൫. ചൂളയമകവഗ്ഗോ

൧. സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൯. മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേതി കേചി ‘‘പഹംസനവിധിം ദസ്സേത്വാ രാജകുമാരം ഹാസേസ്സാമാ’’തി, കേചി ‘‘തം കീളനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഏവം മഹാജനസമൂഹേ സന്നിപതിതേ. ദേവനടന്തി ദിബ്ബഗന്ധബ്ബം. കുസലം കുസലന്തി വചനം ഉപാദായാതി ‘‘കച്ചി കുസലം? ആമ കുസല’’ന്തി വചനപടിവചനവസേന പവത്തകുസലവാദിതായ തേ മനുസ്സാ ആദിതോ കുസലാതി സമഞ്ഞം ലഭിംസു. തേസം കുസലാനം ഇസ്സരാതി രാജകുമാരാ കോസലാ. കോസലേ ജാതാ. തേസം നിവാസോതി സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീ’’തി.

ചാരികം ചരമാനോതി സാമഞ്ഞവചനമ്പി ‘‘മഹതാ…പേ… തദവസരീ’’തി വചനതോ വിസേസം നിവിട്ഠമേവാതി ആഹ ‘‘അതുരിതചാരികം ചരമാനോ’’തി. മഹതാതി ഗുണമഹത്തേനപി സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹതാ. തസ്മിഞ്ഹി ഭിക്ഖുസമൂഹേ കേചി അധിസീലസിക്ഖാവസേന സീലസമ്പന്നാ, തഥാ കേചി സീലസമാധിസമ്പന്നാ, കേചി സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പന്നാതി ഗുണമഹത്തേനപി സോ ഭിക്ഖുസമൂഹോ മഹാതി. തം അനാമസിത്വാ സങ്ഖ്യാമഹത്തമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സതം വാ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞഗാമപടിബദ്ധജീവികാവസേന സമോസരന്തി ഏത്ഥാതി സമോസരണം, ഗാമോ നിവാസഗാമോ. ന്തി സാലം ബ്രാഹ്മണഗാമം. വിഹാരോതി ഭഗവതോ വിഹരണട്ഠാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സാലേയ്യകസുത്തേ. അനിയമിതോതി അസുകസ്മിം ആരാമേ പബ്ബതേ രുക്ഖമൂലേ വാതി ന നിയമിതോ, സരൂപഗ്ഗഹണവസേന ന നിയമിത്വാ വുത്തോ. തസ്മാതി അനിയമിതത്താ. അത്ഥാപത്തിസിദ്ധമത്ഥം പരികപ്പനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘വനസണ്ഡോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ, അദ്ധാ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഉപലഭിംസൂതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൫; അ. നി. ടീ. ൨.൩.൬൪) സവനവസേന ഉപലഭിംസൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതദ്വാര…പേ… ജാനിംസൂ’’തി ആഹ. അവധാരണഫലത്താ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണന്തി ആഹ ‘‘പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ’’തി. അവധാരണത്ഥേതി പന ഇമിനാ ഇട്ഠത്ഥാവധാരണത്ഥം ഖോ-സദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അസ്സോസു’’ന്തി പദം ഖോ-സദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സംസിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേതി ആഹ ‘‘പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവാ’’തി. മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതം ദസ്സേതി, ഏവ-സദ്ദേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതം. സാലായം ജാതാ സംവഡ്ഢകാ സാലേയ്യകാ യഥാ ‘‘കത്തേയ്യകാ ഉബ്ഭേയ്യകാ’’തി.

സമിതപാപത്താതി അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകവീതരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമനതോ ഭഗവതോ പാപസമനം വിസേസിതം ഹോതി. അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം ഇധ അനുസ്സവത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ’’തി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലാപവചനം. പിയസമുദാഹാരാ ഹേതേ ‘‘ഭോ’’തി വാ ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനംപിയാ’’തി വാ. ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ തം തായതീതി ഗോത്തം. ഗോതമോതി ഹി പവത്തമാനം അഭിധാനം ബുദ്ധിഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ തായതി രക്ഖതീതി ഗോതമഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ താനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. സോ പന അത്ഥതോ അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉച്ചാകുലപരിദീപനം ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലവിഭാവനതോ. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചിപി പാരിജുഞ്ഞേന പരിഹാനിയാ അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥടോ. തഥാ ഹി കദാചിപി തസ്സ കുലസ്സ താദിസപാരിജുഞ്ഞാഭാവോ, അഭിനിക്ഖമനകാലേ ച തതോ സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോതി. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി ഇദം വചനം ഭഗവതോ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം വുത്തം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതഭാവദീപനതോ. ഏത്ഥ ച സമണോതി ഇമിനാ പരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ സമിതപാപതാദീപനതോ, ഗോതമോതി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി ഉളാരതമകുലീനതാദീപനതോ.

അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ, തംയോഗതോ പന ‘‘ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി ഉപയോഗവചനം സാമിഅത്ഥേപി സമാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതയോഗദീപനതോ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. കല്യാണോതി ഭദ്ദകോ. സാ ചസ്സ കല്യാണതാ ഉളാരവിസയതായാതി ആഹ ‘‘കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ’’തി. തംവിസയതാ ഹേത്ഥ സമന്നാഗമോ. സേട്ഠോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ യഥാ ‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨; ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦). ‘‘ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ ഗുണാനം സംകിത്തനതോ സംസദ്ദനതോ ച കിത്തിസദ്ദോ വണ്ണോതി ആഹ ‘‘കിത്തിയേവാ’’തി. കിത്തിപരിയായോപി ഹി സദ്ദ-സദ്ദോ യഥാ തം ‘‘ഉളാരസദ്ദാ ഇസയോ ഗുണവന്തോ തപസ്സിനോ’’തി. ഥുതിഘോസോതി അഭിത്ഥവുദാഹാരോ. അജ്ഝോത്ഥരിത്വാതി പടിപക്ഖാഭാവേന അനഞ്ഞസാധാരണതായ ച അഭിഭവിത്വാ.

സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാതി ലദ്ധനാമോ, സോ ഭഗവാ. ‘‘ഭഗവാ’’തി ഹി ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൧൪൯, ൧൯൮, ൨൧൦; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨). പരതോ പന ‘‘ഭഗവാ’’തി ഗുണകിത്തനമേവ. ഏവം ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീഹി പദേഹി യേ സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ പഞ്ഞാതാ ബുദ്ധഗുണാ, തേ നാനപ്പകാരതോ വിഭാവിതാതി ദസ്സേതും പച്ചേകം ഇതിപി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം, ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഹി ഇധ ഇതി-സദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകാരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ തേന തേസം ഗുണാനം ബഹുഭാവദീപനതോ. താനി ഗുണസല്ലക്ഖണകാരണാനി സദ്ധാസമ്പന്നാനം വിഞ്ഞുജാതികാനം പച്ചക്ഖാനി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി. തതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ. തേസന്തി ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീനം. വിത്ഥാരോ അത്ഥനിദ്ദേസോ ഗഹേതബ്ബോ. തതോ ഏവ തംസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൦) വുത്തോ ‘‘ആരകാതി അരഹം സുവിദൂരഭാവതോ, ആരകാതി അരഹം ആസന്നഭാവതോ, രഹിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ, സയഞ്ച അരഹിതബ്ബതോ, നത്ഥി ഏതസ്സ രഹോഗമനം ഗതീസു പച്ചാജാതി, പാസംസഭാവതോ വാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ.

ഭവന്തി ചേത്ഥ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൦; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) –

‘‘സമ്മാ നപ്പടിപജ്ജന്തി, യേ നിഹീനാസയാ നരാ;

ആരകാ തേഹി ഭഗവാ, ദൂരേ തേനാരഹം മതോ.

യേ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തി, സുപ്പണീതാധിമുത്തികാ;

ഭഗവാ തേഹി ആസന്നോ, തേനാപി അരഹം ജിനോ.

പാപധമ്മാ രഹാ നാമ, സാധൂഹി രഹിതബ്ബതോ;

തേസം സുട്ഠു പഹീനത്താ, ഭഗവാ അരഹം മതോ.

യേ സച്ഛികതസദ്ധമ്മാ, അരിയാ സുദ്ധഗോചരാ;

ന തേഹി രഹിതോ ഹോതി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ.

രഹോ വാ ഗമനം യസ്സ, സംസാരേ നത്ഥി സബ്ബസോ;

പഹീനജാതിമരണോ, അരഹം സുഗതോ മതോ.

ഗുണേഹി സദിസോ നത്ഥി, യസ്മാ ലോകേ സദേവകേ;

തസ്മാ പാസംസിയത്താപി, അരഹം ദ്വിപദുത്തമോ.

ആരകാ മന്ദബുദ്ധീനം, ആസന്നാ ച വിജാനതം;

രഹാനം സുപ്പഹീനത്താ, വിദൂനമരഹേയ്യതോ;

ഭവേസു ച രഹാഭാവാ, പാസംസാ അരഹം ജിനോ’’തി.

സുന്ദരന്തി ഭദ്ദകം. തഞ്ച പസ്സന്തസ്സ ഹിതസുഖാവഹഭാവേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥാവഹം സുഖാവഹ’’ന്തി. തത്ഥ അത്ഥാവഹന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥസഞ്ഹിതഹിതാവഹം. സുഖാവഹന്തി തപ്പരിയാപന്നതിവിധസുഖാവഹം. തഥാരൂപാനന്തി താദിസാനം. യാദിസേഹി പന ഗുണേഹി ഭഗവാ സമന്നാഗതോ, തേഹി ചതുപ്പമാണികസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബഥാപി അച്ചന്തായ പസാദനീയോതി ദസ്സേതും ‘‘അനേകേഹിപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാഭൂത…പേ… അരഹതന്തി ഇമിനാ ധമ്മപ്പമാണാനം ലൂഖപ്പമാണാനം സത്താനം ഭഗവതോ പസാദാവഹതമാഹ, ഇതരേന ഇതരേസം. ദസ്സനമത്തമ്പിസാധു ഹോതീതി ഏത്ഥ കോസിയസകുണസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഏകം പദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ മണ്ഡൂകദേവപുത്തവത്ഥു കഥേതബ്ബം.

ഇമിനാ നയേന അഗാരികപുച്ഛാ ആഗതാതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. യേഭുയ്യേന ഹി അഗാരികാ ഏവം പുച്ഛന്തി. അനഗാരികപുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ന സക്കോന്തി…പേ… വിസ്സജ്ജേന്തോതി ഇമിനാ സത്ഥു തേസം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം നിഗ്ഗണ്ഹനവിധിം ദസ്സേതി. തേസഞ്ഹി സംഖിത്തരുചിതായ സങ്ഖേപദേസനാ, തായ അത്ഥം അജാനന്താ വിത്ഥാരദേസനം ആയാചന്തി, സാ ച നേസം സംഖിത്തരുചിതാ പണ്ഡിതമാനിതായ, സോ ച മാനോ യഥാദേസിതസ്സ അത്ഥസ്സ അജാനന്തേ അപ്പതിട്ഠോ ഹോതി, ഇതി ഭഗവാ തേസം മാനനിഗ്ഗഹവിധിം ചിന്തേത്വാ സങ്ഖേപേനേവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി, ന സബ്ബസോ ദേസനായ അസല്ലക്ഖണത്ഥം. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതമാനികാ ഹീ’’തിആദി. യസ്മാ മം തുമ്ഹേ യാചഥ, സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം ന ജാനിത്ഥാതി അധിപ്പായോ.

൪൪൦. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) വിയ കോട്ഠാസത്ഥോ വിധ-സദ്ദോ, സോ ച വിഭത്തിവചനവിപല്ലാസം കത്വാ പച്ചത്തേ കരണവചനവസേന ‘‘തിവിധ’’ന്തി വുത്തോ. അത്ഥോ പന കരണപുഥുവചനവസേന ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘തിവിധന്തി തീഹി കോട്ഠാസേഹീ’’തി. പകാരത്ഥോ വാ വിധ-സദ്ദോ, പകാരത്ഥത്തായേവ ലബ്ഭമാനം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഭാവസാമഞ്ഞം, കായദ്വാരികഭാവസാമഞ്ഞം വാ ഉപാദായ ഏകത്തം നേത്വാ ‘‘തിവിധ’’ന്തി വുത്തം. പകാരഭേദേ പന അപേക്ഖിതേ ‘‘തിവിധാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. കായേനാതി ഏത്ഥ കായോതി ചോപനകായോ അധിപ്പേതോ, സോ ച അധമ്മചരിയായ ദ്വാരഭൂതോ തേന വിനാ തസ്സാ അപ്പവത്തനതോ. കായേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. കിഞ്ചാപി ഹി അധമ്മചരിയാസങ്ഖാതചേതനാസമുട്ഠാനാ സാ വിഞ്ഞത്തി, ന ച സാ പട്ഠാനേ ആഗതേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകേനപി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സാ പന തഥാപവത്തമാനായ കായകമ്മസഞ്ഞിതായ ചേതനായ പവത്തി ഹോതീതി തേന ദ്വാരേന ലക്ഖിതബ്ബഭാവതോ തസ്സാ കാരണം വിയ ച സബ്ബോഹാരമത്തം ഹോതി. കായദ്വാരേനാതി വാ കായേന ദ്വാരഭൂതേന കായദ്വാരഭൂതേനാതി തം ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. അധമ്മം ചരതി ഏതായാതി അധമ്മചരിയാ, തഥാപവത്താ ചേതനാ. അധമ്മോതി പന തംസമുട്ഠാനോ പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മതോ അനപേതാതി ധമ്മാ, ന ധമ്മാതി അധമ്മാ, അധമ്മാ ച സാ ചരിയാ ചാതി അധമ്മചരിയാ. പച്ചനീകസമനട്ഠേന സമം, സമാനം സദിസം യുത്തന്തി വാ സമം, സുചരിതം. സമതോ വിഗതം, വിരുദ്ധം വാ തസ്സാതി വിസമം, ദുച്ചരിതം. സാ ഏവ വിസമാ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. സബ്ബേസു കണ്ഹസുക്കപദേസൂതി ‘‘ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ആഗതേസു സബ്ബേസു കണ്ഹപദേസു – ‘‘തിവിധം ഖോ ഗഹപതയോ കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ആഗതേസു സബ്ബേസു സുക്കപദേസു ച.

രോദേതി കുരൂരകമ്മന്തതായ പരപടിബദ്ധേ സത്തേ അസ്സൂനി മോചേതീതി രുദ്ദോ, സോ ഏവ ലുദ്ദോ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ. കക്ഖളോതി ലുദ്ദോ. ദാരുണോതി ഫരുസോ. സാഹസികോതി സാഹസ്സകാരീ. സചേപി ന ലിപ്പന്തി. തഥാവിധോ പരേസം ഘാതനസീലോ ലോഹിതപാണീത്വേവ വുച്ചതി യഥാ ദാനസീലോ പരേസം ദാനത്ഥം അധോതഹത്ഥോപി ‘‘പയതപാണീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. പഹരണം പഹാരദാനമത്തം ഹതം, പവുദ്ധം പഹരണം പരസ്സ മാരണം പഹതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹതേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിവിട്ഠോതി അഭിനിവിട്ഠോ പസുതോ.

യസ്സ വസേന ‘‘പരസ്സാ’’തി സാമിനിദ്ദേസോ, തം സാപതേയ്യം. യഞ്ഹി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം, തം തേനേവ സാമിനിദ്ദേസേന പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘പരസ്സ സന്തക’’ന്തി. പരസ്സപരവിത്തൂപകരണന്തി വാ ഏകമേവേതം സമാസപദം, യം കിഞ്ചി പരസന്തകം വിസേസതോ പരസ്സ വിത്തൂപകരണം വാതി അത്ഥോ. തേഹി പരേഹീതി യേസം സന്തകം, തേഹി. യസ്സ വസേന പുരിസോ ‘‘ഥേനോ’’തി വുച്ചതി, തം ഥേയ്യന്തി ആഹ ‘‘അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. ഥേയ്യസങ്ഖാതേന, ന വിസ്സാസതാവകാലികാദിവസേനാതി അത്ഥോ.

മതേ വാതി വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ. തേന പബ്ബജിതാദിഭാവം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതേനുപായേനാതി യം മാതരി മതായ, നട്ഠായ വാ പിതാ രക്ഖതി, സാ പിതുരക്ഖിതാ. യം ഉഭോസു അസന്തേസു ഭാതാ രക്ഖതി, സാ ഭാതുരക്ഖിതാതി ഏവമാദിം സന്ധായാഹ. സഭാഗകുലാനീതി ആവാഹകിരിയായ സഭാഗാനി കുലാനി. ദസ്സുകവിധിം വാ ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതദണ്ഡാരാജാദീഹി. സമ്മാദിട്ഠിസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൮൯) ‘‘അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ’’തി ഏവം വുത്തമിച്ഛാചാരലക്ഖണവസേന.

ഹത്ഥപാദാദിഹേതൂതി ഹത്ഥപാദാദിഭേദനഹേതു. ധനഹേതൂതി ധനസ്സ ലാഭഹേതു ജാനിഹേതു ച. ലാഭോതി ഘാസച്ഛാദനാനി ലബ്ഭതീതി ലാഭോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി കിഞ്ചിമത്തകം ആമിസജാതം. തേനാഹ ‘‘യം വാ’’തിആദി. ജാനന്തോയേവാതി മുസാഭാവം തസ്സ വത്ഥുനോ അത്ഥി, തം ജാനന്തോ ഏവ.

അണ്ഡകാതി വുച്ചതി രുക്ഖേ അണ്ഡസദിസാ ഗണ്ഠിയോ. യഥാ ഥദ്ധാ വിസമാ ദുബ്ബിനീതാ ച ഹോന്തി, ഏവമേവം ഖുംസനവമ്ഭനവസേന പവത്തവാചാപി ഹി ‘‘അണ്ഡകാ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘യഥാ സദോസേ രുക്ഖേ’’തിആദി. കക്കസാതി ഫരുസാ ഏവ, സോ പനസ്സാ കക്കസഭാവോ ബ്യാപാദനിമിത്തതായ തതോ പൂതികാതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി. കടുകാതി അനിട്ഠാ. അമനാപാതി ന മനവഡ്ഢനീ, തതോ ഏവ ദോസജനനീ, ചിത്തസന്ദോസുപ്പത്തികാരികാ. മമ്മേസൂതി ഘട്ടനേന ദുക്ഖുപ്പത്തിതോ മമ്മസദിസേസു ജാതിആദീസു. ലഗ്ഗനകാരീതി ഏവം വദന്തസ്സ ഏവം വദാമീതി അത്ഥാധിപ്പായേന ലഗ്ഗനകാരീ, ന ബ്യഞ്ജനവസേന. കോധസ്സ ആസന്നാ തസ്സ കാരണഭാവതോ. സദോസവാചായാതി അത്തനോ സമുട്ഠാപകദോസസ്സ വസേന സദോസവാചായ വേവചനാനി.

അകാലേനാതി അയുത്തകാലേന. അകാരണനിസ്സിതന്തി നിപ്ഫലം. ഫലഞ്ഹി കാരണനിസ്സിതം നാമ തദവിനാഭാവതോ. അകാരണനിസ്സിതം നിപ്ഫലം, സമ്ഫന്തി അത്ഥോ. അസഭാവവത്താതി അയാഥാവവാദീ. അസംവരവിനയപടിസംയുത്തസ്സാതി സംവരവിനയരഹിതസ്സ, അത്തനോ സുണന്തസ്സ ച ന സംവരവിനയാവഹസ്സ വത്താ. ഹദയമഞ്ജൂസായം നിധേതുന്തി അഹിതസംഹിതത്താ ചിത്തം അനുപ്പവിസേത്വാ നിധേതും. അയുത്തകാലേതി ധമ്മം കഥേന്തേന യോ അത്ഥോ യസ്മിം കാലേ വത്തബ്ബോ, തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ തസ്സ അകാലോ, തസ്മിം അയുത്തകാലേ വത്താ ഹോതി. അനപദേസന്തി ഭഗവതാ അസുകസുത്തേ ഏവം വുത്തന്തി സുത്താപദേസവിരഹിതം. അപരിച്ഛേദന്തി പരിച്ഛേദരഹിതം. യഥാ പന വാചാ പരിച്ഛേദരഹിതാ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സുത്തം വാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപലബ്ഭന്തി അനുയോഗം. ബാഹിരകഥംയേവാതി യം സുത്തം, ജാതകം വാ നിക്ഖിത്തം, തസ്സ സരീരഭൂതം കഥം അനാമസിത്വാ തതോ ബഹിഭൂതംയേവ കഥം. സമ്പജ്ജിത്വാതി വിരുള്ഹം ആപജ്ജിത്വാ. പവേണിജാതകാവാതി അനുജാതപാരോഹമൂലാനിയേവ തിട്ഠന്തി. ആഹരിത്വാതി നിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞമ്പി അനുയോഗഉപമാവത്ഥുവസേന തദനുപയോഗിനം ആഹരിത്വാ. ജാനാപേതുന്തി ഏതദത്ഥമിദം വുത്തന്തി ജാനാപേതും യോ സക്കോതി. തസ്സ കഥേതുന്തി തസ്സ തഥാരൂപസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ ബഹുമ്പി കഥേതും വട്ടതി. ന അത്ഥനിസ്സിതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ന ഹിതാവഹം.

അഭിജ്ഝായനം യേഭുയ്യേന പരസന്തകസ്സ ദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. അഭിജ്ഝായന്തോ വാ അഭിജ്ഝായിതം വത്ഥും യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതമ്പി പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തോ വിയ അഭിജ്ഝായതീതി വുത്തം ‘‘അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതീ’’തി. കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി, കേവലം ലോഭമത്തോവ ഹോതി പരിണാമനവസേന അപ്പവത്തത്താ. യഥാ പന കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യദാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിണാമേതീതി അത്തനോ സന്തകഭാവേന പരിഗ്ഗയ്ഹ നാമേതി.

വിപന്നചിത്തോതി ബ്യാപാദേന വിപത്തിം ആപാദിതചിത്തോ. തേനാഹ ‘‘പൂതിഭൂതചിത്തോ’’തി. ബ്യാപാദോ ഹി വിസം വിയ ലോഹിതസ്സ ചിത്തം പൂതിഭാവം ജനേതി. ദോസേന ദുട്ഠചിത്തസങ്കപ്പോതി വിസേന വിയ സപ്പിആദികോപേന ദൂസിതചിത്തസങ്കപ്പോ. ഘാതീയന്തൂതി ഹനീയന്തു. വധം പാപുണന്തൂതി മരണം പാപുണന്തു. മാ വാ അഹേസുന്തി സബ്ബേന സബ്ബം ന ഹോന്തു. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചിപി മാ അഹേസു’’ന്തി, അനവസേസവിനാസം പാപുണന്തൂതി അത്ഥോ. ഹഞ്ഞന്തൂതി ആദിചിന്തനേനേവാതി ഏകന്തതോ വിനാസചിന്തായ ഏവ.

മിച്ഛാദിട്ഠികോതി അയോനിസോ ഉപ്പന്നദിട്ഠികോ. സോ ച ഏകന്തതോ കുസലപടിപക്ഖദിട്ഠികോതി ആഹ ‘‘അകുസലദസ്സനോ’’തി. വിപല്ലത്ഥദസ്സനോതി ധമ്മതായ വിപരിയാസഗ്ഗാഹീ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതീ’’തി. ദിന്നം പന അന്നാദിവത്ഥും കഥം പടിക്ഖിപതി. ഏസ നയോ ‘‘യിട്ഠം ഹുത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. മഹായാഗോതി സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം. പഹേണകസക്കാരോതി പാഹുനകാനം കത്തബ്ബസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലഞ്ച നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസം ഫലം. പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥീതി പരലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ അയം ലോകോ ന ഹോതി. ഇധലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥീതി ഇധലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ പരലോകോ ന ഹോതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി. ഇമേ സത്താ യത്ഥ യത്ഥ ഭവയോനിഗതിആദീസു ഠിതാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി നിരുദയവിനാസവസേന വിനസ്സന്തി. ഫലാഭാവവസേനാതി മാതാപിതൂസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലസ്സ അഭാവവസേന ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തി വദതി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം അഭാവവസേന തേസം ലോകപച്ചക്ഖത്താ. ബുബ്ബുളകസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോവ, ന ചവിത്വാ ആഗമനപുബ്ബകോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതീ’’തി. സമണേന നാമ യാഥാവതോ ജാനന്തേന കസ്സചി കിഞ്ചി അകഥേത്വാ സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അഹോപുരിസികാ നാമ സിയാ, കിം പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി, തഥാ അത്തനോ സമ്പാദനസ്സ കസ്സചി അവസരോ ഏവ നത്ഥി തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘യേ ഇമഞ്ച…പേ… പവേദേന്തീ’’തി. ഏത്താവതാതി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ ബ്യപദേസേന. ദസവത്ഥുകാതി പടിക്ഖിപിതബ്ബാനി ദസ വത്ഥൂനി ഏതിസ്സാതി ദസവത്ഥുകാ.

൪൪൧. അനഭിജ്ഝാദയോ ഹേട്ഠാ അത്ഥതോ പകാസിതത്താ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൪൨. സഹ ബ്യയതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. ബ്രഹ്മാനം കായോ സമൂഹോതി ബ്രഹ്മകായോ, തപ്പരിയാപന്നതായ തത്ഥ ഗതാതി ബ്രഹ്മകായികാ. കാമം ചേതായ സബ്ബസ്സപി ബ്രഹ്മനികായസ്സ സമഞ്ഞായ ഭവിതബ്ബം, ‘‘ആഭാന’’ന്തിആദിനാ പന ദുതിയജ്ഝാനഭൂമികാദീനം ഉപരി ഗഹിതത്താ ഗോബലീബദ്ദഞായേന തദവസേസാനം അയം സമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിദേവാന’’ന്തി. ആഭാ നാമ വിസും ദേവാ നത്ഥി, പരിത്താഭാദീനംയേവ പന ആഭാവന്തതാസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പവത്തം ഏതം അധിവചനം, യദിദം ‘‘ആഭാ’’തി യഥാ ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനം ബ്രഹ്മകായികാ’’തി. പരിത്താഭാനന്തിആദി പനാതി ആദി-സദ്ദേന അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം ആഭസ്സരാനം ദേവാനന്തി ഇമം പാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാതി ആഭാതി വാ, ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞാതി വാ ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാ. തേസംയേവാതി ആഭാതി വുത്തദേവാനംയേവ. ഭേദതോ ഗഹണന്തി കാരണസ്സ ഹീനാദിഭേദഭിന്നതാദസ്സനവസേന പരിത്താഭാദിഗ്ഗഹണം. ഇതി ഭഗവാ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാതി ഏവം ഭഗവാ ധമ്മചരിയം, സമചരിയം, വട്ടനിസ്സിതം സുഗതിഗാമിപടിപദം, വിവട്ടനിസ്സിതം ആസവക്ഖയഗാമിപടിപദം കത്വാ തിഭവഭഞ്ജനതോ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

ഇധ ഠത്വാതി ഇമസ്മിം ധമ്മചരിയാസമചരിയായ നിദ്ദേസേ ഠത്വാ. ദേവലോകാ സമാനേതബ്ബാതി ഛബ്ബീസതിപി ദേവലോകാ സമോധാനേതബ്ബാ. വീസതി ബ്രഹ്മലോകാതി തംതംഭവപരിയാപന്നനികായവസേന വീസതി ബ്രഹ്മലോകാ, വീസതി ബ്രഹ്മനികായാതി അത്ഥോ. ദസകുസലകമ്മപഥേഹീതി യഥാരഹം ദസകുസലകമ്മപഥേഹി കമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയഭൂതേഹി കേവലം ഉപനിസ്സയഭൂതേഹി ച നിബ്ബത്തി ദസ്സിതാ.

തിണ്ണം സുചരിതാനന്തി തിണ്ണം കാമാവചരസുചരിതാനം. കാമാവചരഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ മനോസുചരിതാപേക്ഖായ. വിപാകേനേവാതി ഇമിനാ വിപാകുപ്പാദേനേവ നിബ്ബത്തി ഹോതി, ന ഉപനിസ്സയതാമത്തേനാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഉപനിസ്സയവസേനാ’’തി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുതിയാദീനി ഭാവേത്വാതിആദീസുപി ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ഉപനിസ്സയവസേനാ’’തി വുത്തം, നനു പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪൧) – ‘‘പഠമേന ഝാനേന നീവരണാനം പഹാനം സീലം, വേരമണി സീലം, ചേതനാ സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തിആദിനാ സബ്ബേസുപി ഝാനേസു സീലം ഉദ്ധടന്തി തസ്സ വസേന ഉപരിദേവലോകാനമ്പി വിപാകേന നിബ്ബത്തി വത്തബ്ബാതി? ന, തസ്സ പരിഞ്ഞായ ദേസനത്താ, പരിഞ്ഞായ ദേസനതാ ചസ്സ ‘‘യത്ഥ ച പഹാന’’ന്തിആദിനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൮൩൭, ൮൩൯) പകാസിതാ ഏവ. തഥാ ഹി ഇധാപി ‘‘ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹി സീല’’ന്തിആദിനാ സീലസ്സ രൂപാരൂപഭവാനം ഉപനിസ്സയതാ വിഭാവിതാ, ന നിബ്ബത്തകതായ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭാവനാലക്ഖണായ ധമ്മചരിയായ ഭവവിസേസേ വിഭജിയമാനേ അസഞ്ഞഭവോ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അസഞ്ഞഭവോ പന…പേ… ന നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. ബാഹിരകാ ഹി അയഥാഭൂതദസ്സിതായ അസഞ്ഞഭവം ഭവവിപ്പമോക്ഖം മഞ്ഞമാനാ തദുപഗജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ അസഞ്ഞേസു നിബ്ബത്തന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലട്ഠകഥായം തംസംവണ്ണനായഞ്ച (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൮-൭൩; ദീ. നി. ടീ. ൧.൬൮-൭൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. വേരഞ്ജകസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൪. വേരഞ്ജവാസിനോതി വേരഞ്ജഗാമവാസിനോ. കേചി പന ‘‘വിവിധരട്ഠവാസിനോ വേരഞ്ജകാ’’തി ഏതമത്ഥം വദന്തി, തേസം മതേന ‘‘വേരജ്ജകാ’’തി പാളിയാ ഭവിതബ്ബന്തി. അനിയമിതകിച്ചേനാതി ‘‘ഇമിനാ നാമാ’’തി ഏവം ന നിയമിതേന കിച്ചേന. അയം വിസേസോതി അയം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനധമ്മാധിട്ഠാനകതോ ഇമേസു ദ്വീസു സുത്തേസു ദേസനായ വിസേസോ, അത്ഥോ പന ദേസനാനയോ ച മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ അവിസിട്ഠോതി ദസ്സേതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ കത്ഥചി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനദേസനം ദേസേതി, കത്ഥചി ധമ്മാധിട്ഠാനന്തി? ദേസനാവിലാസതോ വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ ച. ദേസനാവിലാസപ്പത്താ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേ യഥാരുചി കത്ഥചി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കത്വാ, കത്ഥചി ധമ്മാധിട്ഠാനം കത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തി. യേ പന വേനേയ്യാ സാസനക്കമം അനോതിണ്ണാ, തേസം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനദേസനം ദേസേന്തി. യേ ഓതിണ്ണാ, തേസം ധമ്മാധിട്ഠാനം. സമ്മുതിസച്ചവിസയാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ, ഇതരാ പരമത്ഥസച്ചവിസയാ. പുരിമാ കരുണാനുകൂലാ, ഇതരാ പഞ്ഞാനുകൂലാ. സദ്ധാനുസാരിഗോത്താനം വാ പുരിമാ. തേ ഹി പുഗ്ഗലപ്പമാണാ, പച്ഛിമാ ധമ്മാനുസാരീനം. സദ്ധാചരിതതായ വാ ലോകാധിപതീനം വസേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ, പഞ്ഞാചരിതതായ ധമ്മാധിപതീനം വസേന ധമ്മാധിട്ഠാനാ. പുരിമാ ച നേയ്യത്ഥാ, പച്ഛിമാ നീതത്ഥാ. ഇതി ഭഗവാ തം തം വിസേസം അവേക്ഖിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദുവിധം ദേസനം ദേസേതീതി വേദിതബ്ബം.

വേരഞ്ജകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൯. ഗരുഭാവോ ഗാരവം, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണീയതാ. സഹ ഗാരവേനാതി സഗാരവോ, ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സവോ, സഹ പതിസ്സവേന സപ്പതിസ്സവോ, പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗരുകരണം. സഗാരവേ സപ്പതിസ്സവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. ഗരുകരണം വാ ഗാരവോ, സഗാരവസ്സ സപ്പതിസ്സവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. ഏതേന സഭാവേനേവ സഗാരവസ്സ തഥാപവത്തം വചനന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞത്ഥ ദു-സദ്ദോ ഗരഹത്ഥോപി ഹോതി ‘‘ദുക്ഖം ദുപ്പുത്തോ’’തിആദീസു വിയ, ഇധ പന സോ ന സമ്ഭവതി കുച്ഛിതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായ ദുട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘ദുസ്സീലോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോ ദു-സദ്ദോതി വുത്തം ‘‘അപ്പഞ്ഞോ നിപ്പഞ്ഞോതി അത്ഥോ’’തി. കിത്തകേനാതി കേന പരിമാണേന. തം പന പരിമാണം യസ്മാ പരിമേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ പരിച്ഛിന്ദനം ഹോതി, നു-സദ്ദോ ച പുച്ഛായ ജോതകോ, തസ്മാ ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോതി കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ’’തി വത്വാ ‘‘കിത്തകേന നു ഖോ ഏവം വുച്ചതീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ‘‘കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കിത്താവതാ’’തി സാമഞ്ഞതോ പുച്ഛാഭാവോ ദസ്സിതോ, ന വിസേസതോ, തസ്സ പുച്ഛാവിസേസഭാവഞാപനത്ഥം മഹാനിദ്ദേസേ ആഗതാ സബ്ബാവ പുച്ഛാ അത്ഥുദ്ധാരനയേന ദസ്സേതി ‘‘പുച്ഛാ ച നാമാ’’തിആദിനാ. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ, പുച്ഛാ. ദിട്ഠസംസന്ദനാ സാകച്ഛാവസേന വിനിച്ഛയകരണം. വിമതി ഛിജ്ജതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കിം തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതും കമ്യതായ പുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ.

ലക്ഖണന്തി ഞാതും ഇച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവം ആഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന പച്ചക്ഖം വിയ അദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലനഭൂതേന അതുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതേന അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം. ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ, ന അദിട്ഠജോതനാ വിമതിച്ഛേദനാ ചാതി.

കഥമയം അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഥേരോ ഹീ’’തിആദി. സയം വിനിച്ഛിനന്തോതി സയമേവ തേസം പഞ്ഹാനം അത്ഥം വിസേസേന നിച്ഛിനന്തോ. ഇദം സുത്തന്തി ഇദം പഞ്ചവീസതിപഞ്ഹപടിമണ്ഡിതസുത്തം, ന യം കിഞ്ചി അനവസേസേനേവ മത്ഥകം പാപേസീതി. ‘‘സയമേവ പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ’’തി ഏത്ഥ ചതുക്കോടികം ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുംയേവ സക്കോതീതി പുച്ഛനവിധിംയേവ ജാനാതി. ന നിച്ഛേതുന്തി നിച്ഛേതും ന സക്കോതി, വിസ്സജ്ജനവിധിം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിസേസട്ഠാനന്തി അഞ്ഞേഹി അസദിസട്ഠാനം. ഥേരേന സദിസോതി ഥേരേന സദിസോ സാവകോ നത്ഥി.

സംസന്ദിത്വാതി സംയോജേത്വാ സമാനം കത്വാ, യഥാ തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പവത്തം, തഥാ തം അവിലോമേത്വാതി അത്ഥോ. ലീളായന്തോതി ലീളം കരോന്തോ. ധമ്മകഥികതായ അഗ്ഗഭാവപ്പത്തിയാ തത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണതായ ബുദ്ധലീളായ വിയ ചതുന്നം പരിസാനം ഗമനം ഗണ്ഹന്തോ ധമ്മകഥം കഥേതി.

ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനുക്കമിത്വാതി ഉഗ്ഗഹിതകഥാമഗ്ഗതോ യത്ഥ കത്ഥചി ഈസകമ്പി അനുക്കമിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേനേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യട്ഠികോടി’’ന്തിആദി. ഏകപദികന്തി ഏകപദനിക്ഖേപമത്തം. ദണ്ഡകസേതുന്തി ഏകദണ്ഡകമയം സേതും. ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച സുത്തപദാനം ആഹരണേന തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ. ജാതസ്സരസദിസഞ്ച ഗാഥം, സുത്തപദം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തത്ഥ നാനാഉപമാകാരണാനി ആഹരന്തോ താനി ച തേഹി സുത്തപദേഹി ബോധേന്തോ സമുട്ഠാപേന്തോ ‘‘ജാതസ്സരേ പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി ഫുല്ലാപേന്തോ വിയ സിനേരുമത്ഥകേ വട്ടിസഹസ്സം ജാലേന്തോ വിയാ’’തി വുത്തോ.

ഏകപദുദ്ധാരേതി ഏകസ്മിം പദുദ്ധാരണക്ഖണേ. പദവസേന സട്ഠി പദസതസഹസ്സാനി ഗാഥാവസേന പന്നരസ ഗാഥാസഹസ്സാനി. ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയാതി പച്ചേകം പുപ്ഫാനി അനോചിനിത്വാ വല്ലിമേവ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകജ്ഝം പുപ്ഫാനി കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ. തേനാഹ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവാ’’തി. ഗതിമന്താനന്തി അതിസയായ ഞാണഗതിയാ യുത്താനം. ധിതിമന്താനന്തി ധാരണബലേന യുത്താനം.

അനന്തനയുസ്സദന്തി പച്ചയുപ്പന്നഭാസിതത്ഥനിബ്ബാനവിപാകകിരിയാദിവസേന അനന്തപഭേദേ വിസയേ പവത്തിയാ അനന്തനയേഹി ഉസ്സന്നം ഉപചിതം. ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാനം തിത്ഥേ ഠപിതനാവാ വിയാതി യോജനാ. സഹസ്സയുത്തആജഞ്ഞരഥോതി വേജയന്തരഥം സന്ധായ വദതി.

യസ്മാ പുച്ഛായം ബ്യാപനിച്ഛാനയേന ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോ’’തി ആമേഡിതവസേന വുത്തം, തസ്മാ ധമ്മസേനാപതി പുച്ഛിതമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ പുച്ഛാസഭാഗേന ‘‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’’തി ആമേഡിതവസേനേവാഹ. തത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ നപ്പജാനാതി, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി ആഹ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഇദം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം. തഞ്ച ഖോ രുപ്പനം വേദിയനം സഞ്ജാനനം അഭിസങ്ഖരണം വിജാനനന്തി സങ്ഖേപതോ ഏത്തകം. ഇതോ ഉദ്ധം കിഞ്ചി ധമ്മജാതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം നാമ നത്ഥീതി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ പവത്തിക്കമതോ ചേവ പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമലക്ഖണതോ ച യഥാഭൂതം അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ നപ്പജാനാതി. അവസേസപച്ചയസമാഗമേ ഉദയതി ഉപ്പജ്ജതി, സ്വായം സമുദയോ സംസാരപവത്തിഭാവേനാതി ആഹ ‘‘പവത്തിദുക്ഖപഭാവികാ’’തി, ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദികാതി അത്ഥോ. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം അനുപച്ഛേദകരണരസതോ ചേവ സമ്പിണ്ഡനനിദാനസംയോഗപലിബോധലക്ഖണതോ ച.

ഇദം നാമ ഠാനം പത്വാതി ഇദം നാമ അപ്പവത്തികാരണം ആഗമ്മ. നിരുജ്ഝതീതി അനുപ്പാദനിരോധവസേന നിരുജ്ഝതി, തേനാഹ ‘‘ഉഭിന്നം അപ്പവത്തീ’’തി. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം അച്ചുതിരസതോ ചേവ നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതലക്ഖണതോ ച. അയം പടിപദാതി അയം സമ്മാദിട്ഠിആദികാ സമോധാനലക്ഖണാ പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ. ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖനിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന ഗച്ഛതി ആരബ്ഭ പവത്തതി. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം കിലേസപ്പഹാനകരണസരസതോ ചേവ നിയ്യാനഹേതുദസ്സനാധിപതേയ്യലക്ഖണതോ ച നപ്പജാനാതി. അനന്തരവാരേതി ദുതിയവാരേ. ഇമിനാവ നയേനാതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പഠമവാരേ വുത്തനയേന. തത്ഥ ഹി ദുപ്പഞ്ഞനിദ്ദേസത്താ പജാനനപടിക്ഖേപവസേന ദേസനാ ആഗതാ, ഇധ പഞ്ഞവന്തനിദ്ദേസത്താ പജാനനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ. ഏത്ഥാതി ദുതിയവാരേ.

സവനതോതി കമ്മട്ഠാനസ്സ സവനതോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഗന്ഥസവനമുഖേന ഹി തദത്ഥസ്സ ഉഗ്ഗഹണം. ഠപേത്വാ തണ്ഹന്തിആദി തസ്സ ഉഗ്ഗഹണാകാരനിദസ്സനം. അഭിനിവിസതീതി വിപസ്സനാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിസതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം പട്ഠപേതി. നോ വിവട്ടേതി വിവട്ടേ അഭിനിവേസോ ന ഹോതി അവിസയത്താ. അയന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഖന്ധവസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ ചക്ഖാദിവസേന വേദനാദിവസേന ച സതിപി അനേകവിധത്തേ സുകരം സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ചതുധാതുമുഖേന തം ദസ്സേതും ‘‘ധാതുകമ്മട്ഠാനവസേന ഓതരിത്വാ’’തി ആഹ. രൂപന്തി വവത്ഥപേതീതി രുപ്പനട്ഠേന രൂപന്തി അസങ്കരതോ പരിച്ഛിന്ദതി. തദാരമ്മണാതി തം രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനകാ. നാമന്തി വേദനാദിചതുക്കം നമനട്ഠേന നാമന്തി വവത്ഥാപേതി. യമകതാലക്ഖന്ധം ഭിന്ദന്തോ വിയ യമകം ഭിന്ദിത്വാ ‘‘അരൂപം, രൂപഞ്ചാ’’തി ദ്വേവ ഇമേ ധമ്മാ, ന ഏത്ഥ കോചി അത്താ വാ അത്തനിയം വാതി നാമരൂപം വവത്ഥപേതി പരിച്ഛിന്ദതി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്താവതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ. തം പനേതം നാമരൂപം ന അഹേതുകം. യസ്മാ സബ്ബം സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ ച നത്ഥി, തസ്മാ സഹേതുകം. കീദിസേന ഹേതുനാ? ന ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുനാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൪൪൭) വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം. സഹേതുകത്താ ഏവ സപച്ചയം. അവിജ്ജാദയോതി അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനകമ്മാഹാരാദയോ. ഏവന്തി ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ ചേവ രൂപവേദനാദികേ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ ച വവത്ഥപേത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦). ഏത്താവതാ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിം ദസ്സേതി.

ഹുത്വാതി ഹേതുപച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ. അഭാവട്ഠേനാതി തദനന്തരമേവ വിനസ്സനട്ഠേന. അനിച്ചാതി അനിച്ചാ അദ്ധുവാ. അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതീതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനിച്ചതാസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞലക്ഖണം നിരോപേതി. തതോതി അനിച്ചലക്ഖണാരോപനതോ പരം, തതോ വാ അനിച്ചഭാവതോ. ഉദയബ്ബയപ്പടിപീളനാകാരേനാതി ഉപ്പാദനിരോധേഹി പതി പതി അഭിക്ഖണം പീളനാകാരേന ഹേതുനാ ദുക്ഖാ അനിട്ഠാ, ദുക്ഖമാ വാ. അവസവത്തനാകാരേനാതി കസ്സചി വസേന അവസവത്തനാകാരേന. അനത്താതി ന സയം അത്താ, നാപി നേസം കോചി അത്താ അത്ഥീതി അനത്താതി. തിലക്ഖണംആരോപേത്വാതി ഏവം അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖഭാവതോ, ദുക്ഖസ്സ ച അനത്തഭാവതോ ഖന്ധപഞ്ചകേ തിവിധമ്പി സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ. സമ്മസന്തോതി ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പത്തിയാ ഉപ്പന്നേ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ പഹായ മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ ഉദയബ്ബയഞാണാദിവിപസ്സനാപടിപാടിയാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി.

ഏകപടിവേധേനാതി ഏകേനേവ ഞാണേന പടിവിജ്ഝനേന. പടിവേധോ പടിഘാതാഭാവേന വിസയേ നിസ്സങ്ഗചാരസങ്ഖാതം നിബ്ബിജ്ഝനം. അഭിസമയോ അവിരജ്ഝിത്വാ അധിഗമനസങ്ഖാതോ അവബോധോ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ യാഥാവതോ ജാനനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ, ഇദഞ്ച യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന മഗ്ഗഞാണസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിഞ്ചസ്സ ഖണേ’’തിആദി. പഹീനസ്സ പുന അപഹാതബ്ബതായ പകട്ഠം ഹാനം ചജനം സമുച്ഛിന്ദനം പഹാനം, പഹാനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പഹാനപടിവേധോ. അയമ്പി യേന കിലേസേന അപ്പഹീയമാനേന മഗ്ഗഭാവനായ ന ഭവിതബ്ബം, അസതി ച മഗ്ഗഭാവനായ യോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ പദഘാതം കരോന്തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തസ്സ ഞാണസ്സ തഥാപവത്തിയാ പടിഘാതാഭാവേന നിസ്സങ്ഗചാരം ഉപാദായ ഏവം വുത്തോ. സച്ഛികിരിയാ പച്ചക്ഖകരണം അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കാദികേ മുഞ്ചിത്വാവ സരൂപതോ ആരമ്മണകരണം ‘‘ഇദം ത’’ന്തി യാഥാവസഭാവതോ ഗഹണം, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ. അയമ്പി യസ്സ ആവരണസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ ഞാണം നിരോധം ആലമ്ബിതും ന സക്കോതി, തസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ തം സരൂപതോ വിഭാവിതമേവ പവത്തതീതി ഏവം വുത്തോ.

ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ വഡ്ഢനാ ച. തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ, ദുതിയാദീസു വഡ്ഢനട്ഠേന, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഉഭയം വേദിതബ്ബം. പഠമമഗ്ഗോപി ഹി യഥാരഹം വുട്ഠാനഗാമിനിയം പവത്തം പരിജാനനാദിം വഡ്ഢേന്തോ പവത്തോതി തത്ഥാപി വഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ദുതിയാദീസുപി അപ്പഹീനകിലേസപ്പഹാനതോ പുഗ്ഗലന്തരസാധനതോ ച ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി ഭാവനാപടിവേധോ. അയമ്പി യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ മഗ്ഗധമ്മാനം സരൂപപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. തിട്ഠന്തു താവ യഥാധിഗതാ മഗ്ഗധമ്മാ, യഥാപവത്തേസു ഫലേസുപി അയം യഥാധിഗതസച്ചധമ്മേസു വിയ വിഗതസമ്മോഹോവ ഹോതി സേക്ഖോപി സമാനോ. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി (മഹാവ. ൨൭). യഥാ ചസ്സ ധമ്മാ താസം ജോതിതാ യഥാധിഗതസച്ചധമ്മാവലമ്ബിനിയോ മഗ്ഗവീഥിതോ പരതോ മഗ്ഗഫലപഹീനാവസിട്ഠകിലേസനിബ്ബാനാനം പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തന്തി. ദുക്ഖസച്ചധമ്മാ ഹി സക്കായദിട്ഠിആദയോ. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാതിആദീസുപി വിഭാവേതബ്ബാ. കിച്ചതോതി അസമ്മോഹതോ. നിരോധം ആരമ്മണതോതി ഏത്ഥ ‘‘ആരമ്മണതോപീ’’തി പി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ നിരോധേപി അസമ്മോഹപടിവേധസ്സ ലബ്ഭനതോ. ഏതസ്സാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ.

പഞ്ഞവാതി നിദ്ദിട്ഠോ നിപ്പരിയായതോ പഞ്ഞവന്തതായ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. പാളിതോതി ധമ്മതോ. അത്ഥതോതി അട്ഠകഥാതോ. അനുസന്ധിതോതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ തംതംഅനുസന്ധിതോ. പുബ്ബാപരതോതി പുബ്ബേനാപരസ്സ സംസന്ദനതോ. സങ്ഗീതിക്കമേന ചേത്ഥ പുബ്ബാപരതാ വേദിതബ്ബാ. തംതംദേസനായമേവ വാ പുബ്ബഭാഗേന അപരഭാഗസ്സ സംസന്ദനതോ. വിഞ്ഞാണചരിതോതി വിജാനനചരിതോ വീമംസനചരിതോ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ വിചാരണാചാരവേപുല്ലതോ. പഞ്ഞവാതി ന വത്തബ്ബോ മഗ്ഗേനാഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ. അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്തന്തി ഇത്തരം അതിഖിപ്പമേവാതി അധിപ്പായോ. പഞ്ഞവാപക്ഖം ഭജതി സേക്ഖപരിയായസബ്ഭാവതോ. സുത്തേ പന പടിവേധോവ കഥിതോ സച്ചാഭിസമയവസേന ആഗതത്താ.

ഏസാതി അനന്തരേ വുത്തോ അരിയപുഗ്ഗലോ. കമ്മകാരകചിത്തന്തി ഭാവനാകമ്മസ്സ പവത്തനകചിത്തം. സുഖവേദനമ്പി വിജാനാതീതി കോ വേദിയതി, കസ്സ വേദനാ, കിംകാരണാ വേദനാ, സോപി കസ്സചി അഭാവഗ്ഗഹണമുഖേന സുഖം വേദനം സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ ച യഥാഭൂതം പരിച്ഛിന്ദന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സുഖം വേദനം വിജാനാതി നാമ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ ‘‘സതിപട്ഠാനേ’’തി ഇമിനാ സതിപട്ഠാനകഥം ഉപലക്ഖേതി. തായ ഹി തദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ തംസംവണ്ണനായമ്പി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൮൦) വുത്തനയേന തസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ചേതം വിഞ്ഞാണം വേദനാതോ അഞ്ഞമ്പി ആരമ്മണം വിജാനാതി, അനന്തരവാരേ പന രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ ദസ്സിതത്താ ഇധ അരൂപമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘സുഖന്തിപി വിജാനാതീ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠം, പുച്ഛന്തസ്സ വാ അജ്ഝാസയവസേന.

സംസട്ഠാതി സമ്പയുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണേന സംയോഗട്ഠേനാ’’തി. വിസംസട്ഠാതി വിപ്പയുത്താ. ഭിന്ദിത്വാതി അഞ്ഞഭൂമികസ്സ അഞ്ഞഭൂമിദസ്സനേനേവ വിനാസേത്വാ, സംഭിന്ദിത്വാ വാ. സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതീതി തംചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതി. യദി ഏവം കഥം പുച്ഛായ അവസരോ വിസംസട്ഠഭാവാസങ്കായ ഏവ അഭാവതോ? ന, ചിത്തുപ്പാദന്തരഗതാനം മഗ്ഗപഞ്ഞാമഗ്ഗവിഞ്ഞാണാനം വിപസ്സനാപഞ്ഞാവിപസ്സനാവിഞ്ഞാണാനഞ്ച വോമിസ്സകസംസട്ഠഭാവസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ. വിനിവട്ടേത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞതോ വിവേചേത്വാ. നാനാകരണം ദസ്സേതും ന സക്കാതി ഇദം കേവലം സംസട്ഠഭാവമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന സഭാവഭേദം, സഭാവഭേദതോ പന നാനാകരണം നേസം പാകടമേവ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണതോ വാ വത്ഥുതോ വാ ഉപ്പാദതോ വാ നിരോധതോ വാ’’തി. ഇദാനി തമേവ സഭാവഭേദം വിസയഭേദേന സുട്ഠു പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേസം തേസം പനാ’’തിആദി വുത്തം. വിസയോതി പവത്തിട്ഠാനം ഇസ്സരിയഭൂമി, യേന ചിത്തപഞ്ഞാനം തത്ഥ തത്ഥ പുബ്ബങ്ഗമതാ വുച്ചതി.

കാമഞ്ച വിപസ്സനാപി പഞ്ഞാവസേനേവ കിച്ചകാരീ, മഗ്ഗോപി വിഞ്ഞാണസഹിതോവ, ന കേവലോ, യഥാ പന ലോകിയധമ്മേസു ചിത്തം പധാനം തത്ഥസ്സ ധോരയ്ഹഭാവേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൮൧) വുച്ചതി, ഏവം ലോകുത്തരധമ്മേസു പഞ്ഞാ പധാനാ പടിപക്ഖവിധമനസ്സ വിസേസതോ തദധീനത്താ. തഥാ ഹി മഗ്ഗധമ്മേ സമ്മാദിട്ഠി ഏവ പഠമം ഗഹിതാ. അയഞ്ച നേസം വിസയവസേന പവത്തിഭേദോ, തഥാ ച പഞ്ഞാപനവിധി ന കേവലം ഥേരേഹേവ ദസ്സിതോ, അപിച ഖോ ഭഗവതാപി ദസ്സിതോതി വിഭാവേന്തോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപീ’’തിആദിമാഹ. യത്ഥ പഞ്ഞാ ന ലബ്ഭതി, തത്ഥ ചിത്തവസേന പുച്ഛനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി യഥാ ‘‘കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൩൨-൧൩൫). യത്ഥ പന പഞ്ഞാ ലബ്ഭതി, തത്ഥാപി ചിത്തവസേന ജോതനാ ഹോതി യഥാ – ‘‘അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി സമാദഹതി (സം. നി. ൪.൩൩൨), യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧). അട്ഠകഥായം പന ലോകിയധമ്മേസു ചിത്തവസേന, ലോകുത്തരധമ്മേസു പഞ്ഞാവസേന ചോദനം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘കതമാ തേ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാ അധിഗതാ’’തിആദി വുത്തം. യേഭുയ്യവസേന ചേതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി കത്ഥചി ലോകിയധമ്മാ പഞ്ഞാസീസേനപി നിദ്ദിസീയന്തി – ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിനോ കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧). സഞ്ഞാസീസേനപി – ‘‘ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാതി വാ സേസരൂപാരൂപസഞ്ഞാതി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൪൫.പദഭാജനീയവണ്ണനാ). തഥാ ലോകുത്തരധമ്മാപി കത്ഥചി ചിത്തസീസേന നിദ്ദിസീയന്തി – ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ചിത്തം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൨൭൭), തഥാ ഫസ്സാദിസീസേനപി – ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഫസ്സം ഭാവേതി, വേദനം സഞ്ഞം ചേതനം ഭാവേതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൭൭).

ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി സപ്പുരിസസേവനാ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ കാരണേസു. കാമം ചേതേസു സതിആദയോപി ധമ്മാ ഇച്ഛിതബ്ബാവ തേഹി വിനാ തേസം അസമ്ഭവതോ, തഥാപി ചേത്ഥ സദ്ധാ വിസേസതോ കിച്ചകാരീതി വേദിതബ്ബാ. സദ്ദോ ഏവ ഹി സപ്പുരിസേ പയിരുപാസതി, സദ്ധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ ച മനസി കരോതി, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച അനുധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസിന്ദ്രിയേസുപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസൂതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനഭാവനായ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സദ്ധാ വിയ സമ്മപ്പധാനഭാവനായ വീരിയം വിയ ച സതിപട്ഠാനഭാവനായ – ‘‘സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൭) വചനതോ പുബ്ബഭാഗേ കിച്ചതോ സതി അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഏവം സമാധികമ്മികസ്സ സമാധി, ‘‘അരിയസച്ചഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാ’’തി കത്വാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പുബ്ബഭാഗേ അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി പാകടോയമത്ഥോ, അധിഗമക്ഖണേ പന സമാധിപഞ്ഞാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ഇന്ദ്രിയാനം സദ്ധാദീനം സമരസതാവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഏത്ഥഗ്ഗഹണം കതം. ഏവന്തി യം ഠാനം, തം ഇന്ദ്രിയസമത്താദിം പച്ചാമസതി. സവിസയസ്മിംയേവാതി അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ. ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ കഥിതാതി ലോകിയധമ്മാ ലോകുത്തരധമ്മാ ച തേന തേന പവത്തിവിസേസേന കഥിതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സദ്ധാപഞ്ചമേസു ഇന്ദ്രിയേസു സഹ പവത്തമാനേസു തത്ഥ തത്ഥ വിസയേ സദ്ധാദീനം കിച്ചാധികതായ തസ്സ തസ്സേവ ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താ, ന സബ്ബേസം. ഏവം അഞ്ഞേപി ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ യഥാസകം വിസയേ പവത്തിവിസേസവസേന ബോധിതാതി.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം തത്ഥ തത്ഥ അതിരേകകിച്ചതം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം രാജപഞ്ചമാ സഹായാ വിയ വിമുത്തിപരിപാചകാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. നേസം കീളനത്ഥം ഏകജ്ഝം വീഥിഓതരണം വിയ ഇന്ദ്രിയാനം ഏകജ്ഝം വിപസ്സനാവീഥിഓതരണം. സഹായേസു പഠമാദീനം യഥാസകഗേഹേവ വിചാരണാ വിയ സദ്ധാദീനം സോതാപത്തിഅങ്ഗാദീനി പത്വാ പുബ്ബങ്ഗമതാ. സഹായേസു ഇതരേസം തത്ഥ തത്ഥ തുണ്ഹീഭാവോ വിയ സേസിന്ദ്രിയാനം തത്ഥ തത്ഥ തദന്വയതാ. തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭൂതസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ കിച്ചാനുഗതതാ. ന ഹി തദാ തേസം സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദീനം വിയ കിച്ചം പാകടം ഹോതി, സദ്ധാദീനംയേവ പന കിച്ചം വിഭൂതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി പുരേതരം തഥാപച്ചയേഹി ചിത്തസന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖതത്താ. ഏത്ഥ ച വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ ഭാവനാ വിസേസതോ പഞ്ഞുത്തരാതി ദസ്സനത്ഥം രാജാനം നിദസ്സനം കത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം. ഇതീതിആദി യഥാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

മഗ്ഗവിഞ്ഞാണമ്പീതി അരിയമഗ്ഗസഹഗതം അപചയഗാമിവിഞ്ഞാണമ്പി. തഥേവ തം വിജാനാതീതി സച്ചധമ്മം ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ നയേനേവ വിജാനാതി ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ മഗ്ഗാനുകൂലത്താ ച. യം വിജാനാതീതി ഏത്ഥ വിജാനനപജാനനാനി വിപസ്സനാചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനി അധിപ്പേതാനി, ന ‘‘യം പജാനാതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാതി ആഹ ‘‘യം സങ്ഖാരഗത’’ന്തിആദി. തഥേവാതി ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന. ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ വിപസ്സനാഭാവതോ ച സമാനപച്ചയേഹി സഹ പവത്തികതാ ഏകുപ്പാദതാ, തതോ ഏവ ഏകജ്ഝം സഹേവ നിരുജ്ഝനം ഏകനിരോധതാ, ഏകംയേവ വത്ഥും നിസ്സായ പവത്തി ഏകവത്ഥുകതാ, ഏകംയേവ ആരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തി ഏകാരമ്മണതാ. ഹേതുമ്ഹി ചേതം കരണവചനം. തേന ഏകുപ്പാദാദിതായ സംസട്ഠഭാവം സാധേതി. അനവസേസപരിയാദാനഞ്ചേതം, ഇതോ തീഹിപി സമ്പയുത്തലക്ഖണം ഹോതിയേവ.

മഗ്ഗപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, സാ ഹി ഏകന്തതോ ഭാവേതബ്ബാ, ന പരിഞ്ഞേയ്യാ, പഞ്ഞായ പന ഭാവേതബ്ബതായ തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി തഗ്ഗതികാവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തംസമ്പയുത്തം പനാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഭാവനാവസേന പവത്തനതോ തംസമ്പയുത്തവിഞ്ഞാണമ്പി തഥേവ പവത്തതി, തസ്സ പന പരിഞ്ഞേയ്യഭാവാനതിവത്തനതോ പരിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ. തേനേവാഹ – ‘‘യമ്പി തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

൪൫൦. ഏവം സന്തേപീതി വേദനാതി ഏവം സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേ സതിപി. തേഭൂമികസമ്മസനചാരവേദനാവാതി ഭൂമിത്തയപരിയാപന്നാ, തതോ ഏവ സമ്മസനഞാണസ്സ ഗോചരഭൂതാ വേദനാ ഏവ അധിപ്പേതാ സബ്രഹ്മചാരീനം ഉപകാരാവഹഭാവേന ദേസനായ ആരദ്ധത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാന’’ന്തിആദി. ഏസ നയോ പഞ്ഞായപി. ഇധ സുഖാദിസദ്ദാ തദാരമ്മണവിസയാതി ഇമമത്ഥം സുത്തേന സാധേതും ‘‘രൂപഞ്ച ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകന്തദുക്ഖന്തി ഏകന്തേനേവ അനിട്ഠം, തതോ ഏവ ദുക്ഖമതായ ദുക്ഖം. ആരമ്മണകരണവസേന ദുക്ഖവേദനായ അനുപതിതം, ഓതിണ്ണഞ്ചാതി ദുക്ഖാനുപതിതം, ദുക്ഖാവക്കന്തം. സുഖേന അനവക്കന്തം അഭവിസ്സാതി യോജനാ. നയിദന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. സാരജ്ജേയ്യുന്തി സാരാഗം ഉപ്പാദേയ്യും. സുഖന്തി സഭാവതോ ച ഇട്ഠം. സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തീതി ബഹലരാഗഹേതു യഥാരഹം ദസഹിപി സംയോജനേഹി സംയുജ്ജന്തി. സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തീതി തഥാ സംയുത്തതായ തണ്ഹാസംകിലേസാദിവസേന സംകിലിസ്സന്തി, വിബാധീയന്തി ഉപതാപീയന്തി ചാതി അത്ഥോ. ആരമ്മണന്തി ഇട്ഠം, അനിട്ഠം, മജ്ഝത്തഞ്ച ആരമ്മണം യഥാക്കമം സുഖം, ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖന്തി കഥിതം. ഏവം അവിസേസേന പഞ്ചപി ഖന്ധേ സുഖാദിആരമ്മണഭാവേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വേദനാ ഏവ സുഖാദിആരമ്മണഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പാകതികപചുരജനവസേനായം കഥിതാതി കത്വാ ‘‘പുരിമം സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി വുത്തം. വിസേസലാഭീ പന അനാഗതമ്പി സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കരോതേവ. വുത്തമേതം സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൯). വേദനായ ഹി ആരമ്മണം വേദിയന്തിയാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ വേദേതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി.

സബ്ബസഞ്ഞായാതി സബ്ബായപി ചതുഭൂമികസഞ്ഞായ. സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായാതി സബ്ബസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ പവത്തനകസഞ്ഞായ. വത്ഥേ വാതി വാ-സദ്ദേന വണ്ണധാതും സങ്ഗണ്ഹാതി. പാപേന്തോതി ഭാവനം ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ ഉപനേന്തോ. ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപീതി ‘‘നീലം രൂപം, രൂപാരമ്മണം നീല’’ന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപി.

അസബ്ബസങ്ഗാഹികത്താതി സബ്ബേസം വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനം അസങ്ഗഹിതത്താ. തക്കഗതന്തി സുത്തകന്തനകതക്കമ്ഹി, സുത്തവത്തനകതക്കമ്ഹി വാ വേഠനവസേന ഠിതം. പരിവട്ടകാദിഗതന്തി സുത്തവേഠനപരിവട്ടകാദിഗതം. വിസ്സട്ഠത്താവ ന ഗഹിതാ, യദഗ്ഗേന പഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ, തദഗ്ഗേന വേദനാസഞ്ഞാഹിപി സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ ഏവാതി. തദേവ സഞ്ജാനാതി സംസട്ഠഭാവതോ.

സഞ്ജാനാതി വിജാനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘പജാനാതീ’’തി പദം ആനേത്വാ വത്തബ്ബം പജാനനവസേനപി വിസേസസ്സ വക്ഖമാനത്താ. ജാനാതീതി അയം സദ്ദോ ച ലദ്ദതോയേവേത്ഥ അവിസേസോ, അത്ഥതോ പന വിസേസതോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം തേന ആഖ്യാതപദേന നാമപദേന ച വുത്തമത്ഥം ഉപസഗ്ഗപദം ജോതകഭാവേന വിസേസേതി, ന വാചകഭാവേന. തേനാഹ ‘‘തസ്സപി ജാനനത്ഥേ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഏതേന സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാപദാനി അന്തോഗധജാനനത്ഥേ യഥാസകം വിസിട്ഠവിസയേ ച നിട്ഠാനീതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘സഞ്ഞാ ഹീ’’തിആദി. സഞ്ജാനനമത്തമേവാതി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന വിജാനനപജാനനാകാരേ നിവത്തേതി, ഏവ-സദ്ദേന കദാചിപി ഇമിസ്സാ തേ വിസേസാ നത്ഥേവാതി അവധാരേതി. തേനേവാഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണകിച്ചമ്പി കാതും അസക്കോന്തീ സഞ്ഞാ കുതോ പഞ്ഞാകിച്ചം കരേയ്യാതി ‘‘ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി’’ച്ചേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘മഗ്ഗപാതുഭാവ’’ന്തി.

ആരമ്മണേ പവത്തമാനം വിഞ്ഞാണം ന സഞ്ഞാ വിയ നീലപീതാദിമത്തസഞ്ജാനനവസേന പവത്തതി, അഥ ഖോ തത്ഥ അഞ്ഞമ്പി താദിസം വിസേസം ജാനന്തമേവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി. കഥം പന വിഞ്ഞാണം ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതീതി? പഞ്ഞായ ദസ്സിതമഗ്ഗേന. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഹി അനേകവാരം ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തമാനായ പഗുണഭാവതോ പരിചയവസേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി, യഥാ തം പഗുണസ്സ ഗന്ഥസ്സ അജ്ഝയനേ തത്ഥ തത്ഥ ഗതാപി വാരാ ന ഉപധാരീയന്തി. ‘‘ലക്ഖണപടിവേധ’’ന്തി ച ലക്ഖണാനം ആരമ്മണകരണമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന പടിവിജ്ഝനം. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദിഞാണപടിപാടിയാ ആരഭിത്വാ. മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി അസമ്ബോധസഭാവത്താ. ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി അവബുജ്ഝനവസേനേവ, ന സഞ്ജാനനമത്തേന. തഥാ ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ന വിജാനനമത്തേന, അത്തനോ പന അഞ്ഞാസാധാരണേന ആനുഭാവേന ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അജാതബുദ്ധീതി അസഞ്ജാതബ്യവഹാരബുദ്ധി. ഉപഭോഗപരിഭോഗന്തി ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹം, ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥൂനം പടിലാഭയോഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. കൂടോതി കഹാപണപതിരൂപകോ തമ്ബകംസാദിമയോ. ഛേകോതി മഹാസാരോ. കരതോതി അഡ്ഢസാരോ. സണ്ഹോതി മുദുജാതികോ സമസാരോ. ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന പാദസാരപരോപാദസാരഅഡ്ഢസാരാദീനം സങ്ഗഹോ. ജാനന്തോ ച പന നം രൂപം ദിസ്വാപി…പേ… അസുകാചരിയേന കതോതിപി ജാനാതി തഥാ ഹേരഞ്ഞികഗന്ഥസ്സ സുഗ്ഗഹിതത്താ. ഏവമേവന്തിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. സഞ്ഞാവിഭാഗം അകത്വാ പിണ്ഡവസേനേവ ആരമ്മണസ്സ ഗഹണതോ ദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനസദിസാ വുത്താ. തഥാ ഹി സാ യഥാഉപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണം ആരമ്മണേ ഏകച്ചവിസേസഗ്ഗഹണസമത്ഥഭാവതോ ഗാമികപുരിസകഹാപണദസ്സനസദിസം വുത്തം. പഞ്ഞാ പന ആരമ്മണേ അനവസേസാവബോധതോ ഹേരഞ്ഞികകഹാപണദസ്സനസദിസാ വുത്താ. നേസന്തി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം. വിസേസോതി സഭാവവിസേസോ. ദുപ്പടിവിജ്ഝോ പകതിപഞ്ഞായ. ഇമിനാവ നേസം അച്ചന്തസുഖുമതം ദസ്സേതി.

ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനന്തി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പവത്തമാനാനം. തേന അഭിന്നവിസയാഭിന്നകാലതാദസ്സനേന അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതം വിഭാവേന്തോ ദുപ്പടിവിജ്ഝതംയേവ ഉല്ലിങ്ഗേതി. വവത്ഥാനന്തി അസങ്കരതോ ഠപനം. അയം ഫസ്സോ…പേ… ഇദം ചിത്തന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം. ഇതി-സദ്ദോ വാ ആദിഅത്ഥോ. തേന സേസധമ്മാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദന്തി അരൂപീനം ധമ്മാനം വവത്ഥാനകരണം. തതോതി യം വുത്തം തിലതേലാദിഉദ്ധരണം, തതോ. യദി ദുക്കരതരം, കഥം തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി.

൪൫൧. നിസ്സടേനാതി നിക്ഖന്തേന അതംസമ്ബന്ധേന. പരിച്ചത്തേനാതി പരിച്ചത്തസദിസേന പച്ചയഭാവാനുപഗമനേന പച്ചയുപ്പന്നസമ്ബന്ധാഭാവതോ. നിസ്സക്കവചനം അപാദാനദീപനതോ. കരണവചനം കത്തുഅത്ഥദീപനതോ. കാമാവചരമനോവിഞ്ഞാണം ന നിയമതോ ‘‘ഇദം നാമ പഞ്ചദ്വാരികാസമ്ബന്ധാ’’തി സക്കാ വത്തും, രൂപാവചരവിഞ്ഞാണം പന ന തഥാതി, തസ്സേവ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി നിസ്സടതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേനാ’’തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനഗ്ഗഹണം തസ്സേവ അരൂപാവചരസ്സ പദട്ഠാനഭാവതോ. പരിസുദ്ധേനാതി വിസേസതോ അസംകിലേസികത്താവ. തഞ്ഹി വിഗതൂപക്കിലേസതായ വിസേസതോ പരിസുദ്ധം. തേനാഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസേനാ’’തി. ജാനിതബ്ബം നേയ്യം, സപരസന്താനേസു ഇദം അതിസയം ജാനിതബ്ബതോ ബുജ്ഝിതബ്ബം ബോധേതബ്ബം വാതി അത്ഥോ. നേയ്യന്തി വാ അത്തനോ സന്താനേ നേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതസ്സ ഹി സാ ഇജ്ഝതീ’’തി. പാടിയേക്കന്തി വിസും വിസും, അനുപദധമ്മവസേനാതി അത്ഥോ. അഭിനിവേസാഭാവതോതി വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ അസമ്ഭവതോ. കലാപതോ നയതോതി കലാപസമ്മസനസങ്ഖാതതോ നയവിപസ്സനതോ. ഭിക്ഖുനോതി സാവകസ്സ. സാവകസ്സേവ ഹി തത്ര അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ ന സമ്ഭവതി, ന സത്ഥു. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. വിസ്സജ്ജേസീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹതി.

ഹത്ഥഗതത്താതി ഹത്ഥഗതസദിസത്താ, ആസന്നത്താതി അത്ഥോ. യദാ ഹി ലോകനാഥോ ബോധിമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ – ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪, ൧൦) പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ അധിഗന്തബ്ബസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുരൂപം ഛത്തിംസകോടിസഹസ്സമുഖേന മഹാവജിരഞാണം നാമ മഹാബോധിസത്തസമ്മസനം പവത്തേന്തോ അനേകാകാരസമാപത്തിധമ്മസമ്മസനേ അനുപദമേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മേപി അപരാപരം സമ്മസി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി. പരോപഞ്ഞാസാതി ദ്വേപഞ്ഞാസം. കാമഞ്ചേത്ഥ കേചി ധമ്മാ വേദനാദയോ ഫസ്സപഞ്ചമകാദീസു വുത്താപി ഝാനകോട്ഠാസാദീസുപി സങ്ഗഹിതാ, തംതംപച്ചയഭാവവിസിട്ഠേന പന അത്ഥവിസേസേന ധമ്മന്തരാനി വിയ ഹോന്തീതി ഏവം വുത്തം. തഥാ ഹി ലോകുത്തരചിത്തുപ്പാദേസു നവിന്ദ്രിയതാ വുച്ചതി. അങ്ഗുദ്ധാരേനാതി തത്ഥ ലബ്ഭമാനഝാനങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനം ഉദ്ധരണേന. അങ്ഗ-സദ്ദോ വാ കോട്ഠാസപരിയായോ, തസ്മാ അങ്ഗുദ്ധാരേനാതി ഫസ്സപഞ്ചമകാദികോട്ഠാസാനം സമുദ്ധരണേന. യാവതാ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോതി യത്തകാ സഞ്ഞാസഹഗതാ ഝാനസമാപത്തിയോ, താഹി വുട്ഠായ അധിഗന്ധബ്ബത്താ താവതികാ വേനേയ്യാനം അഞ്ഞാപടിവേധോ അരഹത്തസമധിഗമോ.

ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി അന്ധസ്സ യട്ഠികോടിം ഗഹേത്വാ മഗ്ഗദേസകോ വിയ ധമ്മാനം യഥാസഭാവദസ്സനസങ്ഖാതേന പരിണായകഭാവേന. യഥാ വാ സോ തസ്സ ചക്ഖുഭൂതോ, ഏവം സത്താനം പഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഭൂതായ പഞ്ഞായാ’’തി. സമാധിസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സമാധിപഞ്ഞാ. സമാധി ചേത്ഥ ആരുപ്പസമാധീതി വദന്തി, സമ്മസനപയോഗോ പന കോചി ഝാനസമാധീതി യുത്തം. വിപസ്സനാഭൂതാ പഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ. സമാധിപഞ്ഞായ അന്തോസമാപത്തിയം കിച്ചതോ പജാനാതി, ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി പന വചനതോ (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯-൧൦൦; ൩.൫.൧൦൭൧-൧൦൭൨; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪) അസമ്മോഹതോ പജാനാതി. തത്ഥ കിച്ചതോതി ഗോചരജ്ഝത്തേ ആരമ്മണകരണകിച്ചതോ. അസമ്മോഹതോതി സമ്പയുത്തധമ്മേസു സമ്മോഹവിധമനതോ യഥാ പീതിപടിസംവേദനാദീസു. കിമത്ഥിയാതി കിംപയോജനാതി ആഹ ‘‘കോ ഏതിസ്സാ അത്ഥോ’’തി. അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേതി യാഥാവസരസലക്ഖണാവബോധവസേന അഭിമുഖം ഞേയ്യേ ജാനിതബ്ബേ ഖന്ധായതനാദിധമ്മേ. അഭിജാനാതീതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച അഭിമുഖം അവിരജ്ഝനവസേന ജാനാതി. ഏതേന ഞാതപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. പരിഞ്ഞേയ്യേതി അനിച്ചാതിപി ദുക്ഖാതിപി അനത്താതിപി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിതബ്ബേ. പരിജാനാതീതി ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം…പേ… അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനാതി. ഇമിനാ തീരണപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. പഹാതബ്ബേ ധമ്മേതി നിച്ചസഞ്ഞാദികേ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ സബ്ബേ പാപധമ്മേ. പജഹതി പകട്ഠതോ ജഹതി, വിക്ഖമ്ഭേതി ചേവ സമുച്ഛിന്ദതി ചാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പഹാനപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. സാ പനേസാ പഞ്ഞാ ലോകിയാപി തിപ്പകാരാ ലോകുത്തരാപി, താസം വിസേസം സയമേവാഹ. കിച്ചതോതി അഭിജാനനവസേന ആരമ്മണകിച്ചതോ. അസമ്മോഹതോതി യഥാബലം അഭിഞ്ഞേയ്യാദീസു സമ്മോഹവിധമനതോ. നിബ്ബാനമാരമ്മണം കത്വാ പവത്തനതോ അഭിഞ്ഞേയ്യാദീസു വിഗതസമ്മോഹതോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ അസമ്മോഹതോ’’തി.

൪൫൨. കമ്മസ്സകതാ സമ്മാദിട്ഠി ച വട്ടനിസ്സിതത്താ ഇധ നാധിപ്പേതാ, വിവട്ടകഥാ ഹേസാതി വുത്തം ‘‘വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ചാ’’തി. പരതോ ഘോസോതി പരതോ സത്ഥുതോ, സാവകതോ വാ ലബ്ഭമാനോ ധമ്മഘോസോ. തേനാഹ ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി. തഞ്ഹി സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, ന യോ കോചി പരതോഘോസോ. ഉപായമനസികാരോതി യേന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദി സിജ്ഝതി, താദിസോ പഥമനസികാരോ. അയഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ചയോതി നിയമപക്ഖികോ, ന സബ്ബസംഗാഹകോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാനം പനാ’’തിആദിമാഹ. യോനിസോമനസികാരസ്മിംയേവാതി അവധാരണേന പരതോഘോസമേവ നിവത്തേതി, ന പദട്ഠാനവിസേസം പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥത്താ ഏവ-സദ്ദസ്സ.

ലദ്ധുപകാരാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൫.൨൫) യഥാരഹം നിസ്സയാദിവസേന ലദ്ധപച്ചയാ. വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതഭാവേന ഗഹിതത്താ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീസു ച അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി, അനന്തരസ്സ ഹി വിധി, പടിസേധോ വാ. അഗ്ഗഫലസമാധിമ്ഹി തപ്പരിക്ഖാരധമ്മേസുയേവ ച കേവലോ ചേതോപരിയായോ നിരുള്ഹോതി സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേതി അനന്തരേ കാലന്തരേ ചാതി ദുവിധേ ഫലക്ഖണേ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതോ വിമുച്ചതി ഏതായാതി ചേതോവിമുത്തി, അഗ്ഗഫലപഞ്ഞം ഠപേത്വാ അവസേസാ ഫലധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി. ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ’’തി, സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതസോ വിമുച്ചനസങ്ഖാതം പടിപ്പസ്സമ്ഭനസഞ്ഞിതം പഹാനം ഫലം ആനിസംസോ ചാതി യോജനാ. ഇധ ച ചേതോവിമുത്തി-സദ്ദേന പഹാനമത്തം ഗഹിതം, പുബ്ബേ പഹായകധമ്മാ, അഞ്ഞഥാ ഫലധമ്മാ ഏവ ആനിസംസോതി ഗയ്ഹമാനേ പുനവചനം നിരത്ഥകം സിയാ.

പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാതി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലസഭാവത്താ വിസേസതോ സമാധിസ്സ ഉപകാരാ, തഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഝാനസഭാവത്താ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. സമ്മാസതിസമ്മാവായാമാ പന സമാധിപക്ഖിയാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ’’തി. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിആരോചനവസേന സഹ കഥനം സംകഥാ, സംകഥാവ സാകച്ഛാ. ഇധ പന കമ്മട്ഠാനപടിബദ്ധാതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ…പേ… കഥാ’’തി. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഏകവാരം വീഥിയാ അപ്പടിപജ്ജനം ഖലനം, അനേകവാരം പക്ഖലനം, തദുഭയസ്സ വിച്ഛേദനീകഥാ ഖലനപക്ഖലനഛേദനകഥാ. പൂരേന്തസ്സാതി വിവട്ടനിസ്സിതം കത്വാ പാലേന്തസ്സ ബ്രൂഹേന്തസ്സ ച. സുണന്തസ്സാതി ‘‘യഥാഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം സുണന്തസ്സ. തേനേവ ഹി ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി വുത്തം. കമ്മം കരോന്തസ്സാതി ഭാവനാനുയോഗകമ്മം കരോന്തസ്സ.

പഞ്ചസുപി ഠാനേസു അന്ത-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥജോതനോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനാ അമ്ബുപമാ ച യുജ്ജേയ്യ. ഉദകകോട്ഠകന്തി ആലവാലം. ഥിരം കത്വാ ബന്ധതീതി അസിഥിലം ദള്ഹം നാതിമഹന്തം നാതിഖുദ്ദകം കത്വാ യോജേതി. ഥിരം കരോതീതി ഉദകസിഞ്ചനകാലേ തതോ തതോ വിസ്സരിത്വാ ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം ആലവാലം ഥിരതരം കരോതി. സുക്ഖദണ്ഡകോതി തസ്സേവ അമ്ബഗച്ഛകസ്സ സുക്ഖോ സാഖാസീസകോ. കിപില്ലികപുടോതി തമ്ബകിപില്ലികകുടജം. ഖണിത്തിന്തി കുദാലം. കോട്ഠകബന്ധനം വിയ സീലം സമ്മാദിട്ഠിയാ വഡ്ഢനുപായസ്സ മൂലഭാവതോ. ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം ഭാവനായ പരിബ്രൂഹനതോ. മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ യഥാവുത്തഭാവനാധിട്ഠാനായ സീലമരിയാദായ ദള്ഹഭാവാപാദനതോ. സമാഹിതസ്സ ഹി സീലം ഥിരതരം ഹോതി. സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം ഇജ്ഝിതബ്ബഭാവനായ വിബന്ധാപനയനതോ. മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ തസ്സാ വിബന്ധസ്സ മൂലകാനം തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം പലിഖണനതോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സപ്പായധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തതോ യഥാസുതേ അത്ഥേ സാകച്ഛാസമാപജ്ജനം, തതോ കമ്മട്ഠാനവിസോധനേന സമഥനിപ്ഫത്തി, തതോ സമാഹിതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാപാരിപൂരി. പരിപുണ്ണവിപസ്സനോ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിം പരിബ്രൂഹേതീതി ഏവമേതേസം അങ്ഗാനം പരമ്പരായ സമ്മുഖാ ച അനുഗ്ഗണ്ഹനതോ അയമാനുപുബ്ബീ കഥിതാതി വേദിതബ്ബം.

൪൫൩. ഇധ കിം പുച്ഛതീതി ഇധ ഏവം അരഹത്തഫലം പാപിതായ ദേസനായ ‘‘കതി പനാവുസോ, ഭവാ’’തി ഭവം പുച്ഛന്തോ കീദിസം അനുസന്ധിം ഉപാദായ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ‘‘മൂലമേവ ഗതോ അനുസന്ധീ’’തി വത്വാ അധിപ്പായം പകാസേന്തോ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദിമാഹ. ദുപ്പഞ്ഞോതി ഹി ഇധ അപ്പടിവിദ്ധസച്ചോ അധിപ്പേതോ, ന ജളോ ഏവ. കാമഭവോതിആദീസു കമ്മോപപത്തിഭേദതോ ദുവിധോപി ഭവോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവൂപഗം കമ്മ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേതംസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൭; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൬൪൬-൬൪൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. പുനബ്ഭവസ്സാതി പുനപ്പുനം അപരാപരം ഭവനതോ ജായനതോ പുനബ്ഭവോതി ലദ്ധനാമസ്സ വട്ടപബന്ധസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇധ വട്ടം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തീതി ഭവയോനിഗതിആദിവസേന നിബ്ബത്തി. തഹിം തഹിം തസ്മിം തസ്മിം ഭവാദികേ. അഭിനന്ദനാതി തണ്ഹാഅഭിനന്ദനഹേതു. ഗമനാഗമനം ഹോതീതിആദിനാ ഭവാദീസു സത്താനം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിയോ ദസ്സേതി. ഖയനിരോധേനാതി അച്ചന്തഖയസങ്ഖാതേന അനുപ്പാദനിരോധേന. ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം പഹാനാഭിസമയഭാവനാഭിസമയാനം അച്ചാസന്നകാലത്താ. വത്തബ്ബം തം ഹേതുഫലധമ്മൂപചാരവസേന. യഥാ ഹി പദീപുജ്ജലനഹേതുകോ അന്ധകാരവിഗമോ, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദഹേതുകോ അവിജ്ജാനിരോധോ, ഹേതുഫലധമ്മാ ച സമാനകാലാപി പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വോഹരീയന്തി യഥാ – ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; മ. നി. ൩.൪൨൦, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നകിരിയാ. ഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി ഇധ കാമഭവേ പരിനിബ്ബാനേന. ആഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി തത്ഥ രൂപാരൂപേസു പരിനിബ്ബാനേന. ഗമനാഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി സബ്ബസോ അപരാപരുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ.

൪൫൪. വിവട്ടകഥായ പരതോ ജോതിതം പഠമം ഝാനം വിവട്ടം പത്വാ ഠിതസ്സ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ നിരോധസാധകം വിഭാവിതും യുത്തന്തി ആഹ ‘‘കതമം പനാവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതീ’’തിആദി. തഥാ ഹി അനന്തരം നിരോധസമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ ജാനിതബ്ബാനി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പയോഗപഹാനങ്ഗാനി പുച്ഛിതാനി. അങ്ഗവവത്ഥാനന്തി ഝാനങ്ഗവവത്ഥാനം. കോട്ഠാസപരിച്ഛേദോതി തത്ഥ ലബ്ഭമാനഫസ്സപഞ്ചമകാദിധമ്മകോട്ഠാസപരിച്ഛേദോ ജാനിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം ഝാനേ ഏത്തകാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി, ഏത്തകാ നിരോധിതാതി ജാനിതബ്ബം. ഉപകാരാനുപകാരാനി അങ്ഗാനീതി നിരോധസമാപത്തിയാ ഉപകാരാനി ച അനുപകാരാനി ച അങ്ഗാനി. നിരോധസമാപത്തിയാ ഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി ച പത്തബ്ബത്താ തംതംഞാണസ്സ സമാധിചരിയാഹി സമതിക്കമിതബ്ബാ ധമ്മാ അനുപകാരകങ്ഗാനി, സമതിക്കമകാ ഉപകാരകങ്ഗാനി. തേസഞ്ഹി വസേന യഥാനുപുബ്ബം ഉപസന്തുപസന്തഓളാരികഭാവായ ഭവഗ്ഗസമാപത്തിയാ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമതം പത്താ ചിത്തചേതസികാ യഥാപരിച്ഛിന്നം കാലം നിരുജ്ഝന്തി, അപ്പവത്തിം ഗച്ഛന്തി. തസ്സാതി നിരോധസ്സ. അനന്തരപച്ചയന്തി അനന്തരപച്ചയസദിസം. ന ഹി നിരോധസ്സ കോചി ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ നാമ അത്ഥി. യഞ്ഹി തദാ ചിത്തചേതസികാനം തഥാ നിരുജ്ഝനം, തം യഥാവുത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരഹേതുകായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ അഹോസീതി സാ തസ്സ അനന്തരപച്ചയോ വിയ ഹോതീതി തം വുത്തം. ഛ സമാപത്തിയോതി സുത്തന്തനയേന വുത്തസുത്തന്തപിടകസംവണ്ണനാതി കത്വാ. ‘‘സത്ത സമാപത്തിയോ’’തി പന വത്തബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ഇദം ‘‘ചതുരങ്ഗിക’’ന്തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. നയം വാ ദസ്സേത്വാതി ആദിഅന്തദസ്സനവസേന നയദസ്സനം കത്വാ.

൪൫൫. ഏവം നിരോധസ്സ പാദകം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി അന്തോനിരോധേ അനുപബന്ധഭാവതോ പഞ്ചന്നം പസാദാനം പച്ചയപുച്ഛനേ പഠമം താവ തേ സരൂപതോ ആവേണികതോ ആവേണികവിസയതോ പടിസ്സരണതോ ച പുച്ഛനവസേന പാളി പവത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണനിസ്സയേ പഞ്ച പസാദേ പുച്ഛന്തോ’’തി ആഹ. ഗോചരവിസയന്തി ഏത്ഥ കാമം തബ്ബഹുലചാരിതാപേക്ഖം ഗോചരഗ്ഗഹണം, അനഞ്ഞത്ഥഭാവാപേക്ഖം വിസയഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥേവ ഗോചരവിസയഭാവാനം വിസേസോ, വിവരിയമാനം പന ഉഭയമ്പി ആരമ്മണസഭാവമേവാതി ആഹ ‘‘ഗോചരഭൂതം വിസയ’’ന്തി. ഏകേകസ്സാതി ഏകോ ഏകസ്സ, അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ഥോ ഹി അയം ഏക-സദ്ദോ ‘‘ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) വിയ. സചേ ഹീതിആദി അഭൂതപരികപ്പനവചനമേതം. തത്ഥ സമോധാനേത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ. വിനാപി മുഖേനാതിആദിനാ അത്ഥസല്ലാപികനിദസ്സനം നാമ ദസ്സേതി. യഥാ വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതമേവ ചക്ഖു രൂപം പസ്സതി, ന കേവലം, ഏവം ചക്ഖുനിസ്സയമേവ വിഞ്ഞാണം തം പസ്സതി, ന ഇതരന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹീ’’തി. തേന തേസം തത്ഥ സംഹച്ചകാരിതം ദസ്സേതി. യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകന്തി ഇദം നീലപീതാദിസഭാവജാനനമത്തം സന്ധായാഹ. നീലം പീതകന്തി പജാനനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നത്ഥേവ അവികപ്പകഭാവതോ. ഏതേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം. നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതപുച്ഛാ ഹേസാ, ഏവഞ്ഹി വിസയാനുഭവനചോദനാ സമത്ഥിതാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഹീ’’തിആദി. യഥാസകം വിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭവിതും അസമത്ഥാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി, തത്ഥ സമത്ഥതായേവ ച നത്ഥി, ന കിഞ്ചി അത്ഥതോ പടിസരന്താനി വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘കിം ഏതാനി പടിസരന്തീ’’തി. ജവനമനോ പടിസരണന്തി പഞ്ചദ്വാരികം ഇതരഞ്ച സാധാരണതോ വത്വാ പുന യായ’സ്സ രജ്ജനാദിപവത്തിയാ പടിസരണതാ, സാ സവിസേസാ യത്ഥ ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മനോദ്വാരികജവനമനോ വാ’’തി ആഹ. ഏതസ്മിം പന ദ്വാരേതി ചക്ഖുദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ, യതോ തത്ഥ അഞ്ഞാണാദിഅസംവരോ പവത്തതി.

തത്രാതി തസ്മിം ജവനമനസ്സേവ പടിസരണഭാവേ. ദുബ്ബലഭോജകാതി ഹീനസാമത്ഥിയാ രാജഭോഗ്ഗാ. സേവകാനം ഗണനായ യോജിതദിവസേ ലബ്ഭമാനകഹാപണോ യുത്തികഹാപണോ. അന്ദുബന്ധനേന ബദ്ധസ്സ വിസ്സജ്ജനേന ലബ്ഭമാനകഹാപണോ ബന്ധകഹാപണോ. കിഞ്ചി പഹരന്തേ മാ പഹരന്തൂതി പടിക്ഖിപതോ ദാതബ്ബദണ്ഡോ മാപഹാരകഹാപണോ. സോ സബ്ബോപി പരിത്തകേസു ഗാമികമനുസ്സേസു തഥാ ലബ്ഭമാനോ ഏത്തകോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഹാപണോ വാ’’തിആദി. സതവത്ഥുകന്തി സതകരീസവത്ഥുകം. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ധനം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൪൫൬. അന്തോനിരോധസ്മിം പഞ്ച പസാദേതി നിരോധസമാപന്നസ്സ പവത്തമാനേ പഞ്ച പസാദേ. കിരിയമയപവത്തസ്മിന്തി ജവനാദികിരിയാനിബ്ബത്തകധമ്മപ്പവത്തിയം. ബലവപച്ചയാ ഹോന്തീതി പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തി, ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവേന ബലവപച്ചയാ ഹോന്തി. ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ചാതി ഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയവസേന പച്ചയഭൂതം ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ച പഞ്ചവിധോപി പസാദോ തിട്ഠതി. ജീവിതിന്ദ്രിയേന വിനാ ന തിട്ഠതി ജീവിതിന്ദ്രിയരഹിതസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപകലാപസ്സ അഭാവതോ. തസ്മാതി യസ്മാ അനുപാലനലക്ഖണേന ജീവിതേന അനുപാലിതാ ഏവ ഉസ്മാ പവത്തതി, ന തേന അനനുപാലിതാ, തസ്മാ ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതി. ജാലസിഖം പടിച്ച ആഭാ പഞ്ഞായതീതി ജാലസിഖാസങ്ഖാതഭൂതസങ്ഘാതം സഹേവ പവത്തമാനം നിസ്സായ ‘‘ആഭാ’’തി ലദ്ധനാമാ വണ്ണധാതു ‘‘ഉജ്ജലതി, അന്ധകാരം വിധമതി, രൂപഗതാനി ച വിദംസേതീ’’തിആദീഹി പകാരേഹി ഞായതി. തം ആലോകം പടിച്ചാതി തം വുത്തപ്പകാരം ആലോകം പച്ചയം ലഭിത്വാ. ജാലസിഖാ പഞ്ഞായതീതി ‘‘അപ്പികാ, മഹതീ, ഉജു, കുടിലാ’’തിആദിനാ പാകടാ ഹോതി.

ജാലസിഖാ വിയ കമ്മജതേജോ നിസ്സയഭാവതോ. ആലോകോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം തന്നിസ്സിതഭാവതോ. ഇദാനി ഉപമോപമിതബ്ബാനം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘ജാലസിഖാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആലോകം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ യഥാ ജാലസിഖായ സഹേവ ആലോകോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം കമ്മജുസ്മനാ സഹേവ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതി. ജാലസിഖാസന്നിസ്സയോ തസ്സാ സതിയേവ ഹോന്തോ ആലോകോ തായ ഉപ്പാദിതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അത്തനാ ജനിതആലോകേനേവാ’’തി. ഉസ്മാ നാമേത്ഥ കമ്മസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു തന്നിസ്സിതഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം തദനുപാലകഞ്ചാതി ആഹ ‘‘കമ്മജമഹാഭൂതസമ്ഭവേന ജീവിതിന്ദ്രിയേന ഉസ്മായ അനുപാലന’’ന്തി. ന കേവലം ഖണട്ഠിതിയാ ഏവ, അഥ ഖോ പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സപി ജീവിതിന്ദ്രിയം കാരണന്തി ആഹ ‘‘വസ്സസതമ്പി കമ്മജതേജപവത്തം പാലേതീ’’തി. ഉസ്മാ ആയുനോ പച്ചയോ ഹോന്തോ സേസഭൂതസഹിതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മഹാഭൂതാനീ’’തി. തഥാ ആയുപി സഹജാതരൂപം പാലേന്തമേവ ഉസ്മായ പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘മഹാഭൂതാനി പാലേതീ’’തി.

൪൫൭. ആയു ഏവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയാദിവസേന സഹജാതധമ്മാനം അനുപാലനവസേന സങ്ഖരണതോ ആയുസങ്ഖാരോ. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പന അനേകസതസഹസ്സഭേദേസു രൂപകലാപേസു പവത്തിയാ അനേകഭേദന്തി കത്വാ. ആരമ്മണരസം അനുഭവന്തീതി വേദനിയാ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വേദനാ ധമ്മാവാ’’തി. സുഖാദിഭേദഭിന്നത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ഇമേസം ആയുസങ്ഖാരവേദനാനം ഏകന്തനിരോധം സമാപന്നസ്സ മരണേന ഭവിതബ്ബം വേദനായ നിരുദ്ധത്താ. ആയുസങ്ഖാരാനം തഥാ അനിരുദ്ധത്താ നിരോധസ്സ സമാപജ്ജനമേവ ന സിയാ, കുതോ വുട്ഠാനം. തേന വുത്തം പാളിയം ‘‘തേ ച ഹാവുസോ’’തിആദി. വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതി സഞ്ഞാവേദനാദീനം ഉപ്പത്തിയാ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉക്കണ്ഠിത്വാതി നാനാരമ്മണാപാതതോ നിബ്ബിന്ദിത്വാ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാതി യഥാപരിച്ഛിന്നേ കാലേ സമ്പത്തേ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയാതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭൂതാ. ജാലാപവത്തം വിയ അരൂപധമ്മാ തേജുസ്സദഭാവതോ വിസയോഭാസനതോ ച. ഉദകപ്പഹാരോ വിയ നിരോധസമാപത്തിയാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ. പിഹിതഅങ്ഗാരാ വിയ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഉസ്മാമത്തതായ അനോഭാസനതോ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലാഗമനന്തി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലസ്സ ഉപഗമനം. അനുരൂപപത്തിവസേനേവ രൂപപവത്തിഗ്ഗഹണം. ഇമം രൂപകായം ജഹന്തീതി ഇമസ്മാ രൂപകായാ കളേവരാ വിഗച്ഛന്തി നപ്പവത്തന്തി.

കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി വചീസങ്ഖാരാ. വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ ഹി വാചം ഭിന്ദതി കഥേതി. ചിത്തേന സങ്ഖരീയന്തീതി ചിത്തസങ്ഖാരാ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതോ. ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധചോദനായ രൂപനിരോധോ വിയ ചിത്തനിരോധോ അചോദിതോ തേസം തതോ അഞ്ഞത്താതി ന ചിത്തസമ്പയുത്തനിരോധോ ഏകന്തികോ വിതക്കാദിനിരോധേ തദഭാവതോ. യം പന വുത്തം ‘‘വാചാ അനിരുദ്ധാ ഹോതീ’’തി, തമ്പി ന. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി ഹി വചീസങ്ഖാരാ, തേസു നിരുദ്ധേസു കഥം വാചായ അനിരോധോ. ചിത്തം പന നിരുദ്ധേസുപി ചിത്തസങ്ഖാരേസു തേഹി അനഭിസങ്ഖതത്താ വിതക്കാദിനിരോധോ വിയ പവത്തതിയേവാതി അയമേത്ഥ പരസ്സ അധിപ്പായോ. ആനന്തരിയകമ്മം കതം ഭവേയ്യ, ചിത്തസ്സ അനിരുദ്ധത്താ തം നിസ്സായ ച രൂപധമ്മാനം അനപഗതത്താ തേ ജീവന്തി ഏവ നാമാതി. ബ്യഞ്ജനേ അഭിനിവേസം അകത്വാതി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ തേവ നിരുദ്ധാ, ന ചിത്തന്തി ഏവം നേയ്യത്ഥം സുത്തം ‘‘നീതത്ഥ’’ന്തി അഭിനിവേസം അകത്വാ. ആചരിയാനം നയേ ഠത്വാതി പരമ്പരാഗതാനം ആചരിയാനം അധിപ്പായേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോതി സുത്തന്തരാഗമതോ സുത്തന്തരപദസ്സ അവിപരീതോ അത്ഥോ വീമംസിതബ്ബോ. യഥാ ഹി ‘‘അസഞ്ഞഭവോ’’തി വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാവ തത്ഥ നത്ഥി, ഇതരേ പന ചിത്തചേതസികാ സന്തീ’’തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ന ഗയ്ഹതി. യഥാ ച ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാവ തത്ഥ താദിസീ, ന ഫസ്സാദയോ’’തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ന ഗയ്ഹതി സഞ്ഞാസീസേന ദേസനാതി കത്വാ, ഏവമിധാപി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി, ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധോ’’തി ച ദേസനാസീസമേവ. സബ്ബേപി പന ചിത്തചേതസികാ തത്ഥ നിരുജ്ഝന്തേവാതി അയമേത്ഥ അവിപരീതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, തഥാപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന സബ്ബേസംയേവ ചിത്തചേതസികാനം തത്ഥ നിരുജ്ഝനതോ. ഏതേന യം പുബ്ബേ ‘‘അഞ്ഞത്താ, തദഭാവതോ’’തി ച യുത്തിവചനം, തദയുത്തം അധിപ്പായാനവബോധതോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്ഥോ ഹി പടിസരണം, ന ബ്യഞ്ജന’’ന്തി.

ഉപഹതാനീതി ബാധിതാനി. മക്ഖിതാനീതി ധംസിതാനി. ആരമ്മണഘട്ടനായ ഇന്ദ്രിയാനം കിലമഥോ ചക്ഖുനാ ഭാസുരരൂപസുഖുമരജദസ്സനേന വിഭാവേതബ്ബോ. തഥാ ഹി ഉണ്ഹകാലേ പുരതോ അഗ്ഗിമ്ഹി ജലന്തേ ഖരസ്സരേ ച പണവേ ആകോടിതേ അക്ഖീനി ഭേദാനി വിയ ന സഹന്തി സോതാനി ‘‘സിഖരേന വിയ അഭിഹഞ്ഞന്തീ’’തി വത്താരോ ഹോന്തി.

൪൫൮. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തം അരൂപജ്ഝാനന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം വിസ്സജ്ജേന്തോ ധമ്മസേനാപതി ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജേസി. അപഗമനേന വിഗമേന പച്ചയാ അപഗമനപച്ചയാ സുഖാദിപ്പഹാനാനി. അധിഗമപച്ചയാ പന കസിണേസു രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം ഹേട്ഠിമാ തയോ ച ആരുപ്പാ. ന ഹി സക്കാ താനി അനധിഗന്ത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമധിഗന്തും. നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിന്തി നിരോധതോ വുട്ഠാനഭൂതം അനിച്ചാനുപസ്സനാസമുദാഗതഫലസമാപത്തിം. സാ ഹി ‘‘അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ സമഥനിസ്സന്ദോ അഭിഞ്ഞാ, മേത്താകരുണാമുദിതാബ്രഹ്മവിഹാരനിസ്സന്ദോ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ, കസിണനിസ്സന്ദോ ആരുപ്പാ, സമഥവിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ നിരോധസമാപത്തി, ഏവം വിപസ്സനായ നിസ്സന്ദഫലഭൂതം സാമഞ്ഞഫലന്തി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാനിസ്സന്ദായ ഫലസമാപത്തിയാ’’തി. ആരമ്മണാ നാമ സാരമ്മണധമ്മാനം വിസേസതോ ഉപ്പത്തിനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സബ്ബാരമ്മണാന’’ന്തി. നത്ഥി ഏത്ഥ കിഞ്ചി സങ്ഖാരനിമിത്തന്തി അനിമിത്താ, അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ ‘‘സബ്ബനിമിത്താപഗതായ നിബ്ബാനധാതുയാ’’തി. ഫലസമാപത്തിസഹജാതം മനസികാരം സന്ധായാഹ, ന ആവജ്ജനമനസികാരം. ന ഹേത്ഥ തസ്സ സമ്ഭവോ അനുലോമാനന്തരം ഉപ്പജ്ജനതോ.

ഇമസ്മിം ഠാനേതി ഇധ വുത്തനിരോധസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ഗഹിതാനം ഇമസ്മിം പരിയോസാനസ്സ ഗഹിതട്ഠാനേ. ദ്വീഹി ബലേഹീതി സമഥവിപസ്സനാബലേഹി. തയോ ച സങ്ഖാരാനന്തി കായസങ്ഖാരാദീനം തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, ദുക്ഖാ, അനത്താ, നിബ്ബിദാ, വിരാഗാ, നിരോധാ, പടിനിസ്സഗ്ഗാ, വിവട്ടാനുപസ്സനാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ…പേ… അരഹത്തഫലസമാപത്തീതി ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി പഠമജ്ഝാനസമാധിആദീഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി. യോ യഥാവുത്താസു ചരിയാസു പുഗ്ഗലസ്സ വസീഭാവോ, സാ വസീഭാവതാപഞ്ഞാ. അസ്സാ സാ കഥിതാതി യോജനാ. വിനിച്ഛയകഥാതി വിനിച്ഛയവസേന പവത്താ അട്ഠകഥാ കഥിതാ. തസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൮൬൮-൮൬൯) തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൮൬൮) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

വലഞ്ജനസമാപത്തി അരിയവിഹാരവസേന വിഹരണസമാപത്തി. ഠിതിയാതി ഏത്ഥ പബന്ധട്ഠിതി അധിപ്പേതാ, ന ഖണട്ഠിതി. കസ്മാ? സമാപജ്ജനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഠിതിയാതി ചിരട്ഠിതത്ഥ’’ന്തി. അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി ഏത്തകം കാലം സമാപത്തിയാ വീതിനാമേസ്സാമീതി പഗേവ കാലപരിച്ഛേദോ. രൂപാദിനിമിത്തവസേനാതി കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തേസു യഥാരഹം ലബ്ഭമാനരൂപാദിനിമിത്തവസേന. തത്ഥ യസ്മാ കമ്മനിമിത്തേ ഛബ്ബിധമ്പി ആരമ്മണം ലബ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബനിമിത്താന’’ന്തി വുത്തം, ന സബ്ബേസം ആരമ്മണാനം ഏകജ്ഝം, ഏകന്തതോ വാ മനസികാതബ്ബതോ. ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം യഥാ ‘‘ദാതബ്ബമേതം ഭേസജ്ജം, യദി മേ ബ്യാധിതാ സിയു’’ന്തി.

൪൫൯. നീലമ്പി സഞ്ജാനാതീതിആദിനാ നീലാദിഗ്ഗഹണമുഖേന തംവണ്ണാനം സത്താനം സഞ്ജാനനം അവേരാദിഭാവമനസികരണം ജോതിതന്തി ആഹ ‘‘ഏതസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി കഥിതാ’’തി. ഏത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞം കഥിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാ’’തി, ‘‘ഏത്ഥ അനിമിത്താ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന്തി ‘‘ഇധ അഞ്ഞം അഭിനവം നാമ നത്ഥീ’’തിആദിനാ വുത്തം അത്ഥവചനം. ഏതാതി അപ്പമാണചേതോവിമുത്തിആദയോ. ഏകനാമകാതി ഏകേകനാമകാ, യേ നാനാബ്യഞ്ജനാതി അധിപ്പേതാ. ഏകോ ധമ്മോതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി. ചതുനാമകോതി അപ്പമാണചേതോവിമുത്തിആദിനാമകോ. ഏതന്തി ഏതമത്ഥം. അപ്പമാണാതി അനോധിസോ, ഓധിസോപി വാ ‘‘ഏത്തകാ’’തി അപരിമിതാ. അസേസേത്വാതി അസുഭസമാപത്തി വിയ ഏകസ്സേവ അഗ്ഗഹണതോ.

കിഞ്ചാപി അസുഭനിമിത്താരമ്മണമ്പി കിഞ്ചനം ഹോതി, ആരമ്മണസങ്ഘട്ടനസ്സ കിഞ്ചനസ്സ അസുഭസമാപത്തീനമ്പി പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതം ആരമ്മണം സബിമ്ബം വിയ വിഗ്ഗഹം കിഞ്ചനം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ന തഥാ ഇമസ്സാതി. നനു ബ്രഹ്മവിഹാരപഠമാരുപ്പാനമ്പി പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതം കിഞ്ചി ആരമ്മണം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, അയം പന പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം വിയ ന പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതആരമ്മണതായ ഏവം വുത്താ. അത്തേനാതി അത്തനാ. ഭവതി ഏതേന അത്താതി അഭിധാനം ബുദ്ധി ചാതി ഭാവോ, അത്താ. ഭാവ-സദ്ദോപി അത്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭാവപോസപുഗ്ഗലാദിസങ്ഖാതേനാ’’തി. നേസം അപ്പമാണസമാധിആദീനം ചതുന്നം. ‘‘നാനതാ പാകടാവാ’’തി വുത്തം നാനത്തം ഭൂമിതോ ആരമ്മണതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിത്താദിഭാവേന അതീതാദിഭാവേന അജ്ഝത്താദിഭാവേന ച ന വത്തബ്ബം ആരമ്മണം ഏതിസ്സാതി നവത്തബ്ബാരമ്മണാ നിബ്ബാനാരമ്മണഫലസമാപത്തിഭാവതോ.

ഏത്തകോതി രാഗാദീഹി സംകിലിട്ഠതായ ഏത്തകപ്പമാണോ, ഉത്താനോ പരിത്തചേതസോതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ പമാണകരണാനം അഭാവേനാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. അകുപ്പാതി അരഹത്തഫലചേതോവിമുത്തി പടിപക്ഖേഹി അകോപനീയതായ. കിഞ്ചതീതി കത്തരി പഠിതോ ധാതു മദ്ദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചതി മദ്ദതീ’’തി. തസ്സ പയോഗം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം.

സമൂഹാദിഘനവസേന സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സവിഗ്ഗഹാ വിയ ഉപട്ഠിതാ സങ്ഖാരാ നിച്ചാദിഗ്ഗാഹസ്സ വത്ഥുതായ ‘‘നിച്ചനിമിത്തം സുഖാദിനിമിത്ത’’ന്തി ച വുച്ചതി. വിപസ്സനാ പന തത്ഥ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കരോന്തീ നിച്ചാദിഗ്ഗാഹം വിധമേന്തീ ‘‘നിമിത്തം സമുഗ്ഘാതേതീ’’തി വുത്താ ഘനനിമിത്തസ്സ ആരമ്മണഭൂതസ്സ അഭാവാ. ന ഗഹിതാതി ഏകത്ഥപദനിദ്ദേസേ പാളിയം കസ്മാ ന ഗഹിതാ? സാതി സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി. സബ്ബത്ഥാതി അപ്പമാണാചേതോവിമുത്തിആദിനിദ്ദേസേസു. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണവസേനപി ഏകത്ഥാ, ന കേവലം സഭാവസരസതോവ. ഇമിനാ പരിയായേനാതി അപ്പമാണതോതിആദിനാ ആരമ്മണതോ ലദ്ധപരിയായേന. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേതി ആകിഞ്ചഞ്ഞാദിസദ്ദപവത്തിഹേതുതോ അഞ്ഞേന ഹേതുനാ അപ്പമാണാതിസദ്ദപ്പവത്തിയം ഏതസ്സ ചേതോവിമുത്തിയാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇമിനാ പരിയായേനാതി ഇമിനാ തായ തായ സമഞ്ഞായ വോഹരിതബ്ബതാപരിയായേന. സച്ചാനം ദസ്സനമുഖേന വട്ടവസേന ഉട്ഠിതദേസനം അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൦. അയം ദേസനാ യസ്മാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താ, തസ്മാ പുച്ഛകവിസ്സജ്ജകേ പുച്ഛാനിമിത്തഞ്ച സമുദായതോ വിഭാവേതും ‘‘കോ പനായ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉപാസകത്തന്തി അമഗ്ഗാഗതം ഉപാസകത്തം. തേസന്തി ഏകാദസനഹുതാനം. മഗ്ഗാഗതേന ഉപസമേന സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ.

‘‘കിം നു ഖോ അജ്ജ ഭവിസ്സതി അയ്യപുത്തോ’’തി വീഥിം ഓലോകയമാനാ. ഓലമ്ബനത്ഥന്തി തസ്സ ഹത്ഥാവലമ്ബനത്ഥം പുബ്ബാചിണ്ണവസേന അത്തനോ ഹത്ഥം പസാരേസി. ബഹിദ്ധാതി അത്തനാ അഞ്ഞം വിസഭാഗവത്ഥും സന്ധായ വദതി. പരിഭേദകേനാതി പേസുഞ്ഞവാദിനാ.

അധിഗമപ്പിച്ഛതായ ‘‘ന പകാസേതബ്ബോ’’തി ചിന്തേസി. പുന തം അനുകമ്പന്തോ ‘‘സചേ ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിം ചിന്തേസി. ഏസോ ധമ്മോതി ഏസോ ലോകുത്തരധമ്മോ. വിവട്ടം ഉദ്ദിസ്സ ഉപചിതം നിബ്ബേധഭാഗിയം കുസലം ഉപനിസ്സയോ. ‘‘യദി മേ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, സക്കാ ഏതം പടിലദ്ധും. സചേപി നത്ഥി, ആയതിം ഉപനിസ്സയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിരകാലപരിഭാവിതായ ഘടേ പദീപജാലാ വിയ അബ്ഭന്തരേ ദിപ്പമാനായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനാ ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാ’’തി.

ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി സുചിരകാലം കതൂപചിതപുഞ്ഞതായ. അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താതി സുജാതത്ഥേരസ്സ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകസ്സ നിപച്ചകാരം കത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി നിബ്ബേധഭാഗിയം ദാനം ദത്വാ കതപത്ഥനാസങ്ഖാതസമ്പന്നാഭിനീഹാരത്താ. നാതിചിരം കിലമിത്ഥാതി കമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്തീ വിപസ്സനായ പരിപാകവസേന ചിരം ന കിലമിത്ഥ. വുത്തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇതോ പട്ഠായാ’’തിആദി വുത്തം. ദുതിയഗമനേനാതി പബ്ബാജനത്ഥം ഗമനതോ ദുതിയഗമനേന.

ഉപനേത്വാതി പഞ്ഹസ്സ അത്ഥഭാവേന ഉപനേത്വാ. സക്കായന്തി സകായം. ഉപനിക്ഖിത്തം കിഞ്ചി വത്ഥും സമ്പടിച്ഛമാനാ, വിയ സമ്പടിച്ഛന്തീ വിയ. ഏകോ ഏവ പാസോ ഏതിസ്സാതി ഏകപാസകാ, ഗണ്ഠി. സാ ഹി സുമോചിയാ, അനേകപാസാ പന ദുമ്മോചിയാ, ഏകപാസഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജനസ്സ സുകരഭാവദസ്സനത്ഥം. പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാതി ഏതേന ഥേരിയാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദതം ദസ്സേതി. പച്ചയഭൂതാതി ആരമ്മണാദിവസേന പച്ചയഭൂതാ.

ഥേരിയാ വിസേസാധിഗമസ്സ അത്തനോ അവിസയതായ വിസാഖോ ‘‘ന സക്കാ’’തിആദിനാ ചിന്തേസീതി ദട്ഠബ്ബം. സച്ചവിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹബ്യാകരണേനാതി സച്ചപരിയാപന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ദസ്സനതോ അഞ്ഞാനഞ്ഞത്ഥനിദ്ധാരണഭേദനാസങ്ഖാതസ്സ വിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേന. ദ്വേ സച്ചാനീതി ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി. പടിനിവത്തേത്വാതി പരിവത്തേത്വാ. ഗണ്ഠിപഞ്ഹന്തി ദുബ്ബിനിബ്ബേധതായ ഗണ്ഠിഭൂതം പഞ്ഹം.

ന തംയേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഏകദേസസ്സ സമുദായതാഭാവതോ, സമുദായസ്സ ച ഏകദേസതാഭാവതോ. നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം തസ്സ തദേകദേസഭാവതോ. ന ഹി ഏകദേസോ സമുദായവിനിമുത്തോ ഹോതി. യദി ഹി തഞ്ഞേവാതിആദിനാ ഉഭയപക്ഖേപി ദോസം ദസ്സേതി. രൂപാദിസഭാവമ്പീതി രൂപവേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണസഭാവമ്പി, ഫസ്സചേതനാദിസഭാവമ്പി ഉപാദാനം സിയാ. അഞ്ഞത്ര സിയാതി പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി വിസുംയേവ ഉപാദാനം യദി സിയാ. പരസമയേതി നികായവാദേ. ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അനുസയോതി നിദസ്സനമത്തമേതം നികായവാദേ ചിത്തസഭാവാഭാവവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി ചിത്തവിപ്പയുത്തഭാവപടിജാനനതോ. ഏവം ബ്യാകാസീതി ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിനാ ഖന്ധഗതഛന്ദരാഗഭാവേന ബ്യാകാസി. അത്ഥധമ്മനിച്ഛയസമ്ഭവതോ അസമ്ബന്ധേന. തേസു കത്ഥചിപി അസമ്മുയ്ഹനതോ അവിത്ഥായന്തേന. പുച്ഛാവിസയേ മോഹന്ധകാരവിഗമനേന പദീപസഹസ്സം ജാലേന്തേന വിയ. സഉപാദാനുപാദാനട്ഠാനം അനുത്താനതായ പചുരജനസ്സ ഗൂള്ഹോ. അഗ്ഗഹിതസങ്കേതാനം കേസഞ്ചി പടിച്ഛാദിതസദിസത്താ പടിച്ഛന്നോ. തിലക്ഖണബ്ഭാഹതധമ്മവിസയതായ തിലക്ഖണാഹതോ. ഗമ്ഭീരഞാണഗോചരതായ ഗമ്ഭീരോ. ലദ്ധപതിട്ഠാ അരിയസച്ചസമ്പടിവേധനതോ. ഏവം ദിട്ഠധമ്മാദിഭാവതോ വേസാരജ്ജപ്പത്താ. സബ്ബസോ നിവുത്ഥബ്രഹ്മചരിയതായ തിണ്ണം ഭവാനമ്പി അപരഭാഗേ നിബ്ബാനേ നിവുത്ഥവതീതി ഭവമത്ഥകേ ഠിതാ.

൪൬൧. ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി പദുദ്ധാരം കത്വാ ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൩൦) പടിസമ്ഭിദാപാഠേന തദത്ഥം വിവരതി. തത്ഥ അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി അത്താതി സമനുപസ്സതി, അത്തഭാവേന സമനുപസ്സതി. അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. അഹംബുദ്ധിനിബന്ധനഞ്ഹി അത്താനം അത്തവാദീ പഞ്ഞപേതി, തസ്മാ യം രൂപം സോ അഹന്തി യദേതം മമ രൂപം നാമ, സോ അഹന്തി വുച്ചമാനോ മമ അത്താ തം മമ രൂപന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം അനഞ്ഞം സമനുപസ്സതി. തഥാ പസ്സതോ ച അത്താ വിയ രൂപം, രൂപം വിയ വാ അത്താ അനിച്ചോതി ആപന്നമേവ. അച്ചീതി ജാലസിഖാ. സാ ചേ വണ്ണോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാവ സിയാ, ന കായവിഞ്ഞേയ്യാ, വണ്ണോപി വാ കായാദിവിഞ്ഞേയ്യോ അച്ചിയാ അനഞ്ഞത്താതി ഉപമേയ്യം വിയ ഉപമാപി ദിട്ഠിഗതികസ്സ അയുത്താവ. ദിട്ഠിപസ്സനായാതി മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതായ പസ്സനായ പസ്സതി, ന തണ്ഹാമാനപഞ്ഞാനുപസ്സനായ. അരൂപം വേദനാദിം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഛായായ രുക്ഖാധീനതായ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ, രൂപസ്സ സന്തകഭാവേന അത്താധീനതായ രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി. പുപ്ഫാധീനതായ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ ആധേയ്യഭാവേന അത്താധീനതായ രൂപസ്സ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. യഥാ കരണ്ഡോ മണിനോ ആധാരോ, ഏവം രൂപമ്പി അത്തനോ ആധാരോതി കത്വാ അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ അത്തനോ വേദനാദീഹി അനഞ്ഞത്തം തേസഞ്ചാധാരണതം നിസ്സിതതഞ്ച യഥാവുത്തം അതിദിസതി.

അരൂപം അത്താതി കഥിതം ‘‘വേദനാവന്ത’’ന്തിആദീസു വിയ രൂപേന വോമിസ്സകതായ അഭാവതോ. രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ രൂപേന സദ്ധിം സേസാരൂപധമ്മാനം അത്താതി ഗഹിതത്താ. ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ രൂപാദീനം വിനാസദസ്സനതോ. തേനേവാഹ ‘‘രൂപം അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതി, അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാതി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതീ’’തിആദി. അവസേസേസൂതി പന്നരസസു ഠാനേസു. സസ്സതദിട്ഠി കഥിതാ രൂപവന്താദിഭാവേന ഗഹിതസ്സ അനിദ്ധാരിതരൂപത്താ.

ദിട്ഠിഗതികോ യം വത്ഥും അത്താതി സമനുപസ്സതി, യേഭുയ്യേന തം നിച്ചം സുഖന്തി ച സമനുപസ്സതേവ. സാവകോ പന തപ്പടിക്ഖേപേന സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി സുദിട്ഠത്താ രൂപം അത്താതി ന സമനുപസ്സതി, തഥാഭൂതോ ച അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി സമനുപസ്സതി, തഥാ വേദനാദയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന രൂപം അത്തതോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം ഭവദിട്ഠിപി അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാ വിയ വട്ടസ്സ സമുദയോയേവാതി ദിട്ഠികഥായം ‘‘ഏത്തകേന ഗമനം ഹോതീ’’തിആദി. ദിട്ഠിപ്പഹാനകഥായഞ്ച ‘‘ഏത്തകേന ഗമനം ന ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം.

൪൬൨. ഹേട്ഠാ വുത്തമത്ഥമേവ പുച്ഛിതത്താ ‘‘ഥേരിയാ പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ’’തി വത്വാ പടിപുച്ഛനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഉപാസകാ’’തിആദി വുത്തം. പടിപത്തിവസേനാതി സക്കായനിരോധഗാമിനിപടിപദാഭാവേന. സങ്ഖതാസങ്ഖതവസേന ലോകിയലോകുത്തരവസേന സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതവസേനാതി ‘‘വസേനാ’’തി പദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ കാമം അസങ്ഖതോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥി, കിം സങ്ഖതോ, ഉദാഹു അസങ്ഖതോതി പന പുച്ഛാവസേന തഥാ വുത്തം? ‘‘അരിയോ’’തി വചനേനേവ മഗ്ഗസ്സ ലോകുത്തരതോ സിദ്ധാ, സങ്ഗാഹകഖന്ധപരിയാപന്നാനം പന മഗ്ഗധമ്മാനമ്പി സിയാ ലോകിയതാതി ഇധ ലോകിയഗ്ഗഹണം. കിഞ്ചാപി സങ്ഗഹിതപദമേവ പാളിയം ആഗതം, ന അസങ്ഗഹിതപദം, യേ പന സങ്ഗാഹകഭാവേന വുത്താ, തേ സങ്ഗഹിതാ ന ഹോന്തീതി അട്ഠകഥായം അസങ്ഗഹിതഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഖതോതിആദീസു സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതോതി സങ്ഖതോ. തഥാഭൂതോ ച തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ പുബ്ബഭാഗചേതനാതി മയ്ഹം മഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോ ഹോതു സത്തങ്ഗികോ വാതി ചേതിതഭാവേന ചേതിതോ. സഹജാതചേതനായപി ചേതിതോവ തസ്സാ സഹകാരീകാരണഭാവതോ, തതോ ഏവ പകപ്പിതോ ആയൂഹിതോ. പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതത്താ കതോ നിബ്ബത്തിതോ ച. സമാപജ്ജന്തേന അത്തനോ സന്താനേ സമ്മദേവ ആപജ്ജന്തേന ഉപ്പാദേന്തേന. ഇതി സത്തഹിപി പദേഹി പച്ചയനിബ്ബത്തിതംയേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ദസ്സേതി.

അസങ്ഗഹിതോ ഖന്ധാനം പദേസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മഗ്ഗോ സപ്പദേസോ. നത്ഥി ഏതേസം പദേസാതി ഖന്ധാ നിപ്പദേസാ. പദിസ്സതി ഏതേന സമുദായോതി ഹി പദേസോ, അവയവോ. അയന്തി മഗ്ഗോ. സപ്പദേസത്താ ഏകദേസത്താ. നിപ്പദേസേഹി സമുദായഭാവതോ നിരവസേസപദേസേഹി. യഥാ നഗരം രജ്ജേകദേസഭൂതം തദന്തോഗധത്താ രജ്ജേന സങ്ഗഹിതം, ഏവം അരിയമഗ്ഗോ ഖന്ധത്തയേകദേസഭൂതോ തദന്തോഗധത്താ തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോതി ദസ്സേതി ‘‘നഗരം വിയ രജ്ജേനാ’’തി ഇമിനാ. സജാതിതോതി സമാനജാതിതായ, സമാനസഭാവത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സീലക്ഖന്ധോ ‘‘നവ കോടിസഹസ്സാനീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦; അപ. അട്ഠ. ൨.൫൫.൫൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭) വുത്തപഭേദവസേന ചേവ സമ്പത്തസമാദാനവിരതിആദിവസേന ച ഗയ്ഹമാനോ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗസീലം പന ആജീവട്ഠമകമേവ സമുച്ഛേദവിരതിമത്തമേവാതി സപ്പദേസം. സമാധിക്ഖന്ധോ പരിത്തമഹഗ്ഗതാദിവസേന ചേവ ഉപചാരപ്പനാസമാധിവസേന ച അനേകഭേദതായ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗസമാധി പന ലോകുത്തരോവ, അപ്പനാസമാധി ഏവാതി സപ്പദേസോ. തഥാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ പരിത്തമഹഗ്ഗതാദിവസേന ചേവ സുതമയഞാണാദിവസേന ച അനേകഭേദതായ നിപ്പദേസോ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ പന ലോകുത്തരാവ, ഭാവനാമയാ ഏവാതി സപ്പദേസാ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി സഹകാരീകാരണം അനപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ സഭാവേന അത്തനോ ബലേന അപ്പേതും ന സക്കോതി വീരിയേന അനുപത്ഥമ്ഭിതം, സതിയാ ച അനുപട്ഠിതം. പഗ്ഗഹകിച്ചന്തി യഥാ കോസജ്ജപക്ഖേ ന പതിതാ ചിത്തട്ഠിതി, തഥാ പഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചം. അപിലാപനകിച്ചന്തി യഥാ ആരമ്മണേ ന പിലവതി, ഏവം അപിലാപനകിച്ചം.

ഏകതോ ജാതാതി സഹജാതാ. പിട്ഠിം ദത്വാ ഓനതസഹായോ വിയ വായാമോ സമാധിസ്സ ആരമ്മണേ അപ്പനായ വിസേസപച്ചയഭാവതോ. അംസകൂടം ദത്വാ ഠിതസഹായോ വിയ സതി സമാധിസ്സ ആരമ്മണേ ദള്ഹപവത്തിയാ പച്ചയഭാവതോ. കിരിയതോതി ഉപകാരകിരിയതോ.

ആകോടേത്വാതി ആരമ്മണം ആഹനിത്വാ. തഥാ ഹി വിതക്കോ ‘‘ആഹനനരസോ’’തി, യോഗാവചരോ ച ‘‘കമ്മട്ഠാനം തക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കരോതീ’’തി വുച്ചതി. ഇധാപീതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പേസു. കിരിയതോതി വുത്തപ്പകാരഉപകാരകിരിയതോ.

സുഭസുഖാദിനിമിത്തഗ്ഗാഹവിധമനം ചതുകിച്ചസാധനം. പച്ചയത്തേനാതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന. ചതുകിച്ചസാധനവസേനേവാതി ഇദം മഗ്ഗവീരിയസ്സേവ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. തഞ്ഹി ഏകംയേവ ഹുത്വാ ചതുകിച്ചം യഥാവുത്തഉപകാരകസഭാവേന ച പരിവാരട്ഠേന പരിക്ഖാരോ ഹോതി. മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാനന്തി ഇമിനാ മഗ്ഗധമ്മാനമ്പി ഗഹണം, ന തംസമ്പയുത്തഫസ്സാദീനംയേവ. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദവസേന ഏകചിത്തക്ഖണികാ.

സത്തഹി ഞാണേഹീതി പരമുക്കംസഗതേഹി സത്തഹി ജവനേഹി സമ്പയുത്തഞാണേഹി, സത്തഹി വാ അനുപസ്സനാഞാണേഹി. ആദിതോ സേവനാ ആസേവനാ, തതോ പരം വഡ്ഢനാ ഭാവനാ, പുനപ്പുനം കരണം ബഹുലീകമ്മന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേന ചിത്തേനാ’’തിആദി. അധിപ്പായവസേന നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബത്ഥം സുത്തം നേയ്യത്ഥം. യഥാരുതവസേന ഗഹേതബ്ബത്ഥം നീതത്ഥം. ഏവം സന്തേതി യദി ഇദം സുത്തം നീതത്ഥം, ആസേവനാദി ച വിസും വിസും ചിത്തേഹി ഹോതി, ഏവം സന്തേ. ആസേവനാദി നാമ ചിത്തസ്സ അനേകവാരം ഉപ്പത്തിയാ ഹോതി, ന ഏകവാരമേവാതി ആഹ ‘‘ഏകം ചിത്ത’’ന്തിആദി. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ആസേവനാവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം സുചിരമ്പി കാലം ആസേവനാവസേനേവ പവത്തേയ്യ, തഥാ ഭാവനാബഹുലീകമ്മവസേന പവത്തമാനാനിപി, ന ചേത്ഥ ഏത്തകാനേവ ചിത്താനി ആസേവനാവസേന പവത്തന്തി, ഏത്തകാനി ഭാവനാവസേന, ബഹുലീകമ്മവസേനാതി നിയമോ ലബ്ഭതി. ഇതി അനേകചിത്തക്ഖണികഅരിയമഗ്ഗം വദന്തസ്സ ദുന്നിവാരിയോവായം ദോസോ. യഥാ പന പുബ്ബഭാഗേപി നാനാചിത്തേസു പവത്തപരിഞ്ഞാദികിച്ചാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പടിവേധകാലേ യഥാരഹം ചതുകിച്ചസാധനം, ഏകചിത്തക്ഖണികാ ച പവത്തി, ഏവം വിപസ്സനായ പവത്താഭിസങ്ഖാരവസേന ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മാനി പടിവേധകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണികാനേവ ഹോന്തീതി വദന്താനം ആചരിയാനം ന കോചി ദോസോ ആസേവനാദീഹി കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തദാ ഏകചിത്തക്ഖണേയേവ സിജ്ഝനതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികാവാ’’തിആദി. സചേ സഞ്ജാനാതീതി സചേ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി. യാഗും പിവാഹീതി ഉയ്യോജേതബ്ബോ ധമ്മസാകച്ഛായ അഭബ്ബഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൪൬൩. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന കായസഞ്ചേതനാദി ലക്ഖണേ കായസങ്ഖാരാദികേപി സങ്ഗണ്ഹാതി, ന അപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേ ഏവ. കായപടിബദ്ധത്താ കായേന സങ്ഖരീയതി, ന കായസമുട്ഠാനത്താ. ചിത്തസമുട്ഠാനാ ഹി തേ ധമ്മാതി. നിബ്ബത്തീയതീതി ച ഇദം കായേ സതി സബ്ഭാവം, അസതി ച അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. വാചന്തി വചീഘോസം. സങ്ഖരോതീതി ജനേതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബത്തേതീ’’തി. ന ഹി തം വിതക്കവിചാരരഹിതചിത്തം വചീഘോസം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി. ചിത്തപടിബദ്ധത്താതി ഏതേന ചിത്തസ്സ നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവോ ചിത്തസങ്ഖാരസങ്ഖരണന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാതി അത്ഥതോ ഭിന്നാപി കായസങ്ഖാരാദിവചനവചനീയഭാവേന അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സിതാ അഭിന്നാ വിയ, തതോ ഏവ ആലുളിതാ സംകിണ്ണാ അവിഭൂതാ അപാകടാ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. ആദാനഗ്ഗഹണമുഞ്ചനചോപനാനീതി യസ്സ കസ്സചി കായേന ആദാതബ്ബസ്സ ആദാനസങ്ഖാതം ഗഹണം, വിസ്സജ്ജനസങ്ഖാതം മുഞ്ചനം, യഥാതഥാചലനസങ്ഖാതം ചോപനന്തി ഇമാനി പാപേത്വാ സാധേത്വാ ഉപ്പന്നാ. കായതോ പവത്താ സങ്ഖാരാ, കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി ച കായസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി. ഹനുസംചോപനന്തി ഹനുസഞ്ചലനം. വചീഭേദന്തി വാചാനിച്ഛാരണം. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി കത്വാ ഇധ വചീസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി.

൪൬൪. സമാപജ്ജിസ്സന്തി പദം നിരോധസ്സ ആസന്നാനാഗതഭാവവിസയം ആസന്നം വജ്ജേത്വാ ദൂരസ്സ ഗഹണേ പയോജനാഭാവതോ. നിരോധപാദകസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചിത്തസ്സ ച ഗഹണതോ പട്ഠായ നിരോധം സമാപജ്ജതി നാമാതി അധിപ്പായേന ‘‘പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തഗ്ഗഹണം ഇതരേസം നാനന്തരിയഭാവതോ. ന ഹി ബലദ്വയഞാണസമാധിചരിയാനം വസീഭാവാപാദനചിത്തേഹി വിനാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം അചിത്തകഭാവായ ഹോതി.

സേസസങ്ഖാരേഹീതി കായസങ്ഖാരചിത്തസങ്ഖാരേഹി. ദുതിയജ്ഝാനേയേവ നിരുജ്ഝതി അനുപ്പത്തിനിരോധേന. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. വുട്ഠഹിസ്സന്തി പദം വുട്ഠഹനസ്സ ആസന്നാനാഗതഭാവവിസയം ആസന്നം വജ്ജേത്വാ ദൂരസ്സ ഗഹണേ പയോജനാഭാവതോ. നിരോധതോ വുട്ഠാനസ്സ ച ചിത്തുപ്പാദേന പരിച്ഛിന്നത്താ തതോ ഓരമേവാതി ആഹ ‘‘പദദ്വയേന അന്തോനിരോധകാലോ കഥിതോ’’തി. തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി യഥാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലമേവ അചിത്തകഭാവോ, തതോ പരം സചിത്തകഭാവോ ഹോതി, തഥാ നിരോധസ്സ പരികമ്മചിത്തം ഉപ്പാദിതം ഹോതി.

പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ ഇദമേവ കാതബ്ബം ജാനിത്വാ അപ്പവത്തിമത്തം. സമാപജ്ജന്തീതി അചിത്തകഭാവം സമ്പദേവ ആപജ്ജന്തി. അഥ കസ്മാ സത്താഹമേവ സമാപജ്ജന്തീതി? യഥാകാലപരിച്ഛേദകരണതോ, തഞ്ച യേഭുയ്യേന ആഹാരൂപജീവീനം സത്താനം ഉപാദിന്നകപവത്തസ്സ ഏകദിവസം ഭുത്താഹാരസ്സ സത്താഹമേവ യാപനതോ.

സബ്ബാ ഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി ഇദം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സമുട്ഠാപേതീ’’തി. യാ പന ന സമുട്ഠാപേതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന…പേ… ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഇമസ്സാതി ഇധ പാളിയം വുത്തനിരോധസമാപജ്ജനഭിക്ഖുനോ. തസ്സ പന ഫലസമാപത്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികാവാതി നിയമോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘കിം വാ ഏതേനാ’’തിആദി. അബ്ബോഹാരികാതി സുഖുമത്തഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘അത്ഥീ’’തി വോഹരിതും അസക്കുണേയ്യാതി കേചി. നിരോധസ്സ പന പാദകഭൂതായ ചതുത്ഥജ്ഝാനാദിസമാധിചരിയായ വസേന അചതുത്ഥജ്ഝാനികാപി നിരോധാനന്തരഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി അഭാവതോ ഏവ തേ അബ്ബോഹാരികാ വുത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ സഞ്ജീവത്ഥേരവത്ഥുമ്ഹി ആനീതസമാപത്തിഫലനിദസ്സനമ്പി സുട്ഠു ഉപപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിത’’ന്തി. കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേതി ഏത്ഥ കിരിയമയപവത്തം കായവചീവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരോ, തസ്സ വളഞ്ജനകാലേ പവത്തനസമയേ. വാചം അഭിസങ്ഖാതും ന സക്കോന്തി അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ തേസം വിതക്കവിചാരാനം.

സഗുണേനാതി സരസേന, സഭാവേനാതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ. തഥാ രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്താ, രാഗപണിധിആദീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതാതി ആഹ ‘‘അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ച നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഫലസമാപത്തിയം ഫസ്സോ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ നാമാതി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി.

അത്തസുഞ്ഞതാദസ്സനതോ അനത്താനുപസ്സനാ സുഞ്ഞതാ, നിച്ചനിമിത്തുഗ്ഘാടനതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാ അനിമിത്താ, സുഖപ്പണിധിപടിക്ഖേപതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അപ്പണിഹിതാതി ആഹ – ‘‘സുഞ്ഞതാ…പേ… വിപസ്സനാപി വുച്ചതീ’’തി. അനിച്ചതോ വുട്ഠാതീതി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചാകാരഗ്ഗാഹിനിയാ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ പരതോ ഏകതോവുട്ഠാനഉഭതോവുട്ഠാനേഹി നിമിത്തപവത്തതോ വുട്ഠാതി. അനിച്ചതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാതി ച ഇദം ‘‘ന ഏകന്തികം ഏവമ്പി ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അപ്പണിഹിതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോതിആദിനാ, സുഞ്ഞതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോതിആദിനാ ച യോജനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ ആഗമനസ്സ വവത്ഥാനസ്സ അഭാവേന അവവത്ഥാനകരത്താ. ഏവഞ്ഹി തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി ഏവം സഗുണതോ ആരമ്മണതോ ച നാമലാഭേ സുഞ്ഞതാദിനാമകാ തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി അനിയമവചനം. സമേതി യുജ്ജതി ഏകസ്സേവ ഫസ്സസ്സ നാമത്തയയോഗതോ.

സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തതായ നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ ഉപധിവിവേകോതി കത്വാ. നിന്നതാ തപ്പടിപക്ഖവിമുഖസ്സ തദഭിമുഖതാ. പോണതാ ഓനമനം, പബ്ഭാരതാ തതോ വിസ്സട്ഠഭാവോ.

൪൬൫. ചക്ഖാദിതോ രൂപാദീസു പവത്തരൂപകായതോ ഉപ്പജ്ജനതോ പഞ്ചദ്വാരികം സുഖം കായികം നാമ, മനോദ്വാരികം ചേതോഫസ്സജാതായ ചേതസികം നാമ. സഭാവനിദ്ദേസോ സുഖയതീതി കത്വാ. മധുരഭാവദീപകന്തി ഇട്ഠഭാവജോതനം. വേദയിതഭാവദീപകന്തി വേദകഭാവവിഭാവകം. വേദനാ ഏവ ഹി പരമത്ഥതോ ആരമ്മണം വേദേതി, ആരമ്മണം പന വേദിതബ്ബന്തി. ദുക്ഖന്തി സഭാവനിദ്ദേസോതിഏവമാദിഅത്ഥവചനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. ഠിതിസുഖാതി ഠിതിയാ ധരമാനതായ സുഖാ, ന ഠിതിക്ഖണമത്തേന. തേനാഹ ‘‘അത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. വിപരിണാമദുക്ഖാതി വിപരിണമനേന വിഗമനേന ദുക്ഖാ, ന നിരോധക്ഖണേന. തേനാഹ ‘‘നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖ’’ന്തി. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി സുഖവേദനുപരമോ ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാതി. സ്വായമത്ഥോ പിയവിപ്പയോഗേന ദീപേതബ്ബോ. ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. ദുക്ഖവേദനുപരമോ ഹി സത്താനം സുഖതോ ഉപട്ഠാതി. ഏവഞ്ഹി വദന്തി – ‘‘തസ്സ രോഗസ്സ വൂപസമേന അഹോ സുഖം ജാത’’ന്തി. ജാനനഭാവോതി യാഥാവസഭാവതോ അവബുജ്ഝനം. അദുക്ഖമസുഖഞ്ഹി വേദനം ജാനന്തസ്സ സുഖം ഹോതി തസ്സ സുഖുമഭാവതോ, യഥാ തദഞ്ഞേ ധമ്മേ സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച സമ്മദേവ അവബോധോ പരമം സുഖം. തേനേവാഹ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

അജാനനഭാവോതി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖഞ്ഹി സമ്മോഹവിഹാരോതി. അപരോ നയോ ജാനനഭാവോതി ജാനനസ്സ ഞാണസ്സ സബ്ഭാവോ. ഞാണസമ്പയുത്താ ഹി ഞാണോപനിസ്സയാ ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സുഖാ ഇട്ഠാകാരാ. യഥാഹ ‘‘ഇട്ഠാ ചേവ ഇട്ഠഫലാ ചാ’’തി. അജാനനഭാവോ ദുക്ഖന്തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കതമോ അനുസയോ അനുസേതീതി കാമരാഗാനുസയാദീസു സത്തസു അനുസയേസു കതമോ അനുസയോ അനുസയവസേന പവത്തതി? അപ്പഹീനഭാവേന ഹി സന്താനേ അനുസയന്തീതി അനുസയാ, അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഏതേന കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹതാ നേസം ദസ്സിതാ. അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘അപ്പഹീനട്ഠേന സയിതോ വിയ ഹോതീ’’തി. തേ ച നിപ്പരിയായതോ അനാഗതാ കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ, അതീതാ പച്ചുപ്പന്നാ ച തംസഭാവത്താ തഥാ വുച്ചന്തി. ന ഹി ധമ്മാനം കാലഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി. യദി അപ്പഹീനട്ഠോ അനുസയട്ഠോ, നനു സബ്ബേപി കിലേസാ അപ്പഹീനാ അനുസയാ ഭവേയ്യുന്തി? ന മയം അപ്പഹീനതാമത്തേന അനുസയട്ഠം വദാമ, അഥ ഖോ പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതാ കിലേസാ അനുസയാ. ഇദം ഥാമഗമനഞ്ച രാഗാദീനമേവ ആവേണികോ സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, യതോ അഭിധമ്മേ – ‘‘ഥാമഗതം അനുസയം പജഹതീ’’തി വുത്തം. സോതി രാഗാനുസയോ. അപ്പഹീനോതി അപ്പഹീനഭാവമുഖേന അനുസയനട്ഠമാഹ. സോ ച അപരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധവത്ഥുതോ, പരിഞ്ഞാതേസു പതിട്ഠം ന ലഭതി. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ’’തി. ആരമ്മണവസേന ചായം അനുസയട്ഠോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബം സുഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി.

വത്ഥുവസേനപി പന അനുസയട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, യോ ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുച്ചതി. തേന ഹി അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൩൪) വുത്തം –

‘‘ഭൂമീതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഖന്ധേസു ഉപ്പത്തിരഹം കിലേസജാതം. തേന ഹി സാ ഭൂമിലദ്ധാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ഭൂമിലദ്ധന്തി വുച്ചതി, സാ ച ഖോ ന ആരമ്മണവസേന. ആരമ്മണവസേന ഹി സബ്ബേപി അതീതാനാഗതേ പരിഞ്ഞാതേപി ച ഖീണാസവാനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി മഹാകച്ചാനഉപ്പലവണ്ണാദീനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ സോരേയ്യസേട്ഠിനന്ദമാണവകാദീനം വിയ. യദി ച തം ഭൂമിലദ്ധം നാമ സിയാ, തസ്സ അപ്പഹേയ്യതോ ന കോചി ഭവമൂലം പജഹേയ്യ, വത്ഥുവസേന പന ഭൂമിലദ്ധം വേദിതബ്ബം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി വിപസ്സനായ അപരിഞ്ഞാതാ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദതോ പഭുതി തേസു വട്ടമൂലം കിലേസജാതം അനുസേതി. തം അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദി.

ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി ഇമിനാ ‘‘ന സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ, ന സബ്ബം ദുക്ഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിം അതിദിസതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘യോ അനുസയോ യത്ഥ അനുസേതി, സോ പഹീയമാനോ തത്ഥ പഹീനോ നാമ ഹോതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പഹാനപുച്ഛാ, തം സന്ധായാഹ ‘‘കിം പഹാതബ്ബന്തി അയം പഹാനപുച്ഛാ നാമാ’’തി.

ഏകേനേവ ബ്യാകരണേനാതി ‘‘ഇധാവുസോ, വിസാഖ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൭൪) ഏകേനേവ വിസ്സജ്ജനേന. ദ്വേ പുച്ഛാതി അനുസയപുച്ഛാ പഹാനപുച്ഛാതി ദ്വേപി പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘രാഗം തേന പജഹതീ’’തി ഇദമേകം വിസ്സജ്ജനം, ‘‘ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഇദമേകം വിസ്സജ്ജനം, പുച്ഛാനുക്കമഞ്ചേത്ഥ അനാദിയിത്വാ പഹാനക്കമേന വിസ്സജ്ജനാ പവത്താ. ‘‘ദ്വേ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇധാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഥാവിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാതി ഇമിനാ യോ രാഗം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പുന ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനതോ തഥാവിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി, തസ്സ വസേന ‘‘രാഗം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കാമോഘാദീഹി ചതൂഹി ഓഘേഹി സംസാരഭവോഘേനേവ വാ വേഗസാ വുയ്ഹമാനേസു സത്തേസു തം ഉത്തരിത്വാ പത്തബ്ബം, തസ്സ പന ഗാധഭാവതോ പതിട്ഠാനഭൂതം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൮; ഇതിവു. ൬൯; പു. പ. ൧൮൭).

സുഞ്ഞതാദിഭേദേന അനേകഭേദത്താ പാളിയം ‘‘അനുത്തരേസൂ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോതി ‘‘അനുത്തരാ വിമോക്ഖാ’’തി വത്വാ പുന തേസം സബ്ബേസമ്പി അരഹത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ‘‘അരഹത്തേ’’തി വുത്തം. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മം. പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സാതി ‘‘അഹോ വതാഹം അരഹത്തം ലഭേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഉപട്ഠപേന്തസ്സ, പത്ഥേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. പട്ഠപേന്തസ്സാതി ചേത്ഥ ഹേതുമ്ഹി അന്തസദ്ദോ. കഥം പന അരഹത്തവിസയാ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന കാചി അരഹത്തം ആരമ്മണം കത്വാ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി അനധിഗതത്താ അവിസയഭാവതോ. പരികപ്പിതരൂപം പന തം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ’’തി വുത്തം പരമ്പരപച്ചയതം സന്ധായ, ഉജുകം പന പച്ചയഭാവോ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ന പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഇദം പന സേവിതബ്ബം ദോമനസ്സം അകുസലപ്പഹാനസ്സ കുസലാഭിവുഡ്ഢിയാ ച നിമിത്തഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ദോമനസ്സമ്പാഹം, ദേവാനമിന്ദ, ദുവിധേന വദാമി സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൯-൩൬൨). തീഹി മാസേഹി സമ്പജ്ജനകാ തേമാസികാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം വാരേതി ഇമസ്മിം പവാരണവാരേ. വിസുദ്ധിപവാരണന്തി ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹ’’ന്തി ഏവം പവത്തം വിസുദ്ധിപവാരണം. അരഹന്താനമേവ ഹേസ പവാരണാ.

ന കദാചി പഹാതബ്ബസ്സ പഹായകതാ അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ദോമനസ്സേന വാ’’തിആദിം വത്വാ പരിയായേനേതം വുത്തം, തം വിഭാവേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ വിത്ഥാരേന ആഗമിസ്സതി. പടിപദം ഗഹേത്വാ പത്ഥനം കത്വാ പത്ഥനം ഠപേത്വാ. പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഓവാദവസേന അത്താനം സമുത്തേജേന്തോ കഥേതി. സീലേന ഹീനട്ഠാനന്തി അഞ്ഞേഹി അരഹത്തായ പടിപജ്ജന്തേഹി സീലേന ഹീനട്ഠാനം കിം തുയ്ഹം അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സുപരിസുദ്ധന്തി അഖണ്ഡാദിഭാവതോ സുധോതജാതിമണി വിയ സുട്ഠു പരിസുദ്ധം. സുപഗ്ഗഹിതന്തി കദാചിപി സങ്കോചാഭാവതോ വീരിയം സുട്ഠു പഗ്ഗഹിതം. പഞ്ഞാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാ പടിപക്ഖേഹി അനധിഭൂതതായ അകുണ്ഠാ തിക്ഖവിസദാ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനേ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതി പവത്തതി. പരിയായേനാതി തസ്സ ദോമനസ്സസ്സ അരഹത്തുപനിസ്സയതാപരിയായേന. ആരമ്മണവസേന അനുസയനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ന തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. അനുപ്പജ്ജനമേത്ഥ പഹാനം നാമാതി വുത്തം ‘‘പഹീനോവ തത്ഥ പടിഘാനുസയോതി അത്ഥോ’’തി. തതിയജ്ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബാ അവിജ്ജാ, സാ ഏവ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദീയതീതി ‘‘അവിജ്ജാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തിആദി വുത്തം, അനുസയസദിസതായ വാ. ‘‘രാഗാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ തത്ഥ കാതബ്ബകിച്ചാകരണതോ.

൪൬൬. തസ്മാതി പച്ചനീകത്താ സഭാവതോ കിച്ചതോ പച്ചയതോ ചാതി അധിപ്പായോ. വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ ‘‘കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ. അന്ധകാരാതി അന്ധകാരസദിസാ അപ്പകാ സഭാവതോ. അവിഭൂതാ അപാകടാ അനോളാരികഭാവതോ. തതോ ഏവ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപനാ. താദിസാവാതി ഉപേക്ഖാസദിസാവ. യഥാ ഉപേക്ഖാ സുഖദുക്ഖാനി വിയ ന ഓളാരികാ, ഏവം അവിജ്ജാ രാഗദോസാ വിയ ന ഓളാരികാ. അഥ ഖോ അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ ദുവിഞ്ഞാപനാതി അത്ഥോ. സഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ ‘‘പണിധി പടിഘോസോ’’തിആദീസു വിയ. യത്തകേസു ഠാനേസൂതി ദുക്ഖാദീസു യത്തകേസു ഠാനേസു, യത്ഥ വാ ഞേയ്യട്ഠാനേസു. വിസഭാഗപടിഭാഗോതി അന്ധകാരസ്സ വിയ ആലോകോ വിഘാതകപടിഭാഗോ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗഞാണം അധിപ്പേതം, വിമുത്തീതി ഫലന്തി ആഹ ‘‘ഉഭോപേതേ ധമ്മാ അനാസവാ’’തി. അനാസവട്ഠേനാതിആദീസു പണീതട്ഠേനാതിപി വത്തബ്ബം. സോപി ഹി വിമുത്തിനിബ്ബാനാനം സാധാരണോ, വിമുത്തിയാ അസങ്ഖതട്ഠേന നിബ്ബാനസ്സ വിസഭാഗതാപി ലബ്ഭതേവ. പഞ്ഹം അതിക്കമിത്വാ ഗതോസി, അപുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛന്തോതി അധിപ്പായോ. പഞ്ഹാനം പരിച്ഛേദപമാണം ഗഹേതും യുത്തട്ഠാനേ അട്ഠത്വാ തതോ പരം പുച്ഛന്തോ നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതും. അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സാതി നിപ്പരിയായതോ സഭാഗപടിഭാഗേന അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ. അനാഗതാദിപരിയായേന നിബ്ബാനസ്സ സഭാഗപടിഭാഗോ വുത്തോ, വിസഭാഗേ ച അത്ഥേവ സങ്ഖതധമ്മാ, തസ്മാ നിപ്പരിയായതോ കിഞ്ചി സഭാഗപടിഭാഗം സന്ധായ പുച്ഛതീതി കത്വാ ‘‘അച്ചയാസീ’’തിആദി വുത്തം. അസങ്ഖതസ്സ ഹി അപ്പതിട്ഠസ്സ ഏകന്തനിച്ചസ്സ സതോ നിബ്ബാനസ്സ കുതോ നിപ്പരിയായേന സഭാഗസ്സ സമ്ഭവോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം നാമേത’’ന്തിആദി.

വിരദ്ധോതി ഏത്ഥ സഭാഗപടിഭാഗം പുച്ഛിസ്സാമീതി നിച്ഛയാഭാവതോ പുച്ഛിതമത്ഥം വിരജ്ഝിത്വാവ പുച്ഛി, ന അജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന ഹേട്ഠാ സബ്ബപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനനയേന ജാനിത്വാവ പവത്താതി ദീപിതം ഹോതി. ഥേരീ പന തം തം പുച്ഛിതമത്ഥം സഭാവതോ വിഭാവേന്തീ സത്ഥു ദേസനാഞാണം അനുഗന്ത്വാവ വിസ്സജ്ജേസി. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനം ഓഗാഹിത്വാ ഠിതം നിബ്ബാനന്തോഗധം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠ’’ന്തി. അസ്സാതി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ.

൪൬൭. പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാതി ഏത്ഥ വുത്തപണ്ഡിച്ചം ദസ്സേതും ‘‘ധാതുകുസലാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ ഹോതി? യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി, ആയതനകുസലോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഠാനാട്ഠാനകുസലോ ച. ഏത്താവതാ നു ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പണ്ഡിതോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൪). പഞ്ഞാമഹത്തം നാമ ഥേരിയാ അസേക്ഖപ്പടിസമ്ഭിദപ്പത്തായ പടിസമ്ഭിദായോ പൂരേത്വാ ഠിതതാതി തം ദസ്സേതും ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ’’തിആദി വുത്തം. രാജയുത്തേഹീതി രഞ്ഞോ കമ്മേ നിയുത്തപുരിസേഹി. ആഹച്ചവചനേനാതി സത്ഥാരാ കരണാദീനി ആഹനിത്വാ പവത്തിതവചനേന. യദേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ചൂളധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൮. ധമ്മോതി ഗഹിതഗഹണാനീതി ധമ്മോ വാ ഹോതു ഇതരോ വാ, ധമ്മോതി പഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹപ്പവത്താ ചരിയാവ. ആയൂഹനക്ഖണേതി തസ്സ ധമ്മോതി ഗഹിതസ്സ പവത്തനക്ഖണേ. സുഖന്തി അകിച്ഛം. തേനാഹ ‘‘സുകര’’ന്തി. ദുക്ഖവിപാകന്തി അനിട്ഠഫലവിപച്ചനം.

൪൬൯. യഥാ ചക്ഖാദീനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം യഥാസകം വിസയഗ്ഗഹണം സഭാവസിദ്ധം, ഏവം മനസോപി. തേ ച വിസയാ ഇട്ഠാകാരതോ ഗഹണേ ന കോചി ദോസോ, പുരിസത്തഭാവേ ന ച തേ ദോസം പവത്തേന്തീതി അയം തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധീതി ആഹ ‘‘വത്ഥുകാമേസുപി കിലേസകാമേസുപി ദോസോ നത്ഥീ’’തി, അസ്സാദേത്വാ വിസയപരിഭോഗേ നത്ഥി ആദീനവോ, തപ്പച്ചയാ ന കോചി അന്തരായോതി അധിപ്പായോ. പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തീതി പരിഭുഞ്ജനകതം ഉപഗച്ഛന്തി. പരിഭോഗത്ഥോ ഹി അയം പാ-സദ്ദോ കത്തുസാധനോ ച തബ്യ-സദ്ദോ, യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജന്തീതി അത്ഥോ. കിലേസകാമോപി അസ്സാദിയമാനോ വത്ഥുകാമന്തോഗധോയേവ, കിലേസകാമവസേന പന നേസം അസ്സാദേതബ്ബതാതി ആഹ ‘‘വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന പാതബ്യത’’ന്തി. കിലേസകാമേനാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. പാതബ്യതം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതന്തി ഏത്ഥാപി കത്തുവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മോളിം കത്വാതി വേണിബന്ധവസേന മോളിം കത്വാ. താപസപരിബ്ബാജികാഹീതി താപസപബ്ബജ്ജൂപഗതാഹി. പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീതി ഇദം ‘‘പഹാനമാഹംസൂ’’തി പദസ്സേവ വേവചനന്തി ‘‘പഹാനം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി വുത്തം. തേന കാമാ നാമേതേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി യാഥാവതോ പരിജാനനം ഇധ ‘‘പഹാന’’ന്തി അധിപ്പേതം, ന വിനാഭാവമത്തന്തി ദസ്സേതി. മാലുവാസിപാടികാതി മാലുവാവിദലം മാലുവാഫലേ പോട്ടലികാ. സന്താസം ആപജ്ജേയ്യാതി സാലേ അധിവത്ഥദേവതായ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം. തദാ ഹി തസ്സാ ഏവം ഹോതി. കോവിളാരപത്തസദിസേഹീതി മഹാകോവിളാരപത്തസണ്ഠാനേഹി. സണ്ഠാനവസേന ഹേതം വുത്തം, മാലുവാപത്താ പന കോവിളാരപത്തേഹി മഹന്തതരാനി ചേവ ഘനതരാനി ച ഹോന്തി. വിപുലബഹുഘനഗരുപത്തതായ മഹന്തം ഭാരം ജനേത്വാ. സാതി മാലുവാലതാ. ഓഘനന്തി ഹേട്ഠതോ ഓലമ്ബനഹേതുഭൂതം ഘനഭാവം.

അന്ധവനസുഭഗവനഗ്ഗഹണം തേസം അഭിലക്ഖിതഭാവതോ. നാളികേരാദീസു തിണജാതീസു. ഖാദനുപലക്ഖണം ഉപചികാനം ഉട്ഠഹനഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഉട്ഠഹേയ്യു’’ന്തി. കേളിം കരോന്തീ വിയാതി വിലമ്ബനനദീ വിയ കേളിം കരോന്തീ. ഇദാനി അഹം തം അജ്ഝോത്ഥരിന്തി പമോദമാനാ വിയ ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫന്ദമാനാ വിലമ്ബന്തീ. സമ്ഫസ്സോപി സുഖോ മുദുതലുണകോമലഭാവതോ. ദസ്സനമ്പി സുഖം ഘനബഹലപത്തസംഹതതായ. സോമനസ്സജാതാതി പുബ്ബേ അനുസ്സവവസേന ഭവനവിനാസഭയാ സന്താസം ആപജ്ജി, ഇദാനി തസ്സാ സമ്പത്തിദസ്സനേന പലോഭിതാ സോമനസ്സജാതാ അഹോസി.

വിടഭിം കരേയ്യാതി ആതാനവിതാനവസേന ജടേന്തീ ജാലം കരേയ്യ. തഥാഭൂതാ ച ഘനപത്തസഞ്ഛന്നതായ ഛത്തസദിസീ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഛത്താകാരേന തിട്ഠേയ്യാ’’തി. സകലം രുക്ഖന്തി ഉപരി സബ്ബസാഖാപസാഖം സബ്ബരുക്ഖം. ഭസ്സമാനാതി പലിവേഠനവസേനേവ ഓതരമാനാ. യാവ മൂലാ ഓതിണ്ണസാഖാഹീതി മാലുവാ ഭാരേന ഓനമിത്വാ രുക്ഖസ്സ യാവ മൂലാ ഓതിണ്ണസാഖാഹി പുന അഭിരുഹമാനാ. സബ്ബസാഖാതി ഹേട്ഠാ മജ്ഝേ ഉപരി ചാതി സബ്ബാപി സാഖായോ പലിവേഠേന്തീ. സംസിബ്ബിത്വാ ജാലസന്താനകനിയാമേന ജടേത്വാ. ഏവം അപരാപരം സംസിബ്ബനേന അജ്ഝോത്ഥരന്തീ. സബ്ബസാഖാ ഹേട്ഠാ കത്വാ സയം ഉപരി ഠത്വാ മഹാഭാരഭാവേന വാതേ വാ വായന്തേ ദേവേ വാ വസ്സന്തേ പദാലേയ്യ. സാഖട്ഠകവിമാനന്തി സാഖാപടിബദ്ധം വിമാനം. യസ്മാ ഇധ സത്ഥാരാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ ഭൂതപുബ്ബമേവ വത്ഥു ഉപമാഭാവേന ആഹടം, തസ്മാ ‘‘ഇദം പന വിമാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

൪൭൧. ബഹലരാഗസഭാവോതി പച്ചവേക്ഖണാഹി നീഹരിതും അസക്കുണേയ്യതായ ബലവാ ഹുത്വാ അഭിഭവനരാഗധാതുകോ. രാഗജന്തി രാഗനിമിത്തജാതം. ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ ആരമ്മണേതി ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ വിസഭാഗാരമ്മണേ. നിമിത്തം ഗണ്ഹാതീതി കിലേസുപ്പത്തിയാ കാരണഭൂതം അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി, സിക്ഖാഗാരവേന പന കിലേസേഹി നിസ്സിതം മഗ്ഗം ന പടിപജ്ജതി, തതോ ഏവ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി ആണത്തം ദണ്ഡകമ്മം കരോതേവ. തേനാഹ ‘‘ന ത്വേവ വീതിക്കമം കരോതീ’’തി. ഹത്ഥപരാമാസാദീനീതി – ‘‘ഏഹി താവ തയാ വുത്തം മയാ വുത്തഞ്ച അമുത്ര ഗന്ത്വാ വീമംസിസ്സാമാ’’തിആദിനാ ഹത്ഥഗ്ഗഹണാദീനി കരോന്തോ, ന കരുണാമേത്താനിദാനവസേന. മോഹജാതികോതി ബഹലമോഹസഭാവോ.

൪൭൨. കമ്മനിയാമേനാതി പുരിമജാതിസിദ്ധേന ലോഭുസ്സദതാദിനിയമിതേന കമ്മനിയാമേന. ഇദാനി തം ലോഭുസ്സദതാദിം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കമ്മായൂഹനക്ഖണേതി കമ്മകരണവേലായ. ലോഭോ ബലവാതി തജ്ജായ സാമഗ്ഗിയാ സാമത്ഥിയതോ ലോഭോ അധികോ ഹോതി. അലോഭോ മന്ദോതി തപ്പടിപക്ഖോ അലോഭോ ദുബ്ബലോ ഹോതി. കഥം പനേതേ ലോഭാലോഭാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ ഏകക്ഖണേ പവത്തന്തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘ഏകക്ഖണേ പവത്തന്തീ’’തി, നികന്തിക്ഖണം പന ആയൂഹനക്ഖണമേവ കത്വാ ഏവം വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസു. പരിയാദാതുന്തി അഭിഭവിതും ന സക്കോതി. യോ ഹി ‘‘ഏവംസുന്ദരം ഏവംവിപുലം ഏവംമഹഗ്ഘഞ്ച ന സക്കാ പരസ്സ ദാതു’’ന്തിആദിനാ അമുത്തചാഗതാദിവസേന പവത്തായ ചേതനായ സമ്പയുത്തോ അലോഭോ സമ്മദേവ ലോഭം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. ദോസമോഹാനം അനുപ്പത്തിയം താദിസപച്ചയലാഭേനേവ അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ. തസ്മാതി ലോഭാദോസാമോഹാനം ബലവഭാവതോ അലോഭദോസമോഹാനഞ്ച ദുബ്ബലഭാവതോതി വുത്തമേവ കാരണം പച്ചാമസതി. സോതി തംസമങ്ഗീ. തേന കമ്മേനാതി തേന ലോഭാദിഉപനിസ്സയവതാ കുസലകമ്മുനാ. സുഖസീലോതി സഖിലോ. തമേവത്ഥം അക്കോധനോതി പരിയായേന വദതി.

മന്ദാ അലോഭാദോസാ ലോഭദോസേ പരിയാദാതും ന സക്കോന്തി, അമോഹോ പന ബലവാ മോഹം പരിയാദാതും സക്കോതീതി ഏവം യഥാരഹം പഠമവാരേ വുത്തനയേനേവ അതിദേസത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പുരിമനയേനേവാതി പുബ്ബേ വുത്തനയാനുസാരേന. ദുട്ഠോതി കോധനോ. ദന്ധോതി മന്ദമഞ്ഞോ. സുഖസീലകോതി സുഖസീലോ.

ഏത്ഥ ച ലോഭവസേന, ദോസമോഹ-ലോഭദോസ-ലോഭമോഹ-ദോസമോഹ-ലോഭദോസമോഹവസേനാതി തയോ ഏകകാ, തയോ ദുകാ, ഏകോ തികോതി ലോഭാദിഉസ്സദവസേന അകുസലപക്ഖേ ഏവ സത്ത വാരാ, തഥാ കുസലപക്ഖേ അലോഭാദിഉസ്സദവസേനാതി ചുദ്ദസ വാരാ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ അലോഭദോസമോഹാ, അലോഭാദോസമോഹാ, അലോഭദോസാമോഹാ ബലവന്തോതി ആഗതേഹി കുസലപക്ഖേ തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി ദോസുസ്സദമോഹുസ്സദദോസമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. തഥാ അകുസലപക്ഖേ ലോഭാദോസാമോഹാ, ലോഭദോസാമോഹാ, ലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോതി ആഗതേഹി തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി അദോസുസ്സദഅമോഹുസ്സദഅദോസാമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതാ ഏവാതി അകുസലകുസലപക്ഖേസു തയോ തയോ വാരേ അന്തോഗധേ കത്വാ അട്ഠേവ വാരാ ദസ്സിതാ. യേ പന ഉഭയസമ്മിസ്സതാവസേന ലോഭാലോഭുസ്സദവാരാദയോ അപരേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ വാരാ കാമം ദസ്സേതബ്ബാ, തേസം അസമ്ഭവതോ ഏവ ന ദസ്സിതാ. ന ഹി ‘‘ഏകസ്മിം സന്താനേ അന്തരേന അവത്ഥന്തരം ലോഭോ ച ബലവാ അലോഭോ ചാ’’തിആദി യുജ്ജതി. പടിപക്ഖവസേന വാപി ഏതേസം ബലവദുബ്ബലഭാവോ സഹജാതധമ്മവസേന വാ. തത്ഥ ലോഭസ്സ താവ പടിപക്ഖവസേന അനഭിഭൂതതായ ബലവഭാവോ, തഥാ ദോസമോഹാനം അദോസാമോഹേഹി. അലോഭാദീനം പന ലോഭാദിഅനഭിഭവനതോ. സബ്ബേസഞ്ച സമാനജാതിയസമധിഭുയ്യ പവത്തിവസേന സഹജാതധമ്മതോ ബലവഭാവോ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൭൨) – ‘‘ലോഭോ ബലവാ, അലോഭോ മന്ദോ. അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ, ദോസമോഹാ മന്ദാ’’തിആദി, സോ ച നേസം മന്ദബലവഭാവോ പുരിമൂപനിസ്സയതോ തഥാ ആസയസ്സ പരിഭാവിതതായ വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മനിയാമേനാ’’തി. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ചൂളധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൩. ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരോ കാമോ കാമനം ഇച്ഛാ ഏതേസന്തി ഏവംകാമാ. ഏവം ഛന്ദോ ഛന്ദനം രോചനം അജ്ഝാസയോ ഏതേസന്തി ഏവംഛന്ദാ. അഭിമുഖം, അഭിനിവിസ്സ വാ പകാരേഹി ഏതി ഉപഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ, ലദ്ധി. സാ ഹി ലദ്ധബ്ബവത്ഥും അഭിമുഖം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി അഭിനിവിസന്തീ തേന തേന പകാരേന ഉപഗച്ഛതി, ഹത്ഥഗതം കത്വാ തിട്ഠതി ന വിസ്സജ്ജേതി. ഏവം വുച്ചമാനാകാരോ അധിപ്പായോ ഏതേസന്തി ഏവംഅധിപ്പായാ. ഭഗവാ മൂലം കാരണം ഏതേസം യാഥാവതോ അധിഗമായാതി ഭഗവംമൂലകാ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാ’’തി. അമ്ഹാകംധമ്മാതി തേഹി അത്തനാ അധിഗന്തബ്ബതായ വുത്തം. സേവിതബ്ബാനഞ്ഹി യാഥാവതോ അധിഗമഞാണാനി അധിഗച്ഛനകസമ്ബന്ധീനി, താനി ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധമൂലകാനി അനഞ്ഞവിസയത്താ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ കസ്സപസമ്ബുദ്ധേനാ’’തിആദി. ഭഗവാ നേതാ തേസന്തി ഭഗവംനേത്തികാ. നേതാതി സേവിതബ്ബധമ്മേ വിനേയ്യസന്താനം പാപേതാ. വിനേതാതി അസേവിതബ്ബധമ്മേ വിനേയ്യസന്താനതോ അപനേതാ. തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വാ വിനേതാ. അനുനേതാതി ഇമേ ധമ്മാ സേവിതബ്ബാ, ഇമേ ന സേവിതബ്ബാതി ഉഭയസമ്പാപനാപനയനത്ഥം പഞ്ഞപേതാ. തേനാഹ ‘‘യഥാസഭാവതോ’’തിആദി.