൧൦. അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. നാനാവിധാതി നാനാവിധദിട്ഠികാ സമണബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജ്ജാമത്തേന സമണാ, ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണാ ച. ദസ്സനന്തി ദിട്ഠി. ഗഹിതന്തി അഭിനിവിസ്സ ഗഹിതം. ഇതി തേ അത്തനോ ദസ്സനം ഗഹേതുകാമാ പുച്ഛന്തി. വിനാ ദസ്സനേന ലോകോ ന നിയ്യാതീതി വിമോക്ഖഭാവനായ ഏകേന ദസ്സനേന വിനാ ലോകോ സംസാരദുക്ഖതോ ന നിഗച്ഛതി. ഏകദിട്ഠിയമ്പി പതിട്ഠാതും നാസക്ഖിംസു സദ്ധാകാരാഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ ഇമായ ദേസനായ സരണേസു പതിട്ഠഹിംസു. യസ്മാ അവിപരീതേ സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നസദ്ധാ ‘‘ആകാരവതീ’’തി അധിപ്പേതാ, തസ്മാ യോ ലോകേ അവിപരീതധമ്മദേസനാ, അയമേവേസാതി പവത്താ മഗ്ഗസാധനഗതായ സദ്ധായ കാരണഭാവതോ തന്നിസ്സയാ സദ്ധാ, സാ ആകാരവതീതി വുത്താ. അവത്ഥുസ്മിഞ്ഹി സദ്ധാ അയുത്തകാരണതായ ന ആകാരവതീ. ആകാരവതീതി ഏത്ഥ വതീ-സദ്ദോ ന കേവലം അത്ഥിതാമത്തദീപകോ, അഥ ഖോ അതിസയത്ഥദീപകോ പാസംസത്ഥദീപകോ വാ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ആകാരവതീതി സദ്ധേയ്യവത്ഥുവസേന അതിസയകാരണവതീതി വാ പാസംസകാരണവതീതി വാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അപണ്ണകോതി ഏത്ഥ യഥാ കഞ്ചി അത്ഥം സാധേതും ആരദ്ധസ്സ പയോഗോ വിരദ്ധോ, തത്ഥ അകാരകോ വിയ ഹോതി പുനപി ആരഭിതബ്ബതായ. അവിരദ്ധോ പന അത്ഥസ്സ സാധനതോ അപണ്ണകോ, ഏവം അയമ്പി ധമ്മോ അഭിഭവിത്വാ പവത്തനതോ ഏകംസതോ ‘‘അപണ്ണകോ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അവിരദ്ധോ അദ്വേജ്ഝഗാമീ ഏകംസഗാഹികോ’’തി.

൯൪. തബ്ബിപച്ചനീകഭൂതാതി തസ്സാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ പച്ചനീകഭൂതാ.

൯൫. നേസന്തി കുസലാനം ധമ്മാനം. അകുസലതോ നിക്ഖന്തഭാവേതി അസംകിലിട്ഠഭാവേ. ആനിസംസോതി സുദ്ധവിപാകതാ. വിസുദ്ധിപക്ഖോതി വിസുദ്ധിഭാവോ പരിയോദാതതാ. അഭൂതധമ്മസ്സ ദിട്ഠിഭാവസ്സ സഞ്ഞാപനാ ആചിക്ഖനാ അഭൂതധമ്മസഞ്ഞാപനാ. സാവജ്ജേസു പരമവജ്ജേ മിച്ഛാദസ്സനേ പഗ്ഗഹണന്തി കുതോ സുസീല്യസ്സ പഗ്ഗഹോതി ആഹ – ‘‘മിച്ഛാദസ്സനം ഗണ്ഹന്തസ്സേവ സുസീല്യം പഹീനം ഹോതീ’’തി. മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോതി ഏത്ഥ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പരലോകാഭാവചിന്താ, മിച്ഛാവാചാ പരലോകാഭാവവാദഭൂതോ മുസാവാദോ, അരിയാനം പച്ചനീകതാദയോ. അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനവസേനാതി പുനപ്പുനം ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജനവസേന. പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി പച്ചവേക്ഖണസഞ്ഞാപനാദികാലേ ഉപ്പജ്ജനകാ തഥാപവത്താ അകുസലഖന്ധാ.

കലിഗ്ഗഹോതി അനത്ഥപരിഗ്ഗഹോ. സോ പന യസ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച പരാജയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരാജയഗ്ഗാഹോ’’തി. ദുസ്സമത്തോതി ഏത്ഥ ദു-സദ്ദോ ‘‘സമാദിന്നോ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ദുപ്പരാമട്ഠോ’’തി. യഥാ ദുപ്പരാമട്ഠോ ഹോതി, ഏവം സമാദിന്നോ ദുസ്സമത്തോ ദുസമാദിന്നോ വുത്തോ. സകവാദമേവ ഫരിത്വാതി അത്തനോ നത്ഥികവാദമേവ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൮൭; ൩.൨൭-൨൮) അവധാരേന്തോ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസഅദാനവസേന ഫരിത്വാ. തേനാഹ ‘‘അധിമുച്ചിത്വാ’’തി. ‘‘സമ്ബുദ്ധോ’’തിആദി അധിമുച്ചനാകാരദസ്സനം. രിഞ്ചതീതി വിവേചേതി അപനേതി. തേനാഹ ‘‘വജ്ജേതീ’’തി.

൯൬. കടഗ്ഗഹോതി കതം സബ്ബസോ സിദ്ധിമേവ കത്വാ ഗഹണം. സോ പന ജയലാഭോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ജയഗ്ഗാഹോ’’തി. സുഗ്ഗഹിതോതി സുട്ഠുകരണവസേന ഗഹിതോ. സുപരാമട്ഠോതി സുട്ഠു പരാപരം ആസേവനവസേന ആമട്ഠോ. ഉഭയേനപി തസ്സ കമ്മസ്സ കതൂപചിതഭാവം ദസ്സേതി, സോത്ഥിഭാവാവഹത്തഞ്ച സഗ്ഗുപപത്തിസംവത്തനതോ പാപസഭാവപഹാനതോ ച.

൯൭. സഹത്ഥാ കരോന്തസ്സാതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൬; സം. നി. ടീ. ൨.൩.൨൧൧) സഹത്ഥേനേവ കരോന്തസ്സ. നിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാദയോപി ഇധ സഹത്ഥകരണേനേവ സങ്ഗഹിതാ. പചനം ദഹനം വിബാധനന്തി ആഹ ‘‘ദണ്ഡേന പീളേന്തസ്സാ’’തി. സോകം സയം കരോന്തസ്സാതി പരസ്സ സോകകാരണം സയം കരോന്തസ്സ, സോകം വാ ഉപ്പാദേന്തസ്സ. പരേഹി അത്തനോ വചനകരേഹി. സയമ്പി ഫന്ദതോതി പരസ്സ വിബാധനപയോഗേന സയമ്പി ഫന്ദതോ. അതിപാതയതോതി പദം സുദ്ധകത്തുഅത്ഥേ ഹേതുകത്തുഅത്ഥേ ച വത്തതീതി ആഹ ‘‘ഹനന്തസ്സപി ഹനാപേന്തസ്സാപീ’’തി.

ഘരസ്സ ഭിത്തി അന്തോ ബഹി ച സന്ധിതാ ഹുത്വാ ഠിതാ ഘരസന്ധി. കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ നിരവസേസമേവ ലോപോതി നില്ലോപോ. ഏകാഗാരേ നിയുത്തോ വിലോപോ ഏകാഗാരികോ. പരിതോ സബ്ബസോ പന്ഥേ ഹനനം പരിപന്ഥോ. പാപം ന കരീയതി പുബ്ബേ അസതോ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ, തസ്മാ നത്ഥി പാപം. യദി ഏവം കഥം സത്താ പാപം പടിപജ്ജന്തീതി ആഹ – ‘‘സത്താ പന കരോമാതി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം കിരസ്സ ഹോതി ‘‘ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ഹിംസാദികിരിയാ ന അത്താനം ഫുസതി തസ്സ നിച്ചതായ നിബ്ബികാരത്താ, സരീരം പന അചേതനം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമം, തസ്മിം വികോപിതേപി ന കിഞ്ചി പാപ’’ന്തി. ഖുരനേമിനാതി നിസിതഖുരമയനേമിനാ. ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണദിസാ അപ്പതിരൂപദേസോ, ഉത്തരദിസാ പതിരൂപദേസോതി അധിപ്പായേന ‘‘ദക്ഖിണഞ്ചേ’’തിആദി വുത്തന്തി ‘‘ദക്ഖിണതീരേ മനുസ്സാ കക്ഖളാ’’തിആദിമാഹ.

മഹായാഗന്തി മഹാവിജിതയഞ്ഞസദിസം മഹായാഗം. സീലസംയമേനാതി കായികവാചസികസംവരേന. സച്ചവചനേനാതി സച്ചവാചായ. തസ്സ വിസും വചനം ലോകേ ഗരുതരപുഞ്ഞസമ്മതഭാവതോ. യഥാ ഹി പാപധമ്മേസു മുസാവാദോ ഗരു, ഏവം പുഞ്ഞധമ്മേസു സച്ചവാചാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഏകം ധമ്മമതീതസ്സാ’’തിആദി (ധ. പ. ൧൭൬). വുത്തനയേനേവാതി കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തനയേന. തത്ഥ ഹി – ‘‘നത്ഥി പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ’’തി ആഗതം, ഇധ ‘‘അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’തി ആഗതം, അയമേവ വിസേസോ. സേസം വുത്തസദിസമേവാതി ‘‘തേസമേതം പാടികങ്ഖ’’ന്തി ഏവമാദിം സന്ധായ വദതി, തം ഹേട്ഠാ പുരിമവാരസദിസം.

൧൦൦. ഉഭയേനാതി ഹേതുപച്ചയപടിസേധവചനേന. സംകിലേസപച്ചയന്തി സംസാരേ പരിബ്ഭമനേന കിലിന്നസ്സ മലിനഭാവസ്സ കാരണം. വുത്തവിപരിയായേന വിസുദ്ധിപച്ചയന്തി സദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബലന്തിആദീസു സത്താനം സംകിലേസാവഹം വോദാനാവഹഞ്ച ഉസ്സാഹസങ്ഖാതം ബലം വാ, സൂരവീരഭാവസങ്ഖാതം വീരിയം വാ, പുരിസേന കത്തബ്ബോ പുരിസഥാമോ വാ, സോ ഏവ പരം പരം ഠാനം അക്കമനപ്പത്തിയാ പുരിസപരക്കമോ വാ നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി.

സത്വയോഗതോ, രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ ച സത്താ. പാണനതോ അസ്സാസപസ്സാസവസേന പവത്തിയാ പാണാ. തേ പന സോ ഏകിന്ദ്രിയാദിവസേന വിഭജിത്വാ വദതീതി ആഹ ‘‘ഏകിന്ദ്രിയോ’’തിആദി. അണ്ഡകോസാദീസു ഭവനതോ ഭൂതാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘അണ്ഡകോസ…പേ… വദന്തീ’’തി. ജീവനതോ പാണം ധാരേന്തോ വിയ വഡ്ഢനതോ ജീവാതി ഏവം സത്തപാണഭൂതജീവേസു സദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നത്ഥി ഏതേസം സംകിലേസവിസുദ്ധീസു വസോതി അവസാ. നത്ഥി നേസം ബലം വീരിയഞ്ചാതി അബലാ അവീരിയാ. നിയതതാതി അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണി വിയ നിയതപവത്തനതായ ഗതിജാതിബന്ധപജഹവസേന നിയാമോ. തത്ഥ തത്ഥ ഗമനന്തി ഛന്നം അഭിജാതീനം താസു താസു ഗതീസു ഉപഗമനം സമവായേന സമാഗമോ. സഭാവോയേവാതി യഥാ കണ്ടകസ്സ തിക്ഖതാ, കബിട്ഠഫലാനം പരിമണ്ഡലതാ, മിഗപക്ഖീനം വിചിത്താകാരതാ, ഏവം സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ ഹേതുപച്ചയേന വിനാ തഥാ തഥാ പരിണാമോ, അയം സഭാവോയേവ അകിത്തിമോയേവ. തേനാഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി.

സകുണേ ഹനതീതി സാകുണികോ, തഥാ സൂകരികോ. ലുദ്ദോതി അഞ്ഞോപി യോ കോചി മാഗവികോ നേസാദോ. പാപകമ്മപസുതതായ കണ്ഹാഭിജാതി നാമ. ഭിക്ഖൂതി സാകിയാ ഭിക്ഖൂ, മച്ഛമംസഖാദനതോ നീലാഭിജാതീതി വദന്തി. ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ ഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗാഹിതായ ‘‘പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തീ’’തി വദന്തി. ഏകേ പബ്ബജിതാ, യേ സവിസേസം അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തേന്താ വിയ ഹോന്തീതി കണ്ടകവുത്തികാതി വുത്താ. ഠത്വാ ഭുഞ്ജനദാനപടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പണ്ഡരതരാ. അചേലകസാവകാതി ആജീവകസാവകേ വദതി. തേ കിര ആജീവകലദ്ധിയാ വിസുദ്ധചിത്തതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ. നന്ദാദയോ ഹി തഥാരൂപായ പടിപത്തിയാ പത്തബ്ബാ, തസ്മാ നന്ദാദയോ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി ച പണ്ഡരതരാതി വുത്താ ‘‘സുക്കാഭിജാതീ’’തി.

അയമേതേസം ലദ്ധീതി സാകുണികാദിഭാവൂപഗമനേന കണ്ഹാഭിജാതിആദീസു ദുക്ഖം സുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്താ അനുക്കമേന മഹാകപ്പാനം ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി ഖേപേത്വാ ആജീവകഭാവൂപഗമനേന പരമസുക്കാഭിജാതിയം ഠത്വാ സംസാരതോ സുജ്ഝന്തീതി അയം തേസം നിയതി ആജീവകാനം ലദ്ധി.

‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി വദന്തോ നത്ഥികോ ദാനസ്സ ഫലം പടിക്ഖിപതീതി ആഹ – ‘‘നത്ഥികദിട്ഠി വിപാകം പടിബാഹതീ’’തി. തഥാ ചേവ ഹേട്ഠാ സംവണ്ണിതം ‘‘നത്ഥികദിട്ഠി ഹി നത്ഥിതമാഹാ’’തി. അഹേതുകദിട്ഠി ഉഭയന്തി കമ്മം വിപാകഞ്ച ഉഭയം. സോ ഹി ‘‘അഹേതൂ അപച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി വിസുജ്ഝന്തീ’’തി വദന്തോ കമ്മസ്സ വിയ വിപാകസ്സപി സംകിലേസവിസുദ്ധീനം പച്ചയത്താഭാവവചനതോ തദുഭയം പടിബാഹതി നാമ. വിപാകോ പടിബാഹിതോ ഹോതി അസതി കമ്മേ വിപാകാഭാവതോ. കമ്മം പടിബാഹിതം ഹോതി അസതി വിപാകേ കമ്മസ്സ നിരത്ഥകഭാവാപത്തിതോ. അത്ഥതോതി സരൂപേന. ഉഭയപടിബാഹകാതി വിസും വിസും തംതംദിട്ഠിതാ വുത്താപി സബ്ബേ തേ നത്ഥികാദയോ നത്ഥികദിട്ഠിആദിവസേന പച്ചേകം തിവിധദിട്ഠികാ ഏവ ഉഭയപടിബാഹകത്താ. ‘‘ഉഭയപടിബാഹകാ’’തി ഹി ഹേതുവചനം. അഹേതുകവാദാ ചാതിആദി പടിഞ്ഞാവചനം. യോ ഹി വിപാകപടിബാഹനേന നത്ഥികദിട്ഠികോ, സോ അത്ഥതോ കമ്മപടിബാഹനേന അകിരിയദിട്ഠികോ, ഉഭയപടിബാഹനേന അഹേതുകദിട്ഠികോ ച ഹോതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

സജ്ഝായന്തീതി തം ദിട്ഠിദീപകം ഗന്ഥം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പഠന്തി. വീമംസന്തീതി തസ്സ അത്ഥം വിചാരേന്തി. തേസന്തിആദി വീമംസനാകാരദസ്സനം. തസ്മിം ആരമ്മണേതി യഥാപരികപ്പിതകമ്മഫലാഭാവദീപകേ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ ലദ്ധിയാ ആരമ്മണേ. മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതീതി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിവസേന അനുസ്സവൂപലദ്ധേ അത്ഥേ തദാകാരപരിവിതക്കനേഹി സവിഗ്ഗഹേ വിയ സരൂപതോ ചിത്തസ്സ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിരകാലപരിചയേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനക്ഖമഭാവൂപഗമനേന നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ തഥാ ഗഹിതേ പുനപ്പുനം തഥേവ ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കേന സമാദിയമാനാ മിച്ഛാവായാമുപത്ഥമ്ഭിതാ അതംസഭാവം ‘‘തംസഭാവ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തീ മിച്ഛാസതീതി ലദ്ധനാമാ തംലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ സന്തിട്ഠതി. ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതീതി യഥാവുത്തവിതക്കാദിപച്ചയലാഭേന തസ്മിം ആരമ്മണേ അവട്ഠിതതായ അനേകഗ്ഗം പഹായ ഏകഗ്ഗം അപ്പിതം വിയ ഹോതി. മിച്ഛാസമാധിപി ഹി പച്ചയവിസേസേഹി ലദ്ധഭാവനാബലേഹി കദാചി സമാധാനപതിരൂപകിച്ചകരോ ഹോതിയേവ വാലവിജ്ഝനാദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ജവനാനി ജവന്തീതി അനേകക്ഖത്തും തേനാകാരേന പുബ്ബഭാഗിയേസു ജവനവാരേസു പവത്തേസു സബ്ബപച്ഛിമേ ജവനവാരേ സത്ത ജവനാനി ജവന്തി. പഠമജവനേ പന സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, തഥാ ദുതിയാദീസൂതി ധമ്മസഭാവദസ്സനമേതം, ന പന തസ്മിം ഖണേ തേസം സതേകിച്ഛഭാവാപാദനം കേനചി സക്കാ കാതും.

തത്ഥാതി തേസു തീസു മിച്ഛാദസ്സനേസു. കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതീതി യസ്സ ഏകസ്മിംയേവ അഭിനിവേസോ ആസേവനാ ച പവത്താ, സോ ഏകംയേവ ദസ്സനം ഓക്കമതി. യസ്സ പന ദ്വീസു, തീസുപി വാ അഭിനിവേസനാ പവത്താ, സോ ദ്വേ തീണി ഓക്കമതി. ഏതേന യാ പുബ്ബേ ഉഭയപടിബാഹനതാമുഖേന വുത്താ അത്ഥസിദ്ധാ സബ്ബദിട്ഠികതാ, സാ പുബ്ബഭാഗിയാ. യാ പന മിച്ഛത്തനിയാമോക്കന്തി ഭൂതാ, സാ യഥാസകം പച്ചയസമുദാഗമസിദ്ധിതോ ഭിന്നാരമ്മണാനം വിയ വിസേസാധിഗമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഏകജ്ഝം അനുപ്പത്തിയാ അസംകിണ്ണാ ഏവാതി ദസ്സേതി. ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപീതിആദിനാ തിസ്സന്നമ്പി ദിട്ഠീനം സമാനബലതം സമാനഫലതഞ്ച ദസ്സേതി, തസ്മാ തിസ്സോപി ചേതാ ഏകസ്സ ഉപ്പന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്ബോകിണ്ണാ ഏവ, ഏകായ വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാ അനുബലപ്പദായികാ ഹോന്തി. വട്ടഖാണു നാമാതി ഇദം വചനം നേയ്യത്ഥം, ന നീതത്ഥന്തി തം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും കിം പനേസാതിആദി വുത്തം, അകുസലം നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം, ന കുസലം വിയ മഹാബലന്തി ആഹ – ‘‘ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ’’തി. അഞ്ഞഥാ സമ്മത്തനിയാമോ വിയ മിച്ഛത്തനിയാമോപി അച്ചന്തികോ സിയാ. യദി ഏവം വട്ടഖാണുകജോതനാ കഥന്തി ആഹ ‘‘ആസേവനവസേന പനാ’’തിആദി, തസ്മാ യഥാ ‘‘സകിം നിമുഗ്ഗോ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൭.൧൫) വുത്തം, ഏവം വട്ടഖാണുകജോതനാ. യാദിസേ ഹി പച്ചയേ പടിച്ച അയം തംതംദസ്സനം ഓക്കന്തോ പുന കദാചി തപ്പടിപക്ഖേ പച്ചയേ പടിച്ച തതോ സീസുക്ഖിപനമസ്സ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി.

തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം സംസാരഖാണുഭാവസ്സപി പച്ചയോ അകല്യാണജനോ, തസ്മാ. ഭൂതികാമോതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥാനം വസേന അത്തനോ ഗുണേഹി വഡ്ഢികാമോ. യം പനേത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘യഥാ ചിരകാലഭാവനായ പരിപാകൂപഗമലദ്ധബലത്താ ഉപനിസ്സയകുസലാ അകുസലേ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്ദന്തി, ഏവം അകുസലധമ്മാ തതോപി ചിരകാലഭാവനാസമ്ഭവതോ ലദ്ധബലാ ഹുത്വാ കദാചി കുസലധമ്മേപി സമുച്ഛിന്ദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ദള്ഹമിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ വട്ടഖാണുകഭാവജോതനാപി സമത്ഥിതാ ഹോതീ’’തി യഥാ തം ‘‘വസ്സഭഞ്ഞാനം ദിട്ഠീ’’തി, തം ന, മിച്ഛത്തനിയതധമ്മാനം ചിരകാലഭാവനാമത്തേന ന പടിപക്ഖസ്സ പജഹനസമത്ഥതാ, അഥ ഖോ ധമ്മതാസിദ്ധേന പച്ചയവിസേസാഹിതസാമത്ഥിയേന അത്തനോ പഹായകസഭാവേന പഹായകഭാവോ ഭാവനാകുസലാനംയേവ വുത്തോ, അകുസലാനംയേവ ച പഹാതബ്ബഭാവോ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ നയേന, അകുസലാനംയേവ ദുബ്ബലഭാവോ ‘‘അബലാനം ബലീയന്തീ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൭൭൬; മഹാനി. ൫) (യുത്തിനാപി നാമതോ വാ അധിഗമനിയോ ആലോകോ ആലോകഭാവതോ ബാഹിരാരണേകാ വിയ ന ചേത്ഥ പടിഞ്ഞത്തേ ഭാവേസതാ സോതുനോ ആസംകിതബ്ബാ വിസേസവസ്സ സാധേതബ്ബതോ സാമഞ്ഞസ്സ ച സോതുഭാവേന അധിപ്പേതത്താ വേദ-സദ്ദസ്സ ലോപോ ദീപേ സഭാവേ സാധനേ യഥാ തം സദ്ദയഭാവസ്സ നാപി വിസുദ്ധകഅനുമാനാദിവിരോധസമ്ഭാവതോ. ന ഹി സക്കാ അന്തരാലോകസ്സ ബാഹിരാലോകസ്സ വിയ രൂപകായം ഉപാദായ രൂപതാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യത്താദികേ പതിട്ഠാപേതും സക്കാതി വുത്തം, നനുപി അന്തരാലോകോ അവിഗ്ഗഹത്താ വേദനാ വിയാതി സദ്ധേവ ഞാണാലോകസ്സ അവിജ്ജന്ധകാരാ വിയ വിധമനിയഭാവേ സബ്ബേസമ്പി കുസലധമ്മാനം കേനചിപി അകുസലധമ്മേന സമുച്ഛിന്ദനിയതാ സിദ്ധാവ ഹോതി). വട്ടഖാണുകചോദനായ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി തിട്ഠതേസാ ബാലജനവികത്ഥനാ.

൧൦൩. ഝാനചിത്തമയാതി രൂപാവചരജ്ഝാനചിത്തേന നിബ്ബത്താ. തഥാ ഹി തേസം വിസേസേന ഝാനമനസാ നിബ്ബത്തത്താ ‘‘മനോമയാ’’തി വുത്താ, അവിസേസേന പന അഭിസങ്ഖാരമനസാ സബ്ബേപി സത്താ മനോമയാ ഏവ. സഞ്ഞാമയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘അരൂപജ്ഝാനസഞ്ഞായാ’’തി. അയന്തി രൂപിതാഭാവപടിപജ്ജനകപുഗ്ഗലോ. അപ്പടിലദ്ധജ്ഝാനോതി അനധിഗതരൂപജ്ഝാനോ. തസ്സപീതി തക്കിനോപി. രൂപജ്ഝാനേ കങ്ഖാ നത്ഥി അനുസ്സവവസേന ലദ്ധവിനിച്ഛയത്താ.

൧൦൪. സാരാഗായാതി സരാഗഭാവായ. സന്തികേതി സമീപേ, ന ഥാമഗതാ ദിട്ഠിനാതിദൂരത്താ സരാഗാ, ന സമ്പയുത്തത്താ. സാ ഹി ന ഥാമഗതാ വട്ടപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു രജ്ജതീതി വിഞ്ഞായതീതി ആഹ – ‘‘രാഗവസേന വട്ടേ രജ്ജനസ്സാ’’തി. സബ്ബേപി സംയോജനാ തണ്ഹാവസേനേവ സമ്ഭവന്തീതി ആഹ – ‘‘തണ്ഹാവസേന സംയോജനത്ഥായാ’’തി. ആരുപ്പേ പനസ്സ കങ്ഖാ നത്ഥീതി അനുസ്സവവസേന ലദ്ധനിച്ഛയം സന്ധായ വുത്തം. കാമം ദുഗ്ഗതിദുക്ഖാനം ഏകന്തസംവത്തനേന നത്ഥികദിട്ഠിആദീനം അപണ്ണകതാ പാകടാ ഏവ, നിപ്പരിയായേന പന അനവജ്ജസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകന്തസാധകം അപണ്ണകന്തി കത്വാ ചോദനാ, സാവജ്ജസ്സപി അത്ഥസ്സ സാധനേ ഏകംസികഭാവം ഗഹേത്വാ പരിഹാരോ. തേനാഹ ‘‘ഗഹണവസേനാ’’തിആദി. തേന രുള്ഹീവസേന ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദീനി അപണ്ണകങ്ഗാനി ജാതാനീതി ദസ്സേതി.

൧൦൫. ഹേട്ഠാ തയോ പുഗ്ഗലാവ ഹോന്തീതി അത്തന്തപോ പരന്തപോതി ഇമസ്മിം ചതുക്കേ ഹേട്ഠാ തയോ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. യഥാവുത്താ പഞ്ചപി പുഗ്ഗലാ ദുപ്പടിപന്നാവ, തതോ അത്ഥികവാദാദയോ പഞ്ചപുഗ്ഗലാ സമ്മാപടിപന്നതായ ഇമസ്മിം ചതുക്കേ ഏകോ ചതുത്ഥപുഗ്ഗലോവ ഹോതി. ഏതമത്ഥം ദസ്സേതുന്തി ഇധ ഹേട്ഠാ വുത്തപുഗ്ഗലപഞ്ചകദ്വയം ഇമസ്മിം ചതുക്കേ ഏവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വിഭാഗേന ദുപ്പടിപത്തിസുപ്പടിപത്തിയോ ദസ്സേതും ഭഗവാ ഇമം ദേസനം ആരഭീതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച ഗഹപതിവഗ്ഗവണ്ണനാ.