൨. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. അവിദൂരേതി ഇമിനാ പാളിയം ‘‘വേസാലിയ’’ന്തി ഇദം സമീപേ ഭുമ്മവചനന്തി ദസ്സേതി. സാരപ്പത്തകുലഗണനായാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൧൧.൧൬) മഹാസാരമഹപ്പത്തകുലഗണനായ. ദസമേ ഠാനേതി അഞ്ഞേ അഞ്ഞേതി ദസഗണനട്ഠാനേ. അട്ഠകനഗരേ ജാതോ ഭവോ അട്ഠകനാഗരോ. കുക്കുടാരാമോതി പാടലിപുത്തേ കുക്കുടാരാമോ, ന കോസമ്ബിയം.

൧൮. പകതത്ഥനിദ്ദേസോ ത-സദ്ദോതി തസ്സ ‘‘ഭഗവതാ’’തിആദീഹി പദേഹി സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തസ്സ യേന അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവേന ഭഗവാ പകതോ അധിഗതോ സുപാകടോ ച, തം അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സദ്ധിം ആഗമനീയപടിപദായ അത്ഥഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ സോ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. സതിപി ഞാണദസ്സന-സദ്ദാനം ഇധ പഞ്ഞാവേവചനഭാവേ തേന തേന വിസേസേന തേസം വിസയവിസേസേ പവത്തിദസ്സനത്ഥം അസാധാരണഞാണവിസേസവസേന വിജ്ജാത്തയവസേന വിജ്ജാഅഭിഞ്ഞാനാവരണഞാണവസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണമംസചക്ഖുവസേന പടിവേധദേസനാഞാണവസേന ച തദത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസയാനുസയം ജാനതാ ആസയാനുസയഞാണേന സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണേഹി. പുബ്ബേനിവാസാദീഹീതി പുബ്ബേനിവാസാസവക്ഖയഞാണേഹി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാതി ദേസേതബ്ബധമ്മാനം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിഭേദം ധമ്മദേസനാപഞ്ഞായ യാഥാവതോ പസ്സതാ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം, പഞ്ചവിധമാരാനം വാ, സാസനസ്സ വാ പച്ചത്ഥികാനം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം തേസം പന ഹനനം പാടിഹാരിയേഹി അഭിഭവനം അപ്പടിഭാനതാകരണം അജ്ഝുപേക്ഖനമേവ വാ, കേസിവിനയസുത്തഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം.

തഥാ ഠാനാട്ഠാനാദിവിഭാഗം ജാനതാ യഥാകമ്മൂപഗസത്തേ പസ്സതാ, സവാസനാനം ആസവാനം ഖീണത്താ അരഹതാ, അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിതോ അവിപരീതാവബോധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അഥ വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതായ ജാനതാ, കായകമ്മാദിവസേന തിണ്ണം കമ്മാനം ഞാണാനുപരിവത്തിതോ നിസമ്മകാരിതായ പസ്സതാ, ദവാദീനം അഭാവസാധികായ പഹാനസമ്പദായ അരഹതാ, ഛന്ദാദീനം അഹാനിഹേതുഭൂതായ അക്ഖയപടിഭാനസാധികായ സബ്ബഞ്ഞുതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ദസബലഅട്ഠാരസആവേണികബുദ്ധധമ്മവസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

൧൯. അഭിസങ്ഖതന്തി അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസമ്മുഖഭാവേന സമേച്ച സമ്ഭൂയ്യ കതം, സ്വസ്സ കതഭാവോ ഉപ്പാദനേന വേദിതബ്ബോ, ന ഉപ്പന്നസ്സ പടിസങ്ഖരണേനാതി ആഹ ‘‘ഉപ്പാദിത’’ന്തി. തേ ചസ്സ പച്ചയാ ചേതനാപധാനാതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിത’’ന്തി വുത്തന്തി ‘‘ചേതയിതം പകപ്പിത’’ന്തി അത്ഥമാഹ. അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ച ഝാനസ്സ പാതുഭാവദസ്സനമുഖേന വിദ്ധംസനഭാവം ഉല്ലിങ്ഗേതി യഞ്ഹി അഹുത്വാ സമ്ഭവതി, തം ഹുത്വാ പടിവേതി. തേനാഹ പാളിയം ‘അഭിസങ്ഖത’ന്തിആദി. സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോതി സമഥധമ്മേ ഠിതത്താ സമാഹിതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാദയോ പജഹന്തോ അനുക്കമേന തം അനുലോമഞാണം പാപേതാ ഹുത്വാ വിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, നന്ദനട്ഠേന നന്ദീതി. തത്ഥ സുഖുമാ അപേക്ഖാ വുത്താ, യാ ‘‘നികന്തീ’’തി വുച്ചതി.

ഏവം സന്തേതി ഏവം യഥാരുതവസേന ച ഇമസ്സ സുത്തപദസ്സ അത്ഥേ ഗഹേതബ്ബേ സതി. സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോതി അനാഗാമിഫലം നിബ്ബത്തേത്വാ തദത്ഥായ സമഥവിപസ്സനാപി അനിബ്ബത്തേത്വാ കേവലം തത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി. കസ്മാ? തേസു സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു ഛന്ദരാഗമത്തേന അനാഗാമിനാ ലദ്ധബ്ബസ്സ അലദ്ധാനാഗാമിഫലേന ലദ്ധബ്ബത്താ തഥാ സതി തേന അനാഗാമിഫലമ്പി ലദ്ധബ്ബമേവ നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അനാഗാമിഫലം പടിവിദ്ധം ഭവിസ്സതീ’’തി. സഭാവതോ രസിതബ്ബത്താ അവിപരീതോ അത്ഥോ ഏവ അത്ഥരസോ. അഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോതി വിനിപാതികേ സന്ധായാഹ. അഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോതി അസുരകായമാഹ.

സമഥധുരമേവ ധുരം സമഥയാനികസ്സ വസേന ദേസനായ ആഗതത്താ. മഹാമാലുക്യോവാദേ ‘‘വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി പാദകജ്ഝാനം കത്വാ ‘‘സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗത’’ന്തിആദിനാ വിപസ്സനം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൩൩) ആഗതത്താ ‘‘മഹാമാലുക്യോവാദേ വിപസ്സനാവ ധുര’’ന്തി ആഹ. മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൩ ആദയോ; മ. നി. ൧.൧൦൬ ആദയോ) സബ്ബത്ഥകമേവ തിക്ഖതരായ വിപസ്സനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘വിപസ്സനുത്തരം കഥിത’’ന്തി. കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩-൧൫൪) ആനാപാനജ്ഝാനാദിവസേന സവിസേസം സമഥവിപസ്സനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘സമഥുത്തരം കഥിത’’ന്തി.

അപ്പം യാചിതേന ബഹും ദേന്തേന ഉളാരപുരിസേന വിയ ഏകം ധമ്മം പുച്ഛിതേന ‘‘അയമ്പി ഏകധമ്മോ’’തി കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ പുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോ പച്ചേകം വാക്യപരിസമാപനഞായേന. ഏകവീസതി പബ്ബാനി തേഹി ബോധിയമാനായ പടിപദായ ഏകരൂപത്താ പടിപദാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോതി. ഇധ ഇമസ്മിം അട്ഠകനാഗരസുത്തേ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മാനം സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തതായ തത്ഥ സാവകാനം ദുക്കരന്തി ന ചതുത്ഥാരുപ്പവസേനേത്ഥ ദേസനാ ആഗതാതി ചതുന്നം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം, ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം ആരുപ്പാനഞ്ച വസേന ഏകാദസ. പുച്ഛാവസേനാതി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, തേന…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮) ഏവം പവത്തപുച്ഛാവസേന. അമതുപ്പത്തിയത്ഥേനാതി അമതഭാവസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുതായ, സബ്ബാനിപി കമ്മട്ഠാനാനി ഏകരസമ്പി അമതാധിഗമപടിപത്തിയാതി അത്ഥോ, ഏവമേത്ഥ അഗ്ഗഫലഭൂമി അനാഗാമിഫലഭൂമീതി ദ്വേവ ഭൂമിയോ സരൂപതോ ആഗതാ, നാനന്തരിയതായ പന ഹേട്ഠിമാപി ദ്വേ ഭൂമിയോ അത്ഥതോ ആഗതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൨൧. പഞ്ച സതാനി അഗ്ഘോ ഏതസ്സാതി പഞ്ചസതം. സേസം ഉത്താനമേവ.

അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.