൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. സന്ഥാഗാരന്തി അത്ഥാനുസാസനാഗാരം. തേനാഹ – ‘‘ഉയ്യോഗകാലാദീസൂ’’തിആദി. ആദി-സദ്ദേന മങ്ഗലമഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സന്ഥമ്ഭന്തീതി വിസ്സമന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തീതി അത്ഥോ. സഹാതി സന്നിവേസവസേന ഏകജ്ഝം. സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ത്ഥ-കാരസ്സ ന്ഥ-കാരം കത്വാ സന്ഥാഗാരന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സന്ഥരന്തീതി സമ്മന്തനവസേന തിട്ഠന്തി.

തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതീതി ബുദ്ധവചനസ്സ ആഗമനസീസേന അരിയഫലധമ്മാനമ്പി ആഗമനം വുത്തമേവ, തിയാമരത്തിം തത്ഥ വസന്താനം ഫലസമാപത്തിവളഞ്ജനം ഹോതീതി. തസ്മിഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്താ ഹോന്തീതി ചേ? അരിയമഗ്ഗധമ്മാനം തത്ഥ ആഗമനം ഹോതിയേവ.

അല്ലഗോമയേനാതി അച്ഛേന അല്ലഗോമയരസേന. ഓപുഞ്ഛാപേത്വാതി വിലിമ്പിത്വാ. ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹീതി തഗരകുങ്കുമയവനപുപ്ഫതമാലപത്താനി പിസിത്വാ കതഗന്ധേഹി നാനാവണ്ണേതി നീലാദിവസേന നാനാവണ്ണേ, ന ഭിത്തിവിസേസവസേന. ഭിത്തിവിസേസവസേന പന നാനാസണ്ഠാനരൂപമേവ. മഹാപിട്ഠികകോജവകേതി ഹത്ഥിപിട്ഠീസു അത്ഥരിതബ്ബതായ മഹാപിട്ഠികാതി ലദ്ധസമഞ്ഞേ കോജവേതി വദന്തി. കുത്തകേ പന സന്ധായേതം വുത്തം ഹത്ഥത്ഥരണാ ഹത്ഥിരൂപവിചിത്താ. അസ്സത്ഥരകസീഹത്ഥരകാദയോപി അസ്സസീഹരൂപാദിവിചിത്താ ഏവ അത്ഥരകാ, ചിത്തത്ഥരകം നാനാരൂപേഹി ചേവ നാനാവിധമാലാകമ്മാദീഹി ച വിചിത്തം അത്ഥരകം.

ഉപധാനന്തി അപസ്സയനം ഉപദഹിത്വാതി അപസ്സയയോഗ്ഗഭാവേന ഠപേത്വാ ഗന്ധേഹി കതമാലാ ഗന്ധദാമം, തമാലപത്താദീഹി കതം പത്തദാമം. ആദി-സദ്ദേന ഹിങ്ഗുലതക്കോലജാതിഫലജാതിപുപ്ഫാദീഹി കതദാമം സങ്ഗണ്ഹാതി. പല്ലങ്കാകാരേന കതപീഠം പല്ലങ്കപീഠം, തീസു പസ്സേസു, ഏകപസ്സേ ഏവ വാ സഉപസ്സയം അപസ്സയപീഠം, അനപസ്സയം മുണ്ഡപീഠം യോജനാവട്ടേതി യോജനപരിക്ഖേപേ.

സംവിധായാതി അന്തരവാസകസ്സ കോണപദേസഞ്ച ഇതരപദേസഞ്ച സമം കത്വാ വിധായ. തേനാഹ – ‘‘കത്തരിയാ പദുമം കന്തന്തോ വിയാ’’തി തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോതി ഏത്ഥ ച യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപസമ്പദാ വിയ ആകപ്പസമ്പദാപി പരമുക്കംസഗതാ, തസ്മാ തദാ ഭഗവാ ഏവം സോഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവണ്ണപാമങ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ, തത്ഥ അസമേന ബുദ്ധവേസേനാതിആദിനാ തദാ ഭഗവാ ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ നിഗുഹണേ കാരണാഭാവതോ തത്ഥ സന്നിപതിതദേവമനുസ്സനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീനം പസാദജനനത്ഥം അത്തനോ സഭാവപകതികിരിയായേവ കപിലവത്ഥും പാവിസീതി ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനം കായപ്പഭാ നാമ പകതിയാ അസീതിഹത്ഥമത്തമേവ പദേസം ഫരതീതി ആഹ – ‘‘അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസീ’’തി നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ.

സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി മൂലതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗാ ഫുല്ലോ വികസിതോ. പടിപാടിയാ ഠപിതാനന്തിആദി പരികപ്പൂപമാ. യഥാ തം…പേ… അലങ്കതം അഞ്ഞോ വിരോചതി, ഏവം വിരോചിത്ഥ, സമതിംസായ പാരമിതാഹി അഭിസങ്ഖതത്താ ഏവം വിരോചിത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ചവീസതിയാ നദീനന്തി ഗങ്ഗാദീനം ചന്ദഭാഗാപരിയോസാനാനം പഞ്ചവീസതിയാ മഹാനദീനം. സമ്ഭിജ്ജാതി സമ്ഭേദം മിസ്സീഭാവം പത്വാ മുഖദ്വാരേതി സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ.

ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനം അക്ഖീനീതി ചേതം പരികപ്പനവസേന വുത്തം. സഹസ്സേനാതി പദസഹസ്സേന, ഭാണവാരപ്പമാണേന ഗന്ഥേനാതി അത്ഥോ.

കമ്പയന്തോ വസുന്ധരന്തി അത്തനോ ഗുണവിസേസേഹി പഥവീകമ്പം ഉപ്പാദേന്തോ, ഏവംഭൂതോപി അഹേഠയന്തോ പാണാനി. സബ്ബദക്ഖിണത്താ ബുദ്ധാനം ദക്ഖിണം പഠമം പാദം ഉദ്ധരന്തോ. സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ. യദിപി ഭൂമിം സമം ഫുസതി, രജസാനുപലിപ്പതി സുഖുമത്താ ഛവിയാ. നിന്നട്ഠാനം ഉന്നമതീതിആദി ബുദ്ധാനം സുപ്പതിട്ഠിതപാദസങ്ഖാതസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണപടിലാഭസ്സ നിസ്സന്ദഫലം. നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതീതി അതിദൂരേ ഠപേതും ന ഉദ്ധരതി. നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപന്തി അച്ചാസന്നേ ച ഠാനേ അനിക്ഖിപന്തോ നിയ്യാതി. ഹാസയന്തോ സദേവകേ ലോകേ തോസയന്തോ. ചതൂഹി പാദേഹി ചരതീതി ചതുചാരീ.

ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ പകാസനവസേന ഗതത്താ വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ. സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ കഥിയമാനേ ദുക്കഥിതന്തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അപരിമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, ബുദ്ധഗുണസംവണ്ണനാ ജാനന്തസ്സ യഥാധമ്മസംവണ്ണനംയേവ അനുപവിസതീതി.

ദുകൂലചുമ്ബടകേനാതി ഗന്ഥിത്വാ ഗഹിതദുകൂലവത്ഥേന, നാഗവിക്കന്തചരണോതി ഹത്ഥിനാഗസദിസപദനിക്ഖേപോ. സതപുഞ്ഞലക്ഖണോതി അനേകസതപുഞ്ഞനിമ്മിതമഹാപുരിസലക്ഖണോ മണിവേരോചനോ യഥാതി അതിവിയ വിരോചമാനോ മണി വിയ വേരോചനോ നാമ ഏകോ മണിവിസേസോതി കേചി മഹാസാലോവാതി മഹന്തോ സാലരുക്ഖോ വിയ, കോവിളാരാദിമഹാരുക്ഖോ വിയ വാ പദുമോ കോകനദോ യഥാതി കോകനദസങ്ഖാതം മഹാപദുമം വിയ, വികസമാനപദുമം വിയ വാ.

ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയാതിആദി തസ്സാ പകിണ്ണകകഥായ അഞ്ഞേസം ദുക്കരഭാവദസ്സനഞ്ചേവ സുണന്താനം അച്ചന്തസുഖാവഹഭാവദസ്സനഞ്ച പഥവീജം ആകഡ്ഢേന്തോ വിയാതി നാളിയന്തം യോജേത്വാ മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലേ പപ്പടകോജം ഉദ്ധംമുഖം കത്വാ ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ യോജനികന്തി യോജനപ്പമാണം മധുഭണ്ഡന്തി മധുപടലം.

മഹന്തന്തി ഉളാരം. സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീതി സബ്ബമേവ പച്ചയജാതം ആവാസദായകേന ദിന്നമേവ ഹോതി. തഥാഹി ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ ന്ഹായിത്വാ പടിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയോ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ പന സബ്ബേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, അജ്ഝയന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖം ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി, ഏതസ്മിമ്പി ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബം ദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി. ഭൂമട്ഠക…പേ… ന സക്കാതി അയമത്ഥോ മഹാസുദസ്സനവത്ഥുനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ.

സീതന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൯൫; സം. നി. ടീ. ൨.൪.൨൪൩) അജ്ഝത്തധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധഉതുവിപരിണാമവസേന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം. തസ്സ പന ദവദാഹാദീസു സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിഹന്തീതി പടിബാഹതി. യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ബാധനാനി ന ഹോന്തി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി. വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിവാളമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്താ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ. മകസേതി നിദസ്സനമേതം, ഡംസാദീനം ഏതേനേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സീതകാലവസേന സത്താഹവദ്ദലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ പടിഹനതീതി യോജനാ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉമ്മൂലഭഞ്ജനവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പടിസല്ലാനാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിജ്ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിതോ സബ്ബസങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പടിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ നിവാസസുഖേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേസു ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ. തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി, ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മഫലാനം രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി ബഹുസ്സുതാ തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖപനുദനം ധമ്മം ദേസേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ പുഗ്ഗലോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി.

പൂജാസക്കാരവസേനേവ പഠമയാമോ ഖേപിതോ, ഭഗവതോ ദേസനായ അപ്പാവസേസോ മജ്ഝിമയാമോ ഗതോതി പാളിയം ‘‘ബഹുദേവ രത്തി’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമ’’ന്തി. സന്ദസ്സേസീതി ആനിസംസം ദസ്സേസി, ആവാസദാനപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം സുത്വാ തതോ പരം, ‘‘മഹാരാജ, ഇതിപി സീലം, ഇതിപി സമാധി, ഇതിപി പഞ്ഞാ’’തി സീലാദിഗുണേ തേസം സമ്മാ ദസ്സേസി, ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ പച്ചക്ഖതോ പകാസേസി. സമാദപേസീതി ‘‘ഏവം സീലം സമാദാതബ്ബം, സീലേ പതിട്ഠിതേന ഏവം സമാധി, ഏവം പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി യഥാ തേ സീലാദിഗുണേ ആദിയന്തി, തഥാ ഗണ്ഹാപേസി. സമുത്തേജേസീതി യഥാ സമാദിന്നം സീലം സുവിസുദ്ധം ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ ച ഭാവിയമാനാ യഥാ സുട്ഠു വിസോധിതാ ഉപരിവിസേസാവഹാ ഹോന്തി, ഏവം ചിത്തം സമുത്തേജേസി നിസാമനവസേന വോദാപേസി. സമ്പഹംസേസീതി യഥാനുസിട്ഠം ഠിതസീലാദിഗുണേഹി സമ്പതി ലദ്ധഗുണാനിസംസേഹി ചേവ ഉപരി ലദ്ധബ്ബഫലവിസേസേഹി ച ഉപരിചിത്തം സമ്മാ പഹംസേസി, ലദ്ധസ്സാസവസേന സുട്ഠു തോസേസി. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമുദായവചനോപി അസീതിമഹാഥേര-സദ്ദോ തദേകദേസേപി നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘അസീതിമഹാഥേരേസു വിജ്ജമാനേസൂ’’തി. ആനന്ദത്ഥേരോപി ഹി അന്തോഗധോ ഏവാതി. സാകിയമണ്ഡലേതി സാകിയരാജസമൂഹേ.

പടിപദായ നിയുത്തത്താ പാടിപദോ. തേനാഹ – ‘‘പടിപന്നകോ’’തി. സിക്ഖനസീലതാദിനാ സേഖോ, ഓധിസോ സമിതപാപതായ സമണോ. സേഖോ പാടിപദോ പടിപജ്ജനപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന പടിപദാദേസനം നിയമേന്തോ പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേതി നാമാതി ‘‘പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി. സേഖപ്പടിപദാ സാസനേ മങ്ഗലപടിപദാ സമ്മദേവ അസേവിതബ്ബപരിവജ്ജനേന സേവിതബ്ബസമാദാനേന ഉക്കംസവത്ഥൂസു ച ഭാവതോ അസേഖധമ്മപാരിപൂരിയാ ആവഹത്താ ച വഡ്ഢമാനകപടിപദാ. അകിലമന്താവ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതി ഇദം തദാ തേസം അസേഖഭൂമിഅധിഗമായ അയോഗ്യതായ വുത്തം. അകിലമന്താവാതി ഇമിനാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസ്സപി അനധിഗതമഗ്ഗസഞ്ഞാപനാ ഭാരിയാതി ദസ്സേതി. ഓസടാതി അനുപ്പവിട്ഠാ. സകലം വിനയപിടകം കഥിതമേവ ഹോതി തസ്സ സീലകഥാബാഹുല്ലതോ സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തീഹി പിടകേഹീതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. തേന തംതംപിടകാനം തസ്സാ തസ്സാ സിക്ഖായ സാധകതമഭാവം ദസ്സേതി.

പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപാദിന്നകസരീരസ്സ തഥാരൂപത്താ സങ്ഖാരാനഞ്ച അനിച്ചതായ ദുക്ഖാനുബന്ധത്താ. അകാരണം വാ ഏതന്തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തമേവ അധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘പഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി സക്യരാജൂനം അജ്ഝാസയവസേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജീതീ’’തി. യദി ഏവം ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘ഉപാദിന്നകസരീരഞ്ച നാമാ’’തിആദി.

൨൩. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന…പേ… സമ്പന്നോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൧൧) സമന്നാഗതത്ഥോ സമ്പന്ന-സദ്ദോ, ഇധ പന പാരിപൂരിഅത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണസീലോതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. യോ പന സമ്പന്നസീലോയേവ, സോ പരിപുണ്ണസീലോ. പരിസുദ്ധഞ്ഹി സീലം ‘‘പരിപുണ്ണ’’ന്തി വുച്ചതി, ന സബലം കമ്മാസം വാ. സുന്ദരധമ്മേഹീതി സോഭനധമ്മേഹി. യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാ തസ്സ സോഭനഭാവതോ. തേഹി സപ്പുരിസഭാവസാധനതോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മേഹി.

൨൪. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേനാതി ‘‘ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘അകസിരലാഭീ’’തി പദം ഇമിനാ ഏത്തകേന ഉദ്ദേസപദേന മാതികം ഠപേത്വാ. പടിപാടിയാതി ഉദ്ദേസപടിപാടിയാ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഏവം കഥഞ്ച, മഹാനാമാ’’തിആദിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനേന ദസ്സിതാകാരേന ആഹ.

൨൫. ഹിരീയതീതി ലജ്ജീയതി പീളീയതി. യസ്മാ ഹിരീ പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ, തസ്മാ ‘‘ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഓത്തപ്പതീതി ഉത്തപ്പതി. പാപുത്രാസലക്ഖണഞ്ഹി ഓത്തപ്പം. പഗ്ഗഹിതവീരിയോതി സങ്കോചം അനാപന്നവീരിയോ. തേനാഹ ‘‘അനോസക്കിതമാനസോ’’തി. പഹാനത്ഥായാതി സമുച്ഛിന്ദനത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദാ നാമ അധിഗമോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിലാഭത്ഥായാ’’തി. സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കേന തിക്ഖവിസദസൂരഭാവേന. അട്ഠകഥായം പന നേപക്കം നാമ പഞ്ഞാതി അധിപ്പായേന ‘‘സതിയാ ച നിപകഭാവേന ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏവം സതി അഞ്ഞോ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. സതിമാതി ച ഇമിനാവ വിസേസാ സതി ഗഹിതാ, പരതോ ‘‘ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ’’തി സതികിച്ചമേവ നിദ്ദിട്ഠം, ന പഞ്ഞാകിച്ചം, തസ്മാ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കഭാവേനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തേനേവ ഹി പച്ചയവിസേസവസേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖോ സതിയാ ബലവഭാവോ. തഥാ ഹി ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി അജ്ഝയനസമ്മസനാനി സമ്ഭവന്തി.

ചേതിയങ്ഗണവത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന ബോധിയങ്ഗണവത്താദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അസീതിമഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണന്തി ഏത്ഥ അസീതിവത്തപടിപത്തിപൂരണം മഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണന്തി വത്തപടിപത്തിപൂരണ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ മഹാവത്താനി (വിഭ. മൂലടീ. ൪൦൬) നാമ വത്തഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ) വുത്താനി ആഗന്തുകവത്തം ആവാസികം ഗമികം അനുമോദനം ഭത്തഗ്ഗം പിണ്ഡചാരികം ആരഞ്ഞികം സേനാസനം ജന്താഘരം വച്ചകുടി ഉപജ്ഝായം സദ്ധിവിഹാരികം ആചരിയം അന്തേവാസികവത്തന്തി ചുദ്ദസ. തതോ അഞ്ഞാനി പന കദാചി തജ്ജനീയകമ്മകതാദികാലേ പാരിവാസികാദികാലേ ച ചരിതബ്ബാനി അസീതി ഖുദ്ദകവത്താനി സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ന ചരിതബ്ബാനി, തസ്മാ മഹാവത്തേസു, അഗ്ഗഹിതാനി. തത്ഥ ‘‘പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം…പേ… ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൮൧) വുത്താനി പകഭത്തേ ചരിതബ്ബവത്താവസാനാനി ഛസട്ഠി, തതോ പരം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മൂലായപടികസ്സനാരഹേന മാനത്താരഹേന മാനത്തചാരികേന അബ്ഭാനാരഹേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്തബ്ബ’’ന്തിആദീനി (ചൂളവ. ൮൨) പകതത്തേ ചരിതബ്ബേഹി അനഞ്ഞത്താ വിസും വിസും അഗണേത്വാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീസു പുഗ്ഗലന്തരേസു ചരിതബ്ബത്താ തേസം വസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകേകം കത്വാ ഗണിതബ്ബാനി പഞ്ചാതി ഏകസത്തതിവത്താനി, ഉക്ഖേപനിയകമ്മകതവത്തേസു വത്തപഞ്ഞാപനവസേന വുത്തം – ‘‘ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം…പേ… ന്ഹാനേ പിട്ഠിപരികമ്മം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൫൧) ഇദം അഭിവാദനാദീനം അസാദിയനം ഏകം, ‘‘ന പകതത്തോ ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസിതബ്ബോ’’തിആദീനി ച ദസാതി ഏവമേതാനി ദ്വാസീതി. ഏതേസ്വേവ പന കാനിചി തജ്ജനീയകമ്മാദിവത്താനി കാനിചി പാരിവാസികാദിവത്താനീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാസീതി, ഏവം അപ്പകം പന ഊനമധികം വാ ഗണനുപഗം ന ഹോതീതി ഇധ ‘‘അസീതി’’ച്ചേവ വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാപദേസേ ‘‘ദ്വാസീതി ഖന്ധകവത്താനീ’’തി വുച്ചതി.

സക്കച്ചം ഉദ്ദിസനം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസാപനന്തി പച്ചേകം സക്കച്ചം-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണം. ധമ്മോസാരണം ധമ്മസ്സ ഉച്ചാരണം. ധമ്മദേസനാ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദേസേയ്യ, മജ്ഝേ ഝാനം വിപസ്സനം;

പരിയോസാനേ ച നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൬) –

ഏവം കഥിതലക്ഖണാ ധമ്മകഥാ. ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ യസ്സ കസ്സചി ഗഹട്ഠസ്സ പബ്ബജിതസ്സ വാ തങ്ഖണാനുരൂപാ ധമ്മീ കഥാ ഉപനിസിന്നകഥാ. ഭത്താനുമോദനകഥാ അനുമോദനിയാ. സരിതാതി ഏത്ഥ ന കേവലം ചിരകതചിരഭാസിതാനം സരണമനുസ്സരണമത്തം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ തഥാപവത്തരൂപാരൂപധമ്മാനം പരിഗ്ഗഹമുഖേന പവത്തവിപസ്സനാചാരേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനന്തി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മിം കായേന ചിരകതേ’’തിആദി വുത്തം. സകിമ്പി സരണേനാതി ഏകവാരം സരണേന. പുനപ്പുനം സരണേനാതി അനു അനു സരണേന. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗമ്പി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസഗ്ഗപരിണാമിഞ്ച കത്വാ സരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ജവനവാരേ സരണജവനവാരേ പരിത്തജവനവസേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഗതിഅത്ഥാ ധാതുസദ്ദാ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഹോന്തീതി ആഹ – ‘‘ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായാ’’തി. മിസ്സകനയേനായം ദേസനാ ആഗതാതി ആഹ – ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ചാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവാ’’തിആദി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ നിബ്ബേധികപരിയായതോ. സാ ച ഖോ പദേസികാതി നിപ്പദേസികം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ചാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിഭാവേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാതി യാഥാവതോ. അകുപ്പധമ്മതായ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഖേപിതഖേപനായ ന പുന കിച്ചം അത്ഥീതി ഉപായേന ഞായേന യാ പവത്തി സാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ഹേതുനാ നയേനാ’’തി.

൨൬. അധികം ചേതോ അഭിചേതോ, മഹഗ്ഗതചിത്തം, തസ്സ പന അധികതാ കാമച്ഛന്ദാദിപടിപക്ഖവിഗമേന വിസിട്ഠഭാവപ്പത്തി, തന്നിസ്സിതാനി ആഭിചേതസികാനി. തേനാഹ ‘‘അഭിചിത്തം സേട്ഠചിത്തം സിതാന’’ന്തി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫാസുവിഹാരഭൂതാനം. തേഹി പന സമങ്ഗിതക്ഖണേ യസ്മാ വിവേകജം പീതിസുഖം സമാധിജം പീതിസുഖം അപീതിജം സതിപാരിസുദ്ധിഞാണസുഖഞ്ച പടിലഭതി വിന്ദതി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖപടിലാഭഹേതൂന’’ന്തി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതാതി ഇമിനാ തേസു ഝാനേസു സമാപജ്ജനവസീഭാവമാഹ, ‘‘നികാമലാഭീ’’തി പന വചനതോ ആവജ്ജനാധിട്ഠാനാ പച്ചവേക്ഖണവസിയോ ച വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. നിദുക്ഖലാഭീതി ഇമിനാ തേസം ഝാനാനം സുഖപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞതം ദസ്സേതി, വിപുലലാഭീതി ഇമിനാ പഗുണതം തപ്പമാണദസ്സിതഭാവദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘പഗുണഭാവേനാ’’തിആദി. സമാപജ്ജിതും സക്കോതി സമാപജ്ജനവസീഭാവതായ സാധിതത്താ. സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേതി വസീഭാവസ്സ പച്ചനീകധമ്മേ. ഝാനാധിഗമസ്സ പന പച്ചനീകധമ്മാ പഗേവ വിക്ഖമ്ഭിതാ, അഞ്ഞഥാ ഝാനാധിഗമോ ഏവ ന സിയാ. അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതും ന സക്കോതീതി കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി വിസോധേതി, കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദാദീനം അഞ്ഞേസം സമാധിപാരിപന്ഥികാനം ദൂരസമുസ്സാരണം ഇധ വിക്ഖമ്ഭനം വിസോധനന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൭. വിപസ്സനാഹിതായ ഉപരൂപരിവിസേസാവഹത്താ വഡ്ഢമാനായ പുബ്ബഭാഗസീലാദിപടിപദായ. സാ ഏവ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ യഥാഭാവിതതായ അവസ്സം ഭാവിനം വിസേസം പരിഗ്ഗഹിതത്താ അണ്ഡം വിയാതി അണ്ഡം, കിലേസേഹി അദൂസിതതായ അപൂതി അണ്ഡം ഏതസ്സാതി അപുച്ചണ്ഡോ, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ അപുച്ചണ്ഡതാ. വിപസ്സനാദിഞാണപ്പഭേദായാതി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദിഞാണപഭേദായ. തത്ഥാതി ചേതോഖിലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൮൫) ‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസങ്ഗസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ബിദായാ’’തി ആഗതത്താ ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസേഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതഭാവോതി ഏവം യം ഓപമ്മസംസന്ദനം ആഗതം, തം ഓപമ്മസംസന്ദനം ഇധ ഇമസ്മിം സേഖസുത്തേ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൮. മഹഗ്ഗതാദിഭാവേന ഹേട്ഠിമാനം ഝാനാനം അനുരൂപമ്പി അത്തനോ വിസേസേന തേ ഉത്തരിത്വാ അതിക്കമിത്വാന ഠിതന്തി അനുത്തരം, തേനാഹ – ‘‘പഠമാദിജ്ഝാനേഹി അസദിസം ഉത്തമ’’ന്തി. ദുതിയാദീസുപി അഭിനിബ്ഭിദാസു. പുബ്ബേനിവാസഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം യഥാ അത്തനോ വിസയപടിച്ഛാദകം കിലേസന്ധകാരം വിധമന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം അത്തനോ വിസയേ കഞ്ചി വിസേസം കരോന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘പുബ്ബേനിവാസഞാണേന പഠമം ജായതീ’’തി, സേസഞാണദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൨൯. ചരണസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘ചരണം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. തേനാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം അഗതപുബ്ബദിസാഗമനേ തേസം സാധകതമഭാവതോ.

അട്ഠ ഞാണാനീതി ഇധ ആഗതാനി ച അനാഗതാനി ച അമ്ബട്ഠസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൪ ആദയോ) ആഗതാനി ഗഹേത്വാ വദതി. വിനിവിജ്ഝിത്വാതി പുബ്ബേനിവാസപടിച്ഛാദകാദികിലേസതമം ഭിന്ദിത്വാ പദാലേത്വാ.

൩൦. സനങ്കുമാരേനാതി സനന്തനകുമാരേന. തദേവ ഹി തസ്സ സനന്തനകുമാരതം ദസ്സേതും ‘‘ചിരകാലതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തം. സോ അത്തഭാവോതി യേന അത്തഭാവേന മനുസ്സപഥേ ഝാനം നിബ്ബത്തേസി, സോ കുമാരത്തഭാവോ, തസ്മാ ബ്രഹ്മഭൂതോപി താദിസേന കുമാരത്തഭാവേന ചരതി.

ജനിതസ്മിം-സദ്ദോ ഏവ ഇ-കാരസ്സ ഏ-കാരം കത്വാ ‘‘ജനേതസ്മി’’ന്തി വുത്തോ, ജനിതസ്മിന്തി ച ജനസ്മിന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ജനിതസ്മിന്തി സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേപി യത്ഥ ചതുവണ്ണസമഞ്ഞാ, തത്ഥേവ മനുസ്സലോകേ. ഖത്തിയോ സേട്ഠോതി ലോകസമഞ്ഞാപി മനുസ്സലോകേയേവ, ന ദേവകായേ ബ്രഹ്മകായേ വാതി ദസ്സേതും ‘‘യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ’’തി വുത്തം. പടിസരന്തീതി ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി പതി പതി അത്തനോ ഗോത്തം അനുസരന്തി പടിജാനന്തി വാതി അത്ഥോ.

ഏത്താവതാതി ‘‘സാധു സാധു ആനന്ദാ’’തി ഏത്തകേന സാധുകാരദാനേന. ജിനഭാസിതം നാമ ജാതന്തിആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ഥേരഭാസിതം ബുദ്ധഭാസിതമേവ നാമ ജാതം. ‘‘കിമ്പനിദം സുത്തം സത്ഥുദേസനാനുവിധാനതോ ജിനഭാസിതം, ഉദാഹു സാധുകാരദാനമത്തേനാ’’തി ഏവരൂപാ ചോദനാ ഇധ അനോകാസാ ഥേരസ്സ ദേസനായ ഭഗവതോ ദേസനാനുവിധാനഹേതുകത്താ സാധുകാരദാനസ്സാതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സേഖസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.