൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൦. അയം ദേസനാ യസ്മാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താ, തസ്മാ പുച്ഛകവിസ്സജ്ജകേ പുച്ഛാനിമിത്തഞ്ച സമുദായതോ വിഭാവേതും ‘‘കോ പനായ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉപാസകത്തന്തി അമഗ്ഗാഗതം ഉപാസകത്തം. തേസന്തി ഏകാദസനഹുതാനം. മഗ്ഗാഗതേന ഉപസമേന സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ.

‘‘കിം നു ഖോ അജ്ജ ഭവിസ്സതി അയ്യപുത്തോ’’തി വീഥിം ഓലോകയമാനാ. ഓലമ്ബനത്ഥന്തി തസ്സ ഹത്ഥാവലമ്ബനത്ഥം പുബ്ബാചിണ്ണവസേന അത്തനോ ഹത്ഥം പസാരേസി. ബഹിദ്ധാതി അത്തനാ അഞ്ഞം വിസഭാഗവത്ഥും സന്ധായ വദതി. പരിഭേദകേനാതി പേസുഞ്ഞവാദിനാ.

അധിഗമപ്പിച്ഛതായ ‘‘ന പകാസേതബ്ബോ’’തി ചിന്തേസി. പുന തം അനുകമ്പന്തോ ‘‘സചേ ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിം ചിന്തേസി. ഏസോ ധമ്മോതി ഏസോ ലോകുത്തരധമ്മോ. വിവട്ടം ഉദ്ദിസ്സ ഉപചിതം നിബ്ബേധഭാഗിയം കുസലം ഉപനിസ്സയോ. ‘‘യദി മേ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, സക്കാ ഏതം പടിലദ്ധും. സചേപി നത്ഥി, ആയതിം ഉപനിസ്സയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിരകാലപരിഭാവിതായ ഘടേ പദീപജാലാ വിയ അബ്ഭന്തരേ ദിപ്പമാനായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനാ ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാ’’തി.

ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി സുചിരകാലം കതൂപചിതപുഞ്ഞതായ. അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താതി സുജാതത്ഥേരസ്സ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകസ്സ നിപച്ചകാരം കത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി നിബ്ബേധഭാഗിയം ദാനം ദത്വാ കതപത്ഥനാസങ്ഖാതസമ്പന്നാഭിനീഹാരത്താ. നാതിചിരം കിലമിത്ഥാതി കമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്തീ വിപസ്സനായ പരിപാകവസേന ചിരം ന കിലമിത്ഥ. വുത്തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇതോ പട്ഠായാ’’തിആദി വുത്തം. ദുതിയഗമനേനാതി പബ്ബാജനത്ഥം ഗമനതോ ദുതിയഗമനേന.

ഉപനേത്വാതി പഞ്ഹസ്സ അത്ഥഭാവേന ഉപനേത്വാ. സക്കായന്തി സകായം. ഉപനിക്ഖിത്തം കിഞ്ചി വത്ഥും സമ്പടിച്ഛമാനാ, വിയ സമ്പടിച്ഛന്തീ വിയ. ഏകോ ഏവ പാസോ ഏതിസ്സാതി ഏകപാസകാ, ഗണ്ഠി. സാ ഹി സുമോചിയാ, അനേകപാസാ പന ദുമ്മോചിയാ, ഏകപാസഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജനസ്സ സുകരഭാവദസ്സനത്ഥം. പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാതി ഏതേന ഥേരിയാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദതം ദസ്സേതി. പച്ചയഭൂതാതി ആരമ്മണാദിവസേന പച്ചയഭൂതാ.

ഥേരിയാ വിസേസാധിഗമസ്സ അത്തനോ അവിസയതായ വിസാഖോ ‘‘ന സക്കാ’’തിആദിനാ ചിന്തേസീതി ദട്ഠബ്ബം. സച്ചവിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹബ്യാകരണേനാതി സച്ചപരിയാപന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ദസ്സനതോ അഞ്ഞാനഞ്ഞത്ഥനിദ്ധാരണഭേദനാസങ്ഖാതസ്സ വിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേന. ദ്വേ സച്ചാനീതി ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി. പടിനിവത്തേത്വാതി പരിവത്തേത്വാ. ഗണ്ഠിപഞ്ഹന്തി ദുബ്ബിനിബ്ബേധതായ ഗണ്ഠിഭൂതം പഞ്ഹം.

ന തംയേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഏകദേസസ്സ സമുദായതാഭാവതോ, സമുദായസ്സ ച ഏകദേസതാഭാവതോ. നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം തസ്സ തദേകദേസഭാവതോ. ന ഹി ഏകദേസോ സമുദായവിനിമുത്തോ ഹോതി. യദി ഹി തഞ്ഞേവാതിആദിനാ ഉഭയപക്ഖേപി ദോസം ദസ്സേതി. രൂപാദിസഭാവമ്പീതി രൂപവേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണസഭാവമ്പി, ഫസ്സചേതനാദിസഭാവമ്പി ഉപാദാനം സിയാ. അഞ്ഞത്ര സിയാതി പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി വിസുംയേവ ഉപാദാനം യദി സിയാ. പരസമയേതി നികായവാദേ. ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അനുസയോതി നിദസ്സനമത്തമേതം നികായവാദേ ചിത്തസഭാവാഭാവവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി ചിത്തവിപ്പയുത്തഭാവപടിജാനനതോ. ഏവം ബ്യാകാസീതി ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിനാ ഖന്ധഗതഛന്ദരാഗഭാവേന ബ്യാകാസി. അത്ഥധമ്മനിച്ഛയസമ്ഭവതോ അസമ്ബന്ധേന. തേസു കത്ഥചിപി അസമ്മുയ്ഹനതോ അവിത്ഥായന്തേന. പുച്ഛാവിസയേ മോഹന്ധകാരവിഗമനേന പദീപസഹസ്സം ജാലേന്തേന വിയ. സഉപാദാനുപാദാനട്ഠാനം അനുത്താനതായ പചുരജനസ്സ ഗൂള്ഹോ. അഗ്ഗഹിതസങ്കേതാനം കേസഞ്ചി പടിച്ഛാദിതസദിസത്താ പടിച്ഛന്നോ. തിലക്ഖണബ്ഭാഹതധമ്മവിസയതായ തിലക്ഖണാഹതോ. ഗമ്ഭീരഞാണഗോചരതായ ഗമ്ഭീരോ. ലദ്ധപതിട്ഠാ അരിയസച്ചസമ്പടിവേധനതോ. ഏവം ദിട്ഠധമ്മാദിഭാവതോ വേസാരജ്ജപ്പത്താ. സബ്ബസോ നിവുത്ഥബ്രഹ്മചരിയതായ തിണ്ണം ഭവാനമ്പി അപരഭാഗേ നിബ്ബാനേ നിവുത്ഥവതീതി ഭവമത്ഥകേ ഠിതാ.

൪൬൧. ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി പദുദ്ധാരം കത്വാ ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൩൦) പടിസമ്ഭിദാപാഠേന തദത്ഥം വിവരതി. തത്ഥ അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി അത്താതി സമനുപസ്സതി, അത്തഭാവേന സമനുപസ്സതി. അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. അഹംബുദ്ധിനിബന്ധനഞ്ഹി അത്താനം അത്തവാദീ പഞ്ഞപേതി, തസ്മാ യം രൂപം സോ അഹന്തി യദേതം മമ രൂപം നാമ, സോ അഹന്തി വുച്ചമാനോ മമ അത്താ തം മമ രൂപന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം അനഞ്ഞം സമനുപസ്സതി. തഥാ പസ്സതോ ച അത്താ വിയ രൂപം, രൂപം വിയ വാ അത്താ അനിച്ചോതി ആപന്നമേവ. അച്ചീതി ജാലസിഖാ. സാ ചേ വണ്ണോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാവ സിയാ, ന കായവിഞ്ഞേയ്യാ, വണ്ണോപി വാ കായാദിവിഞ്ഞേയ്യോ അച്ചിയാ അനഞ്ഞത്താതി ഉപമേയ്യം വിയ ഉപമാപി ദിട്ഠിഗതികസ്സ അയുത്താവ. ദിട്ഠിപസ്സനായാതി മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതായ പസ്സനായ പസ്സതി, ന തണ്ഹാമാനപഞ്ഞാനുപസ്സനായ. അരൂപം വേദനാദിം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഛായായ രുക്ഖാധീനതായ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ, രൂപസ്സ സന്തകഭാവേന അത്താധീനതായ രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി. പുപ്ഫാധീനതായ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ ആധേയ്യഭാവേന അത്താധീനതായ രൂപസ്സ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. യഥാ കരണ്ഡോ മണിനോ ആധാരോ, ഏവം രൂപമ്പി അത്തനോ ആധാരോതി കത്വാ അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ അത്തനോ വേദനാദീഹി അനഞ്ഞത്തം തേസഞ്ചാധാരണതം നിസ്സിതതഞ്ച യഥാവുത്തം അതിദിസതി.

അരൂപം അത്താതി കഥിതം ‘‘വേദനാവന്ത’’ന്തിആദീസു വിയ രൂപേന വോമിസ്സകതായ അഭാവതോ. രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ രൂപേന സദ്ധിം സേസാരൂപധമ്മാനം അത്താതി ഗഹിതത്താ. ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ രൂപാദീനം വിനാസദസ്സനതോ. തേനേവാഹ ‘‘രൂപം അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതി, അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാതി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതീ’’തിആദി. അവസേസേസൂതി പന്നരസസു ഠാനേസു. സസ്സതദിട്ഠി കഥിതാ രൂപവന്താദിഭാവേന ഗഹിതസ്സ അനിദ്ധാരിതരൂപത്താ.

ദിട്ഠിഗതികോ യം വത്ഥും അത്താതി സമനുപസ്സതി, യേഭുയ്യേന തം നിച്ചം സുഖന്തി ച സമനുപസ്സതേവ. സാവകോ പന തപ്പടിക്ഖേപേന സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി സുദിട്ഠത്താ രൂപം അത്താതി ന സമനുപസ്സതി, തഥാഭൂതോ ച അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി സമനുപസ്സതി, തഥാ വേദനാദയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന രൂപം അത്തതോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം ഭവദിട്ഠിപി അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാ വിയ വട്ടസ്സ സമുദയോയേവാതി ദിട്ഠികഥായം ‘‘ഏത്തകേന ഗമനം ഹോതീ’’തിആദി. ദിട്ഠിപ്പഹാനകഥായഞ്ച ‘‘ഏത്തകേന ഗമനം ന ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം.

൪൬൨. ഹേട്ഠാ വുത്തമത്ഥമേവ പുച്ഛിതത്താ ‘‘ഥേരിയാ പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ’’തി വത്വാ പടിപുച്ഛനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഉപാസകാ’’തിആദി വുത്തം. പടിപത്തിവസേനാതി സക്കായനിരോധഗാമിനിപടിപദാഭാവേന. സങ്ഖതാസങ്ഖതവസേന ലോകിയലോകുത്തരവസേന സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതവസേനാതി ‘‘വസേനാ’’തി പദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ കാമം അസങ്ഖതോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥി, കിം സങ്ഖതോ, ഉദാഹു അസങ്ഖതോതി പന പുച്ഛാവസേന തഥാ വുത്തം? ‘‘അരിയോ’’തി വചനേനേവ മഗ്ഗസ്സ ലോകുത്തരതോ സിദ്ധാ, സങ്ഗാഹകഖന്ധപരിയാപന്നാനം പന മഗ്ഗധമ്മാനമ്പി സിയാ ലോകിയതാതി ഇധ ലോകിയഗ്ഗഹണം. കിഞ്ചാപി സങ്ഗഹിതപദമേവ പാളിയം ആഗതം, ന അസങ്ഗഹിതപദം, യേ പന സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്താ, തേ സങ്ഗഹിതാ ന ഹോന്തീതി അട്ഠകഥായം അസങ്ഗഹിതഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഖതോതിആദീസു സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതോതി സങ്ഖതോ. തഥാഭൂതോ ച തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ പുബ്ബഭാഗചേതനാതി മയ്ഹം മഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോ ഹോതു സത്തങ്ഗികോ വാതി ചേതിതഭാവേന ചേതിതോ. സഹജാതചേതനായപി ചേതിതോവ തസ്സാ സഹകാരീകാരണഭാവതോ, തതോ ഏവ പകപ്പിതോ ആയൂഹിതോ. പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതത്താ കതോ നിബ്ബത്തിതോ ച. സമാപജ്ജന്തേന അത്തനോ സന്താനേ സമ്മദേവ ആപജ്ജന്തേന ഉപ്പാദേന്തേന. ഇതി സത്തഹിപി പദേഹി പച്ചയനിബ്ബത്തിതംയേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ദസ്സേതി.

അസങ്ഗഹിതോ ഖന്ധാനം പദേസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മഗ്ഗോ സപ്പദേസോ. നത്ഥി ഏതേസം പദേസാതി ഖന്ധാ നിപ്പദേസാ. പദിസ്സതി ഏതേന സമുദായോതി ഹി പദേസോ, അവയവോ. അയന്തി മഗ്ഗോ. സപ്പദേസത്താ ഏകദേസത്താ. നിപ്പദേസേഹി സമുദായഭാവതോ നിരവസേസപദേസേഹി. യഥാ നഗരം രജ്ജേകദേസഭൂതം തദന്തോഗധത്താ രജ്ജേന സങ്ഗഹിതം, ഏവം അരിയമഗ്ഗോ ഖന്ധത്തയേകദേസഭൂതോ തദന്തോഗധത്താ തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോതി ദസ്സേതി ‘‘നഗരം വിയ രജ്ജേനാ’’തി ഇമിനാ. സജാതിതോതി സമാനജാതിതായ, സമാനസഭാവത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സീലക്ഖന്ധോ ‘‘നവ കോടിസഹസ്സാനീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦; അപ. അട്ഠ. ൨.൫൫.൫൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭) വുത്തപഭേദവസേന ചേവ സമ്പത്തസമാദാനവിരതിആദിവസേന ച ഗയ്ഹമാനോ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗസീലം പന ആജീവട്ഠമകമേവ സമുച്ഛേദവിരതിമത്തമേവാതി സപ്പദേസം. സമാധിക്ഖന്ധോ പരിത്തമഹഗ്ഗതാദിവസേന ചേവ ഉപചാരപ്പനാസമാധിവസേന ച അനേകഭേദതായ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗസമാധി പന ലോകുത്തരോവ, അപ്പനാസമാധി ഏവാതി സപ്പദേസോ. തഥാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ പരിത്തമഹഗ്ഗതാദിവസേന ചേവ സുതമയഞാണാദിവസേന ച അനേകഭേദതായ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ പന ലോകുത്തരാവ, ഭാവനാമയാ ഏവാതി സപ്പദേസാ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി സഹകാരീകാരണം അനപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ സഭാവേന അത്തനോ ബലേന അപ്പേതും ന സക്കോതി വീരിയേന അനുപത്ഥമ്ഭിതം, സതിയാ ച അനുപട്ഠിതം. പഗ്ഗഹകിച്ചന്തി യഥാ കോസജ്ജപക്ഖേ ന പതിതാ ചിത്തട്ഠിതി, തഥാ പഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചം. അപിലാപനകിച്ചന്തി യഥാ ആരമ്മണേ ന പിലവതി, ഏവം അപിലാപനകിച്ചം.

ഏകതോ ജാതാതി സഹജാതാ. പിട്ഠിം ദത്വാ ഓനതസഹായോ വിയ വായാമോ സമാധിസ്സ ആരമ്മണേ അപ്പനായ വിസേസപച്ചയഭാവതോ. അംസകൂടം ദത്വാ ഠിതസഹായോ വിയ സതി സമാധിസ്സ ആരമ്മണേ ദള്ഹപവത്തിയാ പച്ചയഭാവതോ. കിരിയതോതി ഉപകാരകിരിയതോ.

ആകോടേത്വാതി ആരമ്മണം ആഹനിത്വാ. തഥാ ഹി വിതക്കോ ‘‘ആഹനനരസോ’’തി, യോഗാവചരോ ച ‘‘കമ്മട്ഠാനം തക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കരോതീ’’തി വുച്ചതി. ഇധാപീതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പേസു. കിരിയതോതി വുത്തപ്പകാരഉപകാരകിരിയതോ.

സുഭസുഖാദിനിമിത്തഗ്ഗാഹവിധമനം ചതുകിച്ചസാധനം. പച്ചയത്തേനാതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന. ചതുകിച്ചസാധനവസേനേവാതി ഇദം മഗ്ഗവീരിയസ്സേവ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. തഞ്ഹി ഏകംയേവ ഹുത്വാ ചതുകിച്ചം യഥാവുത്തഉപകാരകസഭാവേന ച പരിവാരട്ഠേന പരിക്ഖാരോ ഹോതി. മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാനന്തി ഇമിനാ മഗ്ഗധമ്മാനമ്പി ഗഹണം, ന തംസമ്പയുത്തഫസ്സാദീനംയേവ. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദവസേന ഏകചിത്തക്ഖണികാ.

സത്തഹി ഞാണേഹീതി പരമുക്കംസഗതേഹി സത്തഹി ജവനേഹി സമ്പയുത്തഞാണേഹി, സത്തഹി വാ അനുപസ്സനാഞാണേഹി. ആദിതോ സേവനാ ആസേവനാ, തതോ പരം വഡ്ഢനാ ഭാവനാ, പുനപ്പുനം കരണം ബഹുലീകമ്മന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേന ചിത്തേനാ’’തിആദി. അധിപ്പായവസേന നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബത്ഥം സുത്തം നേയ്യത്ഥം. യഥാരുതവസേന ഗഹേതബ്ബത്ഥം നീതത്ഥം. ഏവം സന്തേതി യദി ഇദം സുത്തം നീതത്ഥം, ആസേവനാദി ച വിസും വിസും ചിത്തേഹി ഹോതി, ഏവം സന്തേ. ആസേവനാദി നാമ ചിത്തസ്സ അനേകവാരം ഉപ്പത്തിയാ ഹോതി, ന ഏകവാരമേവാതി ആഹ ‘‘ഏകം ചിത്ത’’ന്തിആദി. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ആസേവനാവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം സുചിരമ്പി കാലം ആസേവനാവസേനേവ പവത്തേയ്യ, തഥാ ഭാവനാബഹുലീകമ്മവസേന പവത്തമാനാനിപി, ന ചേത്ഥ ഏത്തകാനേവ ചിത്താനി ആസേവനാവസേന പവത്തന്തി, ഏത്തകാനി ഭാവനാവസേന, ബഹുലീകമ്മവസേനാതി നിയമോ ലബ്ഭതി. ഇതി അനേകചിത്തക്ഖണികഅരിയമഗ്ഗം വദന്തസ്സ ദുന്നിവാരിയോവായം ദോസോ. യഥാ പന പുബ്ബഭാഗേപി നാനാചിത്തേസു പവത്തപരിഞ്ഞാദികിച്ചാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പടിവേധകാലേ യഥാരഹം ചതുകിച്ചസാധനം, ഏകചിത്തക്ഖണികാ ച പവത്തി, ഏവം വിപസ്സനായ പവത്താഭിസങ്ഖാരവസേന ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മാനി പടിവേധകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണികാനേവ ഹോന്തീതി വദന്താനം ആചരിയാനം ന കോചി ദോസോ ആസേവനാദീഹി കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തദാ ഏകചിത്തക്ഖണേയേവ സിജ്ഝനതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികാവാ’’തിആദി. സചേ സഞ്ജാനാതീതി സചേ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി. യാഗും പിവാഹീതി ഉയ്യോജേതബ്ബോ ധമ്മസാകച്ഛായ അഭബ്ബഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൪൬൩. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന കായസഞ്ചേതനാദി ലക്ഖണേ കായസങ്ഖാരാദികേപി സങ്ഗണ്ഹാതി, ന അപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേ ഏവ. കായപടിബദ്ധത്താ കായേന സങ്ഖരീയതി, ന കായസമുട്ഠാനത്താ. ചിത്തസമുട്ഠാനാ ഹി തേ ധമ്മാതി. നിബ്ബത്തീയതീതി ച ഇദം കായേ സതി സബ്ഭാവം, അസതി ച അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. വാചന്തി വചീഘോസം. സങ്ഖരോതീതി ജനേതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബത്തേതീ’’തി. ന ഹി തം വിതക്കവിചാരരഹിതചിത്തം വചീഘോസം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി. ചിത്തപടിബദ്ധത്താതി ഏതേന ചിത്തസ്സ നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവോ ചിത്തസങ്ഖാരസങ്ഖരണന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാതി അത്ഥതോ ഭിന്നാപി കായസങ്ഖാരാദിവചനവചനീയഭാവേന അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സിതാ അഭിന്നാ വിയ, തതോ ഏവ ആലുളിതാ സംകിണ്ണാ അവിഭൂതാ അപാകടാ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. ആദാനഗ്ഗഹണമുഞ്ചനചോപനാനീതി യസ്സ കസ്സചി കായേന ആദാതബ്ബസ്സ ആദാനസങ്ഖാതം ഗഹണം, വിസ്സജ്ജനസങ്ഖാതം മുഞ്ചനം, യഥാതഥാചലനസങ്ഖാതം ചോപനന്തി ഇമാനി പാപേത്വാ സാധേത്വാ ഉപ്പന്നാ. കായതോ പവത്താ സങ്ഖാരാ, കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി ച കായസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി. ഹനുസംചോപനന്തി ഹനുസഞ്ചലനം. വചീഭേദന്തി വാചാനിച്ഛാരണം. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി കത്വാ ഇധ വചീസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി.

൪൬൪. സമാപജ്ജിസ്സന്തി പദം നിരോധസ്സ ആസന്നാനാഗതഭാവവിസയം ആസന്നം വജ്ജേത്വാ ദൂരസ്സ ഗഹണേ പയോജനാഭാവതോ. നിരോധപാദകസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചിത്തസ്സ ച ഗഹണതോ പട്ഠായ നിരോധം സമാപജ്ജതി നാമാതി അധിപ്പായേന ‘‘പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തഗ്ഗഹണം ഇതരേസം നാനന്തരിയഭാവതോ. ന ഹി ബലദ്വയഞാണസമാധിചരിയാനം വസീഭാവാപാദനചിത്തേഹി വിനാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം അചിത്തകഭാവായ ഹോതി.

സേസസങ്ഖാരേഹീതി കായസങ്ഖാരചിത്തസങ്ഖാരേഹി. ദുതിയജ്ഝാനേയേവ നിരുജ്ഝതി അനുപ്പത്തിനിരോധേന. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. വുട്ഠഹിസ്സന്തി പദം വുട്ഠഹനസ്സ ആസന്നാനാഗതഭാവവിസയം ആസന്നം വജ്ജേത്വാ ദൂരസ്സ ഗഹണേ പയോജനാഭാവതോ. നിരോധതോ വുട്ഠാനസ്സ ച ചിത്തുപ്പാദേന പരിച്ഛിന്നത്താ തതോ ഓരമേവാതി ആഹ ‘‘പദദ്വയേന അന്തോനിരോധകാലോ കഥിതോ’’തി. തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി യഥാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലമേവ അചിത്തകഭാവോ, തതോ പരം സചിത്തകഭാവോ ഹോതി, തഥാ നിരോധസ്സ പരികമ്മചിത്തം ഉപ്പാദിതം ഹോതി.

പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ ഇദമേവ കാതബ്ബം ജാനിത്വാ അപ്പവത്തിമത്തം. സമാപജ്ജന്തീതി അചിത്തകഭാവം സമ്പദേവ ആപജ്ജന്തി. അഥ കസ്മാ സത്താഹമേവ സമാപജ്ജന്തീതി? യഥാകാലപരിച്ഛേദകരണതോ, തഞ്ച യേഭുയ്യേന ആഹാരൂപജീവീനം സത്താനം ഉപാദിന്നകപവത്തസ്സ ഏകദിവസം ഭുത്താഹാരസ്സ സത്താഹമേവ യാപനതോ.

സബ്ബാ ഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി ഇദം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സമുട്ഠാപേതീ’’തി. യാ പന ന സമുട്ഠാപേതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന…പേ… ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഇമസ്സാതി ഇധ പാളിയം വുത്തനിരോധസമാപജ്ജനഭിക്ഖുനോ. തസ്സ പന ഫലസമാപത്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികാവാതി നിയമോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘കിം വാ ഏതേനാ’’തിആദി. അബ്ബോഹാരികാതി സുഖുമത്തഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘അത്ഥീ’’തി വോഹരിതും അസക്കുണേയ്യാതി കേചി. നിരോധസ്സ പന പാദകഭൂതായ ചതുത്ഥജ്ഝാനാദിസമാധിചരിയായ വസേന അചതുത്ഥജ്ഝാനികാപി നിരോധാനന്തരഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി അഭാവതോ ഏവ തേ അബ്ബോഹാരികാ വുത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ സഞ്ജീവത്ഥേരവത്ഥുമ്ഹി ആനീതസമാപത്തിഫലനിദസ്സനമ്പി സുട്ഠു ഉപപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിത’’ന്തി. കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേതി ഏത്ഥ കിരിയമയപവത്തം കായവചീവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരോ, തസ്സ വളഞ്ജനകാലേ പവത്തനസമയേ. വാചം അഭിസങ്ഖാതും ന സക്കോന്തി അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ തേസം വിതക്കവിചാരാനം.

സഗുണേനാതി സരസേന, സഭാവേനാതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ. തഥാ രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്താ, രാഗപണിധിആദീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതാതി ആഹ ‘‘അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ച നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഫലസമാപത്തിയം ഫസ്സോ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ നാമാതി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി.

അത്തസുഞ്ഞതാദസ്സനതോ അനത്താനുപസ്സനാ സുഞ്ഞതാ, നിച്ചനിമിത്തുഗ്ഘാടനതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാ അനിമിത്താ, സുഖപ്പണിധിപടിക്ഖേപതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അപ്പണിഹിതാതി ആഹ – ‘‘സുഞ്ഞതാ…പേ… വിപസ്സനാപി വുച്ചതീ’’തി. അനിച്ചതോ വുട്ഠാതീതി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചാകാരഗ്ഗാഹിനിയാ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ പരതോ ഏകതോവുട്ഠാനഉഭതോവുട്ഠാനേഹി നിമിത്തപവത്തതോ വുട്ഠാതി. അനിച്ചതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാതി ച ഇദം ‘‘ന ഏകന്തികം ഏവമ്പി ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അപ്പണിഹിതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോതിആദിനാ, സുഞ്ഞതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോതിആദിനാ ച യോജനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ ആഗമനസ്സ വവത്ഥാനസ്സ അഭാവേന അവവത്ഥാനകരത്താ. ഏവഞ്ഹി തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി ഏവം സഗുണതോ ആരമ്മണതോ ച നാമലാഭേ സുഞ്ഞതാദിനാമകാ തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി അനിയമവചനം. സമേതി യുജ്ജതി ഏകസ്സേവ ഫസ്സസ്സ നാമത്തയയോഗതോ.

സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തതായ നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ ഉപധിവിവേകോതി കത്വാ. നിന്നതാ തപ്പടിപക്ഖവിമുഖസ്സ തദഭിമുഖതാ. പോണതാ ഓനമനം, പബ്ഭാരതാ തതോ വിസ്സട്ഠഭാവോ.

൪൬൫. ചക്ഖാദിതോ രൂപാദീസു പവത്തരൂപകായതോ ഉപ്പജ്ജനതോ പഞ്ചദ്വാരികം സുഖം കായികം നാമ, മനോദ്വാരികം ചേതോഫസ്സജാതായ ചേതസികം നാമ. സഭാവനിദ്ദേസോ സുഖയതീതി കത്വാ. മധുരഭാവദീപകന്തി ഇട്ഠഭാവജോതനം. വേദയിതഭാവദീപകന്തി വേദകഭാവവിഭാവകം. വേദനാ ഏവ ഹി പരമത്ഥതോ ആരമ്മണം വേദേതി, ആരമ്മണം പന വേദിതബ്ബന്തി. ദുക്ഖന്തി സഭാവനിദ്ദേസോതിഏവമാദിഅത്ഥവചനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. ഠിതിസുഖാതി ഠിതിയാ ധരമാനതായ സുഖാ, ന ഠിതിക്ഖണമത്തേന. തേനാഹ ‘‘അത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. വിപരിണാമദുക്ഖാതി വിപരിണമനേന വിഗമനേന ദുക്ഖാ, ന നിരോധക്ഖണേന. തേനാഹ ‘‘നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖ’’ന്തി. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി സുഖവേദനുപരമോ ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാതി. സ്വായമത്ഥോ പിയവിപ്പയോഗേന ദീപേതബ്ബോ. ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. ദുക്ഖവേദനുപരമോ ഹി സത്താനം സുഖതോ ഉപട്ഠാതി. ഏവഞ്ഹി വദന്തി – ‘‘തസ്സ രോഗസ്സ വൂപസമേന അഹോ സുഖം ജാത’’ന്തി. ജാനനഭാവോതി യാഥാവസഭാവതോ അവബുജ്ഝനം. അദുക്ഖമസുഖഞ്ഹി വേദനം ജാനന്തസ്സ സുഖം ഹോതി തസ്സ സുഖുമഭാവതോ, യഥാ തദഞ്ഞേ ധമ്മേ സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച സമ്മദേവ അവബോധോ പരമം സുഖം. തേനേവാഹ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

അജാനനഭാവോതി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖഞ്ഹി സമ്മോഹവിഹാരോതി. അപരോ നയോ ജാനനഭാവോതി ജാനനസ്സ ഞാണസ്സ സബ്ഭാവോ. ഞാണസമ്പയുത്താ ഹി ഞാണോപനിസ്സയാ ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സുഖാ ഇട്ഠാകാരാ. യഥാഹ ‘‘ഇട്ഠാ ചേവ ഇട്ഠഫലാ ചാ’’തി. അജാനനഭാവോ ദുക്ഖന്തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കതമോ അനുസയോ അനുസേതീതി കാമരാഗാനുസയാദീസു സത്തസു അനുസയേസു കതമോ അനുസയോ അനുസയവസേന പവത്തതി? അപ്പഹീനഭാവേന ഹി സന്താനേ അനുസയന്തീതി അനുസയാ, അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഏതേന കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹതാ നേസം ദസ്സിതാ. അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘അപ്പഹീനട്ഠേന സയിതോ വിയ ഹോതീ’’തി. തേ ച നിപ്പരിയായതോ അനാഗതാ കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ, അതീതാ പച്ചുപ്പന്നാ ച തംസഭാവത്താ തഥാ വുച്ചന്തി. ന ഹി ധമ്മാനം കാലഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി. യദി അപ്പഹീനട്ഠോ അനുസയട്ഠോ, നനു സബ്ബേപി കിലേസാ അപ്പഹീനാ അനുസയാ ഭവേയ്യുന്തി? ന മയം അപ്പഹീനതാമത്തേന അനുസയട്ഠം വദാമ, അഥ ഖോ പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതാ കിലേസാ അനുസയാ. ഇദം ഥാമഗമനഞ്ച രാഗാദീനമേവ ആവേണികോ സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, യതോ അഭിധമ്മേ – ‘‘ഥാമഗതം അനുസയം പജഹതീ’’തി വുത്തം. സോതി രാഗാനുസയോ. അപ്പഹീനോതി അപ്പഹീനഭാവമുഖേന അനുസയനട്ഠമാഹ. സോ ച അപരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധവത്ഥുതോ, പരിഞ്ഞാതേസു പതിട്ഠം ന ലഭതി. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ’’തി. ആരമ്മണവസേന ചായം അനുസയട്ഠോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബം സുഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി.

വത്ഥുവസേനപി പന അനുസയട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, യോ ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുച്ചതി. തേന ഹി അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൩൪) വുത്തം –

‘‘ഭൂമീതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഖന്ധേസു ഉപ്പത്തിരഹം കിലേസജാതം. തേന ഹി സാ ഭൂമിലദ്ധാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ഭൂമിലദ്ധന്തി വുച്ചതി, സാ ച ഖോ ന ആരമ്മണവസേന. ആരമ്മണവസേന ഹി സബ്ബേപി അതീതാനാഗതേ പരിഞ്ഞാതേപി ച ഖീണാസവാനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി മഹാകച്ചാനഉപ്പലവണ്ണാദീനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ സോരേയ്യസേട്ഠിനന്ദമാണവകാദീനം വിയ. യദി ച തം ഭൂമിലദ്ധം നാമ സിയാ, തസ്സ അപ്പഹേയ്യതോ ന കോചി ഭവമൂലം പജഹേയ്യ, വത്ഥുവസേന പന ഭൂമിലദ്ധം വേദിതബ്ബം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി വിപസ്സനായ അപരിഞ്ഞാതാ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദതോ പഭുതി തേസു വട്ടമൂലം കിലേസജാതം അനുസേതി. തം അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദി.

ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി ഇമിനാ ‘‘ന സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ, ന സബ്ബം ദുക്ഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിം അതിദിസതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘യോ അനുസയോ യത്ഥ അനുസേതി, സോ പഹീയമാനോ തത്ഥ പഹീനോ നാമ ഹോതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പഹാനപുച്ഛാ, തം സന്ധായാഹ ‘‘കിം പഹാതബ്ബന്തി അയം പഹാനപുച്ഛാ നാമാ’’തി.

ഏകേനേവ ബ്യാകരണേനാതി ‘‘ഇധാവുസോ, വിസാഖ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൭൪) ഏകേനേവ വിസ്സജ്ജനേന. ദ്വേ പുച്ഛാതി അനുസയപുച്ഛാ പഹാനപുച്ഛാതി ദ്വേപി പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘രാഗം തേന പജഹതീ’’തി ഇദമേകം വിസ്സജ്ജനം, ‘‘ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇദമേകം വിസ്സജ്ജനം, പുച്ഛാനുക്കമഞ്ചേത്ഥ അനാദിയിത്വാ പഹാനക്കമേന വിസ്സജ്ജനാ പവത്താ. ‘‘ദ്വേ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇധാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഥാവിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാതി ഇമിനാ യോ രാഗം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പുന ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനതോ തഥാവിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി, തസ്സ വസേന ‘‘രാഗം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കാമോഘാദീഹി ചതൂഹി ഓഘേഹി സംസാരഭവോഘേനേവ വാ വേഗസാ വുയ്ഹമാനേസു സത്തേസു തം ഉത്തരിത്വാ പത്തബ്ബം, തസ്സ പന ഗാധഭാവതോ പതിട്ഠാനഭൂതം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൮; ഇതിവു. ൬൯; പു. പ. ൧൮൭).

സുഞ്ഞതാദിഭേദേന അനേകഭേദത്താ പാളിയം ‘‘അനുത്തരേസൂ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോതി ‘‘അനുത്തരാ വിമോക്ഖാ’’തി വത്വാ പുന തേസം സബ്ബേസമ്പി അരഹത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ‘‘അരഹത്തേ’’തി വുത്തം. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മം. പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സാതി ‘‘അഹോ വതാഹം അരഹത്തം ലഭേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഉപട്ഠപേന്തസ്സ, പത്ഥേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. പട്ഠപേന്തസ്സാതി ചേത്ഥ ഹേതുമ്ഹി അന്തസദ്ദോ. കഥം പന അരഹത്തവിസയാ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന കാചി അരഹത്തം ആരമ്മണം കത്വാ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി അനധിഗതത്താ അവിസയഭാവതോ. പരികപ്പിതരൂപം പന തം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ’’തി വുത്തം പരമ്പരപച്ചയതം സന്ധായ, ഉജുകം പന പച്ചയഭാവോ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ന പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഇദം പന സേവിതബ്ബം ദോമനസ്സം അകുസലപ്പഹാനസ്സ കുസലാഭിവുഡ്ഢിയാ ച നിമിത്തഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ദോമനസ്സമ്പാഹം, ദേവാനമിന്ദ, ദുവിധേന വദാമി സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൯-൩൬൨). തീഹി മാസേഹി സമ്പജ്ജനകാ തേമാസികാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം വാരേതി ഇമസ്മിം പവാരണവാരേ. വിസുദ്ധിപവാരണന്തി ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹ’’ന്തി ഏവം പവത്തം വിസുദ്ധിപവാരണം. അരഹന്താനമേവ ഹേസ പവാരണാ.

ന കദാചി പഹാതബ്ബസ്സ പഹായകതാ അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ദോമനസ്സേന വാ’’തിആദിം വത്വാ പരിയായേനേതം വുത്തം, തം വിഭാവേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ വിത്ഥാരേന ആഗമിസ്സതി. പടിപദം ഗഹേത്വാ പത്ഥനം കത്വാ പത്ഥനം ഠപേത്വാ. പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഓവാദവസേന അത്താനം സമുത്തേജേന്തോ കഥേതി. സീലേന ഹീനട്ഠാനന്തി അഞ്ഞേഹി അരഹത്തായ പടിപജ്ജന്തേഹി സീലേന ഹീനട്ഠാനം കിം തുയ്ഹം അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സുപരിസുദ്ധന്തി അഖണ്ഡാദിഭാവതോ സുധോതജാതിമണി വിയ സുട്ഠു പരിസുദ്ധം. സുപഗ്ഗഹിതന്തി കദാചിപി സങ്കോചാഭാവതോ വീരിയം സുട്ഠു പഗ്ഗഹിതം. പഞ്ഞാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാ പടിപക്ഖേഹി അനധിഭൂതതായ അകുണ്ഠാ തിക്ഖവിസദാ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനേ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതി പവത്തതി. പരിയായേനാതി തസ്സ ദോമനസ്സസ്സ അരഹത്തുപനിസ്സയതാപരിയായേന. ആരമ്മണവസേന അനുസയനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ന തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. അനുപ്പജ്ജനമേത്ഥ പഹാനം നാമാതി വുത്തം ‘‘പഹീനോവ തത്ഥ പടിഘാനുസയോതി അത്ഥോ’’തി. തതിയജ്ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബാ അവിജ്ജാ, സാ ഏവ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദീയതീതി ‘‘അവിജ്ജാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തിആദി വുത്തം, അനുസയസദിസതായ വാ. ‘‘രാഗാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ തത്ഥ കാതബ്ബകിച്ചാകരണതോ.

൪൬൬. തസ്മാതി പച്ചനീകത്താ സഭാവതോ കിച്ചതോ പച്ചയതോ ചാതി അധിപ്പായോ. വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ ‘‘കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ. അന്ധകാരാതി അന്ധകാരസദിസാ അപ്പകാ സഭാവതോ. അവിഭൂതാ അപാകടാ അനോളാരികഭാവതോ. തതോ ഏവ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപനാ. താദിസാവാതി ഉപേക്ഖാസദിസാവ. യഥാ ഉപേക്ഖാ സുഖദുക്ഖാനി വിയ ന ഓളാരികാ, ഏവം അവിജ്ജാ രാഗദോസാ വിയ ന ഓളാരികാ. അഥ ഖോ അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപനാതി അത്ഥോ. സഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ ‘‘പണിധി പടിഘോസോ’’തിആദീസു വിയ. യത്തകേസു ഠാനേസൂതി ദുക്ഖാദീസു യത്തകേസു ഠാനേസു, യത്ഥ വാ ഞേയ്യട്ഠാനേസു. വിസഭാഗപടിഭാഗോതി അന്ധകാരസ്സ വിയ ആലോകോ വിഘാതകപടിഭാഗോ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗഞാണം അധിപ്പേതം, വിമുത്തീതി ഫലന്തി ആഹ ‘‘ഉഭോപേതേ ധമ്മാ അനാസവാ’’തി. അനാസവട്ഠേനാതിആദീസു പണീതട്ഠേനാതിപി വത്തബ്ബം. സോപി ഹി വിമുത്തിനിബ്ബാനാനം സാധാരണോ, വിമുത്തിയാ അസങ്ഖതട്ഠേന നിബ്ബാനസ്സ വിസഭാഗതാപി ലബ്ഭതേവ. പഞ്ഹം അതിക്കമിത്വാ ഗതോസി, അപുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛന്തോതി അധിപ്പായോ. പഞ്ഹാനം പരിച്ഛേദപമാണം ഗഹേതും യുത്തട്ഠാനേ അട്ഠത്വാ തതോ പരം പുച്ഛന്തോ നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതും. അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സാതി നിപ്പരിയായതോ സഭാഗപടിഭാഗേന അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ. അനാഗതാദിപരിയായേന നിബ്ബാനസ്സ സഭാഗപടിഭാഗോ വുത്തോ, വിസഭാഗേ ച അത്ഥേവ സങ്ഖതധമ്മാ, തസ്മാ നിപ്പരിയായതോ കിഞ്ചി സഭാഗപടിഭാഗം സന്ധായ പുച്ഛതീതി കത്വാ ‘‘അച്ചയാസീ’’തിആദി വുത്തം. അസങ്ഖതസ്സ ഹി അപ്പതിട്ഠസ്സ ഏകന്തനിച്ചസ്സ സതോ നിബ്ബാനസ്സ കുതോ നിപ്പരിയായേന സഭാഗസ്സ സമ്ഭവോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം നാമേത’’ന്തിആദി.

വിരദ്ധോതി ഏത്ഥ സഭാഗപടിഭാഗം പുച്ഛിസ്സാമീതി നിച്ഛയാഭാവതോ പുച്ഛിതമത്ഥം വിരജ്ഝിത്വാവ പുച്ഛി, ന അജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന ഹേട്ഠാ സബ്ബപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനനയേന ജാനിത്വാവ പവത്താതി ദീപിതം ഹോതി. ഥേരീ പന തം തം പുച്ഛിതമത്ഥം സഭാവതോ വിഭാവേന്തീ സത്ഥു ദേസനാഞാണം അനുഗന്ത്വാവ വിസ്സജ്ജേസി. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനം ഓഗാഹിത്വാ ഠിതം നിബ്ബാനന്തോഗധം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠ’’ന്തി. അസ്സാതി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ.

൪൬൭. പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാതി ഏത്ഥ വുത്തപണ്ഡിച്ചം ദസ്സേതും ‘‘ധാതുകുസലാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ ഹോതി? യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി, ആയതനകുസലോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഠാനാട്ഠാനകുസലോ ച. ഏത്താവതാ നു ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പണ്ഡിതോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൪). പഞ്ഞാമഹത്തം നാമ ഥേരിയാ അസേക്ഖപ്പടിസമ്ഭിദപ്പത്തായ പടിസമ്ഭിദായോ പൂരേത്വാ ഠിതതാതി തം ദസ്സേതും ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ’’തിആദി വുത്തം. രാജയുത്തേഹീതി രഞ്ഞോ കമ്മേ നിയുത്തപുരിസേഹി. ആഹച്ചവചനേനാതി സത്ഥാരാ കരണാദീനി ആഹനിത്വാ പവത്തിതവചനേന. യദേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.