൩. മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൯. ഗരുഭാവോ ഗാരവം, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണീയതാ. സഹ ഗാരവേനാതി സഗാരവോ, ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സവോ, സഹ പതിസ്സവേന സപ്പതിസ്സവോ, പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗരുകരണം. സഗാരവേ സപ്പതിസ്സവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. ഗരുകരണം വാ ഗാരവോ, സഗാരവസ്സ സപ്പതിസ്സവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. ഏതേന സഭാവേനേവ സഗാരവസ്സ തഥാപവത്തം വചനന്തി ദസ്സേതി. അഞ്ഞത്ഥ ദു-സദ്ദോ ഗരഹത്ഥോപി ഹോതി ‘‘ദുക്ഖം ദുപ്പുത്തോ’’തിആദീസു വിയ, ഇധ പന സോ ന സമ്ഭവതി കുച്ഛിതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായ ദുട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘ദുസ്സീലോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോ ദു-സദ്ദോതി വുത്തം ‘‘അപ്പഞ്ഞോ നിപ്പഞ്ഞോതി അത്ഥോ’’തി. കിത്തകേനാതി കേന പരിമാണേന. തം പന പരിമാണം യസ്മാ പരിമേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ പരിച്ഛിന്ദനം ഹോതി, നു-സദ്ദോ ച പുച്ഛായ ജോതകോ, തസ്മാ ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോതി കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ’’തി വത്വാ ‘‘കിത്തകേന നു ഖോ ഏവം വുച്ചതീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ‘‘കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കിത്താവതാ’’തി സാമഞ്ഞതോ പുച്ഛാഭാവോ ദസ്സിതോ, ന വിസേസതോ, തസ്സ പുച്ഛാവിസേസഭാവഞാപനത്ഥം മഹാനിദ്ദേസേ ആഗതാ സബ്ബാവ പുച്ഛാ അത്ഥുദ്ധാരനയേന ദസ്സേതി ‘‘പുച്ഛാ ച നാമാ’’തിആദിനാ. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ, പുച്ഛാ. ദിട്ഠസംസന്ദനാ സാകച്ഛാവസേന വിനിച്ഛയകരണം. വിമതി ഛിജ്ജതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കിം തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതും കമ്യതായ പുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ.

ലക്ഖണന്തി ഞാതും ഇച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവം ആഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന പച്ചക്ഖം വിയ അദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലനഭൂതേന അതുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതേന അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം. ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ, ന അദിട്ഠജോതനാ വിമതിച്ഛേദനാ ചാതി.

കഥമയം അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഥേരോ ഹീ’’തിആദി. സയം വിനിച്ഛിനന്തോതി സയമേവ തേസം പഞ്ഹാനം അത്ഥം വിസേസേന നിച്ഛിനന്തോ. ഇദം സുത്തന്തി ഇദം പഞ്ചവീസതിപഞ്ഹപടിമണ്ഡിതസുത്തം, ന യം കിഞ്ചി അനവസേസേനേവ മത്ഥകം പാപേസീതി. ‘‘സയമേവ പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ’’തി ഏത്ഥ ചതുക്കോടികം ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുംയേവ സക്കോതീതി പുച്ഛനവിധിംയേവ ജാനാതി. ന നിച്ഛേതുന്തി നിച്ഛേതും ന സക്കോതി, വിസ്സജ്ജനവിധിം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിസേസട്ഠാനന്തി അഞ്ഞേഹി അസദിസട്ഠാനം. ഥേരേന സദിസോതി ഥേരേന സദിസോ സാവകോ നത്ഥി.

സംസന്ദിത്വാതി സംയോജേത്വാ സമാനം കത്വാ, യഥാ തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പവത്തം, തഥാ തം അവിലോമേത്വാതി അത്ഥോ. ലീളായന്തോതി ലീളം കരോന്തോ. ധമ്മകഥികതായ അഗ്ഗഭാവപ്പത്തിയാ തത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണതായ ബുദ്ധലീളായ വിയ ചതുന്നം പരിസാനം ഗമനം ഗണ്ഹന്തോ ധമ്മകഥം കഥേതി.

ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനുക്കമിത്വാതി ഉഗ്ഗഹിതകഥാമഗ്ഗതോ യത്ഥ കത്ഥചി ഈസകമ്പി അനുക്കമിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേനേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യട്ഠികോടി’’ന്തിആദി. ഏകപദികന്തി ഏകപദനിക്ഖേപമത്തം. ദണ്ഡകസേതുന്തി ഏകദണ്ഡകമയം സേതും. ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച സുത്തപദാനം ആഹരണേന തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ. ജാതസ്സരസദിസഞ്ച ഗാഥം, സുത്തപദം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തത്ഥ നാനാഉപമാകാരണാനി ആഹരന്തോ താനി ച തേഹി സുത്തപദേഹി ബോധേന്തോ സമുട്ഠാപേന്തോ ‘‘ജാതസ്സരേ പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി ഫുല്ലാപേന്തോ വിയ സിനേരുമത്ഥകേ വട്ടിസഹസ്സം ജാലേന്തോ വിയാ’’തി വുത്തോ.

ഏകപദുദ്ധാരേതി ഏകസ്മിം പദുദ്ധാരണക്ഖണേ. പദവസേന സട്ഠി പദസതസഹസ്സാനി ഗാഥാവസേന പന്നരസ ഗാഥാസഹസ്സാനി. ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയാതി പച്ചേകം പുപ്ഫാനി അനോചിനിത്വാ വല്ലിമേവ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകജ്ഝം പുപ്ഫാനി കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ. തേനാഹ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവാ’’തി. ഗതിമന്താനന്തി അതിസയായ ഞാണഗതിയാ യുത്താനം. ധിതിമന്താനന്തി ധാരണബലേന യുത്താനം.

അനന്തനയുസ്സദന്തി പച്ചയുപ്പന്നഭാസിതത്ഥനിബ്ബാനവിപാകകിരിയാദിവസേന അനന്തപഭേദേ വിസയേ പവത്തിയാ അനന്തനയേഹി ഉസ്സന്നം ഉപചിതം. ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാനം തിത്ഥേ ഠപിതനാവാ വിയാതി യോജനാ. സഹസ്സയുത്തആജഞ്ഞരഥോതി വേജയന്തരഥം സന്ധായ വദതി.

യസ്മാ പുച്ഛായം ബ്യാപനിച്ഛാനയേന ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോ’’തി ആമേഡിതവസേന വുത്തം, തസ്മാ ധമ്മസേനാപതി പുച്ഛിതമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ പുച്ഛാസഭാഗേന ‘‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’’തി ആമേഡിതവസേനേവാഹ. തത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ നപ്പജാനാതി, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി ആഹ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഇദം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം. തഞ്ച ഖോ രുപ്പനം വേദിയനം സഞ്ജാനനം അഭിസങ്ഖരണം വിജാനനന്തി സങ്ഖേപതോ ഏത്തകം. ഇതോ ഉദ്ധം കിഞ്ചി ധമ്മജാതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം നാമ നത്ഥീതി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ പവത്തിക്കമതോ ചേവ പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമലക്ഖണതോ ച യഥാഭൂതം അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ നപ്പജാനാതി. അവസേസപച്ചയസമാഗമേ ഉദയതി ഉപ്പജ്ജതി, സ്വായം സമുദയോ സംസാരപവത്തിഭാവേനാതി ആഹ ‘‘പവത്തിദുക്ഖപഭാവികാ’’തി, ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദികാതി അത്ഥോ. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം അനുപച്ഛേദകരണരസതോ ചേവ സമ്പിണ്ഡനനിദാനസംയോഗപലിബോധലക്ഖണതോ ച.

ഇദം നാമ ഠാനം പത്വാതി ഇദം നാമ അപ്പവത്തികാരണം ആഗമ്മ. നിരുജ്ഝതീതി അനുപ്പാദനിരോധവസേന നിരുജ്ഝതി, തേനാഹ ‘‘ഉഭിന്നം അപ്പവത്തീ’’തി. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം അച്ചുതിരസതോ ചേവ നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതലക്ഖണതോ ച. അയം പടിപദാതി അയം സമ്മാദിട്ഠിആദികാ സമോധാനലക്ഖണാ പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ. ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖനിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന ഗച്ഛതി ആരബ്ഭ പവത്തതി. യാഥാവസരസലക്ഖണതോതി യഥാഭൂതം കിലേസപ്പഹാനകരണസരസതോ ചേവ നിയ്യാനഹേതുദസ്സനാധിപതേയ്യലക്ഖണതോ ച നപ്പജാനാതി. അനന്തരവാരേതി ദുതിയവാരേ. ഇമിനാവ നയേനാതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പഠമവാരേ വുത്തനയേന. തത്ഥ ഹി ദുപ്പഞ്ഞനിദ്ദേസത്താ പജാനനപടിക്ഖേപവസേന ദേസനാ ആഗതാ, ഇധ പഞ്ഞവന്തനിദ്ദേസത്താ പജാനനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ. ഏത്ഥാതി ദുതിയവാരേ.

സവനതോതി കമ്മട്ഠാനസ്സ സവനതോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഗന്ഥസവനമുഖേന ഹി തദത്ഥസ്സ ഉഗ്ഗഹണം. ഠപേത്വാ തണ്ഹന്തിആദി തസ്സ ഉഗ്ഗഹണാകാരനിദസ്സനം. അഭിനിവിസതീതി വിപസ്സനാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിസതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം പട്ഠപേതി. നോ വിവട്ടേതി വിവട്ടേ അഭിനിവേസോ ന ഹോതി അവിസയത്താ. അയന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഖന്ധവസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ ചക്ഖാദിവസേന വേദനാദിവസേന ച സതിപി അനേകവിധത്തേ സുകരം സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ചതുധാതുമുഖേന തം ദസ്സേതും ‘‘ധാതുകമ്മട്ഠാനവസേന ഓതരിത്വാ’’തി ആഹ. രൂപന്തി വവത്ഥപേതീതി രുപ്പനട്ഠേന രൂപന്തി അസങ്കരതോ പരിച്ഛിന്ദതി. തദാരമ്മണാതി തം രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനകാ. നാമന്തി വേദനാദിചതുക്കം നമനട്ഠേന നാമന്തി വവത്ഥാപേതി. യമകതാലക്ഖന്ധം ഭിന്ദന്തോ വിയ യമകം ഭിന്ദിത്വാ ‘‘അരൂപം, രൂപഞ്ചാ’’തി ദ്വേവ ഇമേ ധമ്മാ, ന ഏത്ഥ കോചി അത്താ വാ അത്തനിയം വാതി നാമരൂപം വവത്ഥപേതി പരിച്ഛിന്ദതി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്താവതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ. തം പനേതം നാമരൂപം ന അഹേതുകം. യസ്മാ സബ്ബം സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ ച നത്ഥി, തസ്മാ സഹേതുകം. കീദിസേന ഹേതുനാ? ന ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുനാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൪൪൭) വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം. സഹേതുകത്താ ഏവ സപച്ചയം. അവിജ്ജാദയോതി അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനകമ്മാഹാരാദയോ. ഏവന്തി ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ ചേവ രൂപവേദനാദികേ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ ച വവത്ഥപേത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦). ഏത്താവതാ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിം ദസ്സേതി.

ഹുത്വാതി ഹേതുപച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ. അഭാവട്ഠേനാതി തദനന്തരമേവ വിനസ്സനട്ഠേന. അനിച്ചാതി അനിച്ചാ അദ്ധുവാ. അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതീതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനിച്ചതാസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞലക്ഖണം നിരോപേതി. തതോതി അനിച്ചലക്ഖണാരോപനതോ പരം, തതോ വാ അനിച്ചഭാവതോ. ഉദയബ്ബയപ്പടിപീളനാകാരേനാതി ഉപ്പാദനിരോധേഹി പതി പതി അഭിക്ഖണം പീളനാകാരേന ഹേതുനാ ദുക്ഖാ അനിട്ഠാ, ദുക്ഖമാ വാ. അവസവത്തനാകാരേനാതി കസ്സചി വസേന അവസവത്തനാകാരേന. അനത്താതി ന സയം അത്താ, നാപി നേസം കോചി അത്താ അത്ഥീതി അനത്താതി. തിലക്ഖണംആരോപേത്വാതി ഏവം അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖഭാവതോ, ദുക്ഖസ്സ ച അനത്തഭാവതോ ഖന്ധപഞ്ചകേ തിവിധമ്പി സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ. സമ്മസന്തോതി ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പത്തിയാ ഉപ്പന്നേ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ പഹായ മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ ഉദയബ്ബയഞാണാദിവിപസ്സനാപടിപാടിയാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി.

ഏകപടിവേധേനാതി ഏകേനേവ ഞാണേന പടിവിജ്ഝനേന. പടിവേധോ പടിഘാതാഭാവേന വിസയേ നിസ്സങ്ഗചാരസങ്ഖാതം നിബ്ബിജ്ഝനം. അഭിസമയോ അവിരജ്ഝിത്വാ അധിഗമനസങ്ഖാതോ അവബോധോ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ യാഥാവതോ ജാനനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ, ഇദഞ്ച യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന മഗ്ഗഞാണസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിഞ്ചസ്സ ഖണേ’’തിആദി. പഹീനസ്സ പുന അപഹാതബ്ബതായ പകട്ഠം ഹാനം ചജനം സമുച്ഛിന്ദനം പഹാനം, പഹാനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പഹാനപടിവേധോ. അയമ്പി യേന കിലേസേന അപ്പഹീയമാനേന മഗ്ഗഭാവനായ ന ഭവിതബ്ബം, അസതി ച മഗ്ഗഭാവനായ യോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ പദഘാതം കരോന്തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തസ്സ ഞാണസ്സ തഥാപവത്തിയാ പടിഘാതാഭാവേന നിസ്സങ്ഗചാരം ഉപാദായ ഏവം വുത്തോ. സച്ഛികിരിയാ പച്ചക്ഖകരണം അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കാദികേ മുഞ്ചിത്വാവ സരൂപതോ ആരമ്മണകരണം ‘‘ഇദം ത’’ന്തി യാഥാവസഭാവതോ ഗഹണം, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ. അയമ്പി യസ്സ ആവരണസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ ഞാണം നിരോധം ആലമ്ബിതും ന സക്കോതി, തസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ തം സരൂപതോ വിഭാവിതമേവ പവത്തതീതി ഏവം വുത്തോ.

ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ വഡ്ഢനാ ച. തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ, ദുതിയാദീസു വഡ്ഢനട്ഠേന, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഉഭയം വേദിതബ്ബം. പഠമമഗ്ഗോപി ഹി യഥാരഹം വുട്ഠാനഗാമിനിയം പവത്തം പരിജാനനാദിം വഡ്ഢേന്തോ പവത്തോതി തത്ഥാപി വഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ദുതിയാദീസുപി അപ്പഹീനകിലേസപ്പഹാനതോ പുഗ്ഗലന്തരസാധനതോ ച ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി ഭാവനാപടിവേധോ. അയമ്പി യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ മഗ്ഗധമ്മാനം സരൂപപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. തിട്ഠന്തു താവ യഥാധിഗതാ മഗ്ഗധമ്മാ, യഥാപവത്തേസു ഫലേസുപി അയം യഥാധിഗതസച്ചധമ്മേസു വിയ വിഗതസമ്മോഹോവ ഹോതി സേക്ഖോപി സമാനോ. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി (മഹാവ. ൨൭). യഥാ ചസ്സ ധമ്മാ താസം ജോതിതാ യഥാധിഗതസച്ചധമ്മാവലമ്ബിനിയോ മഗ്ഗവീഥിതോ പരതോ മഗ്ഗഫലപഹീനാവസിട്ഠകിലേസനിബ്ബാനാനം പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തന്തി. ദുക്ഖസച്ചധമ്മാ ഹി സക്കായദിട്ഠിആദയോ. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാതിആദീസുപി വിഭാവേതബ്ബാ. കിച്ചതോതി അസമ്മോഹതോ. നിരോധം ആരമ്മണതോതി ഏത്ഥ ‘‘ആരമ്മണതോപീ’’തി പി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ നിരോധേപി അസമ്മോഹപടിവേധസ്സ ലബ്ഭനതോ. ഏതസ്സാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ.

പഞ്ഞവാതി നിദ്ദിട്ഠോ നിപ്പരിയായതോ പഞ്ഞവന്തതായ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. പാളിതോതി ധമ്മതോ. അത്ഥതോതി അട്ഠകഥാതോ. അനുസന്ധിതോതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ തംതംഅനുസന്ധിതോ. പുബ്ബാപരതോതി പുബ്ബേനാപരസ്സ സംസന്ദനതോ. സങ്ഗീതിക്കമേന ചേത്ഥ പുബ്ബാപരതാ വേദിതബ്ബാ. തംതംദേസനായമേവ വാ പുബ്ബഭാഗേന അപരഭാഗസ്സ സംസന്ദനതോ. വിഞ്ഞാണചരിതോതി വിജാനനചരിതോ വീമംസനചരിതോ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ വിചാരണാചാരവേപുല്ലതോ. പഞ്ഞവാതി ന വത്തബ്ബോ മഗ്ഗേനാഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ. അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്തന്തി ഇത്തരം അതിഖിപ്പമേവാതി അധിപ്പായോ. പഞ്ഞവാപക്ഖം ഭജതി സേക്ഖപരിയായസബ്ഭാവതോ. സുത്തേ പന പടിവേധോവ കഥിതോ സച്ചാഭിസമയവസേന ആഗതത്താ.

ഏസാതി അനന്തരേ വുത്തോ അരിയപുഗ്ഗലോ. കമ്മകാരകചിത്തന്തി ഭാവനാകമ്മസ്സ പവത്തനകചിത്തം. സുഖവേദനമ്പി വിജാനാതീതി കോ വേദിയതി, കസ്സ വേദനാ, കിംകാരണാ വേദനാ, സോപി കസ്സചി അഭാവഗ്ഗഹണമുഖേന സുഖം വേദനം സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ ച യഥാഭൂതം പരിച്ഛിന്ദന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സുഖം വേദനം വിജാനാതി നാമ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ ‘‘സതിപട്ഠാനേ’’തി ഇമിനാ സതിപട്ഠാനകഥം ഉപലക്ഖേതി. തായ ഹി തദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ തംസംവണ്ണനായമ്പി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൮൦) വുത്തനയേന തസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ചേതം വിഞ്ഞാണം വേദനാതോ അഞ്ഞമ്പി ആരമ്മണം വിജാനാതി, അനന്തരവാരേ പന രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ ദസ്സിതത്താ ഇധ അരൂപമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘സുഖന്തിപി വിജാനാതീ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠം, പുച്ഛന്തസ്സ വാ അജ്ഝാസയവസേന.

സംസട്ഠാതി സമ്പയുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണേന സംയോഗട്ഠേനാ’’തി. വിസംസട്ഠാതി വിപ്പയുത്താ. ഭിന്ദിത്വാതി അഞ്ഞഭൂമികസ്സ അഞ്ഞഭൂമിദസ്സനേനേവ വിനാസേത്വാ, സംഭിന്ദിത്വാ വാ. സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതീതി തംചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതി. യദി ഏവം കഥം പുച്ഛായ അവസരോ വിസംസട്ഠഭാവാസങ്കായ ഏവ അഭാവതോ? ന, ചിത്തുപ്പാദന്തരഗതാനം മഗ്ഗപഞ്ഞാമഗ്ഗവിഞ്ഞാണാനം വിപസ്സനാപഞ്ഞാവിപസ്സനാവിഞ്ഞാണാനഞ്ച വോമിസ്സകസംസട്ഠഭാവസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ. വിനിവട്ടേത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞതോ വിവേചേത്വാ. നാനാകരണം ദസ്സേതും ന സക്കാതി ഇദം കേവലം സംസട്ഠഭാവമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന സഭാവഭേദം, സഭാവഭേദതോ പന നാനാകരണം നേസം പാകടമേവ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണതോ വാ വത്ഥുതോ വാ ഉപ്പാദതോ വാ നിരോധതോ വാ’’തി. ഇദാനി തമേവ സഭാവഭേദം വിസയഭേദേന സുട്ഠു പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേസം തേസം പനാ’’തിആദി വുത്തം. വിസയോതി പവത്തിട്ഠാനം ഇസ്സരിയഭൂമി, യേന ചിത്തപഞ്ഞാനം തത്ഥ തത്ഥ പുബ്ബങ്ഗമതാ വുച്ചതി.

കാമഞ്ച വിപസ്സനാപി പഞ്ഞാവസേനേവ കിച്ചകാരീ, മഗ്ഗോപി വിഞ്ഞാണസഹിതോവ, ന കേവലോ, യഥാ പന ലോകിയധമ്മേസു ചിത്തം പധാനം തത്ഥസ്സ ധോരയ്ഹഭാവേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൮൧) വുച്ചതി, ഏവം ലോകുത്തരധമ്മേസു പഞ്ഞാ പധാനാ പടിപക്ഖവിധമനസ്സ വിസേസതോ തദധീനത്താ. തഥാ ഹി മഗ്ഗധമ്മേ സമ്മാദിട്ഠി ഏവ പഠമം ഗഹിതാ. അയഞ്ച നേസം വിസയവസേന പവത്തിഭേദോ, തഥാ ച പഞ്ഞാപനവിധി ന കേവലം ഥേരേഹേവ ദസ്സിതോ, അപിച ഖോ ഭഗവതാപി ദസ്സിതോതി വിഭാവേന്തോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപീ’’തിആദിമാഹ. യത്ഥ പഞ്ഞാ ന ലബ്ഭതി, തത്ഥ ചിത്തവസേന പുച്ഛനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി യഥാ ‘‘കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൩൨-൧൩൫). യത്ഥ പന പഞ്ഞാ ലബ്ഭതി, തത്ഥാപി ചിത്തവസേന ജോതനാ ഹോതി യഥാ – ‘‘അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതി സന്നിസാദേതി ഏകോദിം കരോതി സമാദഹതി (സം. നി. ൪.൩൩൨), യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧). അട്ഠകഥായം പന ലോകിയധമ്മേസു ചിത്തവസേന, ലോകുത്തരധമ്മേസു പഞ്ഞാവസേന ചോദനം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘കതമാ തേ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാ അധിഗതാ’’തിആദി വുത്തം. യേഭുയ്യവസേന ചേതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി കത്ഥചി ലോകിയധമ്മാ പഞ്ഞാസീസേനപി നിദ്ദിസീയന്തി – ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിനോ കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧). സഞ്ഞാസീസേനപി – ‘‘ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാതി വാ സേസരൂപാരൂപസഞ്ഞാതി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൪൫.പദഭാജനീയവണ്ണനാ). തഥാ ലോകുത്തരധമ്മാപി കത്ഥചി ചിത്തസീസേന നിദ്ദിസീയന്തി – ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ചിത്തം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൨൭൭), തഥാ ഫസ്സാദിസീസേനപി – ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഫസ്സം ഭാവേതി, വേദനം സഞ്ഞം ചേതനം ഭാവേതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൭൭).

ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി സപ്പുരിസസേവനാ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ കാരണേസു. കാമം ചേതേസു സതിആദയോപി ധമ്മാ ഇച്ഛിതബ്ബാവ തേഹി വിനാ തേസം അസമ്ഭവതോ, തഥാപി ചേത്ഥ സദ്ധാ വിസേസതോ കിച്ചകാരീതി വേദിതബ്ബാ. സദ്ദോ ഏവ ഹി സപ്പുരിസേ പയിരുപാസതി, സദ്ധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ ച മനസി കരോതി, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച അനുധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസിന്ദ്രിയേസുപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസൂതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനഭാവനായ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സദ്ധാ വിയ സമ്മപ്പധാനഭാവനായ വീരിയം വിയ ച സതിപട്ഠാനഭാവനായ – ‘‘സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൭) വചനതോ പുബ്ബഭാഗേ കിച്ചതോ സതി അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഏവം സമാധികമ്മികസ്സ സമാധി, ‘‘അരിയസച്ചഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാ’’തി കത്വാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പുബ്ബഭാഗേ അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി പാകടോയമത്ഥോ, അധിഗമക്ഖണേ പന സമാധിപഞ്ഞാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ഇന്ദ്രിയാനം സദ്ധാദീനം സമരസതാവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഏത്ഥഗ്ഗഹണം കതം. ഏവന്തി യം ഠാനം, തം ഇന്ദ്രിയസമത്താദിം പച്ചാമസതി. സവിസയസ്മിംയേവാതി അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ. ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ കഥിതാതി ലോകിയധമ്മാ ലോകുത്തരധമ്മാ ച തേന തേന പവത്തിവിസേസേന കഥിതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സദ്ധാപഞ്ചമേസു ഇന്ദ്രിയേസു സഹ പവത്തമാനേസു തത്ഥ തത്ഥ വിസയേ സദ്ധാദീനം കിച്ചാധികതായ തസ്സ തസ്സേവ ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താ, ന സബ്ബേസം. ഏവം അഞ്ഞേപി ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ യഥാസകം വിസയേ പവത്തിവിസേസവസേന ബോധിതാതി.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം തത്ഥ തത്ഥ അതിരേകകിച്ചതം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം രാജപഞ്ചമാ സഹായാ വിയ വിമുത്തിപരിപാചകാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. നേസം കീളനത്ഥം ഏകജ്ഝം വീഥിഓതരണം വിയ ഇന്ദ്രിയാനം ഏകജ്ഝം വിപസ്സനാവീഥിഓതരണം. സഹായേസു പഠമാദീനം യഥാസകഗേഹേവ വിചാരണാ വിയ സദ്ധാദീനം സോതാപത്തിഅങ്ഗാദീനി പത്വാ പുബ്ബങ്ഗമതാ. സഹായേസു ഇതരേസം തത്ഥ തത്ഥ തുണ്ഹീഭാവോ വിയ സേസിന്ദ്രിയാനം തത്ഥ തത്ഥ തദന്വയതാ. തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭൂതസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ കിച്ചാനുഗതതാ. ന ഹി തദാ തേസം സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദീനം വിയ കിച്ചം പാകടം ഹോതി, സദ്ധാദീനംയേവ പന കിച്ചം വിഭൂതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി പുരേതരം തഥാപച്ചയേഹി ചിത്തസന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖതത്താ. ഏത്ഥ ച വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ ഭാവനാ വിസേസതോ പഞ്ഞുത്തരാതി ദസ്സനത്ഥം രാജാനം നിദസ്സനം കത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം. ഇതീതിആദി യഥാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

മഗ്ഗവിഞ്ഞാണമ്പീതി അരിയമഗ്ഗസഹഗതം അപചയഗാമിവിഞ്ഞാണമ്പി. തഥേവ തം വിജാനാതീതി സച്ചധമ്മം ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ നയേനേവ വിജാനാതി ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ മഗ്ഗാനുകൂലത്താ ച. യം വിജാനാതീതി ഏത്ഥ വിജാനനപജാനനാനി വിപസ്സനാചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനി അധിപ്പേതാനി, ന ‘‘യം പജാനാതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാതി ആഹ ‘‘യം സങ്ഖാരഗത’’ന്തിആദി. തഥേവാതി ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന. ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ വിപസ്സനാഭാവതോ ച സമാനപച്ചയേഹി സഹ പവത്തികതാ ഏകുപ്പാദതാ, തതോ ഏവ ഏകജ്ഝം സഹേവ നിരുജ്ഝനം ഏകനിരോധതാ, ഏകംയേവ വത്ഥും നിസ്സായ പവത്തി ഏകവത്ഥുകതാ, ഏകംയേവ ആരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തി ഏകാരമ്മണതാ. ഹേതുമ്ഹി ചേതം കരണവചനം. തേന ഏകുപ്പാദാദിതായ സംസട്ഠഭാവം സാധേതി. അനവസേസപരിയാദാനഞ്ചേതം, ഇതോ തീഹിപി സമ്പയുത്തലക്ഖണം ഹോതിയേവ.

മഗ്ഗപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, സാ ഹി ഏകന്തതോ ഭാവേതബ്ബാ, ന പരിഞ്ഞേയ്യാ, പഞ്ഞായ പന ഭാവേതബ്ബതായ തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി തഗ്ഗതികാവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തംസമ്പയുത്തം പനാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഭാവനാവസേന പവത്തനതോ തംസമ്പയുത്തവിഞ്ഞാണമ്പി തഥേവ പവത്തതി, തസ്സ പന പരിഞ്ഞേയ്യഭാവാനതിവത്തനതോ പരിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ. തേനേവാഹ – ‘‘യമ്പി തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

൪൫൦. ഏവം സന്തേപീതി വേദനാതി ഏവം സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേ സതിപി. തേഭൂമികസമ്മസനചാരവേദനാവാതി ഭൂമിത്തയപരിയാപന്നാ, തതോ ഏവ സമ്മസനഞാണസ്സ ഗോചരഭൂതാ വേദനാ ഏവ അധിപ്പേതാ സബ്രഹ്മചാരീനം ഉപകാരാവഹഭാവേന ദേസനായ ആരദ്ധത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാന’’ന്തിആദി. ഏസ നയോ പഞ്ഞായപി. ഇധ സുഖാദിസദ്ദാ തദാരമ്മണവിസയാതി ഇമമത്ഥം സുത്തേന സാധേതും ‘‘രൂപഞ്ച ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകന്തദുക്ഖന്തി ഏകന്തേനേവ അനിട്ഠം, തതോ ഏവ ദുക്ഖമതായ ദുക്ഖം. ആരമ്മണകരണവസേന ദുക്ഖവേദനായ അനുപതിതം, ഓതിണ്ണഞ്ചാതി ദുക്ഖാനുപതിതം, ദുക്ഖാവക്കന്തം. സുഖേന അനവക്കന്തം അഭവിസ്സാതി യോജനാ. നയിദന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. സാരജ്ജേയ്യുന്തി സാരാഗം ഉപ്പാദേയ്യും. സുഖന്തി സഭാവതോ ച ഇട്ഠം. സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തീതി ബഹലരാഗഹേതു യഥാരഹം ദസഹിപി സംയോജനേഹി സംയുജ്ജന്തി. സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തീതി തഥാ സംയുത്തതായ തണ്ഹാസംകിലേസാദിവസേന സംകിലിസ്സന്തി, വിബാധീയന്തി ഉപതാപീയന്തി ചാതി അത്ഥോ. ആരമ്മണന്തി ഇട്ഠം, അനിട്ഠം, മജ്ഝത്തഞ്ച ആരമ്മണം യഥാക്കമം സുഖം, ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖന്തി കഥിതം. ഏവം അവിസേസേന പഞ്ചപി ഖന്ധേ സുഖാദിആരമ്മണഭാവേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വേദനാ ഏവ സുഖാദിആരമ്മണഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പാകതികപചുരജനവസേനായം കഥിതാതി കത്വാ ‘‘പുരിമം സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി വുത്തം. വിസേസലാഭീ പന അനാഗതമ്പി സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കരോതേവ. വുത്തമേതം സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൯). വേദനായ ഹി ആരമ്മണം വേദിയന്തിയാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ വേദേതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി.

സബ്ബസഞ്ഞായാതി സബ്ബായപി ചതുഭൂമികസഞ്ഞായ. സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായാതി സബ്ബസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ പവത്തനകസഞ്ഞായ. വത്ഥേ വാതി വാ-സദ്ദേന വണ്ണധാതും സങ്ഗണ്ഹാതി. പാപേന്തോതി ഭാവനം ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ ഉപനേന്തോ. ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപീതി ‘‘നീലം രൂപം, രൂപാരമ്മണം നീല’’ന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപി.

അസബ്ബസങ്ഗാഹികത്താതി സബ്ബേസം വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനം അസങ്ഗഹിതത്താ. തക്കഗതന്തി സുത്തകന്തനകതക്കമ്ഹി, സുത്തവത്തനകതക്കമ്ഹി വാ വേഠനവസേന ഠിതം. പരിവട്ടകാദിഗതന്തി സുത്തവേഠനപരിവട്ടകാദിഗതം. വിസ്സട്ഠത്താവ ന ഗഹിതാ, യദഗ്ഗേന പഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ, തദഗ്ഗേന വേദനാസഞ്ഞാഹിപി സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ ഏവാതി. തദേവ സഞ്ജാനാതി സംസട്ഠഭാവതോ.

സഞ്ജാനാതി വിജാനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘പജാനാതീ’’തി പദം ആനേത്വാ വത്തബ്ബം പജാനനവസേനപി വിസേസസ്സ വക്ഖമാനത്താ. ജാനാതീതി അയം സദ്ദോ ച ലദ്ദതോയേവേത്ഥ അവിസേസോ, അത്ഥതോ പന വിസേസതോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം തേന ആഖ്യാതപദേന നാമപദേന ച വുത്തമത്ഥം ഉപസഗ്ഗപദം ജോതകഭാവേന വിസേസേതി, ന വാചകഭാവേന. തേനാഹ ‘‘തസ്സപി ജാനനത്ഥേ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഏതേന സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാപദാനി അന്തോഗധജാനനത്ഥേ യഥാസകം വിസിട്ഠവിസയേ ച നിട്ഠാനീതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘സഞ്ഞാ ഹീ’’തിആദി. സഞ്ജാനനമത്തമേവാതി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന വിജാനനപജാനനാകാരേ നിവത്തേതി, ഏവ-സദ്ദേന കദാചിപി ഇമിസ്സാ തേ വിസേസാ നത്ഥേവാതി അവധാരേതി. തേനേവാഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണകിച്ചമ്പി കാതും അസക്കോന്തീ സഞ്ഞാ കുതോ പഞ്ഞാകിച്ചം കരേയ്യാതി ‘‘ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി’’ച്ചേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘മഗ്ഗപാതുഭാവ’’ന്തി.

ആരമ്മണേ പവത്തമാനം വിഞ്ഞാണം ന സഞ്ഞാ വിയ നീലപീതാദിമത്തസഞ്ജാനനവസേന പവത്തതി, അഥ ഖോ തത്ഥ അഞ്ഞമ്പി താദിസം വിസേസം ജാനന്തമേവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി. കഥം പന വിഞ്ഞാണം ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതീതി? പഞ്ഞായ ദസ്സിതമഗ്ഗേന. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഹി അനേകവാരം ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തമാനായ പഗുണഭാവതോ പരിചയവസേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി, യഥാ തം പഗുണസ്സ ഗന്ഥസ്സ അജ്ഝയനേ തത്ഥ തത്ഥ ഗതാപി വാരാ ന ഉപധാരീയന്തി. ‘‘ലക്ഖണപടിവേധ’’ന്തി ച ലക്ഖണാനം ആരമ്മണകരണമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന പടിവിജ്ഝനം. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദിഞാണപടിപാടിയാ ആരഭിത്വാ. മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി അസമ്ബോധസഭാവത്താ. ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി അവബുജ്ഝനവസേനേവ, ന സഞ്ജാനനമത്തേന. തഥാ ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ന വിജാനനമത്തേന, അത്തനോ പന അഞ്ഞാസാധാരണേന ആനുഭാവേന ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അജാതബുദ്ധീതി അസഞ്ജാതബ്യവഹാരബുദ്ധി. ഉപഭോഗപരിഭോഗന്തി ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹം, ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥൂനം പടിലാഭയോഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. കൂടോതി കഹാപണപതിരൂപകോ തമ്ബകംസാദിമയോ. ഛേകോതി മഹാസാരോ. കരതോതി അഡ്ഢസാരോ. സണ്ഹോതി മുദുജാതികോ സമസാരോ. ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന പാദസാരപരോപാദസാരഅഡ്ഢസാരാദീനം സങ്ഗഹോ. ജാനന്തോ ച പന നം രൂപം ദിസ്വാപി…പേ… അസുകാചരിയേന കതോതിപി ജാനാതി തഥാ ഹേരഞ്ഞികഗന്ഥസ്സ സുഗ്ഗഹിതത്താ. ഏവമേവന്തിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. സഞ്ഞാവിഭാഗം അകത്വാ പിണ്ഡവസേനേവ ആരമ്മണസ്സ ഗഹണതോ ദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനസദിസാ വുത്താ. തഥാ ഹി സാ യഥാഉപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണം ആരമ്മണേ ഏകച്ചവിസേസഗ്ഗഹണസമത്ഥഭാവതോ ഗാമികപുരിസകഹാപണദസ്സനസദിസം വുത്തം. പഞ്ഞാ പന ആരമ്മണേ അനവസേസാവബോധതോ ഹേരഞ്ഞികകഹാപണദസ്സനസദിസാ വുത്താ. നേസന്തി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം. വിസേസോതി സഭാവവിസേസോ. ദുപ്പടിവിജ്ഝോ പകതിപഞ്ഞായ. ഇമിനാവ നേസം അച്ചന്തസുഖുമതം ദസ്സേതി.

ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനന്തി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പവത്തമാനാനം. തേന അഭിന്നവിസയാഭിന്നകാലതാദസ്സനേന അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതം വിഭാവേന്തോ ദുപ്പടിവിജ്ഝതംയേവ ഉല്ലിങ്ഗേതി. വവത്ഥാനന്തി അസങ്കരതോ ഠപനം. അയം ഫസ്സോ…പേ… ഇദം ചിത്തന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം. ഇതി-സദ്ദോ വാ ആദിഅത്ഥോ. തേന സേസധമ്മാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദന്തി അരൂപീനം ധമ്മാനം വവത്ഥാനകരണം. തതോതി യം വുത്തം തിലതേലാദിഉദ്ധരണം, തതോ. യദി ദുക്കരതരം, കഥം തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി.

൪൫൧. നിസ്സടേനാതി നിക്ഖന്തേന അതംസമ്ബന്ധേന. പരിച്ചത്തേനാതി പരിച്ചത്തസദിസേന പച്ചയഭാവാനുപഗമനേന പച്ചയുപ്പന്നസമ്ബന്ധാഭാവതോ. നിസ്സക്കവചനം അപാദാനദീപനതോ. കരണവചനം കത്തുഅത്ഥദീപനതോ. കാമാവചരമനോവിഞ്ഞാണം ന നിയമതോ ‘‘ഇദം നാമ പഞ്ചദ്വാരികാസമ്ബന്ധാ’’തി സക്കാ വത്തും, രൂപാവചരവിഞ്ഞാണം പന ന തഥാതി, തസ്സേവ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി നിസ്സടതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേനാ’’തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനഗ്ഗഹണം തസ്സേവ അരൂപാവചരസ്സ പദട്ഠാനഭാവതോ. പരിസുദ്ധേനാതി വിസേസതോ അസംകിലേസികത്താവ. തഞ്ഹി വിഗതൂപക്കിലേസതായ വിസേസതോ പരിസുദ്ധം. തേനാഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസേനാ’’തി. ജാനിതബ്ബം നേയ്യം, സപരസന്താനേസു ഇദം അതിസയം ജാനിതബ്ബതോ ബുജ്ഝിതബ്ബം ബോധേതബ്ബം വാതി അത്ഥോ. നേയ്യന്തി വാ അത്തനോ സന്താനേ നേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതസ്സ ഹി സാ ഇജ്ഝതീ’’തി. പാടിയേക്കന്തി വിസും വിസും, അനുപദധമ്മവസേനാതി അത്ഥോ. അഭിനിവേസാഭാവതോതി വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സ അസമ്ഭവതോ. കലാപതോ നയതോതി കലാപസമ്മസനസങ്ഖാതതോ നയവിപസ്സനതോ. ഭിക്ഖുനോതി സാവകസ്സ. സാവകസ്സേവ ഹി തത്ര അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ ന സമ്ഭവതി, ന സത്ഥു. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. വിസ്സജ്ജേസീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹതി.

ഹത്ഥഗതത്താതി ഹത്ഥഗതസദിസത്താ, ആസന്നത്താതി അത്ഥോ. യദാ ഹി ലോകനാഥോ ബോധിമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ – ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪, ൧൦) പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ അധിഗന്തബ്ബസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുരൂപം ഛത്തിംസകോടിസഹസ്സമുഖേന മഹാവജിരഞാണം നാമ മഹാബോധിസത്തസമ്മസനം പവത്തേന്തോ അനേകാകാരസമാപത്തിധമ്മസമ്മസനേ അനുപദമേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മേപി അപരാപരം സമ്മസി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി. പരോപഞ്ഞാസാതി ദ്വേപഞ്ഞാസം. കാമഞ്ചേത്ഥ കേചി ധമ്മാ വേദനാദയോ ഫസ്സപഞ്ചമകാദീസു വുത്താപി ഝാനകോട്ഠാസാദീസുപി സങ്ഗഹിതാ, തംതംപച്ചയഭാവവിസിട്ഠേന പന അത്ഥവിസേസേന ധമ്മന്തരാനി വിയ ഹോന്തീതി ഏവം വുത്തം. തഥാ ഹി ലോകുത്തരചിത്തുപ്പാദേസു നവിന്ദ്രിയതാ വുച്ചതി. അങ്ഗുദ്ധാരേനാതി തത്ഥ ലബ്ഭമാനഝാനങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനം ഉദ്ധരണേന. അങ്ഗ-സദ്ദോ വാ കോട്ഠാസപരിയായോ, തസ്മാ അങ്ഗുദ്ധാരേനാതി ഫസ്സപഞ്ചമകാദികോട്ഠാസാനം സമുദ്ധരണേന. യാവതാ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോതി യത്തകാ സഞ്ഞാസഹഗതാ ഝാനസമാപത്തിയോ, താഹി വുട്ഠായ അധിഗന്ധബ്ബത്താ താവതികാ വേനേയ്യാനം അഞ്ഞാപടിവേധോ അരഹത്തസമധിഗമോ.

ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി അന്ധസ്സ യട്ഠികോടിം ഗഹേത്വാ മഗ്ഗദേസകോ വിയ ധമ്മാനം യഥാസഭാവദസ്സനസങ്ഖാതേന പരിണായകഭാവേന. യഥാ വാ സോ തസ്സ ചക്ഖുഭൂതോ, ഏവം സത്താനം പഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഭൂതായ പഞ്ഞായാ’’തി. സമാധിസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സമാധിപഞ്ഞാ. സമാധി ചേത്ഥ ആരുപ്പസമാധീതി വദന്തി, സമ്മസനപയോഗോ പന കോചി ഝാനസമാധീതി യുത്തം. വിപസ്സനാഭൂതാ പഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ. സമാധിപഞ്ഞായ അന്തോസമാപത്തിയം കിച്ചതോ പജാനാതി, ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി പന വചനതോ (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯-൧൦൦; ൩.൫.൧൦൭൧-൧൦൭൨; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪) അസമ്മോഹതോ പജാനാതി. തത്ഥ കിച്ചതോതി ഗോചരജ്ഝത്തേ ആരമ്മണകരണകിച്ചതോ. അസമ്മോഹതോതി സമ്പയുത്തധമ്മേസു സമ്മോഹവിധമനതോ യഥാ പീതിപടിസംവേദനാദീസു. കിമത്ഥിയാതി കിംപയോജനാതി ആഹ ‘‘കോ ഏതിസ്സാ അത്ഥോ’’തി. അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേതി യാഥാവസരസലക്ഖണാവബോധവസേന അഭിമുഖം ഞേയ്യേ ജാനിതബ്ബേ ഖന്ധായതനാദിധമ്മേ. അഭിജാനാതീതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച അഭിമുഖം അവിരജ്ഝനവസേന ജാനാതി. ഏതേന ഞാതപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. പരിഞ്ഞേയ്യേതി അനിച്ചാതിപി ദുക്ഖാതിപി അനത്താതിപി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിതബ്ബേ. പരിജാനാതീതി ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം…പേ… അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനാതി. ഇമിനാ തീരണപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. പഹാതബ്ബേ ധമ്മേതി നിച്ചസഞ്ഞാദികേ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ സബ്ബേ പാപധമ്മേ. പജഹതി പകട്ഠതോ ജഹതി, വിക്ഖമ്ഭേതി ചേവ സമുച്ഛിന്ദതി ചാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പഹാനപരിഞ്ഞാബ്യാപാരമാഹ. സാ പനേസാ പഞ്ഞാ ലോകിയാപി തിപ്പകാരാ ലോകുത്തരാപി, താസം വിസേസം സയമേവാഹ. കിച്ചതോതി അഭിജാനനവസേന ആരമ്മണകിച്ചതോ. അസമ്മോഹതോതി യഥാബലം അഭിഞ്ഞേയ്യാദീസു സമ്മോഹവിധമനതോ. നിബ്ബാനമാരമ്മണം കത്വാ പവത്തനതോ അഭിഞ്ഞേയ്യാദീസു വിഗതസമ്മോഹതോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ അസമ്മോഹതോ’’തി.

൪൫൨. കമ്മസ്സകതാ സമ്മാദിട്ഠി ച വട്ടനിസ്സിതത്താ ഇധ നാധിപ്പേതാ, വിവട്ടകഥാ ഹേസാതി വുത്തം ‘‘വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ചാ’’തി. പരതോ ഘോസോതി പരതോ സത്ഥുതോ, സാവകതോ വാ ലബ്ഭമാനോ ധമ്മഘോസോ. തേനാഹ ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി. തഞ്ഹി സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, ന യോ കോചി പരതോഘോസോ. ഉപായമനസികാരോതി യേന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദി സിജ്ഝതി, താദിസോ പഥമനസികാരോ. അയഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ചയോതി നിയമപക്ഖികോ, ന സബ്ബസംഗാഹകോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാനം പനാ’’തിആദിമാഹ. യോനിസോമനസികാരസ്മിംയേവാതി അവധാരണേന പരതോഘോസമേവ നിവത്തേതി, ന പദട്ഠാനവിസേസം പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥത്താ ഏവ-സദ്ദസ്സ.

ലദ്ധുപകാരാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൫.൨൫) യഥാരഹം നിസ്സയാദിവസേന ലദ്ധപച്ചയാ. വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതഭാവേന ഗഹിതത്താ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീസു ച അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി, അനന്തരസ്സ ഹി വിധി, പടിസേധോ വാ. അഗ്ഗഫലസമാധിമ്ഹി തപ്പരിക്ഖാരധമ്മേസുയേവ ച കേവലോ ചേതോപരിയായോ നിരുള്ഹോതി സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേതി അനന്തരേ കാലന്തരേ ചാതി ദുവിധേ ഫലക്ഖണേ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതോ വിമുച്ചതി ഏതായാതി ചേതോവിമുത്തി, അഗ്ഗഫലപഞ്ഞം ഠപേത്വാ അവസേസാ ഫലധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി. ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ’’തി, സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതസോ വിമുച്ചനസങ്ഖാതം പടിപ്പസ്സമ്ഭനസഞ്ഞിതം പഹാനം ഫലം ആനിസംസോ ചാതി യോജനാ. ഇധ ച ചേതോവിമുത്തി-സദ്ദേന പഹാനമത്തം ഗഹിതം, പുബ്ബേ പഹായകധമ്മാ, അഞ്ഞഥാ ഫലധമ്മാ ഏവ ആനിസംസോതി ഗയ്ഹമാനേ പുനവചനം നിരത്ഥകം സിയാ.

പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാതി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലസഭാവത്താ വിസേസതോ സമാധിസ്സ ഉപകാരാ, തഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഝാനസഭാവത്താ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. സമ്മാസതിസമ്മാവായാമാ പന സമാധിപക്ഖിയാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ’’തി. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിആരോചനവസേന സഹ കഥനം സംകഥാ, സംകഥാവ സാകച്ഛാ. ഇധ പന കമ്മട്ഠാനപടിബദ്ധാതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ…പേ… കഥാ’’തി. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഏകവാരം വീഥിയാ അപ്പടിപജ്ജനം ഖലനം, അനേകവാരം പക്ഖലനം, തദുഭയസ്സ വിച്ഛേദനീകഥാ ഖലനപക്ഖലനഛേദനകഥാ. പൂരേന്തസ്സാതി വിവട്ടനിസ്സിതം കത്വാ പാലേന്തസ്സ ബ്രൂഹേന്തസ്സ ച. സുണന്തസ്സാതി ‘‘യഥാഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം സുണന്തസ്സ. തേനേവ ഹി ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി വുത്തം. കമ്മം കരോന്തസ്സാതി ഭാവനാനുയോഗകമ്മം കരോന്തസ്സ.

പഞ്ചസുപി ഠാനേസു അന്ത-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥജോതനോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനാ അമ്ബുപമാ ച യുജ്ജേയ്യ. ഉദകകോട്ഠകന്തി ആലവാലം. ഥിരം കത്വാ ബന്ധതീതി അസിഥിലം ദള്ഹം നാതിമഹന്തം നാതിഖുദ്ദകം കത്വാ യോജേതി. ഥിരം കരോതീതി ഉദകസിഞ്ചനകാലേ തതോ തതോ വിസ്സരിത്വാ ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം ആലവാലം ഥിരതരം കരോതി. സുക്ഖദണ്ഡകോതി തസ്സേവ അമ്ബഗച്ഛകസ്സ സുക്ഖോ സാഖാസീസകോ. കിപില്ലികപുടോതി തമ്ബകിപില്ലികകുടജം. ഖണിത്തിന്തി കുദാലം. കോട്ഠകബന്ധനം വിയ സീലം സമ്മാദിട്ഠിയാ വഡ്ഢനുപായസ്സ മൂലഭാവതോ. ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം ഭാവനായ പരിബ്രൂഹനതോ. മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ യഥാവുത്തഭാവനാധിട്ഠാനായ സീലമരിയാദായ ദള്ഹഭാവാപാദനതോ. സമാഹിതസ്സ ഹി സീലം ഥിരതരം ഹോതി. സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം ഇജ്ഝിതബ്ബഭാവനായ വിബന്ധാപനയനതോ. മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ തസ്സാ വിബന്ധസ്സ മൂലകാനം തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം പലിഖണനതോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സപ്പായധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തതോ യഥാസുതേ അത്ഥേ സാകച്ഛാസമാപജ്ജനം, തതോ കമ്മട്ഠാനവിസോധനേന സമഥനിപ്ഫത്തി, തതോ സമാഹിതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാപാരിപൂരി. പരിപുണ്ണവിപസ്സനോ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിം പരിബ്രൂഹേതീതി ഏവമേതേസം അങ്ഗാനം പരമ്പരായ സമ്മുഖാ ച അനുഗ്ഗണ്ഹനതോ അയമാനുപുബ്ബീ കഥിതാതി വേദിതബ്ബം.

൪൫൩. ഇധ കിം പുച്ഛതീതി ഇധ ഏവം അരഹത്തഫലം പാപിതായ ദേസനായ ‘‘കതി പനാവുസോ, ഭവാ’’തി ഭവം പുച്ഛന്തോ കീദിസം അനുസന്ധിം ഉപാദായ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ‘‘മൂലമേവ ഗതോ അനുസന്ധീ’’തി വത്വാ അധിപ്പായം പകാസേന്തോ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദിമാഹ. ദുപ്പഞ്ഞോതി ഹി ഇധ അപ്പടിവിദ്ധസച്ചോ അധിപ്പേതോ, ന ജളോ ഏവ. കാമഭവോതിആദീസു കമ്മോപപത്തിഭേദതോ ദുവിധോപി ഭവോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവൂപഗം കമ്മ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേതംസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൭; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൬൪൬-൬൪൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. പുനബ്ഭവസ്സാതി പുനപ്പുനം അപരാപരം ഭവനതോ ജായനതോ പുനബ്ഭവോതി ലദ്ധനാമസ്സ വട്ടപബന്ധസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇധ വട്ടം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തീതി ഭവയോനിഗതിആദിവസേന നിബ്ബത്തി. തഹിം തഹിം തസ്മിം തസ്മിം ഭവാദികേ. അഭിനന്ദനാതി തണ്ഹാഅഭിനന്ദനഹേതു. ഗമനാഗമനം ഹോതീതിആദിനാ ഭവാദീസു സത്താനം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിയോ ദസ്സേതി. ഖയനിരോധേനാതി അച്ചന്തഖയസങ്ഖാതേന അനുപ്പാദനിരോധേന. ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം പഹാനാഭിസമയഭാവനാഭിസമയാനം അച്ചാസന്നകാലത്താ. വത്തബ്ബം തം ഹേതുഫലധമ്മൂപചാരവസേന. യഥാ ഹി പദീപുജ്ജലനഹേതുകോ അന്ധകാരവിഗമോ, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദഹേതുകോ അവിജ്ജാനിരോധോ, ഹേതുഫലധമ്മാ ച സമാനകാലാപി പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വോഹരീയന്തി യഥാ – ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; മ. നി. ൩.൪൨൦, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നകിരിയാ. ഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി ഇധ കാമഭവേ പരിനിബ്ബാനേന. ആഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി തത്ഥ രൂപാരൂപേസു പരിനിബ്ബാനേന. ഗമനാഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി സബ്ബസോ അപരാപരുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ.

൪൫൪. വിവട്ടകഥായ പരതോ ജോതിതം പഠമം ഝാനം വിവട്ടം പത്വാ ഠിതസ്സ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ നിരോധസാധകം വിഭാവിതും യുത്തന്തി ആഹ ‘‘കതമം പനാവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതീ’’തിആദി. തഥാ ഹി അനന്തരം നിരോധസമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ ജാനിതബ്ബാനി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പയോഗപഹാനങ്ഗാനി പുച്ഛിതാനി. അങ്ഗവവത്ഥാനന്തി ഝാനങ്ഗവവത്ഥാനം. കോട്ഠാസപരിച്ഛേദോതി തത്ഥ ലബ്ഭമാനഫസ്സപഞ്ചമകാദിധമ്മകോട്ഠാസപരിച്ഛേദോ ജാനിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം ഝാനേ ഏത്തകാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി, ഏത്തകാ നിരോധിതാതി ജാനിതബ്ബം. ഉപകാരാനുപകാരാനി അങ്ഗാനീതി നിരോധസമാപത്തിയാ ഉപകാരാനി ച അനുപകാരാനി ച അങ്ഗാനി. നിരോധസമാപത്തിയാ ഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി ച പത്തബ്ബത്താ തംതംഞാണസ്സ സമാധിചരിയാഹി സമതിക്കമിതബ്ബാ ധമ്മാ അനുപകാരകങ്ഗാനി, സമതിക്കമകാ ഉപകാരകങ്ഗാനി. തേസഞ്ഹി വസേന യഥാനുപുബ്ബം ഉപസന്തുപസന്തഓളാരികഭാവായ ഭവഗ്ഗസമാപത്തിയാ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമതം പത്താ ചിത്തചേതസികാ യഥാപരിച്ഛിന്നം കാലം നിരുജ്ഝന്തി, അപ്പവത്തിം ഗച്ഛന്തി. തസ്സാതി നിരോധസ്സ. അനന്തരപച്ചയന്തി അനന്തരപച്ചയസദിസം. ന ഹി നിരോധസ്സ കോചി ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ നാമ അത്ഥി. യഞ്ഹി തദാ ചിത്തചേതസികാനം തഥാ നിരുജ്ഝനം, തം യഥാവുത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരഹേതുകായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ അഹോസീതി സാ തസ്സ അനന്തരപച്ചയോ വിയ ഹോതീതി തം വുത്തം. ഛ സമാപത്തിയോതി സുത്തന്തനയേന വുത്തസുത്തന്തപിടകസംവണ്ണനാതി കത്വാ. ‘‘സത്ത സമാപത്തിയോ’’തി പന വത്തബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ഇദം ‘‘ചതുരങ്ഗിക’’ന്തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. നയം വാ ദസ്സേത്വാതി ആദിഅന്തദസ്സനവസേന നയദസ്സനം കത്വാ.

൪൫൫. ഏവം നിരോധസ്സ പാദകം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി അന്തോനിരോധേ അനുപബന്ധഭാവതോ പഞ്ചന്നം പസാദാനം പച്ചയപുച്ഛനേ പഠമം താവ തേ സരൂപതോ ആവേണികതോ ആവേണികവിസയതോ പടിസ്സരണതോ ച പുച്ഛനവസേന പാളി പവത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണനിസ്സയേ പഞ്ച പസാദേ പുച്ഛന്തോ’’തി ആഹ. ഗോചരവിസയന്തി ഏത്ഥ കാമം തബ്ബഹുലചാരിതാപേക്ഖം ഗോചരഗ്ഗഹണം, അനഞ്ഞത്ഥഭാവാപേക്ഖം വിസയഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥേവ ഗോചരവിസയഭാവാനം വിസേസോ, വിവരിയമാനം പന ഉഭയമ്പി ആരമ്മണസഭാവമേവാതി ആഹ ‘‘ഗോചരഭൂതം വിസയ’’ന്തി. ഏകേകസ്സാതി ഏകോ ഏകസ്സ, അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ഥോ ഹി അയം ഏക-സദ്ദോ ‘‘ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) വിയ. സചേ ഹീതിആദി അഭൂതപരികപ്പനവചനമേതം. തത്ഥ സമോധാനേത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ. വിനാപി മുഖേനാതിആദിനാ അത്ഥസല്ലാപികനിദസ്സനം നാമ ദസ്സേതി. യഥാ വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതമേവ ചക്ഖു രൂപം പസ്സതി, ന കേവലം, ഏവം ചക്ഖുനിസ്സയമേവ വിഞ്ഞാണം തം പസ്സതി, ന ഇതരന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹീ’’തി. തേന തേസം തത്ഥ സംഹച്ചകാരിതം ദസ്സേതി. യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകന്തി ഇദം നീലപീതാദിസഭാവജാനനമത്തം സന്ധായാഹ. നീലം പീതകന്തി പജാനനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നത്ഥേവ അവികപ്പകഭാവതോ. ഏതേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം. നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതപുച്ഛാ ഹേസാ, ഏവഞ്ഹി വിസയാനുഭവനചോദനാ സമത്ഥിതാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഹീ’’തിആദി. യഥാസകം വിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭവിതും അസമത്ഥാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി, തത്ഥ സമത്ഥതായേവ ച നത്ഥി, ന കിഞ്ചി അത്ഥതോ പടിസരന്താനി വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘കിം ഏതാനി പടിസരന്തീ’’തി. ജവനമനോ പടിസരണന്തി പഞ്ചദ്വാരികം ഇതരഞ്ച സാധാരണതോ വത്വാ പുന യായ’സ്സ രജ്ജനാദിപവത്തിയാ പടിസരണതാ, സാ സവിസേസാ യത്ഥ ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മനോദ്വാരികജവനമനോ വാ’’തി ആഹ. ഏതസ്മിം പന ദ്വാരേതി ചക്ഖുദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ, യതോ തത്ഥ അഞ്ഞാണാദിഅസംവരോ പവത്തതി.

തത്രാതി തസ്മിം ജവനമനസ്സേവ പടിസരണഭാവേ. ദുബ്ബലഭോജകാതി ഹീനസാമത്ഥിയാ രാജഭോഗ്ഗാ. സേവകാനം ഗണനായ യോജിതദിവസേ ലബ്ഭമാനകഹാപണോ യുത്തികഹാപണോ. അന്ദുബന്ധനേന ബദ്ധസ്സ വിസ്സജ്ജനേന ലബ്ഭമാനകഹാപണോ ബന്ധകഹാപണോ. കിഞ്ചി പഹരന്തേ മാ പഹരന്തൂതി പടിക്ഖിപതോ ദാതബ്ബദണ്ഡോ മാപഹാരകഹാപണോ. സോ സബ്ബോപി പരിത്തകേസു ഗാമികമനുസ്സേസു തഥാ ലബ്ഭമാനോ ഏത്തകോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഹാപണോ വാ’’തിആദി. സതവത്ഥുകന്തി സതകരീസവത്ഥുകം. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ധനം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൪൫൬. അന്തോനിരോധസ്മിം പഞ്ച പസാദേതി നിരോധസമാപന്നസ്സ പവത്തമാനേ പഞ്ച പസാദേ. കിരിയമയപവത്തസ്മിന്തി ജവനാദികിരിയാനിബ്ബത്തകധമ്മപ്പവത്തിയം. ബലവപച്ചയാ ഹോന്തീതി പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തി, ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവേന ബലവപച്ചയാ ഹോന്തി. ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ചാതി ഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയവസേന പച്ചയഭൂതം ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ച പഞ്ചവിധോപി പസാദോ തിട്ഠതി. ജീവിതിന്ദ്രിയേന വിനാ ന തിട്ഠതി ജീവിതിന്ദ്രിയരഹിതസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപകലാപസ്സ അഭാവതോ. തസ്മാതി യസ്മാ അനുപാലനലക്ഖണേന ജീവിതേന അനുപാലിതാ ഏവ ഉസ്മാ പവത്തതി, ന തേന അനനുപാലിതാ, തസ്മാ ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതി. ജാലസിഖം പടിച്ച ആഭാ പഞ്ഞായതീതി ജാലസിഖാസങ്ഖാതഭൂതസങ്ഘാതം സഹേവ പവത്തമാനം നിസ്സായ ‘‘ആഭാ’’തി ലദ്ധനാമാ വണ്ണധാതു ‘‘ഉജ്ജലതി, അന്ധകാരം വിധമതി, രൂപഗതാനി ച വിദംസേതീ’’തിആദീഹി പകാരേഹി ഞായതി. തം ആലോകം പടിച്ചാതി തം വുത്തപ്പകാരം ആലോകം പച്ചയം ലഭിത്വാ. ജാലസിഖാ പഞ്ഞായതീതി ‘‘അപ്പികാ, മഹതീ, ഉജു, കുടിലാ’’തിആദിനാ പാകടാ ഹോതി.

ജാലസിഖാ വിയ കമ്മജതേജോ നിസ്സയഭാവതോ. ആലോകോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം തന്നിസ്സിതഭാവതോ. ഇദാനി ഉപമോപമിതബ്ബാനം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘ജാലസിഖാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആലോകം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ യഥാ ജാലസിഖായ സഹേവ ആലോകോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം കമ്മജുസ്മനാ സഹേവ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതി. ജാലസിഖാസന്നിസ്സയോ തസ്സാ സതിയേവ ഹോന്തോ ആലോകോ തായ ഉപ്പാദിതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അത്തനാ ജനിതആലോകേനേവാ’’തി. ഉസ്മാ നാമേത്ഥ കമ്മസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു തന്നിസ്സിതഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം തദനുപാലകഞ്ചാതി ആഹ ‘‘കമ്മജമഹാഭൂതസമ്ഭവേന ജീവിതിന്ദ്രിയേന ഉസ്മായ അനുപാലന’’ന്തി. ന കേവലം ഖണട്ഠിതിയാ ഏവ, അഥ ഖോ പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സപി ജീവിതിന്ദ്രിയം കാരണന്തി ആഹ ‘‘വസ്സസതമ്പി കമ്മജതേജപവത്തം പാലേതീ’’തി. ഉസ്മാ ആയുനോ പച്ചയോ ഹോന്തോ സേസഭൂതസഹിതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മഹാഭൂതാനീ’’തി. തഥാ ആയുപി സഹജാതരൂപം പാലേന്തമേവ ഉസ്മായ പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘മഹാഭൂതാനി പാലേതീ’’തി.

൪൫൭. ആയു ഏവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയാദിവസേന സഹജാതധമ്മാനം അനുപാലനവസേന സങ്ഖരണതോ ആയുസങ്ഖാരോ. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പന അനേകസതസഹസ്സഭേദേസു രൂപകലാപേസു പവത്തിയാ അനേകഭേദന്തി കത്വാ. ആരമ്മണരസം അനുഭവന്തീതി വേദനിയാ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വേദനാ ധമ്മാവാ’’തി. സുഖാദിഭേദഭിന്നത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ഇമേസം ആയുസങ്ഖാരവേദനാനം ഏകന്തനിരോധം സമാപന്നസ്സ മരണേന ഭവിതബ്ബം വേദനായ നിരുദ്ധത്താ. ആയുസങ്ഖാരാനം തഥാ അനിരുദ്ധത്താ നിരോധസ്സ സമാപജ്ജനമേവ ന സിയാ, കുതോ വുട്ഠാനം. തേന വുത്തം പാളിയം ‘‘തേ ച ഹാവുസോ’’തിആദി. വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതി സഞ്ഞാവേദനാദീനം ഉപ്പത്തിയാ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉക്കണ്ഠിത്വാതി നാനാരമ്മണാപാതതോ നിബ്ബിന്ദിത്വാ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാതി യഥാപരിച്ഛിന്നേ കാലേ സമ്പത്തേ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയാതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭൂതാ. ജാലാപവത്തം വിയ അരൂപധമ്മാ തേജുസ്സദഭാവതോ വിസയോഭാസനതോ ച. ഉദകപ്പഹാരോ വിയ നിരോധസമാപത്തിയാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ. പിഹിതഅങ്ഗാരാ വിയ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഉസ്മാമത്തതായ അനോഭാസനതോ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലാഗമനന്തി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലസ്സ ഉപഗമനം. അനുരൂപപത്തിവസേനേവ രൂപപവത്തിഗ്ഗഹണം. ഇമം രൂപകായം ജഹന്തീതി ഇമസ്മാ രൂപകായാ കളേവരാ വിഗച്ഛന്തി നപ്പവത്തന്തി.

കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി വചീസങ്ഖാരാ. വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ ഹി വാചം ഭിന്ദതി കഥേതി. ചിത്തേന സങ്ഖരീയന്തീതി ചിത്തസങ്ഖാരാ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതോ. ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധചോദനായ രൂപനിരോധോ വിയ ചിത്തനിരോധോ അചോദിതോ തേസം തതോ അഞ്ഞത്താതി ന ചിത്തസമ്പയുത്തനിരോധോ ഏകന്തികോ വിതക്കാദിനിരോധേ തദഭാവതോ. യം പന വുത്തം ‘‘വാചാ അനിരുദ്ധാ ഹോതീ’’തി, തമ്പി ന. വാചം സങ്ഖരോന്തീതി ഹി വചീസങ്ഖാരാ, തേസു നിരുദ്ധേസു കഥം വാചായ അനിരോധോ. ചിത്തം പന നിരുദ്ധേസുപി ചിത്തസങ്ഖാരേസു തേഹി അനഭിസങ്ഖതത്താ വിതക്കാദിനിരോധോ വിയ പവത്തതിയേവാതി അയമേത്ഥ പരസ്സ അധിപ്പായോ. ആനന്തരിയകമ്മം കതം ഭവേയ്യ, ചിത്തസ്സ അനിരുദ്ധത്താ തം നിസ്സായ ച രൂപധമ്മാനം അനപഗതത്താ തേ ജീവന്തി ഏവ നാമാതി. ബ്യഞ്ജനേ അഭിനിവേസം അകത്വാതി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ തേവ നിരുദ്ധാ, ന ചിത്തന്തി ഏവം നേയ്യത്ഥം സുത്തം ‘‘നീതത്ഥ’’ന്തി അഭിനിവേസം അകത്വാ. ആചരിയാനം നയേ ഠത്വാതി പരമ്പരാഗതാനം ആചരിയാനം അധിപ്പായേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോതി സുത്തന്തരാഗമതോ സുത്തന്തരപദസ്സ അവിപരീതോ അത്ഥോ വീമംസിതബ്ബോ. യഥാ ഹി ‘‘അസഞ്ഞഭവോ’’തി വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാവ തത്ഥ നത്ഥി, ഇതരേ പന ചിത്തചേതസികാ സന്തീ’’തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ന ഗയ്ഹതി. യഥാ ച ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാവ തത്ഥ താദിസീ, ന ഫസ്സാദയോ’’തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ന ഗയ്ഹതി സഞ്ഞാസീസേന ദേസനാതി കത്വാ, ഏവമിധാപി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി, ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധോ’’തി ച ദേസനാസീസമേവ. സബ്ബേപി പന ചിത്തചേതസികാ തത്ഥ നിരുജ്ഝന്തേവാതി അയമേത്ഥ അവിപരീതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, തഥാപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന സബ്ബേസംയേവ ചിത്തചേതസികാനം തത്ഥ നിരുജ്ഝനതോ. ഏതേന യം പുബ്ബേ ‘‘അഞ്ഞത്താ, തദഭാവതോ’’തി ച യുത്തിവചനം, തദയുത്തം അധിപ്പായാനവബോധതോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്ഥോ ഹി പടിസരണം, ന ബ്യഞ്ജന’’ന്തി.

ഉപഹതാനീതി ബാധിതാനി. മക്ഖിതാനീതി ധംസിതാനി. ആരമ്മണഘട്ടനായ ഇന്ദ്രിയാനം കിലമഥോ ചക്ഖുനാ ഭാസുരരൂപസുഖുമരജദസ്സനേന വിഭാവേതബ്ബോ. തഥാ ഹി ഉണ്ഹകാലേ പുരതോ അഗ്ഗിമ്ഹി ജലന്തേ ഖരസ്സരേ ച പണവേ ആകോടിതേ അക്ഖീനി ഭേദാനി വിയ ന സഹന്തി സോതാനി ‘‘സിഖരേന വിയ അഭിഹഞ്ഞന്തീ’’തി വത്താരോ ഹോന്തി.

൪൫൮. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തം അരൂപജ്ഝാനന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം വിസ്സജ്ജേന്തോ ധമ്മസേനാപതി ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജേസി. അപഗമനേന വിഗമേന പച്ചയാ അപഗമനപച്ചയാ സുഖാദിപ്പഹാനാനി. അധിഗമപച്ചയാ പന കസിണേസു രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം ഹേട്ഠിമാ തയോ ച ആരുപ്പാ. ന ഹി സക്കാ താനി അനധിഗന്ത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമധിഗന്തും. നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിന്തി നിരോധതോ വുട്ഠാനഭൂതം അനിച്ചാനുപസ്സനാസമുദാഗതഫലസമാപത്തിം. സാ ഹി ‘‘അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ സമഥനിസ്സന്ദോ അഭിഞ്ഞാ, മേത്താകരുണാമുദിതാബ്രഹ്മവിഹാരനിസ്സന്ദോ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ, കസിണനിസ്സന്ദോ ആരുപ്പാ, സമഥവിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ നിരോധസമാപത്തി, ഏവം വിപസ്സനായ നിസ്സന്ദഫലഭൂതം സാമഞ്ഞഫലന്തി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാനിസ്സന്ദായ ഫലസമാപത്തിയാ’’തി. ആരമ്മണാ നാമ സാരമ്മണധമ്മാനം വിസേസതോ ഉപ്പത്തിനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സബ്ബാരമ്മണാന’’ന്തി. നത്ഥി ഏത്ഥ കിഞ്ചി സങ്ഖാരനിമിത്തന്തി അനിമിത്താ, അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ ‘‘സബ്ബനിമിത്താപഗതായ നിബ്ബാനധാതുയാ’’തി. ഫലസമാപത്തിസഹജാതം മനസികാരം സന്ധായാഹ, ന ആവജ്ജനമനസികാരം. ന ഹേത്ഥ തസ്സ സമ്ഭവോ അനുലോമാനന്തരം ഉപ്പജ്ജനതോ.

ഇമസ്മിം ഠാനേതി ഇധ വുത്തനിരോധസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ഗഹിതാനം ഇമസ്മിം പരിയോസാനസ്സ ഗഹിതട്ഠാനേ. ദ്വീഹി ബലേഹീതി സമഥവിപസ്സനാബലേഹി. തയോ ച സങ്ഖാരാനന്തി കായസങ്ഖാരാദീനം തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, ദുക്ഖാ, അനത്താ, നിബ്ബിദാ, വിരാഗാ, നിരോധാ, പടിനിസ്സഗ്ഗാ, വിവട്ടാനുപസ്സനാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ…പേ… അരഹത്തഫലസമാപത്തീതി ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി പഠമജ്ഝാനസമാധിആദീഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി. യോ യഥാവുത്താസു ചരിയാസു പുഗ്ഗലസ്സ വസീഭാവോ, സാ വസീഭാവതാപഞ്ഞാ. അസ്സാ സാ കഥിതാതി യോജനാ. വിനിച്ഛയകഥാതി വിനിച്ഛയവസേന പവത്താ അട്ഠകഥാ കഥിതാ. തസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൮൬൮-൮൬൯) തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൮൬൮) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

വലഞ്ജനസമാപത്തി അരിയവിഹാരവസേന വിഹരണസമാപത്തി. ഠിതിയാതി ഏത്ഥ പബന്ധട്ഠിതി അധിപ്പേതാ, ന ഖണട്ഠിതി. കസ്മാ? സമാപജ്ജനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഠിതിയാതി ചിരട്ഠിതത്ഥ’’ന്തി. അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി ഏത്തകം കാലം സമാപത്തിയാ വീതിനാമേസ്സാമീതി പഗേവ കാലപരിച്ഛേദോ. രൂപാദിനിമിത്തവസേനാതി കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തേസു യഥാരഹം ലബ്ഭമാനരൂപാദിനിമിത്തവസേന. തത്ഥ യസ്മാ കമ്മനിമിത്തേ ഛബ്ബിധമ്പി ആരമ്മണം ലബ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബനിമിത്താന’’ന്തി വുത്തം, ന സബ്ബേസം ആരമ്മണാനം ഏകജ്ഝം, ഏകന്തതോ വാ മനസികാതബ്ബതോ. ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം യഥാ ‘‘ദാതബ്ബമേതം ഭേസജ്ജം, യദി മേ ബ്യാധിതാ സിയു’’ന്തി.

൪൫൯. നീലമ്പി സഞ്ജാനാതീതിആദിനാ നീലാദിഗ്ഗഹണമുഖേന തംവണ്ണാനം സത്താനം സഞ്ജാനനം അവേരാദിഭാവമനസികരണം ജോതിതന്തി ആഹ ‘‘ഏതസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി കഥിതാ’’തി. ഏത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞം കഥിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാ’’തി, ‘‘ഏത്ഥ അനിമിത്താ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന്തി ‘‘ഇധ അഞ്ഞം അഭിനവം നാമ നത്ഥീ’’തിആദിനാ വുത്തം അത്ഥവചനം. ഏതാതി അപ്പമാണചേതോവിമുത്തിആദയോ. ഏകനാമകാതി ഏകേകനാമകാ, യേ നാനാബ്യഞ്ജനാതി അധിപ്പേതാ. ഏകോ ധമ്മോതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി. ചതുനാമകോതി അപ്പമാണചേതോവിമുത്തിആദിനാമകോ. ഏതന്തി ഏതമത്ഥം. അപ്പമാണാതി അനോധിസോ, ഓധിസോപി വാ ‘‘ഏത്തകാ’’തി അപരിമിതാ. അസേസേത്വാതി അസുഭസമാപത്തി വിയ ഏകസ്സേവ അഗ്ഗഹണതോ.

കിഞ്ചാപി അസുഭനിമിത്താരമ്മണമ്പി കിഞ്ചനം ഹോതി, ആരമ്മണസങ്ഘട്ടനസ്സ കിഞ്ചനസ്സ അസുഭസമാപത്തീനമ്പി പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതം ആരമ്മണം സബിമ്ബം വിയ വിഗ്ഗഹം കിഞ്ചനം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ന തഥാ ഇമസ്സാതി. നനു ബ്രഹ്മവിഹാരപഠമാരുപ്പാനമ്പി പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതം കിഞ്ചി ആരമ്മണം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, അയം പന പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം വിയ ന പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതആരമ്മണതായ ഏവം വുത്താ. അത്തേനാതി അത്തനാ. ഭവതി ഏതേന അത്താതി അഭിധാനം ബുദ്ധി ചാതി ഭാവോ, അത്താ. ഭാവ-സദ്ദോപി അത്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭാവപോസപുഗ്ഗലാദിസങ്ഖാതേനാ’’തി. നേസം അപ്പമാണസമാധിആദീനം ചതുന്നം. ‘‘നാനതാ പാകടാവാ’’തി വുത്തം നാനത്തം ഭൂമിതോ ആരമ്മണതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിത്താദിഭാവേന അതീതാദിഭാവേന അജ്ഝത്താദിഭാവേന ച ന വത്തബ്ബം ആരമ്മണം ഏതിസ്സാതി നവത്തബ്ബാരമ്മണാ നിബ്ബാനാരമ്മണഫലസമാപത്തിഭാവതോ.

ഏത്തകോതി രാഗാദീഹി സംകിലിട്ഠതായ ഏത്തകപ്പമാണോ, ഉത്താനോ പരിത്തചേതസോതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ പമാണകരണാനം അഭാവേനാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. അകുപ്പാതി അരഹത്തഫലചേതോവിമുത്തി പടിപക്ഖേഹി അകോപനീയതായ. കിഞ്ചതീതി കത്തരി പഠിതോ ധാതു മദ്ദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചതി മദ്ദതീ’’തി. തസ്സ പയോഗം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം.

സമൂഹാദിഘനവസേന സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സവിഗ്ഗഹാ വിയ ഉപട്ഠിതാ സങ്ഖാരാ നിച്ചാദിഗ്ഗാഹസ്സ വത്ഥുതായ ‘‘നിച്ചനിമിത്തം സുഖാദിനിമിത്ത’’ന്തി ച വുച്ചതി. വിപസ്സനാ പന തത്ഥ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കരോന്തീ നിച്ചാദിഗ്ഗാഹം വിധമേന്തീ ‘‘നിമിത്തം സമുഗ്ഘാതേതീ’’തി വുത്താ ഘനനിമിത്തസ്സ ആരമ്മണഭൂതസ്സ അഭാവാ. ന ഗഹിതാതി ഏകത്ഥപദനിദ്ദേസേ പാളിയം കസ്മാ ന ഗഹിതാ? സാതി സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി. സബ്ബത്ഥാതി അപ്പമാണാചേതോവിമുത്തിആദിനിദ്ദേസേസു. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണവസേനപി ഏകത്ഥാ, ന കേവലം സഭാവസരസതോവ. ഇമിനാ പരിയായേനാതി അപ്പമാണതോതിആദിനാ ആരമ്മണതോ ലദ്ധപരിയായേന. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേതി ആകിഞ്ചഞ്ഞാദിസദ്ദപവത്തിഹേതുതോ അഞ്ഞേന ഹേതുനാ അപ്പമാണാതിസദ്ദപ്പവത്തിയം ഏതസ്സ ചേതോവിമുത്തിയാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇമിനാ പരിയായേനാതി ഇമിനാ തായ തായ സമഞ്ഞായ വോഹരിതബ്ബതാപരിയായേന. സച്ചാനം ദസ്സനമുഖേന വട്ടവസേന ഉട്ഠിതദേസനം അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.