൬. ഉപാലിസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. പാവാരം പാരുപതീതി പാവാരികോ, ഇദം തസ്സ കുലസമുദാഗതം നാമം, സോ പന മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠിതോ. തേനാഹ ‘‘ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ’’തി. ദീഘത്താ ദീഘതമത്താ. സോ കിര പമാണതോ ഉപവച്ഛയതോ ദിയഡ്ഢരതനം അതിക്കമ്മ ഠിതോ. ഏവംലദ്ധനാമോതി ‘‘ദീഘതപസ്സീ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞോ. ബാഹിരായതനേതി തിത്ഥിയസമയേ പിണ്ഡപാതോതി വോഹാരോ നത്ഥി, തസ്മാ സാസനവോഹാരേന ‘‘പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ’’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

ദസ്സേതീതി ദേസേതി. ഠപേതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരതോ വവത്ഥപേതി. കിരിയായാതി കരണേന. പവത്തിയാതി പവത്തനേന. ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതീതി ഏത്ഥ കസ്മാ ഭഗവതാ ആദിതോവ തഥാ ന പുച്ഛിതന്തി? യസ്മാ സാ തസ്മിം അത്ഥേ സഭാവനിരുത്തി ന ഹോതി, സാസനേ ലോകേ സമയന്തരേസു ച താദിസോ സമുദാചാരോ നത്ഥി, കേവലം പന തസ്സേവ നിഗണ്ഠസ്സായം കോട്ഠാലകസദിസോ സമുദാചാരോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മാനി പഞ്ഞപേതി’’ ഇച്ചേവാഹ. അചിത്തകന്തി ചിത്തരഹിതം, ചിത്തേന അസമുട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. കഥം പന തദുഭയസ്സ ചിത്തേന വിനാ സമ്ഭവോതി ചോദനം സന്ധായ തത്ഥ നിദസ്സനമാഹ ‘‘യഥാ കിരാ’’തിആദി. പടിവിഭത്താനന്തി അത്ഥതോ ഭിന്നാനം. പടിവിസിട്ഠാനന്തി വിസേസനപദവസേന സദ്ദതോപി ഭിന്നാനം. വചനം പതിട്ഠപേതുകാമോതി ദീഘതപസ്സിനോ യഥാവുത്തവചനം പതിട്ഠപേതുകാമോ. തസ്മിഞ്ഹി പതിട്ഠാപിതേ തേനപ്പസങ്ഗേന ആഗതോ, ഉപാലി ഗഹപതി തസ്മിം പദേസേ ധമ്മം ദിസ്വാ സാസനേ അഭിപ്പസീദിസ്സതി.

കഥാ ഏവ ഉപരി വാദാരോപനസ്സ വത്ഥുഭാവതോ കഥാവത്ഥു. കഥായം പതിട്ഠപേസീതി കഥാവത്ഥുസ്മിം, തദത്ഥേ വാ പതിട്ഠപേസി. യഥാ തം വാദാരോപനഭയേന ന അവജാനാതി, ഏവം തസ്സം കഥായം, തസ്മിം വാ അത്ഥേ ദീഘതപസ്സിം യാവതതിയം വാദേ പതിട്ഠപേസി. വാദന്തി ദോസം.

൫൭. ഇദാനി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മമ്പി ഗഹേത്വാ കായകമ്മാദിവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായകമ്മം നാമാതിആദി ‘‘കമ്മസ്സ കിരിയായാ’’തി പാളിയം അകുസലകമ്മസ്സ അധിഗതത്താ വുത്തം, പുബ്ബേ പന അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാതിആദി സാവജ്ജം അനവജ്ജഞ്ച സാമഞ്ഞതോ ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സിതം. കസ്മാ പനേത്ഥ ചേതനാ ന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മം ധുര’’ന്തി. കായകമ്മാദിഭേദം കമ്മമേവ ധുരം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം, ന ചേതനാമത്തമേവ. ഏവമാഗതേപീതി കമ്മാനീതി ഏവം നാമേന ആഗതേപി ചേതനാ ധുരം, തത്ഥ ചേതനം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. കഥം പന തത്ഥ കമ്മന്തി വാ കമ്മാനീതി വാ ആഗതേ തേസം ചേതനായ ധുരഭാവോതി ആഹ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി…പേ… ലഭതീ’’തി. തത്ഥ യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ദ്വാരേ. സാ വുത്താവാതി സാ ചേതനാ വുത്താവ, യാ കായസങ്ഖാരാദിപരിയായേന (യസ്സ കസ്സചി കമ്മസ്സ കായദ്വാരാദീസു പവത്താപനചേതനാ) സമ്പയുത്തധമ്മാപി തദഗ്ഗേന ലോകിയാപി ലോകുത്തരാപി കമ്മമേവ, അഭിജ്ഝാദയോ പന ചേതനാപക്ഖികാതി ദട്ഠബ്ബം.

മഹന്തന്തി കടുകഫലം. ന കിലമതി സപ്പാടിഹാരിയത്താ പടിഞ്ഞായ. ഇദാനി തേസം സപ്പാടിഹാരിയതം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദി അകുസലം പത്വാ കായകമ്മം വചീകമ്മം മഹന്തന്തി വദന്തോ ന കിലമതി, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ഇധ അകുസലം മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജം കഥേസീതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദി. യാവതതിയം പതിട്ഠാപനമത്തേന ഗതമഗ്ഗം പടിപജ്ജന്തോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചി അത്ഥനിപ്ഫത്തിം അപസ്സന്തോപീ’’തി.

൫൮. നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ബാലകോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ബാലകിനീ. സത്ഥുപടിഞ്ഞാതതായ നിഗണ്ഠാനം മഹാതി സമ്ഭാവിതത്താ മഹാനിഗണ്ഠോ.

൬൦. ആവട്ടേതി പുരിമാകാരതോ നിവത്തേതി അത്തനോ വസേ വത്തേതി ഏതായാതി ആവട്ടനീ, മായാ. തേനാഹ ‘‘ആവട്ടേത്വാ ഗഹണമായ’’ന്തി. സത്ഥുപടിഞ്ഞാനം ബുദ്ധദസ്സനേ ചിത്തമേവ ന ഉപ്പജ്ജതി, അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. സചേ പന സോ തം പടിഞ്ഞം അപ്പഹായ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യ, സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലേയ്യ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘മാ അയം ബാലോ വിനസ്സീ’’തിആദിതോവ യഥാ സമ്മുഖീഭാവം ന ലഭതി, തഥാ കരോതി. സ്വായമത്ഥോ പാഥികപുത്തസമാഗമേന ദീപേതബ്ബോ. ദസ്സനസമ്പത്തിനിയാമമാഹ ‘‘തഥാഗതം ഹീ’’തിആദി. ആഗമാ നു ഖോ ഇധ തുമ്ഹാകം സന്തികം.

൬൧. വചീസച്ചേ പതിട്ഠഹിത്വാതി യഥാപടിഞ്ഞാതായ പടിഞ്ഞായ ഠത്വാ.

൬൨. സീതോദകേ അമതാ പാണാ പാനകാലേ പന മരന്തി, തേപി തേന സീതോദകപരിഭോഗേന മാരിതാ ഹോന്തി, തസ്മാ തപസ്സിനാ നാമ സബ്ബേന സബ്ബം സീതോദകം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി തേസം ലദ്ധി. പാകതികം വാ ഉദകം സത്തോതി പുരാതനാനം നിഗണ്ഠാനം ലദ്ധി. തേനാഹ ‘‘സത്തസഞ്ഞായ സീതോദകം പടിക്ഖിപന്തീ’’തി. തേസം തം അധുനാതനനിഗണ്ഠാനം വാദേന വിരുജ്ഝതി. തേ ഹി പഥവീആദിനവപദത്ഥതോ അഞ്ഞമേവ ജീവിതം പടിജാനന്തി. ചിത്തേന സീതോദകം പാതുകാമോ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി രോഗേ ഠത്വാപി സത്താനം ചിത്തസ്സ തഥാ ന വിതതതാ. തേനാഹ – ‘‘തേനസ്സ മനോദണ്ഡോ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതീ’’തി. തേനാതി സീതോദകം പാതും പരിഭുഞ്ജിതുഞ്ച ഇച്ഛനേന. അസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ നിഗണ്ഠസ്സ. തത്ഥേവാതി തഥാചിത്തുപ്പാദനേ ഏവ. ഭിജ്ജതി സംവരസ്സ വികോപിതത്താ. തഥാഭൂതോ സോ നിഗണ്ഠോ സീതോദകം ചേ ലഭേയ്യ, കതിപയം കാലം ജീവേയ്യ, അലാഭേന പന പരിസുസ്സമാനകണ്ഠോട്ഠതാലുജിവ്ഹാആദികോ സബ്ബസോ പരിദാഹാഭിഭൂതോ മരേയ്യ. തേനാഹ – ‘‘സീതോദകം അലഭമാനോ കാലം കരേയ്യാ’’തി. കസ്മാ? യസ്മാ സീതോദകം പിവായ സന്നിസ്സിതചിത്തസ്സ മരണം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനോദണ്ഡോ പന ഭിന്നോപി ചുതിമ്പി ആകഡ്ഢതീ’’തി. യസ്മാ പന തഥാഭൂതചിത്തസ്സ നിഗണ്ഠസ്സ മനോസത്തേസു നാമ ദേവേസു ഉപപത്തി ഹോതീതി തിത്ഥിയാനം ലദ്ധി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനോദണ്ഡോ പന ഭിന്നോപി പടിസന്ധിമ്പി ആകഡ്ഢതീ’’തി. ഇതീതി ഏവം ‘‘ഇധാസ്സ നിഗണ്ഠോ’’തിആദിആകാരേന. നന്തി ഉപാലിം ഗഹപതിം. മഹന്തോതി വദാപേസി ‘‘മനോപടിബദ്ധോ കാലങ്കരോതീ’’തി വദന്തോതി അധിപ്പായോ.

ഉപാസകസ്സാതി ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ. മുച്ഛാവസേനാതിആദിനാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച മനോദണ്ഡസ്സ മഹന്തതം വിഭാവേതി. ചിത്തസന്തതിപ്പവത്തിമത്തേനേവാതി വിനാ കായദണ്ഡേന വചീദണ്ഡേന ച കേവലം ചിത്തസന്തതിപ്പവത്തിമത്തേന. ഭിജ്ജിത്വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന അഭിജ്ജിത്വാപി. അനിയ്യാനികാതി അപ്പാടിഹീരാ, അയുത്താതി അത്ഥോ. സല്ലക്ഖേസി ഉപാസകോതി വിഭത്തിം വിപരിണാമേത്വാ യോജനാ. പഞ്ഹപടിഭാനാനീതി ഞാതും ഇച്ഛിതേ അത്ഥേ ഉപ്പജ്ജനകപടിഭാനാനി.

‘‘മനോപടിബദ്ധോ കാലം കരോതീ’’തി വദന്തേന അത്ഥതോ മനോദണ്ഡസ്സ തദുത്തരഭാവോ പടിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇദാനി മനോദണ്ഡോ മഹന്തോതി ഇദം വചന’’ന്തി. തഥാ ചേവ വുത്തം – ‘‘മനോദണ്ഡോവ ബലവാ മഹന്തോതി വദാപേസീ’’തി.

൬൩. പാണാതിപാതാദിതോ യമനം യാമോ, ചതുബ്ബിധോ യാമോ ചതുയാമോ, ചതുയാമസങ്ഖാതേന സംവരേന സംവുതോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ. അട്ഠകഥായം പന യാമ-സദ്ദോ കോട്ഠാസപരിയായോതി ‘‘ഇമിനാ ചതുകോട്ഠാസേനാ’’തി വുത്തം. പിയജാതികം രൂപാദിആരമ്മണം രാഗവസേന ബാലേഹി ഭാവനീയത്താ ‘‘ഭാവിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഭാവിതന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി.

യോ സബ്ബം പാപം ആസവഞ്ച വാരേതീതി സബ്ബവാരീ, തസ്സ നവസു പദത്ഥേസു സത്തമോ പദത്ഥോ, തേന സബ്ബവാരിനാ പാപം വാരിത്വാ ഠിതോതി സബ്ബവാരിവാരിതോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേന പാപവാരണേന വാരിതപാപോ’’തി. തതോ ഏവ സബ്ബസ്സ വാരിതബ്ബസ്സ ആസവസ്സ ധുനനതോ സബ്ബവാരിധുതോ. വാരിതബ്ബസ്സ നിവാരണവസേന സബ്ബവാരിനോ ഫുടോ ഫുസിതോതി സബ്ബവാരിഫുടോ. സങ്ഘാതന്തി സഹസാ ഹനനം, അസഞ്ചേതനികവധന്തി അത്ഥോ. കതരസ്മിം കോട്ഠാസേതി തീസു ദണ്ഡകോട്ഠാസേസു കതരകോട്ഠാസേ.

൬൪. ഖലിയതി സമാദിയതീതി ഖലം, രാസീതി ആഹ – ‘‘ഏകം മംസഖലന്തി ഏകം മംസരാസി’’ന്തി. വിജ്ജാധരഇദ്ധിയാ ഇദ്ധിമാ. സാ പന ഇദ്ധി യസ്മാ ആനുഭാവസമ്പന്നസ്സേവ ഇജ്ഝതി, ന യസ്സ കസ്സചി. തസ്മാ ആഹ ‘‘ആനുഭാവസമ്പന്നോ’’തി. വിജ്ജാനുഭാവവസേനേവ ആനുഭാവസമ്പന്നോ. ചിത്തേ വസീഭാവപ്പത്തോ ആനുഭാവായ ഏവ വിജ്ജായ പഗുണഭാവാപാദനേന. ഏതേന വസീഭാവം ലോകിയസമഞ്ഞാവസേന ഭഗവാ ഉപാലിം ഗഹപതിം പഞ്ഞപേതുകാമോ ഏവമാഹ. ലോകികാ ഹി ‘‘ഭാവനാമയഇദ്ധിയാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസീഭാവപ്പത്തോ പരൂപഘാതം കരോതീ’’തി മഞ്ഞന്തി. തഥാ ഹി തേ ഇസയോ പരേസം സംവണ്ണേന്തി, ഇസീനം ആനുഭാവം കിത്തേന്തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആഗമിസ്സതീതി.

൬൫. അരഞ്ഞമേവ ഹുത്വാതി സബ്ബസോ അരഞ്ഞമേവ ഹുത്വാ. അരഞ്ഞഭാവേന അരഞ്ഞം ജാതം, ന നാമമത്തേന. ഇസീനം അത്ഥായാതി ഇസീനം ആസാദനത്ഥായ.

ഗോധാവരീതീരതോ നാതിദൂരേ. ഉസൂയമാനോതി ‘‘ന മം ഏസ ജനോ പരിവാരേതീ’’തി ഉസൂയം കരോന്തോ. കിലിട്ഠോ വതാതി പങ്കദന്തരജസിരതാദീഹി കിലിട്ഠസരീരോ. അനഞ്ജിതമണ്ഡിതോതി അനഞ്ജിതക്ഖികോ സബ്ബേന, സബ്ബം അമണ്ഡിതോ ച. തസ്മിം കാലേ ‘‘കാലസ്സേവ അക്ഖീനം അഞ്ജനം മങ്ഗല’’ന്തി മനുസ്സാനം ലദ്ധി, തസ്മാ അനഞ്ജനം വിസും ഗഹിതം.

രാജാ തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാതി ‘‘വേദേസു ഈദിസം ആഗതം ഭവിസ്സതീതി ഏവം, ഭന്തേ’’തി രാജാ തസ്സ പുരോഹിതസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ. ഉസുമജാതഹദയോതി ഉത്തത്തഹദയോ. നാസികാനം അപ്പഹോന്തേ മുഖേന അസ്സസന്തോ.

വിജിതജയേഹി ആഗന്ത്വാ നക്ഖത്തയുത്തം ആഗമേന്തേഹി നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ജയഖന്ധാവാരട്ഠാനം. ഉദകവുട്ഠിപാതനാദി തസ്മിം പാപകമ്മേ അസമങ്ഗിഭൂതാനമ്പി സമനുഞ്ഞതായ അന്തോകരണത്ഥം കതം. കതഭണ്ഡവുട്ഠീതി ആഭരണവസ്സം. മഹാജനോ സമനുഞ്ഞോ ജാതോതി യോജനാ. മാതുപോസകരാമോതി മാതരി സമ്മാപടിപന്നോ രാമോ നാമ ഏകോ പുരിസോ. അസമങ്ഗിഭൂതാനന്തി അസമനുഞ്ഞാനം.

അവകിരിയാതി അസുസ്സൂസതം പടിച്ച. ഫുലിങ്ഗാനീതി അഗ്ഗികണാനി. പതന്തി കായേതി കായേ ഇതോ ചിതോ നിപതന്തി. ഏതേ കിര നിരയം വിവരിത്വാ മഹാജനസ്സ ദസ്സേന്തി.

യഥാഫാസുകട്ഠാനന്തി മയം കഞ്ചിപി ദേസം ഉദ്ദിസ്സ ന ഗച്ഛാമ, യത്ഥ പന വസന്തസ്സ പബ്ബജിതസ്സ ഫാസു ഹോതി, തം യഥാഫാസുകട്ഠാനം ഗച്ഛാമാതി അധിപ്പായോ. സങ്ഘാതി സംഹതാ. ഗണാതി തംതംസേണിഭാവേന ഗണിതബ്ബതായ ഗണാ. ഗണീഭൂതാതി ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ രാസിഭൂതാ. അദിന്നാദാനന്തിആദീസുപി നിരയേ പച്ചിത്വാ മനുസ്സലോകം ആഗതസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി സമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേസ്സാമി. നേസം കത്തബ്ബന്തി ചിന്തേസീതി യോജനാ. കിം ചിന്തേസി? ആഘാതം ഉപ്പാദേത്വാ അനത്ഥകരണൂപായം. തേനാഹ ‘‘സോ ധമ്മകഥാപരിയോസാനേ’’തിആദി. നാഗബലപിച്ഛില്ലാദീനന്തി നാഗബലസാസപഅങ്കോലതേലകണികാരനിയ്യാസാദീനം ചിക്ഖല്ലാനം. വിഹേഠയിംസു നിരയാദികഥാഹി ഘട്ടേന്താ. ഛദ്വാരാരമ്മണേതി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ദ്വാരാനം ആരമ്മണഭൂതേ രൂപാദിവിസയേ.

നവ വുട്ഠിയോതി ഉദകവുട്ഠി സുമനപുപ്ഫവുട്ഠി മാസകവുട്ഠി കഹാപണവുട്ഠി ആഭരണവുട്ഠി ആവുധവുട്ഠി അങ്ഗാരവുട്ഠി പാസാണവുട്ഠി വാലികാവുട്ഠീതി ഇമാ നവ വുട്ഠിയോ. അവഞ്ചയീതി സക്കാരം കരോന്തോ വിയ ഹുത്വാ അസക്കാരം കരോന്തോ അനത്ഥചരണേന വഞ്ചയി. അദൂസകേതി അനപരാധേ.

‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞാ’’തി ജാതകട്ഠകഥാദീസു (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൫.മാതങ്ഗജാതകവണ്ണനാ) ആഗതം, ഇധ പന ‘‘സേട്ഠിധീതാ’’തി. വാരേയ്യത്ഥായാതി ആവാഹത്ഥായ, അസ്സാതി പേസിതപുഗ്ഗലസ്സ. താദിസേന നീചകുലസംവത്തനിയേന കമ്മുനാ ലദ്ധോകാസേന ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്തോ.

ചമ്മഗേഹേതി ചമ്മേന ഛാദിതേ ഗേഹേ. മാതങ്ഗോത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി ജാതിസമുദാഗതം. തന്തി ഘണ്ടം. വാദേന്തോ താലനേന സദ്ദം കരോന്തോ. മഹാപഥം പടിപജ്ജി ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഗേഹദ്വാരസമീപേന.

തസ്സാ വേയ്യാവച്ചകരാ ചേവ ഉപട്ഠാകമനുസ്സാ പടിബദ്ധാ ച സുരാസോണ്ഡാദയോ ജാണുകപ്പരാദീഹി സുകോട്ടിതം കോട്ടിതഭാവേന മുച്ഛം ആപന്നത്താ മതോതി സഞ്ഞായ ഛഡ്ഡേസും.

അഥ ബോധിസത്തോ ആയുഅവസേസസ്സ അത്ഥിതായ മന്ദമന്ദേ വാതേ വായന്തേ ചിരേന സഞ്ഞം പടിലഭതി. തേനാഹ ‘‘മഹാപുരിസോ’’തിആദി. ഗേഹങ്ഗണേതി ഗേഹസ്സ മഹാദ്വാരതോ ബഹി വിവടങ്ഗണേ. പതിതോതി പാതം കത്വാ ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തിം അന്തരം കത്വാ അനുപ്പവേസേന നിപന്നോ. ദിട്ഠമങ്ഗലികായാതി ദിട്ഠമങ്ഗലികാകാരണേന.

യസന്തി വിഭവം കിത്തിസദ്ദഞ്ച. ചന്ദന്തി ചന്ദമണ്ഡലം, ചന്ദവിമാനന്തി അത്ഥോ. ഉച്ഛിട്ഠഗേഹേതി പരേഹി പരിഭുത്തഗേഹേ. മണ്ഡപേതി നഗരമജ്ഝേ മഹാമണ്ഡപേ.

ഖീരമണിമൂലന്തി ഖീരമൂലം, പാദേസു ബദ്ധമണിമൂലഞ്ച. യാവതാ വാചുഗ്ഗതാ പരിയത്തീതി യത്തകോ മനുസ്സവചീദ്വാരതോ ഉഗ്ഗതോ നിക്ഖന്തോ പവത്തോ, യംകിഞ്ചി വചീമയന്തി അത്ഥോ. ആകാസങ്ഗണേതി വിവടങ്ഗണേ.

ദുമ്മവാസീതി ധൂമോ ധൂസരോ, അനഞ്ജിതാമണ്ഡിതോതി അധിപ്പായോ. ഓതല്ലകോതി നിഹീനജ്ഝാസയോ, അപ്പാനുഭാവോതി അത്ഥോ. പടിമുഞ്ച കണ്ഠേതി യാവ ഗലവാടകാ പാരുപിത്വാ. കോ രേ തുവന്തി അരേ കോ നാമ ത്വം.

പകതന്തി പടിയത്തം നാനപ്പകാരതോ അഭിസങ്ഖതം. ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡന്തി അന്തരഘരം ഉപഗമ്മ ഠത്വാ ലദ്ധബ്ബപിണ്ഡം, ഭിക്ഖാഹാരന്തി അത്ഥോ. ലഭതന്തി ലച്ഛതു. സപാകോതി മഹാസത്തോ ജാതിവസേന യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികരോതി.

അത്ഥത്ഥിതം സദ്ദഹതോതി സമ്പരായികസ്സ അത്ഥസ്സ അത്ഥിഭാവം സദ്ദഹന്തസ്സ. അപേഹീതി അപഗച്ഛ. ഏത്തോതി ഇമസ്മാ ഠാനാ. ജമ്മാതി ലാമക.

അനൂപഖേത്തേതി അജങ്ഗലേ ഉദകസമ്പന്നേ ഖേത്തേ ഫലവിസേസം പച്ചാസീസന്താ. ഏതായ സദ്ധായ ദദാഹി ദാനന്തി നിന്നം ഥലഞ്ച പൂരേന്തോ മേഘോ വിയ ഗുണവന്തേ നിഗ്ഗുണേ ച ദാനം ദേഹി, ഏവം ദേന്തോ ച അപ്പേവ ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേതി. ദക്ഖിണേയ്യേതി സീലാദിഗുണസമന്നാഗതേ.

താനീതി തേ ബ്രാഹ്മണാ. വേണുപദരേനാതി വേളുവിലീവേന.

ഗിരിം നഖേന ഖണസീതി പബ്ബതം അത്തനോ നഖേന ഖണന്തോ വിയ അഹോസി. അയോതി കാലലോഹം. പദഹസീതി അഭിഭവസി, അത്തനോ സരീരേന അഭിഭവന്തോ വിയ അഹോസി.

ആവേധിതന്തി ചലിതം വിപരിവത്തേത്വാ ഠിതം. പിട്ഠിതോതി പിട്ഠിപസ്സേന. ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യന്തി അകമ്മക്ഖമം ബാഹുദ്വയം ഥദ്ധം സുക്ഖദണ്ഡകം വിയ കേവലം പസാരേതി, ന സമിഞ്ജേതി, സേതാനി അക്ഖീനി പരിവത്തനേന കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ അദിസ്സനതോ.

ജീവിതന്തി ജീവനം.

വേഹായസന്തി ആകാസേ. പഥദ്ധുനോതി പഥഭൂതദ്ധുനോ വിയ.

സഞ്ഞമ്പി ന കരോതീതി ‘‘ഇമേ കുലപ്പസുതാ’’തി സഞ്ഞാമത്തമ്പി ന കരോതി. ദന്തകട്ഠകുച്ഛിട്ഠകന്തി ഖാദിതദന്തകട്ഠത്താ വുത്തം. ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതി അപ്പദുട്ഠപദോസഭാവതോ, മഹാസത്തസ്സ തദാ ഉക്കംസഗതഖേത്തഭാവതോ. ഇദ്ധിവിസയോ നാമ അചിന്തേയ്യോ, തസ്മാ കഥം സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗന്തും നാദാസീതി ന ചിന്തേതബ്ബം. അരുണുഗ്ഗം ന പഞ്ഞായതീതി തസ്മിം പദേസേ അരുണപഭാ ന പഞ്ഞായതി, അന്ധകാരോ ഏവ ഹോതി.

യക്ഖാവട്ടോ നു ഖോ അയം കാലവിപരിയായോ. മഹാപഞ്ഞന്തി മഹന്താനം പഞ്ഞാനം അധിട്ഠാനഭൂതം. ജനപദസ്സ മുഖം പസ്സഥാതി ഇമസ്സ ജനപദവാസിനോ ജനസ്സ ഉപദ്ദവേന മങ്കുഭൂതം മുഖം പസ്സഥ.

ഏതസ്സ കഥാ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതീതി യാഹി തേന പാരമിതാപരിഭാവനസമിദ്ധാഹി നാനാസമാപത്തിവിഹാരപരിപൂരിതാഹി സീലദിട്ഠിസമ്പദാഹി സുസങ്ഖതസന്താനേ മഹാകരുണാധിവാസേ മഹാസത്തേ അരിയൂപവാദകമ്മഅഭിസപസങ്ഖാതാ ഫരുസവാചാ പവത്തിതാ, സാ അഭിസപി തസ്സ ഖേത്തവിസേസഭാവതോ തസ്സ ച അജ്ഝാസയഫരുസതായ ദിട്ഠധമ്മവേദനിയകമ്മം ഹുത്വാ സചേ സോ മഹാസത്തം ന ഖമാപേതി, സത്തമേ ദിവസേ വിപച്ചനസഭാവം ജാതം, ഖമാപിതേ പന മഹാസത്തേ പയോഗസമ്പത്തി പടിബാഹിതത്താ അവിപാകധമ്മതം ആപജ്ജതി അഹോസികമ്മഭാവതോ. അയഞ്ഹി അരിയൂപവാദപാപസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനിയസ്സ ധമ്മതാ, തേന വുത്തം ‘ഏതസ്സ കഥാ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതീ’തിആദി. മഹാസത്തോ പന തം തസ്സ ഉപരി പതിതും ന അദാസി, ഉപായേന മോചേസി. തേന വുത്തം ചരിയാപിടകേ (ചരിയാ. ൨.൬൪) –

‘‘യം സോ തദാ മം അഭിസപി, കുപിതോ ദുട്ഠമാനസോ;

തസ്സേവ മത്ഥകേ നിപതി, യോഗേന തം പമോചയി’’ന്തി.

യഞ്ഹി തത്ഥ സത്തമേ ദിവസേ ബോധിസത്തേന സൂരിയുഗ്ഗമനനിവാരണം കതം, അയമേത്ഥ യോഗോതി അധിപ്പേതോ. യോഗേന ഹി ഉബ്ബള്ഹാ സരാജികാ പരിസാ നഗരവാസിനോ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം താപസം ആനേത്വാ ഖമാപേസും. സോ ച ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ തസ്മിം ചിത്തം പസാദേസി. യം പനസ്സ മത്ഥകേ മത്തികാപിണ്ഡസ്സ ഠപനം, തസ്സ ച സത്തധാ ഫാലനം കതം, തം മനുസ്സാനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം. അഞ്ഞഥാ ഹി – ‘‘ഇമേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ചിത്തസ്സ വസേ വത്തന്തി, ന പന ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്താപേന്തീ’’തി മഹാസത്തമ്പി തേന സദിസം കത്വാ ഗണ്ഹേയ്യും, തദസ്സ തേസം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി. തേനാഹ ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി.

ലോഹകൂടവസ്സന്തി അയഗുളവസ്സം. തദാ ഹി രതനമത്താനി ദിയഡ്ഢരതനമത്താനിപി തിഖിണംസാനി അയഗുളമണ്ഡലാനി ഇതോ ചിതോ ച നിപതന്താ മനുസ്സാനം സരീരാനി ഖണ്ഡഖണ്ഡകാനി അകംസു. കലലവസ്സന്തി തനുകകദ്ദമപടലകദ്ദമം. ഉപഹച്ചാതി ആഘാടേത്വാ. തദേവ മജ്ഝാരഞ്ഞം.

൬൭. അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിച്ചകരണം. കാരണേഹി ദ്വീഹി അനിയ്യാനികസാസനേ ഠിതാനം അത്തനോ സാവകത്തം ഉപഗതേ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹാനി ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

൬൯. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൧൨) അനുപുബ്ബിയാ അനുപുബ്ബം കഥേതബ്ബകഥം, കാ പന സാ? ദാനാദികഥാ. ദാനകഥാ താവ പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസാധാരണത്താ സുകരത്താ സീലേ പതിട്ഠാനസ്സ ഉപായഭാവതോ ച ആദിതോവ കഥിതാ. പരിച്ചാഗസീലോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു നിസ്സങ്ഗഭാവതോ സുഖേനേവ സീലാനി സമാദിയതി, തത്ഥ ച സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി. സീലേന ദായകപടിഗ്ഗഹണവിസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ, കിരിയധമ്മം വത്വാ അകിരിയധമ്മവചനതോ, ഭോഗയസസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥാ കഥിതാ. തഞ്ച സീലം വട്ടനിസ്സിതം, അയം ഭവസമ്പത്തി തസ്സ ഫലന്തി ദസ്സനത്ഥം, ഇമേഹി ച ദാനസീലമയേഹി പണീതചരിയഭേദഭിന്നേഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ഏതാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു പണീതതരാദിഭേദഭിന്നാ അപരിമേയ്യാ ഭോഗഭവസമ്പത്തിയോതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥാ. സ്വായം സഗ്ഗോ രാഗാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠോ സബ്ബദാ അനുപക്കിലിട്ഠോ അരിയമഗ്ഗോതി ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോ, മഗ്ഗഞ്ച കഥേന്തേന തദധിഗമൂപായസന്ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗപരിയാപന്നാപി പഗേവ ഇതരേ സബ്ബേപി കാമാ നാമ ബഹ്വാദീനവാ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ വിപരിണാമധമ്മാതി കാമാനം ആദീനവോ. ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസഞ്ഹിതാതി തേസം ഓകാരോ ലാമകഭാവോ, സബ്ബേപി ഭവാ കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതാതി തത്ഥ സംകിലേസോ. സബ്ബസോ കിലേസവിപ്പമുത്തം നിബ്ബാനന്തി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ ച കഥേതബ്ബോതി അയമത്ഥോ മഗ്ഗന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

സുഖാനം നിദാനന്തി ദിട്ഠധമ്മികാനം സമ്പരായികാനം നിബ്ബാനസഞ്ഹിതാനഞ്ചാതി സബ്ബേസമ്പി സുഖാനം കാരണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ലോകേ ഭോഗസുഖം നാമ, തം സബ്ബം ദാനനിദാനന്തി പാകടോ അയമത്ഥോ. യം പന ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപടിസംയുത്തം സുഖം, തസ്സപി ദാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സമ്പത്തീനം മൂലന്തി യാ ഇമാ ലോകേ പദേസരജ്ജസിരിസ്സരിയസത്തരതനസമുജ്ജലചക്കവത്തിസമ്പദാതി ഏവംപഭേദാ മാനുസികാ സമ്പത്തിയോ, യാ ച ചാതുമഹാരാജാദിഗതാ ദിബ്ബാ സമ്പത്തിയോ, യാ വാ പനഞ്ഞാപി സമ്പത്തിയോ, താസം സബ്ബാസം ഇദം മൂലകാരണം. ഭോഗാനന്തി ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗോ’’ന്തി ലദ്ധനാമാനം മനാപിയരൂപാദീനം, തന്നിസ്സയാനം വാ ഉപഭോഗസുഖാനം, പതിട്ഠാ നിച്ചലാധിട്ഠാനതായ. വിസമഗതസ്സാതി ബ്യസനപ്പത്തസ്സ. താണന്തി രക്ഖാ തതോ പരിപാലനതോ. ലേണന്തി ബ്യസനേഹി പരിപാതിയമാനസ്സ ഓലീയനപദേസോ. ഗതീതി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം. പരായണന്തി പടിസരണം. അവസ്സയോതി വിനിപതിതും അദേന്തോ നിസ്സയോ. ആരമ്മണന്തി ഓലുബ്ഭാരമ്മണം.

രതനമയസീഹാസനസദിസന്തി സബ്ബരതനമയസത്തങ്ഗമഹാസീഹാസനസദിസം, മഹഗ്ഘം ഹുത്വാ സബ്ബസോ വിനിപതിതും അപ്പദാനതോ. മഹാപഥവിസദിസം ഗതഗതട്ഠാനേ പതിട്ഠാസമ്ഭവതോ. യഥാ ദുബ്ബലസ്സ പുരിസസ്സ ആലമ്ബനരജ്ജു ഉത്തിട്ഠതോ തിട്ഠതോ ച ഉപത്ഥമ്ഭോ, ഏവം ദാനം സത്താനം സമ്പത്തിഭവേ ഉപപത്തിയാ ഠിതിയാ ച പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസ’’ന്തി. ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേനാതി ദുഗ്ഗതിദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന. സമസ്സാസനട്ഠേനാതി ലോഭമച്ഛരിയാദിപടിസത്തുപദ്ദവതോ സമ്മദേവ അസ്സാസനട്ഠേന. ഭയപരിത്താണട്ഠേനാതി ദാലിദ്ദിയഭയതോ പരിപാലനട്ഠേന. മച്ഛേരമലാദീഹീതി മച്ഛേരലോഭദോസഇസ്സാമിച്ഛാദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദി ചിത്തമലേഹി. അനുപലിത്തട്ഠേനാതി അനുപക്കിലിട്ഠതായ. തേസന്തി മച്ഛേരമലാദീനം. ഏതേസം ഏവ ദുരാസദട്ഠേന. അസന്താസനട്ഠേനാതി അസന്താസഹേതുഭാവേന. യോ ഹി ദായകോ ദാനപതി, സോ സമ്പതിപി ന കുതോചി സന്തസതി, പഗേവ ആയതിം. ബലവന്തട്ഠേനാതി മഹാബലവതായ. ദായകോ ഹി ദാനപതി സമ്പതി പക്ഖബലേന ബലവാ ഹോതി, ആയതിം പന കായബലാദീഹി. അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേനാതി ‘‘വുഡ്ഢികാരണ’’ന്തി അഭിസമ്മതഭാവേന. വിപത്തിതോ സമ്പത്തിയാ നയനം ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനം.

ഇദാനി മഹാബോധിചരിയഭാവേനപി ദാനഗുണം ദസ്സേതും ദാനം നാമേതന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്താനം നിയ്യാദേന്തേനാതി ഏതേന ദാനഫലം സമ്മദേവ പസ്സന്താ മഹാപുരിസാ അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജന്തി, തസ്മാ കോ നാമ വിഞ്ഞുജാതികോ ബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി സങ്ഗം കരേയ്യാതി ഓവാദം ദേതി. ഇദാനി യാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച ഉക്കംസഗതാ സമ്പത്തിയോ, താ സബ്ബാ ദാനതോയേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദാനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കമാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ അത്തഹിതായ ഏവ, ചക്കവത്തിസമ്പത്തി പന അത്തഹിതായ ച പരഹിതായ ചാതി ദസ്സേതും സാ താസം പരതോ വുത്താ. ഏതാ ലോകിയാ, ഇമാ പന ലോകുത്തരാതി ദസ്സേതും ‘‘സാവകപാരമീഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. താസുപി ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠതരുക്കട്ഠതമമേവ ദസ്സേതും കമേന ഞാണത്തയം വുത്തം. തേസം പന ദാനസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏതേനേവ തസ്സ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിയാപി പച്ചയഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ദാനഞ്ച നാമ ഹിതജ്ഝാസയേന, പൂജാവസേന വാ അത്തനോ സന്തകസ്സ പരേസം പരിച്ചജനം, തസ്മാ ദായകോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പരേസം സന്തകം ഹരിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതന്തി ആഹ – ‘‘ദാനം ദദന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതീ’’തി. സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി സോഭാവിസേസാവഹത്താ സീലസ്സ. സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപീ’’തിആദികാ (ധ. പ. ൫൫; മി. പ. ൪.൧.൧) ഗാഥാ – ‘‘ഗന്ധോ ഇസീനം ചിരദിക്ഖിതാനം, കായാ ചുതോ ഗച്ഛതി മാലുതേനാ’’തിആദികാ (ജാ. ൨.൧൭.൫൫) ജാതകഗാഥായോ ച ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ, സീലഞ്ഹി സത്താനം ആഭരണഞ്ചേവ അലങ്കാരോ ച ഗന്ധവിലേപനഞ്ച ദസ്സനീയഭാവാവഹഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സീലാലങ്കാരേന ഹീ’’തിആദി.

അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ഇദം മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി സമാദാനസീലം സന്ധായാഹ. തേനാഹ സക്കോ ദേവരാജാ –

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫; ൨.൨൨.൪൨൯; ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬);

ഇട്ഠോതി സുഖോ. കന്തോതി കമനീയോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. തം പന തസ്സ ഇട്ഠാദിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘നിച്ചമേത്ഥ കീളാ’’തിആദി വുത്തം.

ദോസോതി അനിച്ചതാദിനാ അപ്പസ്സാദാദിനാ ച ദൂസിതഭാവോ, യതോ തേ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം നാരാധേന്തി. അഥ വാ ആദീനം വാതി പവത്തേതീതി ആദീനവോ, പരമകപണതാ. തഥാ ച കാമാ യഥാഭൂതം പച്ചവേക്ഖന്താനം പച്ചുപതിട്ഠന്തി. ലാമകഭാവോതി അസേട്ഠേഹി സേവിതബ്ബോ, സേട്ഠേഹി ന സേവിതബ്ബോ നിഹീനഭാവോ. സംകിലിസ്സനന്തി വിബാധകതാ ഉപതാപതാ ച.

നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസന്തി ഏത്ഥ യത്തകാ കാമേസു ആദീനവാ, തപ്പടിപക്ഖതോ തത്തകാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസാ. അപിച – ‘‘നേക്ഖമ്മം നാമേതം അസമ്ബാധം അസംകിലിട്ഠം നിക്ഖന്തം കാമേഹി, നിക്ഖന്തം കാമസഞ്ഞായ, നിക്ഖന്തം കാമവിതക്കേഹി, നിക്ഖന്തം കാമപരിളാഹേഹി, നിക്ഖന്തം ബ്യാപാദസഞ്ഞായാ’’തിആദിനാ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൨൬; ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬) നയേന നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസേ പകാസേസി, പബ്ബജ്ജായ ഝാനാദീസു ച ഗുണേ വിഭാവേസി വണ്ണേസി. കല്ലചിത്തന്തി ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരിദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമനേന കമ്മക്ഖമചിത്തം. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ അസ്സദ്ധിയാദയോ ചിത്തസ്സ രോഗഭൂതാ, തദാ തേ വിഗതാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അരോഗചിത്ത’’ന്തി. ദിട്ഠിമാനാദികിലേസവിഗമേന മുദുചിത്തം. കാമച്ഛന്ദാദിവിഗമേന വിനീവരണചിത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയം ഉളാരപീതിപാമോജ്ജയോഗേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ പസന്നചിത്തം. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസീതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ കല്ലചിത്തന്തി കാമച്ഛന്ദവിഗമേന അരോഗചിത്തം. മുദുചിത്തന്തി ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന അകഥിനചിത്തം. വിനീവരണചിത്തന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന വിക്ഖേപസ്സ വിഗതത്താ തേന അപിഹിതചിത്തം. ഉദഗ്ഗചിത്തന്തി ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹിതവസേന അലീനചിത്തം. പസന്നചിത്തന്തി വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയം അധിമുത്തചിത്തന്തി ഏവമേത്ഥ സേസപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ഉപമാവസേന ഉപാലിസ്സ സംകിലേസപ്പഹാനം അരിയമഗ്ഗനിപ്ഫാദനഞ്ച ദസ്സേതി. അപഗതകാളകന്തി വിഗതകാളകം. സമ്മദേവാതി സുട്ഠു ഏവ. രജനന്തി നീലപീതാദിരങ്ഗജാതം. പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ പഭസ്സരം ഭവേയ്യ. തസ്മിംയേവ ആസനേതി തിസ്സം ഏവ നിസജ്ജായം. ഏതേനസ്സ ലഹുവിപസ്സകതാ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സുഖപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ച ദസ്സിതാ ഹോതി. വിരജന്തി അപായഗമനീയരാഗരജാദീനം വിഗമേന വിരജം. അനവസേസദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമലാപഗമേന വീതമലം. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനന്തി കസ്മാ വുത്തം? നനു മഗ്ഗഞാണം അസങ്ഖതധമ്മാരമ്മണന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പടിവിജ്ഝന്തന്തി അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝന്തം. തേനാഹ ‘‘കിച്ചവസേനാ’’തി.

തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – വത്ഥം വിയ ചിത്തം, വത്ഥസ്സ ആഗന്തുകമലേഹി കിലിട്ഠഭാവോ വിയ ചിത്തസ്സ രാഗാദിമലേഹി സംകിലിട്ഠഭാവോ, ധോവനസിലാ വിയ അനുപുബ്ബീകഥാ, ഉദകം വിയ സദ്ധാ, ഉദകേ തേമേത്വാ ഊസഗോമയഛാരികാഭരേഹി കാളകപദേസേ സമ്മദ്ദിത്വാ വത്ഥസ്സ ധോവനപയോഗോ വിയ സദ്ധാസിനേഹേന തേമേത്വാ സതിസമാധിപഞ്ഞാഹി ദോസേ സിഥിലേ കത്വാ സുതാദിവിധിനാ ചിത്തസ്സ സോധനേ വീരിയാരമ്ഭോ. തേന പയോഗേന വത്ഥേ കാളകാപഗമോ വിയ വീരിയാരമ്ഭേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, രങ്ഗജാതം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തേന സുദ്ധസ്സ വത്ഥസ്സ പഭസ്സരഭാവോ വിയ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ ചിത്തസ്സ മഗ്ഗേന പരിയോദപനന്തി.

ദിട്ഠധമ്മോതി വത്വാ ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി ച ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞാപി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനേസാ വിദിതധമ്മതാ ധമ്മേസു ഏകദേസനാപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേന ചതുസച്ചധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാഹന്തം നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാതി സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ. വിഗതകഥംകഥോതി പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ, കിം നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥംകഥാ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ തപ്പടിപക്ഖേസു സീലാദിഗുണേസു സുപ്പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോ. അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ ന തസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയോ.

൭൧. പണ്ഡിതോതി പഞ്ഞവാ.

൭൨. തേന ഹി സമ്മാതി ദോവാരികേന സദ്ധിം സല്ലപതിയേവ, ‘‘ഏത്ഥേവാ’’തി തേന വുത്തവചനം സുത്വാപി തസ്സ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേന്തോ. കസ്മാ? പരിദേവതായ. തേനാഹ ‘‘ബലവസോകേന അഭിഭൂതോ’’തി.

൭൩. തേനേവാതി യേന ഉത്തരാസങ്ഗേന ആസനം സമ്മജ്ജതി, തേനേവ ഉദരേ പരിക്ഖിപന്തോ ‘‘മാഹം സത്ഥാരം മമ സരീരേന ഫുസി’’ന്തി അന്തരം കരോന്തോ ഉത്തരാസങ്ഗേന തം ഉദരേ പരിക്ഖിപന്തോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ. ‘‘ദത്തപഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൭൧) വിയ ദത്ത-സദ്ദോ ഏത്ഥ ബാലപരിയായോതി ആഹ ‘‘ജളോസി ജാതോ’’തി. ഉപട്ഠാകസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവേനാതി പുബ്ബേ അത്തനോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഇദാനി അനുപട്ഠാകഭാവേന.

൭൫. അവിഞ്ഞാണകം ദാരുസാഖാദിമയം. ബഹലബഹലം പീതാവലേപനം രങ്ഗജാതന്തി അതിവിയ ബഹലം പീതവണ്ണമഞ്ജിട്ഠആദിഅവലേപനരജനം. ഘട്ടേത്വാ ഉപ്പാദിതച്ഛവിം, യാ രങ്ഗം പിവതി. നില്ലോമതന്തി പുനപ്പുനം അനുലിമ്പനേന. ഖണ്ഡഖണ്ഡിതന്തി ഖണ്ഡഖണ്ഡിതഭാവം. രങ്ഗക്ഖമോ രജനിയോ. തേനാഹ ‘‘രാഗമത്തം ജനേതീ’’തി. അനുയോഗന്തി ചോദനം. വീമംസന്തി വിചാരണം. ഥുസേ കോട്ടേത്വാ തണ്ഡുലപരിയേസനം വിയ കദലിയം സാരപരിയേസനം വിയ ച നിഗണ്ഠവാദേ സാരവീമംസനം. തതോ ഏവ ച തം വീമംസന്തോ രിത്തകോ തുച്ഛകോവ ഹോതീതി. സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം ചതുസച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥി, തഞ്ച വീമംസിയമാനം വിഞ്ഞൂനം പീതിസോമനസ്സമേവ ജനേതി, അതപ്പകഞ്ച അസേചനാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചകഥാ ഹീ’’തിആദി. യഥാ യഥാതി യദി ഖന്ധമുഖേന യദി ധാതായതനാദീസു അഞ്ഞതരമുഖേന ബുദ്ധവചനം ഓഗാഹിസ്സതി, തഥാ തഥാ ഗമ്ഭീരഞാണാനംയേവ ഗോചരഭാവതോ ഗമ്ഭീരമേവ ഹോതി. യോ ചേത്ഥ പണ്ഡിതോ നിപുണോ കതപരപ്പവാദോ പണിധായ സബ്ബഥാമേന ചോദനം ആരമ്ഭതി തസ്സ ചോദനാ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ചാലേതും ന സക്കോതി. പുന സുചിരമ്പി കാലം വിചാരേന്തേസുപി വിമദ്ദക്ഖമതോ, ഏവം തഥാഗതവാദോ സ്വാഖ്യാതഭാവതോതി ആഹ ‘‘അനുയോഗക്ഖമോ വിമജ്ജനക്ഖമോ ചാ’’തി.

൭൬. വിസയപരിഞ്ഞാണേന ദഹതി പടിപക്ഖേ സോധേതീതി ധീരോ, സ്വായമസ്സ ധീരഭാവോ സബ്ബസോ സമ്മോഹവിദ്ധംസനതായാതി ആഹ – ‘‘യാ പഞ്ഞാ…പേ… തേന സമന്നാഗതസ്സാ’’തി. പഭിന്നഖീലസ്സാതി സമുച്ഛിന്നസബ്ബചേതോഖീലസ്സ, കിലേസമച്ചുമാരവിജയേനേവ അഭിസങ്ഖാരഖന്ധമാരാ ജിതാവ ഹോന്തീതി തേസം ദ്വിന്നം ഇധ അഗ്ഗഹണം. ഈഘ-സദ്ദോ ദുക്ഖപരിയായോതി ആഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖസ്സാ’’തി. തത്ഥ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനപ്പത്തിയാ കിലേസേന നിദ്ദുക്ഖതാ, അനുപാദിസേസനിബ്ബാനപ്പത്തിയാ വിപാകദുക്ഖേന നിദ്ദുക്ഖതാ. രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനാദിവസേന വിവിധം ഈസനതോ വീസം, വീസമേവ വേസം, രാഗാദീതി ആഹ – ‘‘വേസന്തരസ്സാതി രാഗാദിവീസം തരിത്വാ വിതരിത്വാ ഠിതസ്സാ’’തി.

തുസിതസ്സാതി കരുണായനവസേന തുസിയാ ഇതസ്സ സംവത്തസ്സ. ഏവം സതി ‘‘മുദിതസ്സാ’’തി ഇദം പുനരുത്തമേവ ഹോതി. മനുജസ്സാതി പഠമായ ജാതിയാ ഭഗവാ മനുസ്സജാതിയോ ഹുത്വാ വുത്താനം വക്ഖമാനാനഞ്ച വസേന സദേവകം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ അച്ഛരിയോ ഭഗവാതി ദസ്സേതി. സദേവകം ലോകം സംസാരതോ നിബ്ബാനസുഖം നരതി നേതി പാപേതീതി നരോ, നായകോതി അത്ഥോ, തസ്സ നരസ്സ, തേനാഹ ‘‘പുനരുത്ത’’ന്തി. ‘‘മനുജസ്സാ’’തി വത്വാ ‘‘നരസ്സാ’’തി പുനരുത്തം പദം. അത്ഥവസേന അഞ്ഞഥാ വുച്ചമാനേ ഏകേകഗാഥായ ദസഗുണാ നപ്പഹോന്തി, ന പൂരേന്തീതി അത്ഥോ.

വിനേതീതി വിനയോ, വിനയോ ഏവ വേനേയികോതി ആഹ ‘‘സത്താനം വിനായകസ്സാ’’തി. വിഞ്ഞൂനം രുചിം രാതി, ഈരേതീതി വാ രുചിരോ, സ്വായമസ്സ രുചിരഭാവോ കുസലതായാതി ആഹ ‘‘സുചിധമ്മസ്സാ’’തി. പഭാസകസ്സാതി ഞാണാലോകേന പഭസ്സരഭാവകരസ്സ. നിസ്സങ്ഗസ്സാതി അട്ഠസുപി പരിസാസു, സദേവേ വാ സബ്ബസ്മിം ലോകേ അഗ്ഗണ്ഹാപനപരിച്ചാഗേന നിസ്സടസ്സ. ഗമ്ഭീരഗുണസ്സാതി പരേസം ഞാണേന അപ്പതിട്ഠഭാവാ ഗമ്ഭീരഗുണസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേവ ധമ്മാ ഗമ്ഭീരാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൮). അരിയായ വാ തുണ്ഹീഭാവേന മോനപ്പത്തസ്സ. ധമ്മേ ഠിതസ്സാതി ധമ്മകായേ സുപ്പതിട്ഠിതസ്സ. സംവുതത്തസ്സാതി അരക്ഖിയകായസമാചാരാദിതായ സംവുതസഭാവസ്സ.

ആഗും ന കരോതീതിആദീഹി ചതൂഹി കാരണേഹി, പന്തസേനാസനസ്സാതി വിവിത്തസേനാസനസ്സ. പടിമന്തനപഞ്ഞായാതി സബ്ബപരപ്പവാദാനം വിപരാവത്തമന്തനപഞ്ഞായ. മോനം വുച്ചതി ഞാണം സബ്ബതോ കിലേസാനം നിധുനനതോ.

ഇസിസത്തമസ്സാതി സബ്ബഇസീസു ജേട്ഠസ്സ സാധുതമസ്സ. സേട്ഠപ്പത്തസ്സാതി സേട്ഠം ഉത്തമം സമ്മാസമ്ബോധിം പത്തസ്സ. അക്ഖരാദീനീതി അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാര-നിരുത്തിനിദ്ദേസ-സംകാസനപകാസന-വിവരണ-വിഭജനുത്താനീകരണാനീതി ബ്യഞ്ജനത്ഥപദാനി. സമോധാനേത്വാ വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം പകാസനതോ കഥനതോ പദകസ്സ. പുരി-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബേ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ – ‘‘പുരിന്ദദസ്സാതി സബ്ബപഠമം ധമ്മദാനദായകസ്സാ’’തി. ഭഗവാ അസയ്ഹം സഹിതും സമത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമത്ഥസ്സാ’’തി. തേനാഹ – ‘‘തഥാഗതം ബുദ്ധമസയ്ഹസാഹിന’’ന്തി (ഇതിവു. ൩൮). തേ പത്തസ്സാതി തേ ഗുണേ അനവസേസതോ പത്തസ്സ. വിത്ഥാരേത്വാ സംകിലേസവോദാനധമ്മം ബ്യാകരോതീതി ബ്യാകരണോ, ബ്യാകരണോ ഏവ വേയ്യാകരണോ. തന്തിപദന്തി തന്തിം ആരോപേത്വാ ഠപിതം പദം.

തണ്ഹാബന്ധനേന സബ്ബേന വാ കിലേസബന്ധനേന അബദ്ധസ്സ. മഹാപഞ്ഞായാതി മഹാനുഭാവായ പഞ്ഞായ, മഹാവിസയായ വാ പഞ്ഞായ. സബ്ബാ ഹി ഭഗവതോ പഞ്ഞാ മഹാനുഭാവാ, യഥാസകം വിസയേ മഹാവിസയാ ച ഏകാദിവസേന അനവസേസതോ മഹാവിസയാ നാമ സബ്ബഞ്ഞുതാവ. ആനുഭാവദസ്സനട്ഠേനാതി അച്ഛരിയാചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യസ്സ അത്തനോ ആനുഭാവസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സനട്ഠേന. യക്ഖസ്സാതി വാ ലോകേന പൂജനീയസ്സ. അയം ഉപാസകോ ഖുജ്ജുത്തരാ വിയ ഉപാസികാ സേഖപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോതി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ പടിസമ്ഭിദാ ആഗതാ’’തി. കിലേസപ്പഹാനവണ്ണം കഥേന്തോതി കിലേസപ്പഹാനം വിസയം നിമിത്തം കത്വാ വണ്ണം കഥേന്തോ.

൭൭. സമ്പിണ്ഡിതാതി സന്നിചിതാ, ഗന്ഥിതാതി അത്ഥോ. ഇമേ സത്താതി യം യദേവ പരിബ്ഭമന്താ സത്താ. അത്തനോവ ചിന്തയന്തീതി അവീതതണ്ഹതായ സകംയേവ പയോജനം ചിന്തേന്തി. തഥാ ഹി മതേ ഞാതകേ അനുസോചന്താപി തേഹി സാധേതബ്ബസ്സ അത്തനോ പയോജനസ്സേവ വസേന അനുസോചന്തി. ഉണ്ഹം അഹോസീതി ബലവതാ ചിത്തസ്സ സന്താപേന സന്തത്തം അബ്ഭന്തരം ഹദയട്ഠാനം ഖദിരങ്ഗാരസന്താപിതം വിയ ഉണ്ഹം അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ലോഹിതം വിലീയിത്ഥാ’’തി. പത്തമത്തന്തി ഏകപത്തപൂരമത്തം. അഭിസമയസാധികായ ചതുസച്ചദേസനായ സങ്ഖേപേനേവ ദേസിതത്താ ആഹ – ‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വസേന ധമ്മദേസനാ പരിനിട്ഠിതാ’’തി.

ഉപാലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.