’തി ഇദം സാവകാനം വസേന ദട്ഠബ്ബം. മഹതാ അത്ഥേനാതി ഏത്ഥ അത്ഥ-സദ്ദോ ആനിസംസപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദ്വീഹി ആനിസംസേഹീ’’തി. പസാദം പടിലഭതി ‘‘അരഹന്തോ’’തിആദിനാ സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ സുതത്താ. അഭിനവോ നയോ ഉദപാദി സന്തതസീലതാദിവസേന അനത്തന്തപതാദിവസേന, സോപി തം സുത്വാ ദാസാദീസു സവിസേസം ലജ്ജീ ദയാപന്നോ ഹിതാനുകമ്പീ ഹുത്വാ സേക്ഖപടിപദം സീലം സാധേന്തോ അനുക്കമേന സതിപട്ഠാനഭാവനം പരിബ്രൂഹേതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ’’തി.

൮. പരേസം ഹനനഘാതനാദിനാ രോദാപനതോ ലുദ്ദോ, തഥാ വിഘാതകഭാവേന കായചിത്താനം വിദാരണതോ ദാരുണോ, വിരുദ്ധവാദതായ കക്ഖളോ, ബന്ധനാഗാരേ നിയുത്തോ ബന്ധനാഗാരികോ.

൯. ഖത്തിയാഭിസേകേനാതി ഖത്തിയാനം കത്തബ്ബഅഭിസേകേന. സന്ഥാഗാരന്തി സന്ഥാരവസേന കതം അഗാരം യഞ്ഞാവാടം. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിമയേന തേലേന, യമകസ്നേഹേന ഹി തദാ കായം അബ്ഭഞ്ജതി. വച്ഛഭാവം തരിത്വാ ഠിതോ വച്ഛതരോ. പരിക്ഖേപകരണത്ഥായാതി വനമാലാഹി സദ്ധിം ദബ്ഭേഹി വേദിയാ പരിക്ഖേപനത്ഥായ. യഞ്ഞഭൂമിയന്തി അവസേസയഞ്ഞട്ഠാനേ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കന്ദരകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. അവിദൂരേതി ഇമിനാ പാളിയം ‘‘വേസാലിയ’’ന്തി ഇദം സമീപേ ഭുമ്മവചനന്തി ദസ്സേതി. സാരപ്പത്തകുലഗണനായാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൧൧.൧൬) മഹാസാരമഹപ്പത്തകുലഗണനായ. ദസമേ ഠാനേതി അഞ്ഞേ അഞ്ഞേതി ദസഗണനട്ഠാനേ. അട്ഠകനഗരേ ജാതോ ഭവോ അട്ഠകനാഗരോ. കുക്കുടാരാമോതി പാടലിപുത്തേ കുക്കുടാരാമോ, ന കോസമ്ബിയം.

൧൮. പകതത്ഥനിദ്ദേസോ ത-സദ്ദോതി തസ്സ ‘‘ഭഗവതാ’’തിആദീഹി പദേഹി സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തസ്സ യേന അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവേന ഭഗവാ പകതോ അധിഗതോ സുപാകടോ ച, തം അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സദ്ധിം ആഗമനീയപടിപദായ അത്ഥഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ സോ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. സതിപി ഞാണദസ്സന-സദ്ദാനം ഇധ പഞ്ഞാവേവചനഭാവേ തേന തേന വിസേസേന തേസം വിസയവിസേസേ പവത്തിദസ്സനത്ഥം അസാധാരണഞാണവിസേസവസേന വിജ്ജാത്തയവസേന വിജ്ജാഅഭിഞ്ഞാനാവരണഞാണവസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണമംസചക്ഖുവസേന പടിവേധദേസനാഞാണവസേന ച തദത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസയാനുസയം ജാനതാ ആസയാനുസയഞാണേന സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണേഹി. പുബ്ബേനിവാസാദീഹീതി പുബ്ബേനിവാസാസവക്ഖയഞാണേഹി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാതി ദേസേതബ്ബധമ്മാനം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിഭേദം ധമ്മദേസനാപഞ്ഞായ യാഥാവതോ പസ്സതാ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം, പഞ്ചവിധമാരാനം വാ, സാസനസ്സ വാ പച്ചത്ഥികാനം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം തേസം പന ഹനനം പാടിഹാരിയേഹി അഭിഭവനം അപ്പടിഭാനതാകരണം അജ്ഝുപേക്ഖനമേവ വാ, കേസിവിനയസുത്തഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം.

തഥാ ഠാനാട്ഠാനാദിവിഭാഗം ജാനതാ യഥാകമ്മൂപഗസത്തേ പസ്സതാ, സവാസനാനം ആസവാനം ഖീണത്താ അരഹതാ, അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിതോ അവിപരീതാവബോധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അഥ വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതായ ജാനതാ, കായകമ്മാദിവസേന തിണ്ണം കമ്മാനം ഞാണാനുപരിവത്തിതോ നിസമ്മകാരിതായ പസ്സതാ, ദവാദീനം അഭാവസാധികായ പഹാനസമ്പദായ അരഹതാ, ഛന്ദാദീനം അഹാനിഹേതുഭൂതായ അക്ഖയപടിഭാനസാധികായ സബ്ബഞ്ഞുതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ദസബലഅട്ഠാരസആവേണികബുദ്ധധമ്മവസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

൧൯. അഭിസങ്ഖതന്തി അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസമ്മുഖഭാവേന സമേച്ച സമ്ഭൂയ്യ കതം, സ്വസ്സ കതഭാവോ ഉപ്പാദനേന വേദിതബ്ബോ, ന ഉപ്പന്നസ്സ പടിസങ്ഖരണേനാതി ആഹ ‘‘ഉപ്പാദിത’’ന്തി. തേ ചസ്സ പച്ചയാ ചേതനാപധാനാതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിത’’ന്തി വുത്തന്തി ‘‘ചേതയിതം പകപ്പിത’’ന്തി അത്ഥമാഹ. അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ച ഝാനസ്സ പാതുഭാവദസ്സനമുഖേന വിദ്ധംസനഭാവം ഉല്ലിങ്ഗേതി യഞ്ഹി അഹുത്വാ സമ്ഭവതി, തം ഹുത്വാ പടിവേതി. തേനാഹ പാളിയം ‘അഭിസങ്ഖത’ന്തിആദി. സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോതി സമഥധമ്മേ ഠിതത്താ സമാഹിതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാദയോ പജഹന്തോ അനുക്കമേന തം അനുലോമഞാണം പാപേതാ ഹുത്വാ വിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, നന്ദനട്ഠേന നന്ദീതി. തത്ഥ സുഖുമാ അപേക്ഖാ വുത്താ, യാ ‘‘നികന്തീ’’തി വുച്ചതി.

ഏവം സന്തേതി ഏവം യഥാരുതവസേന ച ഇമസ്സ സുത്തപദസ്സ അത്ഥേ ഗഹേതബ്ബേ സതി. സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോതി അനാഗാമിഫലം നിബ്ബത്തേത്വാ തദത്ഥായ സമഥവിപസ്സനാപി അനിബ്ബത്തേത്വാ കേവലം തത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി. കസ്മാ? തേസു സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു ഛന്ദരാഗമത്തേന അനാഗാമിനാ ലദ്ധബ്ബസ്സ അലദ്ധാനാഗാമിഫലേന ലദ്ധബ്ബത്താ തഥാ സതി തേന അനാഗാമിഫലമ്പി ലദ്ധബ്ബമേവ നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അനാഗാമിഫലം പടിവിദ്ധം ഭവിസ്സതീ’’തി. സഭാവതോ രസിതബ്ബത്താ അവിപരീതോ അത്ഥോ ഏവ അത്ഥരസോ. അഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോതി വിനിപാതികേ സന്ധായാഹ. അഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോതി അസുരകായമാഹ.

സമഥധുരമേവ ധുരം സമഥയാനികസ്സ വസേന ദേസനായ ആഗതത്താ. മഹാമാലുക്യോവാദേ ‘‘വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി പാദകജ്ഝാനം കത്വാ ‘‘സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗത’’ന്തിആദിനാ വിപസ്സനം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൩൩) ആഗതത്താ ‘‘മഹാമാലുക്യോവാദേ വിപസ്സനാവ ധുര’’ന്തി ആഹ. മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൩ ആദയോ; മ. നി. ൧.൧൦൬ ആദയോ) സബ്ബത്ഥകമേവ തിക്ഖതരായ വിപസ്സനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘വിപസ്സനുത്തരം കഥിത’’ന്തി. കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩-൧൫൪) ആനാപാനജ്ഝാനാദിവസേന സവിസേസം സമഥവിപസ്സനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘സമഥുത്തരം കഥിത’’ന്തി.

അപ്പം യാചിതേന ബഹും ദേന്തേന ഉളാരപുരിസേന വിയ ഏകം ധമ്മം പുച്ഛിതേന ‘‘അയമ്പി ഏകധമ്മോ’’തി കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ പുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോ പച്ചേകം വാക്യപരിസമാപനഞായേന. ഏകവീസതി പബ്ബാനി തേഹി ബോധിയമാനായ പടിപദായ ഏകരൂപത്താ പടിപദാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോതി. ഇധ ഇമസ്മിം അട്ഠകനാഗരസുത്തേ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മാനം സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തതായ തത്ഥ സാവകാനം ദുക്കരന്തി ന ചതുത്ഥാരുപ്പവസേനേത്ഥ ദേസനാ ആഗതാതി ചതുന്നം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം, ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം ആരുപ്പാനഞ്ച വസേന ഏകാദസ. പുച്ഛാവസേനാതി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, തേന…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮) ഏവം പവത്തപുച്ഛാവസേന. അമതുപ്പത്തിയത്ഥേനാതി അമതഭാവസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുതായ, സബ്ബാനിപി കമ്മട്ഠാനാനി ഏകരസമ്പി അമതാധിഗമപടിപത്തിയാതി അത്ഥോ, ഏവമേത്ഥ അഗ്ഗഫലഭൂമി അനാഗാമിഫലഭൂമീതി ദ്വേവ ഭൂമിയോ സരൂപതോ ആഗതാ, നാനന്തരിയതായ പന ഹേട്ഠിമാപി ദ്വേ ഭൂമിയോ അത്ഥതോ ആഗതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൨൧. പഞ്ച സതാനി അഗ്ഘോ ഏതസ്സാതി പഞ്ചസതം. സേസം ഉത്താനമേവ.

അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. സന്ഥാഗാരന്തി അത്ഥാനുസാസനാഗാരം. തേനാഹ – ‘‘ഉയ്യോഗകാലാദീസൂ’’തിആദി. ആദി-സദ്ദേന മങ്ഗലമഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സന്ഥമ്ഭന്തീതി വിസ്സമന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തീതി അത്ഥോ. സഹാതി സന്നിവേസവസേന ഏകജ്ഝം. സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ത്ഥ-കാരസ്സ ന്ഥ-കാരം കത്വാ സന്ഥാഗാരന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സന്ഥരന്തീതി സമ്മന്തനവസേന തിട്ഠന്തി.

തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതീതി ബുദ്ധവചനസ്സ ആഗമനസീസേന അരിയഫലധമ്മാനമ്പി ആഗമനം വുത്തമേവ, തിയാമരത്തിം തത്ഥ വസന്താനം ഫലസമാപത്തിവളഞ്ജനം ഹോതീതി. തസ്മിഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്താ ഹോന്തീതി ചേ? അരിയമഗ്ഗധമ്മാനം തത്ഥ ആഗമനം ഹോതിയേവ.

അല്ലഗോമയേനാതി അച്ഛേന അല്ലഗോമയരസേന. ഓപുഞ്ഛാപേത്വാതി വിലിമ്പിത്വാ. ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹീതി തഗരകുങ്കുമയവനപുപ്ഫതമാലപത്താനി പിസിത്വാ കതഗന്ധേഹി നാനാവണ്ണേതി നീലാദിവസേന നാനാവണ്ണേ, ന ഭിത്തിവിസേസവസേന. ഭിത്തിവിസേസവസേന പന നാനാസണ്ഠാനരൂപമേവ. മഹാപിട്ഠികകോജവകേതി ഹത്ഥിപിട്ഠീസു അത്ഥരിതബ്ബതായ മഹാപിട്ഠികാതി ലദ്ധസമഞ്ഞേ കോജവേതി വദന്തി. കുത്തകേ പന സന്ധായേതം വുത്തം ഹത്ഥത്ഥരണാ ഹത്ഥിരൂപവിചിത്താ. അസ്സത്ഥരകസീഹത്ഥരകാദയോപി അസ്സസീഹരൂപാദിവിചിത്താ ഏവ അത്ഥരകാ, ചിത്തത്ഥരകം നാനാരൂപേഹി ചേവ നാനാവിധമാലാകമ്മാദീഹി ച വിചിത്തം അത്ഥരകം.

ഉപധാനന്തി അപസ്സയനം ഉപദഹിത്വാതി അപസ്സയയോഗ്ഗഭാവേന ഠപേത്വാ ഗന്ധേഹി കതമാലാ ഗന്ധദാമം, തമാലപത്താദീഹി കതം പത്തദാമം. ആദി-സദ്ദേന ഹിങ്ഗുലതക്കോലജാതിഫലജാതിപുപ്ഫാദീഹി കതദാമം സങ്ഗണ്ഹാതി. പല്ലങ്കാകാരേന കതപീഠം പല്ലങ്കപീഠം, തീസു പസ്സേസു, ഏകപസ്സേ ഏവ വാ സഉപസ്സയം അപസ്സയപീഠം, അനപസ്സയം മുണ്ഡപീഠം യോജനാവട്ടേതി യോജനപരിക്ഖേപേ.

സംവിധായാതി അന്തരവാസകസ്സ കോണപദേസഞ്ച ഇതരപദേസഞ്ച സമം കത്വാ വിധായ. തേനാഹ – ‘‘കത്തരിയാ പദുമം കന്തന്തോ വിയാ’’തി തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോതി ഏത്ഥ ച യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപസമ്പദാ വിയ ആകപ്പസമ്പദാപി പരമുക്കംസഗതാ, തസ്മാ തദാ ഭഗവാ ഏവം സോഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവണ്ണപാമങ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ, തത്ഥ അസമേന ബുദ്ധവേസേനാതിആദിനാ തദാ ഭഗവാ ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ നിഗുഹണേ കാരണാഭാവതോ തത്ഥ സന്നിപതിതദേവമനുസ്സനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീനം പസാദജനനത്ഥം അത്തനോ സഭാവപകതികിരിയായേവ കപിലവത്ഥും പാവിസീതി ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനം കായപ്പഭാ നാമ പകതിയാ അസീതിഹത്ഥമത്തമേവ പദേസം ഫരതീതി ആഹ – ‘‘അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസീ’’തി നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ.

സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി മൂലതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗാ ഫുല്ലോ വികസിതോ. പടിപാടിയാ ഠപിതാനന്തിആദി പരികപ്പൂപമാ. യഥാ തം…പേ… അലങ്കതം അഞ്ഞോ വിരോചതി, ഏവം വിരോചിത്ഥ, സമതിംസായ പാരമിതാഹി അഭിസങ്ഖതത്താ ഏവം വിരോചിത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ചവീസതിയാ നദീനന്തി ഗങ്ഗാദീനം ചന്ദഭാഗാപരിയോസാനാനം പഞ്ചവീസതിയാ മഹാനദീനം. സമ്ഭിജ്ജാതി സമ്ഭേദം മിസ്സീഭാവം പത്വാ മുഖദ്വാരേതി സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ.

ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനം അക്ഖീനീതി ചേതം പരികപ്പനവസേന വുത്തം. സഹസ്സേനാതി പദസഹസ്സേന, ഭാണവാരപ്പമാണേന ഗന്ഥേനാതി അത്ഥോ.

കമ്പയന്തോ വസുന്ധരന്തി അത്തനോ ഗുണവിസേസേഹി പഥവീകമ്പം ഉപ്പാദേന്തോ, ഏവംഭൂതോപി അഹേഠയന്തോ പാണാനി. സബ്ബദക്ഖിണത്താ ബുദ്ധാനം ദക്ഖിണം പഠമം പാദം ഉദ്ധരന്തോ. സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ. യദിപി ഭൂമിം സമം ഫുസതി, രജസാനുപലിപ്പതി സുഖുമത്താ ഛവിയാ. നിന്നട്ഠാനം ഉന്നമതീതിആദി ബുദ്ധാനം സുപ്പതിട്ഠിതപാദസങ്ഖാതസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണപടിലാഭസ്സ നിസ്സന്ദഫലം. നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതീതി അതിദൂരേ ഠപേതും ന ഉദ്ധരതി. നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപന്തി അച്ചാസന്നേ ച ഠാനേ അനിക്ഖിപന്തോ നിയ്യാതി. ഹാസയന്തോ സദേവകേ ലോകേ തോസയന്തോ. ചതൂഹി പാദേഹി ചരതീതി ചതുചാരീ.

ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ പകാസനവസേന ഗതത്താ വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ. സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ കഥിയമാനേ ദുക്കഥിതന്തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അപരിമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, ബുദ്ധഗുണസംവണ്ണനാ ജാനന്തസ്സ യഥാധമ്മസംവണ്ണനംയേവ അനുപവിസതീതി.

ദുകൂലചുമ്ബടകേനാതി ഗന്ഥിത്വാ ഗഹിതദുകൂലവത്ഥേന, നാഗവിക്കന്തചരണോതി ഹത്ഥിനാഗസദിസപദനിക്ഖേപോ. സതപുഞ്ഞലക്ഖണോതി അനേകസതപുഞ്ഞനിമ്മിതമഹാപുരിസലക്ഖണോ മണിവേരോചനോ യഥാതി അതിവിയ വിരോചമാനോ മണി വിയ വേരോചനോ നാമ ഏകോ മണിവിസേസോതി കേചി മഹാസാലോവാതി മഹന്തോ സാലരുക്ഖോ വിയ, കോവിളാരാദിമഹാരുക്ഖോ വിയ വാ പദുമോ കോകനദോ യഥാതി കോകനദസങ്ഖാതം മഹാപദുമം വിയ, വികസമാനപദുമം വിയ വാ.

ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയാതിആദി തസ്സാ പകിണ്ണകകഥായ അഞ്ഞേസം ദുക്കരഭാവദസ്സനഞ്ചേവ സുണന്താനം അച്ചന്തസുഖാവഹഭാവദസ്സനഞ്ച പഥവീജം ആകഡ്ഢേന്തോ വിയാതി നാളിയന്തം യോജേത്വാ മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലേ പപ്പടകോജം ഉദ്ധംമുഖം കത്വാ ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ യോജനികന്തി യോജനപ്പമാണം മധുഭണ്ഡന്തി മധുപടലം.

മഹന്തന്തി ഉളാരം. സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീതി സബ്ബമേവ പച്ചയജാതം ആവാസദായകേന ദിന്നമേവ ഹോതി. തഥാഹി ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ ന്ഹായിത്വാ പടിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയോ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ പന സബ്ബേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, അജ്ഝയന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖം ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി, ഏതസ്മിമ്പി ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബം ദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി. ഭൂമട്ഠക…പേ… ന സക്കാതി അയമത്ഥോ മഹാസുദസ്സനവത്ഥുനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ.

സീതന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൯൫; സം. നി. ടീ. ൨.൪.൨൪൩) അജ്ഝത്തധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധഉതുവിപരിണാമവസേന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം. തസ്സ പന ദവദാഹാദീസു സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിഹന്തീതി പടിബാഹതി. യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ബാധനാനി ന ഹോന്തി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി. വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിവാളമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്താ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ. മകസേതി നിദസ്സനമേതം, ഡംസാദീനം ഏതേനേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സീതകാലവസേന സത്താഹവദ്ദലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ പടിഹനതീതി യോജനാ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉമ്മൂലഭഞ്ജനവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പടിസല്ലാനാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിജ്ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിതോ സബ്ബസങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പടിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ നിവാസസുഖേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേസു ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ. തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി, ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മഫലാനം രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി ബഹുസ്സുതാ തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖപനുദനം ധമ്മം ദേസേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ പുഗ്ഗലോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി.

പൂജാസക്കാരവസേനേവ പഠമയാമോ ഖേപിതോ, ഭഗവതോ ദേസനായ അപ്പാവസേസോ മജ്ഝിമയാമോ ഗതോതി പാളിയം ‘‘ബഹുദേവ രത്തി’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമ’’ന്തി. സന്ദസ്സേസീതി ആനിസംസം ദസ്സേസി, ആവാസദാനപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം സുത്വാ തതോ പരം, ‘‘മഹാരാജ, ഇതിപി സീലം, ഇതിപി സമാധി, ഇതിപി പഞ്ഞാ’’തി സീലാദിഗുണേ തേസം സമ്മാ ദസ്സേസി, ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ പച്ചക്ഖതോ പകാസേസി. സമാദപേസീതി ‘‘ഏവം സീലം സമാദാതബ്ബം, സീലേ പതിട്ഠിതേന ഏവം സമാധി, ഏവം പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി യഥാ തേ സീലാദിഗുണേ ആദിയന്തി, തഥാ ഗണ്ഹാപേസി. സമുത്തേജേസീതി യഥാ സമാദിന്നം സീലം സുവിസുദ്ധം ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ ച ഭാവിയമാനാ യഥാ സുട്ഠു വിസോധിതാ ഉപരിവിസേസാവഹാ ഹോന്തി, ഏവം ചിത്തം സമുത്തേജേസി നിസാമനവസേന വോദാപേസി. സമ്പഹംസേസീതി യഥാനുസിട്ഠം ഠിതസീലാദിഗുണേഹി സമ്പതി ലദ്ധഗുണാനിസംസേഹി ചേവ ഉപരി ലദ്ധബ്ബഫലവിസേസേഹി ച ഉപരിചിത്തം സമ്മാ പഹംസേസി, ലദ്ധസ്സാസവസേന സുട്ഠു തോസേസി. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമുദായവചനോപി അസീതിമഹാഥേര-സദ്ദോ തദേകദേസേപി നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘അസീതിമഹാഥേരേസു വിജ്ജമാനേസൂ’’തി. ആനന്ദത്ഥേരോപി ഹി അന്തോഗധോ ഏവാതി. സാകിയമണ്ഡലേതി സാകിയരാജസമൂഹേ.

പടിപദായ നിയുത്തത്താ പാടിപദോ. തേനാഹ – ‘‘പടിപന്നകോ’’തി. സിക്ഖനസീലതാദിനാ സേഖോ, ഓധിസോ സമിതപാപതായ സമണോ. സേഖോ പാടിപദോ പടിപജ്ജനപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന പടിപദാദേസനം നിയമേന്തോ പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേതി നാമാതി ‘‘പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി. സേഖപ്പടിപദാ സാസനേ മങ്ഗലപടിപദാ സമ്മദേവ അസേവിതബ്ബപരിവജ്ജനേന സേവിതബ്ബസമാദാനേന ഉക്കംസവത്ഥൂസു ച ഭാവതോ അസേഖധമ്മപാരിപൂരിയാ ആവഹത്താ ച വഡ്ഢമാനകപടിപദാ. അകിലമന്താവ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതി ഇദം തദാ തേസം അസേഖഭൂമിഅധിഗമായ അയോഗ്യതായ വുത്തം. അകിലമന്താവാതി ഇമിനാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസ്സപി അനധിഗതമഗ്ഗസഞ്ഞാപനാ ഭാരിയാതി ദസ്സേതി. ഓസടാതി അനുപ്പവിട്ഠാ. സകലം വിനയപിടകം കഥിതമേവ ഹോതി തസ്സ സീലകഥാബാഹുല്ലതോ സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തീഹി പിടകേഹീതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. തേന തംതംപിടകാനം തസ്സാ തസ്സാ സിക്ഖായ സാധകതമഭാവം ദസ്സേതി.

പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപാദിന്നകസരീരസ്സ തഥാരൂപത്താ സങ്ഖാരാനഞ്ച അനിച്ചതായ ദുക്ഖാനുബന്ധത്താ. അകാരണം വാ ഏതന്തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തമേവ അധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘പഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി സക്യരാജൂനം അജ്ഝാസയവസേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജീതീ’’തി. യദി ഏവം ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘ഉപാദിന്നകസരീരഞ്ച നാമാ’’തിആദി.

൨൩. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന…പേ… സമ്പന്നോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൧൧) സമന്നാഗതത്ഥോ സമ്പന്ന-സദ്ദോ, ഇധ പന പാരിപൂരിഅത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണസീലോതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. യോ പന സമ്പന്നസീലോയേവ, സോ പരിപുണ്ണസീലോ. പരിസുദ്ധഞ്ഹി സീലം ‘‘പരിപുണ്ണ’’ന്തി വുച്ചതി, ന സബലം കമ്മാസം വാ. സുന്ദരധമ്മേഹീതി സോഭനധമ്മേഹി. യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാ തസ്സ സോഭനഭാവതോ. തേഹി സപ്പുരിസഭാവസാധനതോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മേഹി.

൨൪. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേനാതി ‘‘ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘അകസിരലാഭീ’’തി പദം ഇമിനാ ഏത്തകേന ഉദ്ദേസപദേന മാതികം ഠപേത്വാ. പടിപാടിയാതി ഉദ്ദേസപടിപാടിയാ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഏവം കഥഞ്ച, മഹാനാമാ’’തിആദിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനേന ദസ്സിതാകാരേന ആഹ.

൨൫. ഹിരീയതീതി ലജ്ജീയതി പീളീയതി. യസ്മാ ഹിരീ പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ, തസ്മാ ‘‘ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഓത്തപ്പതീതി ഉത്തപ്പതി. പാപുത്രാസലക്ഖണഞ്ഹി ഓത്തപ്പം. പഗ്ഗഹിതവീരിയോതി സങ്കോചം അനാപന്നവീരിയോ. തേനാഹ ‘‘അനോസക്കിതമാനസോ’’തി. പഹാനത്ഥായാതി സമുച്ഛിന്ദനത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദാ നാമ അധിഗമോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിലാഭത്ഥായാ’’തി. സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കേന തിക്ഖവിസദസൂരഭാവേന. അട്ഠകഥായം പന നേപക്കം നാമ പഞ്ഞാതി അധിപ്പായേന ‘‘സതിയാ ച നിപകഭാവേന ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏവം സതി അഞ്ഞോ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. സതിമാതി ച ഇമിനാവ വിസേസാ സതി ഗഹിതാ, പരതോ ‘‘ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ’’തി സതികിച്ചമേവ നിദ്ദിട്ഠം, ന പഞ്ഞാകിച്ചം, തസ്മാ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കഭാവേനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തേനേവ ഹി പച്ചയവിസേസവസേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖോ സതിയാ ബലവഭാവോ. തഥാ ഹി ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി അജ്ഝയനസമ്മസനാനി സമ്ഭവന്തി.

ചേതിയങ്ഗണവത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന ബോധിയങ്ഗണവത്താദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അസീതിമഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണന്തി ഏത്ഥ അസീതിവത്തപടിപത്തിപൂരണം മഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണന്തി വത്തപടിപത്തിപൂരണ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ മഹാവത്താനി (വിഭ. മൂലടീ. ൪൦൬) നാമ വത്തഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ) വുത്താനി ആഗന്തുകവത്തം ആവാസികം ഗമികം അനുമോദനം ഭത്തഗ്ഗം പിണ്ഡചാരികം ആരഞ്ഞികം സേനാസനം ജന്താഘരം വച്ചകുടി ഉപജ്ഝായം സദ്ധിവിഹാരികം ആചരിയം അന്തേവാസികവത്തന്തി ചുദ്ദസ. തതോ അഞ്ഞാനി പന കദാചി തജ്ജനീയകമ്മകതാദികാലേ പാരിവാസികാദികാലേ ച ചരിതബ്ബാനി അസീതി ഖുദ്ദകവത്താനി സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ന ചരിതബ്ബാനി, തസ്മാ മഹാവത്തേസു, അഗ്ഗഹിതാനി. തത്ഥ ‘‘പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം…പേ… ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൮൧) വുത്താനി പകഭത്തേ ചരിതബ്ബവത്താവസാനാനി ഛസട്ഠി, തതോ പരം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മൂലായപടികസ്സനാരഹേന മാനത്താരഹേന മാനത്തചാരികേന അബ്ഭാനാരഹേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്തബ്ബ’’ന്തിആദീനി (ചൂളവ. ൮൨) പകതത്തേ ചരിതബ്ബേഹി അനഞ്ഞത്താ വിസും വിസും അഗണേത്വാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീസു പുഗ്ഗലന്തരേസു ചരിതബ്ബത്താ തേസം വസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകേകം കത്വാ ഗണിതബ്ബാനി പഞ്ചാതി ഏകസത്തതിവത്താനി, ഉക്ഖേപനിയകമ്മകതവത്തേസു വത്തപഞ്ഞാപനവസേന വുത്തം – ‘‘ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം…പേ… ന്ഹാനേ പിട്ഠിപരികമ്മം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൫൧) ഇദം അഭിവാദനാദീനം അസാദിയനം ഏകം, ‘‘ന പകതത്തോ ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസിതബ്ബോ’’തിആദീനി ച ദസാതി ഏവമേതാനി ദ്വാസീതി. ഏതേസ്വേവ പന കാനിചി തജ്ജനീയകമ്മാദിവത്താനി കാനിചി പാരിവാസികാദിവത്താനീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാസീതി, ഏവം അപ്പകം പന ഊനമധികം വാ ഗണനുപഗം ന ഹോതീതി ഇധ ‘‘അസീതി’’ച്ചേവ വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാപദേസേ ‘‘ദ്വാസീതി ഖന്ധകവത്താനീ’’തി വുച്ചതി.

സക്കച്ചം ഉദ്ദിസനം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസാപനന്തി പച്ചേകം സക്കച്ചം-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണം. ധമ്മോസാരണം ധമ്മസ്സ ഉച്ചാരണം. ധമ്മദേസനാ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദേസേയ്യ, മജ്ഝേ ഝാനം വിപസ്സനം;

പരിയോസാനേ ച നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൬) –

ഏവം കഥിതലക്ഖണാ ധമ്മകഥാ. ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ യസ്സ കസ്സചി ഗഹട്ഠസ്സ പബ്ബജിതസ്സ വാ തങ്ഖണാനുരൂപാ ധമ്മീ കഥാ ഉപനിസിന്നകഥാ. ഭത്താനുമോദനകഥാ അനുമോദനിയാ. സരിതാതി ഏത്ഥ ന കേവലം ചിരകതചിരഭാസിതാനം സരണമനുസ്സരണമത്തം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ തഥാപവത്തരൂപാരൂപധമ്മാനം പരിഗ്ഗഹമുഖേന പവത്തവിപസ്സനാചാരേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനന്തി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മിം കായേന ചിരകതേ’’തിആദി വുത്തം. സകിമ്പി സരണേനാതി ഏകവാരം സരണേന. പുനപ്പുനം സരണേനാതി അനു അനു സരണേന. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗമ്പി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസഗ്ഗപരിണാമിഞ്ച കത്വാ സരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ജവനവാരേ സരണജവനവാരേ പരിത്തജവനവസേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഗതിഅത്ഥാ ധാതുസദ്ദാ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഹോന്തീതി ആഹ – ‘‘ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായാ’’തി. മിസ്സകനയേനായം ദേസനാ ആഗതാതി ആഹ – ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ചാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവാ’’തിആദി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ നിബ്ബേധികപരിയായതോ. സാ ച ഖോ പദേസികാതി നിപ്പദേസികം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ചാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിഭാവേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാതി യാഥാവതോ. അകുപ്പധമ്മതായ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഖേപിതഖേപനായ ന പുന കിച്ചം അത്ഥീതി ഉപായേന ഞായേന യാ പവത്തി സാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ഹേതുനാ നയേനാ’’തി.

൨൬. അധികം ചേതോ അഭിചേതോ, മഹഗ്ഗതചിത്തം, തസ്സ പന അധികതാ കാമച്ഛന്ദാദിപടിപക്ഖവിഗമേന വിസിട്ഠഭാവപ്പത്തി, തന്നിസ്സിതാനി ആഭിചേതസികാനി. തേനാഹ ‘‘അഭിചിത്തം സേട്ഠചിത്തം സിതാന’’ന്തി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫാസുവിഹാരഭൂതാനം. തേഹി പന സമങ്ഗിതക്ഖണേ യസ്മാ വിവേകജം പീതിസുഖം സമാധിജം പീതിസുഖം അപീതിജം സതിപാരിസുദ്ധിഞാണസുഖഞ്ച പടിലഭതി വിന്ദതി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖപടിലാഭഹേതൂന’’ന്തി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതാതി ഇമിനാ തേസു ഝാനേസു സമാപജ്ജനവസീഭാവമാഹ, ‘‘നികാമലാഭീ’’തി പന വചനതോ ആവജ്ജനാധിട്ഠാനാ പച്ചവേക്ഖണവസിയോ ച വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. നിദുക്ഖലാഭീതി ഇമിനാ തേസം ഝാനാനം സുഖപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞതം ദസ്സേതി, വിപുലലാഭീതി ഇമിനാ പഗുണതം തപ്പമാണദസ്സിതഭാവദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘പഗുണഭാവേനാ’’തിആദി. സമാപജ്ജിതും സക്കോതി സമാപജ്ജനവസീഭാവതായ സാധിതത്താ. സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേതി വസീഭാവസ്സ പച്ചനീകധമ്മേ. ഝാനാധിഗമസ്സ പന പച്ചനീകധമ്മാ പഗേവ വിക്ഖമ്ഭിതാ, അഞ്ഞഥാ ഝാനാധിഗമോ ഏവ ന സിയാ. അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതും ന സക്കോതീതി കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി വിസോധേതി, കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദാദീനം അഞ്ഞേസം സമാധിപാരിപന്ഥികാനം ദൂരസമുസ്സാരണം ഇധ വിക്ഖമ്ഭനം വിസോധനന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൭. വിപസ്സനാഹിതായ ഉപരൂപരിവിസേസാവഹത്താ വഡ്ഢമാനായ പുബ്ബഭാഗസീലാദിപടിപദായ. സാ ഏവ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ യഥാഭാവിതതായ അവസ്സം ഭാവിനം വിസേസം പരിഗ്ഗഹിതത്താ അണ്ഡം വിയാതി അണ്ഡം, കിലേസേഹി അദൂസിതതായ അപൂതി അണ്ഡം ഏതസ്സാതി അപുച്ചണ്ഡോ, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ അപുച്ചണ്ഡതാ. വിപസ്സനാദിഞാണപ്പഭേദായാതി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദിഞാണപഭേദായ. തത്ഥാതി ചേതോഖിലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൮൫) ‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസങ്ഗസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ബിദായാ’’തി ആഗതത്താ ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസേഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതഭാവോതി ഏവം യം ഓപമ്മസംസന്ദനം ആഗതം, തം ഓപമ്മസംസന്ദനം ഇധ ഇമസ്മിം സേഖസുത്തേ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൮. മഹഗ്ഗതാദിഭാവേന ഹേട്ഠിമാനം ഝാനാനം അനുരൂപമ്പി അത്തനോ വിസേസേന തേ ഉത്തരിത്വാ അതിക്കമിത്വാന ഠിതന്തി അനുത്തരം, തേനാഹ – ‘‘പഠമാദിജ്ഝാനേഹി അസദിസം ഉത്തമ’’ന്തി. ദുതിയാദീസുപി അഭിനിബ്ഭിദാസു. പുബ്ബേനിവാസഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം യഥാ അത്തനോ വിസയപടിച്ഛാദകം കിലേസന്ധകാരം വിധമന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം അത്തനോ വിസയേ കഞ്ചി വിസേസം കരോന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘പുബ്ബേനിവാസഞാണേന പഠമം ജായതീ’’തി, സേസഞാണദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൨൯. ചരണസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘ചരണം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. തേനാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം അഗതപുബ്ബദിസാഗമനേ തേസം സാധകതമഭാവതോ.

അട്ഠ ഞാണാനീതി ഇധ ആഗതാനി ച അനാഗതാനി ച അമ്ബട്ഠസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൪ ആദയോ) ആഗതാനി ഗഹേത്വാ വദതി. വിനിവിജ്ഝിത്വാതി പുബ്ബേനിവാസപടിച്ഛാദകാദികിലേസതമം ഭിന്ദിത്വാ പദാലേത്വാ.

൩൦. സനങ്കുമാരേനാതി സനന്തനകുമാരേന. തദേവ ഹി തസ്സ സനന്തനകുമാരതം ദസ്സേതും ‘‘ചിരകാലതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തം. സോ അത്തഭാവോതി യേന അത്തഭാവേന മനുസ്സപഥേ ഝാനം നിബ്ബത്തേസി, സോ കുമാരത്തഭാവോ, തസ്മാ ബ്രഹ്മഭൂതോപി താദിസേന കുമാരത്തഭാവേന ചരതി.

ജനിതസ്മിം-സദ്ദോ ഏവ ഇ-കാരസ്സ ഏ-കാരം കത്വാ ‘‘ജനേതസ്മി’’ന്തി വുത്തോ, ജനിതസ്മിന്തി ച ജനസ്മിന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ജനിതസ്മിന്തി സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേപി യത്ഥ ചതുവണ്ണസമഞ്ഞാ, തത്ഥേവ മനുസ്സലോകേ. ഖത്തിയോ സേട്ഠോതി ലോകസമഞ്ഞാപി മനുസ്സലോകേയേവ, ന ദേവകായേ ബ്രഹ്മകായേ വാതി ദസ്സേതും ‘‘യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ’’തി വുത്തം. പടിസരന്തീതി ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി പതി പതി അത്തനോ ഗോത്തം അനുസരന്തി പടിജാനന്തി വാതി അത്ഥോ.

ഏത്താവതാതി ‘‘സാധു സാധു ആനന്ദാ’’തി ഏത്തകേന സാധുകാരദാനേന. ജിനഭാസിതം നാമ ജാതന്തിആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ഥേരഭാസിതം ബുദ്ധഭാസിതമേവ നാമ ജാതം. ‘‘കിമ്പനിദം സുത്തം സത്ഥുദേസനാനുവിധാനതോ ജിനഭാസിതം, ഉദാഹു സാധുകാരദാനമത്തേനാ’’തി ഏവരൂപാ ചോദനാ ഇധ അനോകാസാ ഥേരസ്സ ദേസനായ ഭഗവതോ ദേസനാനുവിധാനഹേതുകത്താ സാധുകാരദാനസ്സാതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സേഖസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. പോതലിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. അങ്ഗാ നാമ ജനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിവസേന അങ്ഗാത്വേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അങ്ഗായേവ സോ ജനപദോ’’തി. മഹിയാ പനസ്സ ഉത്തരേന യാ ആപോതി മഹിയാ നദിയാ യാ ആപോ തസ്സ ജനപദസ്സ ഉത്തരേന ഹോന്തി. താസം അവിദൂരത്താ സോ ജനപദോ ഉത്തരാപോതി വുച്ചതി. സാ പന മഹീ കത്ഥചി കത്ഥചി ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാതി ആഹ ‘‘കതരമഹിയാ ഉത്തരേന യാ ആപോ’’തി. തത്ഥാതി തസ്സാ മഹിയാ ആഗമനതോ പട്ഠായ അയം ആവിഭാവകഥാ. യസ്മാ (അ. നി. ടീ. ൩.൮.൧൯) ലോകിയാ ജമ്ബുദീപോ ഹിമവാ തത്ഥ പതിട്ഠിതസമുദ്ദദഹപബ്ബതനദിയോതി ഏതേസു യം യം ന മനുസ്സഗോചരം, തത്ഥ സയം സമ്മൂള്ഹാ അഞ്ഞേപി സമ്മോഹയന്തി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്മോഹവിധമനത്ഥം ‘‘അയം കിര ജമ്ബുദീപോ’’തിആദിമാരദ്ധം. ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ തദുപഭോഗിസത്താനം പുഞ്ഞക്ഖയേന.

സുന്ദരദസ്സനം കൂടന്തി സുദസ്സനകൂടം, യം ലോകേ ‘‘ഹേമകൂട’’ന്തി വുച്ചതി. മൂലഗന്ധോ കാളാനുസാരിയാദി. സാരഗന്ധോ ചന്ദനാദി. ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ സലലാദി. തചഗന്ധോ ലവങ്ഗാദി. പപടികഗന്ധോ കബിത്ഥാദി. രസഗന്ധോ സജ്ജാദി, പത്തഗന്ധോ തമാലഹിരിവേരാദി. പുപ്ഫഗന്ധോ നാഗകുങ്കുമാദി. ഫലഗന്ധോ ജാതിഫലാദി. ഗന്ധഗന്ധോ സബ്ബേസം ഗന്ധാനം ഗന്ധോ. യസ്സ ഹി രുക്ഖസ്സ സബ്ബേസമ്പി മൂലാദീനം ഗന്ധോ അത്ഥി, സോ ഇധ ഗന്ധോ നാമ. തസ്സ ഗന്ധസ്സ ഗന്ധോ ഗന്ധഗന്ധോ. സബ്ബാനി പുഥുലതോ പഞ്ഞാസയോജനാനി, ആയാമതോ പന ഉബ്ബേധതോ വിയ ദ്വിയോജനസതാനേവാതി വദന്തി.

മനോഹരസിലാതലാനീതി ഓതരണത്ഥായ മനുഞ്ഞസോപാനസിലാതലാനി. സുപടിയത്താനീതി തദുപഭോഗിസത്താനം സാധാരണകമ്മാനുഭാവേന സുട്ഠു പടിയത്താനി സുപ്പവത്തിതാനി ഹോന്തി. മച്ഛകച്ഛപാദയോ ഉദകം മലിനം കരോന്തി, തദഭാവതോ ഫലികസദിസനിമ്മലുദകാനി. തിരിയതോ ദീഘം ഉഗ്ഗതകൂടന്തി ‘‘തിരച്ഛാനപബ്ബത’’ന്തി ആഹ.

ആപണാനി ഏവ വോഹാരസ്സ മുഖഭൂതാനീതി ആഹ ‘‘ആപണമുഖസഹസ്സാനീ’’തി. വിഭത്താനീതി വവത്ഥിതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞാസമ്ഭിന്നാനി. വസനട്ഠാനന്തി അത്തനോ യഥാഫാസുകം വസിതബ്ബട്ഠാനം. ആസതി ഏത്ഥാതി ആസനം, നിസീദിതബ്ബട്ഠാനാനി.

അസാരുപ്പം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഛാദനതോ ഛന്നം അനുച്ഛവികം, തദേവ അജ്ഝാസയസമ്പത്തിം പതിരൂപേതി പകാസേതീതി പതിരൂപം. തേനാഹ ‘‘നപ്പതിരൂപ’’ന്തി. കാരണവേവചനാനീതി ഞാപകകാരണവേവചനാനി. ഞാപകഞ്ഹി കാരണം അധിപ്പേതം. അത്ഥം ആകരോതി പകാസേതീതി ആകാരോ, തമേവ ലീനം ഗുള്ഹം അത്ഥം ഗമേതീതി ലിങ്ഗം, സോ തേന നിമീയതീതി നിമിത്തന്തി വുച്ചതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘ദീഘദസവത്ഥ…പേ… നിമിത്താതി വുത്താ’’തി ആഹ. തേതി ആകാരാദയോ. തഥാ ഹി പന മേതിആദിനാ പോതലിയോ ഗഹപതി ‘‘പരിബ്ബാജകനിയാമേന അഹം ജീവാമി, തസ്മാ ഗഹപതി ന ഹോമീതി വദതി. ഓവദന്തോതി അനുസാസന്തോ. ഉപവദന്തോതി പരിഭാസന്തോ.

൩൨. ഗേധഭൂതോ ലോഭോതി ഗിജ്ഝനസഭാവോ ലോഭോ. അഗിജ്ഝനലക്ഖണോ ന ലോഭോ, അനിന്ദാഭൂതം അഘട്ടനന്തി നിന്ദായ പടിപക്ഖഭൂതം പരേസം അഘട്ടനം. നിന്ദാഘട്ടനാതി നിന്ദാവസേന പരേസം ഘട്ടനാ അക്കോസനാ. ബ്യവഹാരവോഹാരോപീതി കയവിക്കയലക്ഖണോ സബ്യോഹാരോപി ദാനഗ്ഗഹണം വോഹാരോ. ‘‘ദത്തോ തിസ്സോ’’ തിആദിനാ വോഹരണം പഞ്ഞാപനന്തി പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ. യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ വോഹരണം കഥനം ബോധനന്തി വചനം വോഹാരോ. യാഥാവതോ അയാഥാവതോ ച വോഹരതി ഏതേനാതി വോഹാരോ, ചേതനാ. അയമിധാധിപ്പേതോതി അയം ചേതനാലക്ഖണോ വോഹാരോ ഇധ ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ, സോ ച ഖോ സാവജ്ജോവ സമുച്ഛേദസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. ഇദാനി ചതുബ്ബിധസ്സപി വോഹാരസ്സ ഇധ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഗിഹീതി ചേതനാ നത്ഥീതി അഹം ഗിഹീതി ചേതനാപവത്തി നത്ഥി. ഗിഹീതി വചനം നത്ഥീതി ഗിഹീതി അത്തനോ പരേസഞ്ച വചനപ്പവത്തി നത്ഥി. ഗിഹീതി പണ്ണത്തി നത്ഥീതി ഗിഹീതി സമഞ്ഞാ നത്ഥി. ഗിഹീതി ബ്യവഹാരോ നത്ഥീതി സമുദാചാരോ നത്ഥി.

൩൩. പാണാതിപാതോവ സംയോജനം. കസ്മാ? ബന്ധനഭാവേന പവത്തനതോ നിസ്സരിതും അപ്പദാനതോ. പാണാതിപാതസ്സ അത്ഥിതായ സോ പുഗ്ഗലോ ‘‘പാണാതിപാതീ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ – ‘‘പാണാതിപാതസ്സ…പേ… ഹോതീ’’തി. യഞ്ഹി യസ്സ അത്ഥി, തേന സോ അപദിസ്സതീതി. ബഹുതായാതി അചക്ഖുകാദിഭേദേന ബഹുഭാവതോ. പാണാതിപാതസ്സ പടിപക്ഖോ അപാണാതിപാതോ. സോ പന അത്ഥതോ കായദ്വാരികോ സീലസംവരോതി ആഹ ‘‘കായികസീലസംവരേനാ’’തി. അത്താപി മം ഉപവദേയ്യാതിആദി പാണാതിപാതേ ആദീനവദസ്സനം. ആദീനവദസ്സിനോ ഹി തതോ ഓരമണം. ദേസനാവസേനാതി അഞ്ഞത്ഥ സുത്തേ അഭിധമ്മേ ച ദസസു സംയോജനേസു പഞ്ചസു നീവരണേസു ദേസനാവസേന അപരിയാപന്നമ്പി സംയോജനന്തിപി നീവരണന്തിപി ഇധ വുത്തം. കസ്മാ? തദത്ഥസമ്ഭവതോ. തേനാഹ – ‘‘വട്ടബന്ധനട്ഠേന ഹിതപ്പടിച്ഛാദനട്ഠേന ചാ’’തി, പാണാതിപാതോ ഹി അപാണാതിപാതപച്ചയം ഹിതം പടിച്ഛാദേന്തോവ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഏകോ അവിജ്ജാസവോതി ഇദം സഹജാതവസേന വുത്തം, ഉപനിസ്സയവസേന പന ഇതരേസമ്പി ആസവാനം യഥാരഹം സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ. പാണാതിപാതീ ഹി പുഗ്ഗലോ ‘‘തപ്പച്ചയം അത്ഥം കരിസ്സാമീ’’തി കാമേ പത്ഥേതി. ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, ഭവവിസേസം പച്ചാസീസതി. തത്ഥ ഉപ്പന്നം വിഹനതി ബാധതീതി വിഘാതോ, ദുക്ഖം, പരിളാഹനം അനത്ഥുപ്പാദവസേന ഉപതാപനം പരിളാഹോ, അയമേതേസം വിസേസോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വാരേസു. ഇമിനാ ഉപായേനാതി അതിദേസേന പന പരിഗ്ഗഹിതോ അത്ഥോ പരതോ ആഗമിസ്സതീതി.

൩൪-൪൦. ഇമസ്മിം പദേതി ഏതേന സത്തസുപി വാരേസു തഥാ ആഗതം പദം സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി. രോസനം കായികം വാചസികഞ്ചാതി തപ്പടിപക്ഖോ അരോസോപി തഥാ ദുവിധോതി ആഹ ‘‘കായികവാചസികസംവരേനാ’’തി. യഥാ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ, അനഭിജ്ഝാ അലോഭോ, ഏവം അകോധൂപായാസോ അബ്യാപാദോ, സംവരേ സുഖന്തി സംവരോതി ദട്ഠബ്ബോ, അനതിലോഭോ പന സതിസംവരേ, അനതിമാനോ ഞാണസംവരേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമേസു പന പദേസു ഏവം സബ്ബവാരേസു യോജനാ കാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ.

ഏവം ആസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി ഏത്ഥ വുത്തസ്സപി ഏകജ്ഝം വുച്ചമാനത്താ ‘‘പുന അയം സങ്ഖേപവിനിച്ഛയോ’’തി വുത്തം. അസമ്മോഹത്ഥം ആരമ്മണസ്സ. പുരിമേസു താവ ചതൂസു വാരേസു വിരമിതും ന സക്കോമീതി വത്തബ്ബം. ‘‘അത്താപി മം ഉപവദേയ്യാ’’തി ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനായം ‘‘ന സക്കോമീ’’തി, ‘‘അനുവിജ്ജാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യു’’ന്തി ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനായം ‘‘ന സക്കോതീ’’തി വത്തബ്ബം, ഇമിനാ നയേന പച്ഛിമേസുപി ചതൂസു യഥാരഹം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അതിമാനേ ഭവാസവഅവിജ്ജാസവാതി വുത്തം മാനേന സഹ ദിട്ഠിയാ അനുപ്പജ്ജനതോ, അതിമാനോ പന കാമരാഗേനപി ഉപ്പജ്ജതേവാതി ‘‘അതിമാനേ കാമാസവഅവിജ്ജാസവാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, സ്വായം നയോ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ന ദസ്സിതോ. പാതിമോക്ഖസംവരസീലം കഥിതം ആദിതോ ചതൂഹി ഛട്ഠേന വാതി പഞ്ചഹി വാരേഹി, സേസേഹി തീഹി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസങ്ഖാപഹാനം, സബ്ബേഹിപി പന ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതസ്സ ഗിഹിവോഹാരസമുച്ഛേദോ കഥിതോ. തത്ഥ സബ്ബത്ഥ വത്തം ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയ്ഹം കാതും നപ്പതിരൂപ’’ന്തി പടിസങ്ഖാനവസേന അകരണം പജഹനഞ്ച പടിസങ്ഖാപഹാനം.

കാമാദീനവകഥാവണ്ണനാ

൪൨. ഉപസുമ്ഭേയ്യാതി ഏത്ഥ ഉപ-സദ്ദോ സമീപത്ഥോ, സുമ്ഭനം വിക്ഖേപനം. തേനേവ തമേനന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ – ‘‘തസ്സ സമീപേ ഖിപേയ്യാ’’തി, തസ്സ കുക്കുരസ്സ സമീപേ അട്ഠികങ്കലം ഖിപേയ്യാതി അത്ഥോ. നിമ്മംസത്താ കങ്കലന്തി വുച്ചതീതി ഇമിനാ വിഗതമംസായ അട്ഠികങ്കലികായ ഉരട്ഠിമ്ഹി വാ പിട്ഠികണ്ടകേ വാ സീസട്ഠിമ്ഹി വാ കങ്കല-സദ്ദോ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേതി. സുനിക്കന്തന്തി നില്ലിഖിതം കത്വാവ നിബ്ബിസേസം ലിഖിതം.

ഏകത്തുപട്ഠാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന പവത്തിയാ ഏകത്താ. തേനാഹ ‘‘ചതുത്ഥഝാനുപേക്ഖാ’’തി. യസ്മാ പനസ്സ ആരമ്മണമ്പി ഏകസഭാവമേവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘സാ ഹീ’’തിആദി. ലോകാമിസസങ്ഖാതാതി അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുനാ ലോകേന ആമസിതബ്ബതോ, ലോകേ വാ ആമിസോതി സങ്ഖം ഗതായ വസേന കാമഗുണാനം കാമഭാവോ ച ആമിസഭാവോ ച, സോ ഏവ നിപ്പരിയായതോ ആമിസന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. കാമഗുണാമിസാതി കാമഗുണേ ഛന്ദരാഗാ. ഗഹണട്ഠേന ഭുസം ആദാനട്ഠേന.

൪൩. ഡയനം ആകാസേന ഗമനന്തി ആഹ ‘‘ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ഗിജ്ഝാദീനം വാസിഫരസു ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മുഖതുണ്ഡകേന ഡസന്താ തച്ഛേയ്യു’’ന്തി. വിസ്സജ്ജേയ്യുന്തി ഏത്ഥ ‘‘വിസ്സജ്ജന’’ന്തി ആകഡ്ഢനം അധിപ്പേതം അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം, ആകഡ്ഢനഞ്ച അനുബന്ധിത്വാ പാതനന്തി ആഹ ‘‘മംസപേസിം നഖേഹി കഡ്ഢിത്വാ പാതേയ്യു’’ന്തി.

൪൭. പുരിസസ്സ ആരോഹനയോഗ്യം പോരിസേയ്യം.

൪൮. സമ്പന്നം സുന്ദരം ഫലമസ്സാതി സമ്പന്നഫലം. ഫലൂപപന്നന്തി ഫലേഹി ഉപേതന്തി ആഹ ‘‘ബഹുഫല’’ന്തി.

൫൦. സുവിദൂരവിദൂരേതി അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദതോ സുട്ഠു വിദൂരഭൂതേ ഏവ വിദൂരേ അഹം ഠിതോ. കസ്സചി നാമ അത്ഥസ്സപി അജാനനതോ ന ആജാനന്തീതി അനാജാനീയാതി കത്തുസാധനമസ്സ ദസ്സേന്തോ അജാനനകേതി അജാനന്തഭോജനസീസേന തേസം ദാതബ്ബപച്ചയേ വദതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പോതലിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ജീവകസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. കുമാരേന ഭതോ പോസാപിതോതി കുമാരഭതോ, കുമാരഭതോ ഏവ കോമാരഭച്ചോ യഥാ ‘‘ഭിസക്കമേവ ഭേസജ്ജ’’ന്തി.

ആരഭന്തീതി ഏത്ഥ ആരഭ-സദ്ദോ കാമം കാമായൂഹനയഞ്ഞുട്ഠാപനആപത്തിആപജ്ജനവിഞ്ഞാപനാദീസുപി ആഗതോ, ഇധ പന ഹിംസനേ ഇച്ഛിതബ്ബോതി ആഹ – ‘‘ആരഭന്തീതി ഘാതേന്തീ’’തി. ഉദ്ദിസിത്വാ കതന്തി (അ. നി. ടീ. ൩.൮.൧൨; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൯൪) അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാ മാരണവസേന കതം നിബ്ബത്തിതം. പടിച്ചകമ്മന്തി ഏത്ഥ കമ്മ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ അതീതകാലികോതി ആഹ – ‘‘അത്താനം പടിച്ച കത’’ന്തി. നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം ‘‘പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൪.൭൫) വിയ. നിമിത്തകമ്മസ്സാതി നിമിത്തഭാവേന ലദ്ധബ്ബകമ്മസ്സ, ന കരണകാരാപനവസേന. പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസം പടിച്ചകമ്മം യഥാ ‘‘ബുദ്ധം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ബുദ്ധോ’’തി. തേസന്തി നിഗണ്ഠാനം. അഞ്ഞേപി ബ്രാഹ്മണാദയോ തംലദ്ധികാ അത്ഥേവ.

കാരണന്തി ഏത്ഥ യുത്തി അധിപ്പേതാ, സാ ഏവ ച ധമ്മതോ അനപേതത്താ ‘‘ധമ്മോ’’തി വുത്താതി ആഹ – ‘‘കാരണം നാമ തികോടിപരിസുദ്ധമച്ഛമംസപരിഭോഗോ’’തി. അനുകാരണം നാമ മഹാജനസ്സ തഥാ ബ്യാകരണം യുത്തിയാ ധമ്മസ്സ അനുരൂപഭാവതോ മംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അനുഞ്ഞാതം തഥേവ കഥനന്തി കത്വാ. തന്തി ‘‘ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ഏവം വുത്തം പരിഭുഞ്ജനം നേവ കാരണം ഹോതി സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ സതി ച അയുത്തിയം അധമ്മോതി കത്വാ. തഥാ ബ്യാകരണന്തി ‘‘ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി കഥനം യുത്തിയാ ധമ്മസ്സ അനനുരൂപഭാവതോ ന അനുകാരണം ഹോതി. പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാതി പരേ തിത്ഥിയാ ‘ജാന’ന്തിആദിനാ ധമ്മം കഥേന്തി വദന്തി, തേന കാരണഭൂതേന സകാരണോ ഹുത്വാ. തേഹി തഥാ വത്തബ്ബോ ഏവ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ അനുവാദോ വാ ‘‘മംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി പവത്താ തുമ്ഹാകം കഥാ വാ പരതോ പരേഹി തഥാ പവത്തിതാ തസ്സാ അനുകഥാ വാ. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബകാരണന്തി തിത്ഥിയാ താവ തിട്ഠന്തു, തതോ അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി ഗരഹിതബ്ബകാരണം. കോചി ന ആഗച്ഛതീതി ഗരഹിതബ്ബതം ന ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. അഭിഭവിത്വാ ആചിക്ഖന്തീതി അഭിഭുയ്യ മദ്ദിത്വാ കഥേന്തി, അഭിഭൂതേന അക്കോസന്തീതി അത്ഥോ.

൫൨. കാരണേഹീതി പരിഭോഗചിത്തസ്സ അവിസുദ്ധതാഹേതൂഹി. ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സകതം ദിട്ഠം. താദിസമംസഞ്ഹി പരിഭോഗാനാരഹത്താ ചിത്തഅവിസുദ്ധിയാ കാരണം ചിത്തസംകിലേസാവഹതോ. ഇദാനി ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠാദീസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തദുഭയവിമുത്തപരിസങ്കിതന്തി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തി ഇമം ഉഭയം അനിസ്സായ – ‘‘കിം നു ഖോ ഇമം ഭിക്ഖും ഉദ്ദിസ്സ വധിത്വാ സമ്പാദിത’’ന്തി കേവലമേവ പരിസങ്കിതം. സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി സബ്ബേസം തിണ്ണം പരിസങ്കിതാനം സങ്ഗണ്ഹനകോ.

മങ്ഗലാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ആഹുനപാഹുനാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. നിബ്ബേമതികാ ഹോന്തീതി സബ്ബേന സബ്ബം പരിസങ്കിതാഭാവമാഹ. ഇതരേസന്തി അജാനന്താനം വട്ടതി, ജാനതോ ഏവേത്ഥ ആപത്തി ഹോതി. തേയേവാതി യേ ഉദ്ദിസ്സ കതം, തേയേവ.

ഉദ്ദിസ്സകതമംസപരിഭോഗതോ അകപ്പിയമംസപരിഭോഗസ്സ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അകപ്പിയമംസം പനാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമസ്മിം സചിത്തകാ ആപത്തി, ഇതരസ്മിം അചിത്തകാ. തേനാഹ – ‘‘അകപ്പിയമംസം അജാനിത്വാ ഭുത്തസ്സപി ആപത്തിയേവാ’’തി. പരിഭോഗന്തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വദാമീതി അത്ഥോ.

൫൩. താദിസസ്സാതി തികോടിപരിസുദ്ധസ്സ മച്ഛമംസസ്സ പരിഭോഗേ. മേത്താവിഹാരിനോപീതി അപി-സദ്ദേന അമേത്താവിഹാരിനോപി. മേത്താവിഹാരിനോ പരിഭോഗേ സിഖാപ്പത്താ അനവജ്ജതാതി ദസ്സേതും ‘‘ഇധ, ജീവക, ഭിക്ഖൂ’’തിആദി വുത്തം. അനിയമേത്വാതി അവിസേസേത്വാ സാമഞ്ഞതോ. യസ്മാ ഭഗവതാ – ‘‘യതോ ഖോ, വച്ഛ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ പഹീനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ മഹാവച്ഛഗോത്തസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൯൪) അത്താ അനിയമേത്വാ വുത്തോ. തഥാ ഹി വച്ഛഗോത്തോ – ‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകഭിക്ഖുപി സാവകോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി ആഹ, ‘‘ഇധ, ഭാരദ്വാജ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതീ’’തിആദിനാ ചങ്കീസുത്തേ (മ. നി. ൨.൪൩൦) അത്താ അനിയമേത്വാ വുത്തോ. തഥാ ഹി തത്ഥ പരതോ – ‘‘യം ഖോ പന അയമായസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, ഗമ്ഭീരോ സോ ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ, ന സോ ധമ്മോ സുദേസനീയോ ലുദ്ദേനാ’’തിആദിനാ ദേസനാ ആഗതാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവതാ ഹി മഹാവച്ഛഗോത്തസുത്തേ, ചങ്കീസുത്തേ ഇമസ്മിം സുത്തേതി തീസു ഠാനേസു അത്താനംയേവ സന്ധായ ദേസനാ കതാ’’തി. മംസൂപസേചനോവ അധിപ്പേതോ മച്ഛമംസസഹിതസ്സ ആഹാരസ്സ പരിഭോഗഭാവതോ മച്ഛമംസസ്സ ച ഇധ അധിപ്പേതത്താ.

അഗഥിതോ അപ്പടിബദ്ധോ. തണ്ഹാമുച്ഛനായാതി തണ്ഹായനവസേന മുച്ഛാപത്തിയാ. അനജ്ഝോപന്നോ തണ്ഹായ അഭിഭവിത്വാ ന അജ്ഝോത്ഥടോ, ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ന സണ്ഠിതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബം ആലുമ്പിത്വാ’’തിആദി. ഇധ ആദീനവോ ആഹാരസ്സ പടികൂലഭാവോതി ആഹ ‘‘ഏകരത്തിവാസേനാ’’തിആദി. അയമത്ഥോ ആഹാരപരിഭോഗോതി അത്ഥസംയോജനപരിച്ഛേദികാ ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൮൨; മ. നി. ൧.൨൩; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൪.൧൨൦) പവത്താ ആഹാരപടിബദ്ധഛന്ദരാഗനിസ്സരണഭൂതാ പഞ്ഞാ അസ്സ അത്ഥീതി നിസ്സരണപഞ്ഞോ. ഇദമത്ഥന്തി ഏതമത്ഥായ. ഏവം സന്തേതി ‘‘ബ്രഹ്മാതി ച മേത്താവിഹാരിനോ സമഞ്ഞാ’’തി അവത്വാ യേ ധമ്മാ മേത്താവിഹാരസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാ, തത്ഥ സാവസേസം പഹാസി ബ്രഹ്മാ, അനവസേസം പഹാസി ഭഗവാതി സചേ തേ ഇദം സന്ധായ ഭാസിതം, ഏവം സന്തേ തവ ഇദം യഥാവുത്തവചനം അനുജാനാമി, ന മേത്താവിഹാരിതാസാമഞ്ഞമത്തതോതി അത്ഥോ.

൫൫. ‘‘പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി വത്വാ വിസും അനുസന്ധിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്മിം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വാരം ഥകേതീതി മച്ഛമംസപരിഭോഗാനുഞ്ഞായ അഞ്ഞേസം വചനദ്വാരം പിദഹതി, ചോദനാപഥം നിരുന്ധതി. കഥം സത്താനുദ്ദയം ദസ്സേതി? സത്താനുദ്ദയമുഖേന ബാഹിരകാനം മച്ഛമംസപരിഭോഗപടിക്ഖേപോ തയിദം മിച്ഛാ, തികോടിപരിസുദ്ധസ്സേവ മച്ഛമംസസ്സ പരിഭോഗോ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘തീഹി ഖോ അഹം, ജീവക, ഠാനേഹി മംസം പരിഭോഗന്തി വദാമീ’തിആദി (മ. നി. ൨.൫൨). വിനയേപി (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) വുത്തം – ‘‘തികോടിപരിസുദ്ധം, ദേവദത്ത, മച്ഛമംസം മയാ അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. തികോടിപരിസുദ്ധഞ്ച ഭുഞ്ജന്താനം സത്തേസു അനുദ്ദയാ നിച്ചലാ. ‘‘സത്താനുദ്ദയം ദസ്സേതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

പഠമേന കാരണേനാതി ദേസനാവസേനപി പയോഗവസേനപി പഠമേന പരൂപഘാതഹേതുനാ. കഡ്ഢിതോ സോ പാണോ. ഗലേന പവേധേന്തേനാതി യോത്തഗലേന കരണേന അസയ്ഹമാനേന. ബഹുപുഞ്ഞമേവ ഹോതി ആസാദനാപേക്ഖായ അഭാവതോ, ഹിതജ്ഝാസയത്താ വാതി അധിപ്പായോ. ഏസാഹം, ഭന്തേതിആദി കസ്മാ വുത്തം, സരണഗമനവസേനേവ ഗഹിതസരണോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അയ’’ന്തിആദി. ഓഗാഹന്തോതിആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സുത്തം അനുസ്സരന്തോ അത്ഥം ഉപധാരേന്തോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ജീവകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ഉപാലിസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. പാവാരം പാരുപതീതി പാവാരികോ, ഇദം തസ്സ കുലസമുദാഗതം നാമം, സോ പന മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠിതോ. തേനാഹ ‘‘ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ’’തി. ദീഘത്താ ദീഘതമത്താ. സോ കിര പമാണതോ ഉപവച്ഛയതോ ദിയഡ്ഢരതനം അതിക്കമ്മ ഠിതോ. ഏവംലദ്ധനാമോതി ‘‘ദീഘതപസ്സീ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞോ. ബാഹിരായതനേതി തിത്ഥിയസമയേ പിണ്ഡപാതോതി വോഹാരോ നത്ഥി, തസ്മാ സാസനവോഹാരേന ‘‘പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ’’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

ദസ്സേതീതി ദേസേതി. ഠപേതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരതോ വവത്ഥപേതി. കിരിയായാതി കരണേന. പവത്തിയാതി പവത്തനേന. ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതീതി ഏത്ഥ കസ്മാ ഭഗവതാ ആദിതോവ തഥാ ന പുച്ഛിതന്തി? യസ്മാ സാ തസ്മിം അത്ഥേ സഭാവനിരുത്തി ന ഹോതി, സാസനേ ലോകേ സമയന്തരേസു ച താദിസോ സമുദാചാരോ നത്ഥി, കേവലം പന തസ്സേവ നിഗണ്ഠസ്സായം കോട്ഠാലകസദിസോ സമുദാചാരോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മാനി പഞ്ഞപേതി’’ ഇച്ചേവാഹ. അചിത്തകന്തി ചിത്തരഹിതം, ചിത്തേന അസമുട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. കഥം പന തദുഭയസ്സ ചിത്തേന വിനാ സമ്ഭവോതി ചോദനം സന്ധായ തത്ഥ നിദസ്സനമാഹ ‘‘യഥാ കിരാ’’തിആദി. പടിവിഭത്താനന്തി അത്ഥതോ ഭിന്നാനം. പടിവിസിട്ഠാനന്തി വിസേസനപദവസേന സദ്ദതോപി ഭിന്നാനം. വചനം പതിട്ഠപേതുകാമോതി ദീഘതപസ്സിനോ യഥാവുത്തവചനം പതിട്ഠപേതുകാമോ. തസ്മിഞ്ഹി പതിട്ഠാപിതേ തേനപ്പസങ്ഗേന ആഗതോ, ഉപാലി ഗഹപതി തസ്മിം പദേസേ ധമ്മം ദിസ്വാ സാസനേ അഭിപ്പസീദിസ്സതി.

കഥാ ഏവ ഉപരി വാദാരോപനസ്സ വത്ഥുഭാവതോ കഥാവത്ഥു. കഥായം പതിട്ഠപേസീതി കഥാവത്ഥുസ്മിം, തദത്ഥേ വാ പതിട്ഠപേസി. യഥാ തം വാദാരോപനഭയേന ന അവജാനാതി, ഏവം തസ്സം കഥായം, തസ്മിം വാ അത്ഥേ ദീഘതപസ്സിം യാവതതിയം വാദേ പതിട്ഠപേസി. വാദന്തി ദോസം.

൫൭. ഇദാനി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മമ്പി ഗഹേത്വാ കായകമ്മാദിവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായകമ്മം നാമാതിആദി ‘‘കമ്മസ്സ കിരിയായാ’’തി പാളിയം അകുസലകമ്മസ്സ അധിഗതത്താ വുത്തം, പുബ്ബേ പന അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാതിആദി സാവജ്ജം അനവജ്ജഞ്ച സാമഞ്ഞതോ ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സിതം. കസ്മാ പനേത്ഥ ചേതനാ ന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മം ധുര’’ന്തി. കായകമ്മാദിഭേദം കമ്മമേവ ധുരം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം, ന ചേതനാമത്തമേവ. ഏവമാഗതേപീതി കമ്മാനീതി ഏവം നാമേന ആഗതേപി ചേതനാ ധുരം, തത്ഥ ചേതനം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. കഥം പന തത്ഥ കമ്മന്തി വാ കമ്മാനീതി വാ ആഗതേ തേസം ചേതനായ ധുരഭാവോതി ആഹ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി…പേ… ലഭതീ’’തി. തത്ഥ യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ദ്വാരേ. സാ വുത്താവാതി സാ ചേതനാ വുത്താവ, യാ കായസങ്ഖാരാദിപരിയായേന (യസ്സ കസ്സചി കമ്മസ്സ കായദ്വാരാദീസു പവത്താപനചേതനാ) സമ്പയുത്തധമ്മാപി തദഗ്ഗേന ലോകിയാപി ലോകുത്തരാപി കമ്മമേവ, അഭിജ്ഝാദയോ പന ചേതനാപക്ഖികാതി ദട്ഠബ്ബം.

മഹന്തന്തി കടുകഫലം. ന കിലമതി സപ്പാടിഹാരിയത്താ പടിഞ്ഞായ. ഇദാനി തേസം സപ്പാടിഹാരിയതം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദി അകുസലം പത്വാ കായകമ്മം വചീകമ്മം മഹന്തന്തി വദന്തോ ന കിലമതി, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ഇധ അകുസലം മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജം കഥേസീതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദി. യാവതതിയം പതിട്ഠാപനമത്തേന ഗതമഗ്ഗം പടിപജ്ജന്തോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചി അത്ഥനിപ്ഫത്തിം അപസ്സന്തോപീ’’തി.

൫൮. നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ബാലകോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ബാലകിനീ. സത്ഥുപടിഞ്ഞാതതായ നിഗണ്ഠാനം മഹാതി സമ്ഭാവിതത്താ മഹാനിഗണ്ഠോ.

൬൦. ആവട്ടേതി പുരിമാകാരതോ നിവത്തേതി അത്തനോ വസേ വത്തേതി ഏതായാതി ആവട്ടനീ, മായാ. തേനാഹ ‘‘ആവട്ടേത്വാ ഗഹണമായ’’ന്തി. സത്ഥുപടിഞ്ഞാനം ബുദ്ധദസ്സനേ ചിത്തമേവ ന ഉപ്പജ്ജതി, അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. സചേ പന സോ തം പടിഞ്ഞം അപ്പഹായ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യ, സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലേയ്യ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘മാ അയം ബാലോ വിനസ്സീ’’തിആദിതോവ യഥാ സമ്മുഖീഭാവം ന ലഭതി, തഥാ കരോതി. സ്വായമത്ഥോ പാഥികപുത്തസമാഗമേന ദീപേതബ്ബോ. ദസ്സനസമ്പത്തിനിയാമമാഹ ‘‘തഥാഗതം ഹീ’’തിആദി. ആഗമാ നു ഖോ ഇധ തുമ്ഹാകം സന്തികം.

൬൧. വചീസച്ചേ പതിട്ഠഹിത്വാതി യഥാപടിഞ്ഞാതായ പടിഞ്ഞായ ഠത്വാ.

൬൨. സീതോദകേ അമതാ പാണാ പാനകാലേ പന മരന്തി, തേപി തേന സീതോദകപരിഭോഗേന മാരിതാ ഹോന്തി, തസ്മാ തപസ്സിനാ നാമ സബ്ബേന സബ്ബം സീതോദകം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി തേസം ലദ്ധി. പാകതികം വാ ഉദകം സത്തോതി പുരാതനാനം നിഗണ്ഠാനം ലദ്ധി. തേനാഹ ‘‘സത്തസഞ്ഞായ സീതോദകം പടിക്ഖിപന്തീ’’തി. തേസം തം അധുനാതനനിഗണ്ഠാനം വാദേന വിരുജ്ഝതി. തേ ഹി പഥവീആദിനവപദത്ഥതോ അഞ്ഞമേവ ജീവിതം പടിജാനന്തി. ചിത്തേന സീതോദകം പാതുകാമോ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി രോഗേ ഠത്വാപി സത്താനം ചിത്തസ്സ തഥാ ന വിതതതാ. തേനാഹ – ‘‘തേനസ്സ മനോദണ്ഡോ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതീ’’തി. തേനാതി സീതോദകം പാതും പരിഭുഞ്ജിതുഞ്ച ഇച്ഛനേന. അസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ നിഗണ്ഠസ്സ. തത്ഥേവാതി തഥാചിത്തുപ്പാദനേ ഏവ. ഭിജ്ജതി സംവരസ്സ വികോപിതത്താ. തഥാഭൂതോ സോ നിഗണ്ഠോ സീതോദകം ചേ ലഭേയ്യ, കതിപയം കാലം ജീവേയ്യ, അലാഭേന പന പരിസുസ്സമാനകണ്ഠോട്ഠതാലുജിവ്ഹാആദികോ സബ്ബസോ പരിദാഹാഭിഭൂതോ മരേയ്യ. തേനാഹ – ‘‘സീതോദകം അലഭമാനോ കാലം കരേയ്യാ’’തി. കസ്മാ? യസ്മാ സീതോദകം പിവായ സന്നിസ്സിതചിത്തസ്സ മരണം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനോദണ്ഡോ പന ഭിന്നോപി ചുതിമ്പി ആകഡ്ഢതീ’’തി. യസ്മാ പന തഥാഭൂതചിത്തസ്സ നിഗണ്ഠസ്സ മനോസത്തേസു നാമ ദേവേസു ഉപപത്തി ഹോതീതി തിത്ഥിയാനം ലദ്ധി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനോദണ്ഡോ പന ഭിന്നോപി പടിസന്ധിമ്പി ആകഡ്ഢതീ’’തി. ഇതീതി ഏവം ‘‘ഇധാസ്സ നിഗണ്ഠോ’’തിആദിആകാരേന. നന്തി ഉപാലിം ഗഹപതിം. മഹന്തോതി വദാപേസി ‘‘മനോപടിബദ്ധോ കാലങ്കരോതീ’’തി വദന്തോതി അധിപ്പായോ.

ഉപാസകസ്സാതി ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ. മുച്ഛാവസേനാതിആദിനാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച മനോദണ്ഡസ്സ മഹന്തതം വിഭാവേതി. ചിത്തസന്തതിപ്പവത്തിമത്തേനേവാതി വിനാ കായദണ്ഡേന വചീദണ്ഡേന ച കേവലം ചിത്തസന്തതിപ്പവത്തിമത്തേന. ഭിജ്ജിത്വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന അഭിജ്ജിത്വാപി. അനിയ്യാനികാതി അപ്പാടിഹീരാ, അയുത്താതി അത്ഥോ. സല്ലക്ഖേസി ഉപാസകോതി വിഭത്തിം വിപരിണാമേത്വാ യോജനാ. പഞ്ഹപടിഭാനാനീതി ഞാതും ഇച്ഛിതേ അത്ഥേ ഉപ്പജ്ജനകപടിഭാനാനി.

‘‘മനോപടിബദ്ധോ കാലം കരോതീ’’തി വദന്തേന അത്ഥതോ മനോദണ്ഡസ്സ തദുത്തരഭാവോ പടിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇദാനി മനോദണ്ഡോ മഹന്തോതി ഇദം വചന’’ന്തി. തഥാ ചേവ വുത്തം – ‘‘മനോദണ്ഡോവ ബലവാ മഹന്തോതി വദാപേസീ’’തി.

൬൩. പാണാതിപാതാദിതോ യമനം യാമോ, ചതുബ്ബിധോ യാമോ ചതുയാമോ, ചതുയാമസങ്ഖാതേന സംവരേന സംവുതോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ. അട്ഠകഥായം പന യാമ-സദ്ദോ കോട്ഠാസപരിയായോതി ‘‘ഇമിനാ ചതുകോട്ഠാസേനാ’’തി വുത്തം. പിയജാതികം രൂപാദിആരമ്മണം രാഗവസേന ബാലേഹി ഭാവനീയത്താ ‘‘ഭാവിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഭാവിതന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി.

യോ സബ്ബം പാപം ആസവഞ്ച വാരേതീതി സബ്ബവാരീ, തസ്സ നവസു പദത്ഥേസു സത്തമോ പദത്ഥോ, തേന സബ്ബവാരിനാ പാപം വാരിത്വാ ഠിതോതി സബ്ബവാരിവാരിതോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേന പാപവാരണേന വാരിതപാപോ’’തി. തതോ ഏവ സബ്ബസ്സ വാരിതബ്ബസ്സ ആസവസ്സ ധുനനതോ സബ്ബവാരിധുതോ. വാരിതബ്ബസ്സ നിവാരണവസേന സബ്ബവാരിനോ ഫുടോ ഫുസിതോതി സബ്ബവാരിഫുടോ. സങ്ഘാതന്തി സഹസാ ഹനനം, അസഞ്ചേതനികവധന്തി അത്ഥോ. കതരസ്മിം കോട്ഠാസേതി തീസു ദണ്ഡകോട്ഠാസേസു കതരകോട്ഠാസേ.

൬൪. ഖലിയതി സമാദിയതീതി ഖലം, രാസീതി ആഹ – ‘‘ഏകം മംസഖലന്തി ഏകം മംസരാസി’’ന്തി. വിജ്ജാധരഇദ്ധിയാ ഇദ്ധിമാ. സാ പന ഇദ്ധി യസ്മാ ആനുഭാവസമ്പന്നസ്സേവ ഇജ്ഝതി, ന യസ്സ കസ്സചി. തസ്മാ ആഹ ‘‘ആനുഭാവസമ്പന്നോ’’തി. വിജ്ജാനുഭാവവസേനേവ ആനുഭാവസമ്പന്നോ. ചിത്തേ വസീഭാവപ്പത്തോ ആനുഭാവായ ഏവ വിജ്ജായ പഗുണഭാവാപാദനേന. ഏതേന വസീഭാവം ലോകിയസമഞ്ഞാവസേന ഭഗവാ ഉപാലിം ഗഹപതിം പഞ്ഞപേതുകാമോ ഏവമാഹ. ലോകികാ ഹി ‘‘ഭാവനാമയഇദ്ധിയാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസീഭാവപ്പത്തോ പരൂപഘാതം കരോതീ’’തി മഞ്ഞന്തി. തഥാ ഹി തേ ഇസയോ പരേസം സംവണ്ണേന്തി, ഇസീനം ആനുഭാവം കിത്തേന്തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആഗമിസ്സതീതി.

൬൫. അരഞ്ഞമേവ ഹുത്വാതി സബ്ബസോ അരഞ്ഞമേവ ഹുത്വാ. അരഞ്ഞഭാവേന അരഞ്ഞം ജാതം, ന നാമമത്തേന. ഇസീനം അത്ഥായാതി ഇസീനം ആസാദനത്ഥായ.

ഗോധാവരീതീരതോ നാതിദൂരേ. ഉസൂയമാനോതി ‘‘ന മം ഏസ ജനോ പരിവാരേതീ’’തി ഉസൂയം കരോന്തോ. കിലിട്ഠോ വതാതി പങ്കദന്തരജസിരതാദീഹി കിലിട്ഠസരീരോ. അനഞ്ജിതമണ്ഡിതോതി അനഞ്ജിതക്ഖികോ സബ്ബേന, സബ്ബം അമണ്ഡിതോ ച. തസ്മിം കാലേ ‘‘കാലസ്സേവ അക്ഖീനം അഞ്ജനം മങ്ഗല’’ന്തി മനുസ്സാനം ലദ്ധി, തസ്മാ അനഞ്ജനം വിസും ഗഹിതം.

രാജാ തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാതി ‘‘വേദേസു ഈദിസം ആഗതം ഭവിസ്സതീതി ഏവം, ഭന്തേ’’തി രാജാ തസ്സ പുരോഹിതസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ. ഉസുമജാതഹദയോതി ഉത്തത്തഹദയോ. നാസികാനം അപ്പഹോന്തേ മുഖേന അസ്സസന്തോ.

വിജിതജയേഹി ആഗന്ത്വാ നക്ഖത്തയുത്തം ആഗമേന്തേഹി നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ജയഖന്ധാവാരട്ഠാനം. ഉദകവുട്ഠിപാതനാദി തസ്മിം പാപകമ്മേ അസമങ്ഗിഭൂതാനമ്പി സമനുഞ്ഞതായ അന്തോകരണത്ഥം കതം. കതഭണ്ഡവുട്ഠീതി ആഭരണവസ്സം. മഹാജനോ സമനുഞ്ഞോ ജാതോതി യോജനാ. മാതുപോസകരാമോതി മാതരി സമ്മാപടിപന്നോ രാമോ നാമ ഏകോ പുരിസോ. അസമങ്ഗിഭൂതാനന്തി അസമനുഞ്ഞാനം.

അവകിരിയാതി അസുസ്സൂസതം പടിച്ച. ഫുലിങ്ഗാനീതി അഗ്ഗികണാനി. പതന്തി കായേതി കായേ ഇതോ ചിതോ നിപതന്തി. ഏതേ കിര നിരയം വിവരിത്വാ മഹാജനസ്സ ദസ്സേന്തി.

യഥാഫാസുകട്ഠാനന്തി മയം കഞ്ചിപി ദേസം ഉദ്ദിസ്സ ന ഗച്ഛാമ, യത്ഥ പന വസന്തസ്സ പബ്ബജിതസ്സ ഫാസു ഹോതി, തം യഥാഫാസുകട്ഠാനം ഗച്ഛാമാതി അധിപ്പായോ. സങ്ഘാതി സംഹതാ. ഗണാതി തംതംസേണിഭാവേന ഗണിതബ്ബതായ ഗണാ. ഗണീഭൂതാതി ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ രാസിഭൂതാ. അദിന്നാദാനന്തിആദീസുപി നിരയേ പച്ചിത്വാ മനുസ്സലോകം ആഗതസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി സമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേസ്സാമി. നേസം കത്തബ്ബന്തി ചിന്തേസീതി യോജനാ. കിം ചിന്തേസി? ആഘാതം ഉപ്പാദേത്വാ അനത്ഥകരണൂപായം. തേനാഹ ‘‘സോ ധമ്മകഥാപരിയോസാനേ’’തിആദി. നാഗബലപിച്ഛില്ലാദീനന്തി നാഗബലസാസപഅങ്കോലതേലകണികാരനിയ്യാസാദീനം ചിക്ഖല്ലാനം. വിഹേഠയിംസു നിരയാദികഥാഹി ഘട്ടേന്താ. ഛദ്വാരാരമ്മണേതി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ദ്വാരാനം ആരമ്മണഭൂതേ രൂപാദിവിസയേ.

നവ വുട്ഠിയോതി ഉദകവുട്ഠി സുമനപുപ്ഫവുട്ഠി മാസകവുട്ഠി കഹാപണവുട്ഠി ആഭരണവുട്ഠി ആവുധവുട്ഠി അങ്ഗാരവുട്ഠി പാസാണവുട്ഠി വാലികാവുട്ഠീതി ഇമാ നവ വുട്ഠിയോ. അവഞ്ചയീതി സക്കാരം കരോന്തോ വിയ ഹുത്വാ അസക്കാരം കരോന്തോ അനത്ഥചരണേന വഞ്ചയി. അദൂസകേതി അനപരാധേ.

‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞാ’’തി ജാതകട്ഠകഥാദീസു (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൫.മാതങ്ഗജാതകവണ്ണനാ) ആഗതം, ഇധ പന ‘‘സേട്ഠിധീതാ’’തി. വാരേയ്യത്ഥായാതി ആവാഹത്ഥായ, അസ്സാതി പേസിതപുഗ്ഗലസ്സ. താദിസേന നീചകുലസംവത്തനിയേന കമ്മുനാ ലദ്ധോകാസേന ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്തോ.

ചമ്മഗേഹേതി ചമ്മേന ഛാദിതേ ഗേഹേ. മാതങ്ഗോത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി ജാതിസമുദാഗതം. തന്തി ഘണ്ടം. വാദേന്തോ താലനേന സദ്ദം കരോന്തോ. മഹാപഥം പടിപജ്ജി ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഗേഹദ്വാരസമീപേന.

തസ്സാ വേയ്യാവച്ചകരാ ചേവ ഉപട്ഠാകമനുസ്സാ പടിബദ്ധാ ച സുരാസോണ്ഡാദയോ ജാണുകപ്പരാദീഹി സുകോട്ടിതം കോട്ടിതഭാവേന മുച്ഛം ആപന്നത്താ മതോതി സഞ്ഞായ ഛഡ്ഡേസും.

അഥ ബോധിസത്തോ ആയുഅവസേസസ്സ അത്ഥിതായ മന്ദമന്ദേ വാതേ വായന്തേ ചിരേന സഞ്ഞം പടിലഭതി. തേനാഹ ‘‘മഹാപുരിസോ’’തിആദി. ഗേഹങ്ഗണേതി ഗേഹസ്സ മഹാദ്വാരതോ ബഹി വിവടങ്ഗണേ. പതിതോതി പാതം കത്വാ ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തിം അന്തരം കത്വാ അനുപ്പവേസേന നിപന്നോ. ദിട്ഠമങ്ഗലികായാതി ദിട്ഠമങ്ഗലികാകാരണേന.

യസന്തി വിഭവം കിത്തിസദ്ദഞ്ച. ചന്ദന്തി ചന്ദമണ്ഡലം, ചന്ദവിമാനന്തി അത്ഥോ. ഉച്ഛിട്ഠഗേഹേതി പരേഹി പരിഭുത്തഗേഹേ. മണ്ഡപേതി നഗരമജ്ഝേ മഹാമണ്ഡപേ.

ഖീരമണിമൂലന്തി ഖീരമൂലം, പാദേസു ബദ്ധമണിമൂലഞ്ച. യാവതാ വാചുഗ്ഗതാ പരിയത്തീതി യത്തകോ മനുസ്സവചീദ്വാരതോ ഉഗ്ഗതോ നിക്ഖന്തോ പവത്തോ, യംകിഞ്ചി വചീമയന്തി അത്ഥോ. ആകാസങ്ഗണേതി വിവടങ്ഗണേ.

ദുമ്മവാസീതി ധൂമോ ധൂസരോ, അനഞ്ജിതാമണ്ഡിതോതി അധിപ്പായോ. ഓതല്ലകോതി നിഹീനജ്ഝാസയോ, അപ്പാനുഭാവോതി അത്ഥോ. പടിമുഞ്ച കണ്ഠേതി യാവ ഗലവാടകാ പാരുപിത്വാ. കോ രേ തുവന്തി അരേ കോ നാമ ത്വം.

പകതന്തി പടിയത്തം നാനപ്പകാരതോ അഭിസങ്ഖതം. ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡന്തി അന്തരഘരം ഉപഗമ്മ ഠത്വാ ലദ്ധബ്ബപിണ്ഡം, ഭിക്ഖാഹാരന്തി അത്ഥോ. ലഭതന്തി ലച്ഛതു. സപാകോതി മഹാസത്തോ ജാതിവസേന യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികരോതി.

അത്ഥത്ഥിതം സദ്ദഹതോതി സമ്പരായികസ്സ അത്ഥസ്സ അത്ഥിഭാവം സദ്ദഹന്തസ്സ. അപേഹീതി അപഗച്ഛ. ഏത്തോതി ഇമസ്മാ ഠാനാ. ജമ്മാതി ലാമക.

അനൂപഖേത്തേതി അജങ്ഗലേ ഉദകസമ്പന്നേ ഖേത്തേ ഫലവിസേസം പച്ചാസീസന്താ. ഏതായ സദ്ധായ ദദാഹി ദാനന്തി നിന്നം ഥലഞ്ച പൂരേന്തോ മേഘോ വിയ ഗുണവന്തേ നിഗ്ഗുണേ ച ദാനം ദേഹി, ഏവം ദേന്തോ ച അപ്പേവ ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേതി. ദക്ഖിണേയ്യേതി സീലാദിഗുണസമന്നാഗതേ.

താനീതി തേ ബ്രാഹ്മണാ. വേണുപദരേനാതി വേളുവിലീവേന.

ഗിരിം നഖേന ഖണസീതി പബ്ബതം അത്തനോ നഖേന ഖണന്തോ വിയ അഹോസി. അയോതി കാലലോഹം. പദഹസീതി അഭിഭവസി, അത്തനോ സരീരേന അഭിഭവന്തോ വിയ അഹോസി.

ആവേധിതന്തി ചലിതം വിപരിവത്തേത്വാ ഠിതം. പിട്ഠിതോതി പിട്ഠിപസ്സേന. ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യന്തി അകമ്മക്ഖമം ബാഹുദ്വയം ഥദ്ധം സുക്ഖദണ്ഡകം വിയ കേവലം പസാരേതി, ന സമിഞ്ജേതി, സേതാനി അക്ഖീനി പരിവത്തനേന കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ അദിസ്സനതോ.

ജീവിതന്തി ജീവനം.

വേഹായസന്തി ആകാസേ. പഥദ്ധുനോതി പഥഭൂതദ്ധുനോ വിയ.

സഞ്ഞമ്പി ന കരോതീതി ‘‘ഇമേ കുലപ്പസുതാ’’തി സഞ്ഞാമത്തമ്പി ന കരോതി. ദന്തകട്ഠകുച്ഛിട്ഠകന്തി ഖാദിതദന്തകട്ഠത്താ വുത്തം. ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതി അപ്പദുട്ഠപദോസഭാവതോ, മഹാസത്തസ്സ തദാ ഉക്കംസഗതഖേത്തഭാവതോ. ഇദ്ധിവിസയോ നാമ അചിന്തേയ്യോ, തസ്മാ കഥം സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗന്തും നാദാസീതി ന ചിന്തേതബ്ബം. അരുണുഗ്ഗം ന പഞ്ഞായതീതി തസ്മിം പദേസേ അരുണപഭാ ന പഞ്ഞായതി, അന്ധകാരോ ഏവ ഹോതി.

യക്ഖാവട്ടോ നു ഖോ അയം കാലവിപരിയായോ. മഹാപഞ്ഞന്തി മഹന്താനം പഞ്ഞാനം അധിട്ഠാനഭൂതം. ജനപദസ്സ മുഖം പസ്സഥാതി ഇമസ്സ ജനപദവാസിനോ ജനസ്സ ഉപദ്ദവേന മങ്കുഭൂതം മുഖം പസ്സഥ.

ഏതസ്സ കഥാ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതീതി യാഹി തേന പാരമിതാപരിഭാവനസമിദ്ധാഹി നാനാസമാപത്തിവിഹാരപരിപൂരിതാഹി സീലദിട്ഠിസമ്പദാഹി സുസങ്ഖതസന്താനേ മഹാകരുണാധിവാസേ മഹാസത്തേ അരിയൂപവാദകമ്മഅഭിസപസങ്ഖാതാ ഫരുസവാചാ പവത്തിതാ, സാ അഭിസപി തസ്സ ഖേത്തവിസേസഭാവതോ തസ്സ ച അജ്ഝാസയഫരുസതായ ദിട്ഠധമ്മവേദനിയകമ്മം ഹുത്വാ സചേ സോ മഹാസത്തം ന ഖമാപേതി, സത്തമേ ദിവസേ വിപച്ചനസഭാവം ജാതം, ഖമാപിതേ പന മഹാസത്തേ പയോഗസമ്പത്തി പടിബാഹിതത്താ അവിപാകധമ്മതം ആപജ്ജതി അഹോസികമ്മഭാവതോ. അയഞ്ഹി അരിയൂപവാദപാപസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനിയസ്സ ധമ്മതാ, തേന വുത്തം ‘ഏതസ്സ കഥാ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതീ’തിആദി. മഹാസത്തോ പന തം തസ്സ ഉപരി പതിതും ന അദാസി, ഉപായേന മോചേസി. തേന വുത്തം ചരിയാപിടകേ (ചരിയാ. ൨.൬൪) –

‘‘യം സോ തദാ മം അഭിസപി, കുപിതോ ദുട്ഠമാനസോ;

തസ്സേവ മത്ഥകേ നിപതി, യോഗേന തം പമോചയി’’ന്തി.

യഞ്ഹി തത്ഥ സത്തമേ ദിവസേ ബോധിസത്തേന സൂരിയുഗ്ഗമനനിവാരണം കതം, അയമേത്ഥ യോഗോതി അധിപ്പേതോ. യോഗേന ഹി ഉബ്ബള്ഹാ സരാജികാ പരിസാ നഗരവാസിനോ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം താപസം ആനേത്വാ ഖമാപേസും. സോ ച ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ തസ്മിം ചിത്തം പസാദേസി. യം പനസ്സ മത്ഥകേ മത്തികാപിണ്ഡസ്സ ഠപനം, തസ്സ ച സത്തധാ ഫാലനം കതം, തം മനുസ്സാനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം. അഞ്ഞഥാ ഹി – ‘‘ഇമേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ചിത്തസ്സ വസേ വത്തന്തി, ന പന ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്താപേന്തീ’’തി മഹാസത്തമ്പി തേന സദിസം കത്വാ ഗണ്ഹേയ്യും, തദസ്സ തേസം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി. തേനാഹ ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി.

ലോഹകൂടവസ്സന്തി അയഗുളവസ്സം. തദാ ഹി രതനമത്താനി ദിയഡ്ഢരതനമത്താനിപി തിഖിണംസാനി അയഗുളമണ്ഡലാനി ഇതോ ചിതോ ച നിപതന്താ മനുസ്സാനം സരീരാനി ഖണ്ഡഖണ്ഡകാനി അകംസു. കലലവസ്സന്തി തനുകകദ്ദമപടലകദ്ദമം. ഉപഹച്ചാതി ആഘാടേത്വാ. തദേവ മജ്ഝാരഞ്ഞം.

൬൭. അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിച്ചകരണം. കാരണേഹി ദ്വീഹി അനിയ്യാനികസാസനേ ഠിതാനം അത്തനോ സാവകത്തം ഉപഗതേ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹാനി ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

൬൯. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൧൨) അനുപുബ്ബിയാ അനുപുബ്ബം കഥേതബ്ബകഥം, കാ പന സാ? ദാനാദികഥാ. ദാനകഥാ താവ പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസാധാരണത്താ സുകരത്താ സീലേ പതിട്ഠാനസ്സ ഉപായഭാവതോ ച ആദിതോവ കഥിതാ. പരിച്ചാഗസീലോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു നിസ്സങ്ഗഭാവതോ സുഖേനേവ സീലാനി സമാദിയതി, തത്ഥ ച സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി. സീലേന ദായകപടിഗ്ഗഹണവിസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ, കിരിയധമ്മം വത്വാ അകിരിയധമ്മവചനതോ, ഭോഗയസസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥാ കഥിതാ. തഞ്ച സീലം വട്ടനിസ്സിതം, അയം ഭവസമ്പത്തി തസ്സ ഫലന്തി ദസ്സനത്ഥം, ഇമേഹി ച ദാനസീലമയേഹി പണീതചരിയഭേദഭിന്നേഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ഏതാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു പണീതതരാദിഭേദഭിന്നാ അപരിമേയ്യാ ഭോഗഭവസമ്പത്തിയോതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥാ. സ്വായം സഗ്ഗോ രാഗാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠോ സബ്ബദാ അനുപക്കിലിട്ഠോ അരിയമഗ്ഗോതി ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോ, മഗ്ഗഞ്ച കഥേന്തേന തദധിഗമൂപായസന്ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗപരിയാപന്നാപി പഗേവ ഇതരേ സബ്ബേപി കാമാ നാമ ബഹ്വാദീനവാ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ വിപരിണാമധമ്മാതി കാമാനം ആദീനവോ. ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസഞ്ഹിതാതി തേസം ഓകാരോ ലാമകഭാവോ, സബ്ബേപി ഭവാ കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതാതി തത്ഥ സംകിലേസോ. സബ്ബസോ കിലേസവിപ്പമുത്തം നിബ്ബാനന്തി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ ച കഥേതബ്ബോതി അയമത്ഥോ മഗ്ഗന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

സുഖാനം നിദാനന്തി ദിട്ഠധമ്മികാനം സമ്പരായികാനം നിബ്ബാനസഞ്ഹിതാനഞ്ചാതി സബ്ബേസമ്പി സുഖാനം കാരണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ലോകേ ഭോഗസുഖം നാമ, തം സബ്ബം ദാനനിദാനന്തി പാകടോ അയമത്ഥോ. യം പന ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപടിസംയുത്തം സുഖം, തസ്സപി ദാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സമ്പത്തീനം മൂലന്തി യാ ഇമാ ലോകേ പദേസരജ്ജസിരിസ്സരിയസത്തരതനസമുജ്ജലചക്കവത്തിസമ്പദാതി ഏവംപഭേദാ മാനുസികാ സമ്പത്തിയോ, യാ ച ചാതുമഹാരാജാദിഗതാ ദിബ്ബാ സമ്പത്തിയോ, യാ വാ പനഞ്ഞാപി സമ്പത്തിയോ, താസം സബ്ബാസം ഇദം മൂലകാരണം. ഭോഗാനന്തി ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗോ’’ന്തി ലദ്ധനാമാനം മനാപിയരൂപാദീനം, തന്നിസ്സയാനം വാ ഉപഭോഗസുഖാനം, പതിട്ഠാ നിച്ചലാധിട്ഠാനതായ. വിസമഗതസ്സാതി ബ്യസനപ്പത്തസ്സ. താണന്തി രക്ഖാ തതോ പരിപാലനതോ. ലേണന്തി ബ്യസനേഹി പരിപാതിയമാനസ്സ ഓലീയനപദേസോ. ഗതീതി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം. പരായണന്തി പടിസരണം. അവസ്സയോതി വിനിപതിതും അദേന്തോ നിസ്സയോ. ആരമ്മണന്തി ഓലുബ്ഭാരമ്മണം.

രതനമയസീഹാസനസദിസന്തി സബ്ബരതനമയസത്തങ്ഗമഹാസീഹാസനസദിസം, മഹഗ്ഘം ഹുത്വാ സബ്ബസോ വിനിപതിതും അപ്പദാനതോ. മഹാപഥവിസദിസം ഗതഗതട്ഠാനേ പതിട്ഠാസമ്ഭവതോ. യഥാ ദുബ്ബലസ്സ പുരിസസ്സ ആലമ്ബനരജ്ജു ഉത്തിട്ഠതോ തിട്ഠതോ ച ഉപത്ഥമ്ഭോ, ഏവം ദാനം സത്താനം സമ്പത്തിഭവേ ഉപപത്തിയാ ഠിതിയാ ച പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസ’’ന്തി. ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേനാതി ദുഗ്ഗതിദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന. സമസ്സാസനട്ഠേനാതി ലോഭമച്ഛരിയാദിപടിസത്തുപദ്ദവതോ സമ്മദേവ അസ്സാസനട്ഠേന. ഭയപരിത്താണട്ഠേനാതി ദാലിദ്ദിയഭയതോ പരിപാലനട്ഠേന. മച്ഛേരമലാദീഹീതി മച്ഛേരലോഭദോസഇസ്സാമിച്ഛാദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദി ചിത്തമലേഹി. അനുപലിത്തട്ഠേനാതി അനുപക്കിലിട്ഠതായ. തേസന്തി മച്ഛേരമലാദീനം. ഏതേസം ഏവ ദുരാസദട്ഠേന. അസന്താസനട്ഠേനാതി അസന്താസഹേതുഭാവേന. യോ ഹി ദായകോ ദാനപതി, സോ സമ്പതിപി ന കുതോചി സന്തസതി, പഗേവ ആയതിം. ബലവന്തട്ഠേനാതി മഹാബലവതായ. ദായകോ ഹി ദാനപതി സമ്പതി പക്ഖബലേന ബലവാ ഹോതി, ആയതിം പന കായബലാദീഹി. അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേനാതി ‘‘വുഡ്ഢികാരണ’’ന്തി അഭിസമ്മതഭാവേന. വിപത്തിതോ സമ്പത്തിയാ നയനം ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനം.

ഇദാനി മഹാബോധിചരിയഭാവേനപി ദാനഗുണം ദസ്സേതും ദാനം നാമേതന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്താനം നിയ്യാദേന്തേനാതി ഏതേന ദാനഫലം സമ്മദേവ പസ്സന്താ മഹാപുരിസാ അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജന്തി, തസ്മാ കോ നാമ വിഞ്ഞുജാതികോ ബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി സങ്ഗം കരേയ്യാതി ഓവാദം ദേതി. ഇദാനി യാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച ഉക്കംസഗതാ സമ്പത്തിയോ, താ സബ്ബാ ദാനതോയേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദാനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കമാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ അത്തഹിതായ ഏവ, ചക്കവത്തിസമ്പത്തി പന അത്തഹിതായ ച പരഹിതായ ചാതി ദസ്സേതും സാ താസം പരതോ വുത്താ. ഏതാ ലോകിയാ, ഇമാ പന ലോകുത്തരാതി ദസ്സേതും ‘‘സാവകപാരമീഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. താസുപി ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠതരുക്കട്ഠതമമേവ ദസ്സേതും കമേന ഞാണത്തയം വുത്തം. തേസം പന ദാനസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏതേനേവ തസ്സ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിയാപി പച്ചയഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ദാനഞ്ച നാമ ഹിതജ്ഝാസയേന, പൂജാവസേന വാ അത്തനോ സന്തകസ്സ പരേസം പരിച്ചജനം, തസ്മാ ദായകോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പരേസം സന്തകം ഹരിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതന്തി ആഹ – ‘‘ദാനം ദദന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതീ’’തി. സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി സോഭാവിസേസാവഹത്താ സീലസ്സ. സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപീ’’തിആദികാ (ധ. പ. ൫൫; മി. പ. ൪.൧.൧) ഗാഥാ – ‘‘ഗന്ധോ ഇസീനം ചിരദിക്ഖിതാനം, കായാ ചുതോ ഗച്ഛതി മാലുതേനാ’’തിആദികാ (ജാ. ൨.൧൭.൫൫) ജാതകഗാഥായോ ച ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ, സീലഞ്ഹി സത്താനം ആഭരണഞ്ചേവ അലങ്കാരോ ച ഗന്ധവിലേപനഞ്ച ദസ്സനീയഭാവാവഹഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സീലാലങ്കാരേന ഹീ’’തിആദി.

അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ഇദം മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി സമാദാനസീലം സന്ധായാഹ. തേനാഹ സക്കോ ദേവരാജാ –