൧. സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൯. മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേതി കേചി ‘‘പഹംസനവിധിം ദസ്സേത്വാ രാജകുമാരം ഹാസേസ്സാമാ’’തി, കേചി ‘‘തം കീളനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഏവം മഹാജനസമൂഹേ സന്നിപതിതേ. ദേവനടന്തി ദിബ്ബഗന്ധബ്ബം. കുസലം കുസലന്തി വചനം ഉപാദായാതി ‘‘കച്ചി കുസലം? ആമ കുസല’’ന്തി വചനപടിവചനവസേന പവത്തകുസലവാദിതായ തേ മനുസ്സാ ആദിതോ കുസലാതി സമഞ്ഞം ലഭിംസു. തേസം കുസലാനം ഇസ്സരാതി രാജകുമാരാ കോസലാ. കോസലേ ജാതാ. തേസം നിവാസോതി സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീ’’തി.

ചാരികം ചരമാനോതി സാമഞ്ഞവചനമ്പി ‘‘മഹതാ…പേ… തദവസരീ’’തി വചനതോ വിസേസം നിവിട്ഠമേവാതി ആഹ ‘‘അതുരിതചാരികം ചരമാനോ’’തി. മഹതാതി ഗുണമഹത്തേനപി സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹതാ. തസ്മിഞ്ഹി ഭിക്ഖുസമൂഹേ കേചി അധിസീലസിക്ഖാവസേന സീലസമ്പന്നാ, തഥാ കേചി സീലസമാധിസമ്പന്നാ, കേചി സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പന്നാതി ഗുണമഹത്തേനപി സോ ഭിക്ഖുസമൂഹോ മഹാതി. തം അനാമസിത്വാ സങ്ഖ്യാമഹത്തമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സതം വാ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞഗാമപടിബദ്ധജീവികാവസേന സമോസരന്തി ഏത്ഥാതി സമോസരണം, ഗാമോ നിവാസഗാമോ. ന്തി സാലം ബ്രാഹ്മണഗാമം. വിഹാരോതി ഭഗവതോ വിഹരണട്ഠാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സാലേയ്യകസുത്തേ. അനിയമിതോതി അസുകസ്മിം ആരാമേ പബ്ബതേ രുക്ഖമൂലേ വാതി ന നിയമിതോ, സരൂപഗ്ഗഹണവസേന ന നിയമിത്വാ വുത്തോ. തസ്മാതി അനിയമിതത്താ. അത്ഥാപത്തിസിദ്ധമത്ഥം പരികപ്പനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘വനസണ്ഡോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ, അദ്ധാ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഉപലഭിംസൂതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൫; അ. നി. ടീ. ൨.൩.൬൪) സവനവസേന ഉപലഭിംസൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതദ്വാര…പേ… ജാനിംസൂ’’തി ആഹ. അവധാരണഫലത്താ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണന്തി ആഹ ‘‘പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ’’തി. അവധാരണത്ഥേതി പന ഇമിനാ ഇട്ഠത്ഥാവധാരണത്ഥം ഖോ-സദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അസ്സോസു’’ന്തി പദം ഖോ-സദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സംസിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേതി ആഹ ‘‘പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവാ’’തി. മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതം ദസ്സേതി, ഏവ-സദ്ദേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതം. സാലായം ജാതാ സംവഡ്ഢകാ സാലേയ്യകാ യഥാ ‘‘കത്തേയ്യകാ ഉബ്ഭേയ്യകാ’’തി.

സമിതപാപത്താതി അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകവീതരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമനതോ ഭഗവതോ പാപസമനം വിസേസിതം ഹോതി. അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം ഇധ അനുസ്സവത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ’’തി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലാപവചനം. പിയസമുദാഹാരാ ഹേതേ ‘‘ഭോ’’തി വാ ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനംപിയാ’’തി വാ. ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ തം തായതീതി ഗോത്തം. ഗോതമോതി ഹി പവത്തമാനം അഭിധാനം ബുദ്ധിഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ തായതി രക്ഖതീതി ഗോതമഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ താനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. സോ പന അത്ഥതോ അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉച്ചാകുലപരിദീപനം ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലവിഭാവനതോ. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചിപി പാരിജുഞ്ഞേന പരിഹാനിയാ അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥടോ. തഥാ ഹി കദാചിപി തസ്സ കുലസ്സ താദിസപാരിജുഞ്ഞാഭാവോ, അഭിനിക്ഖമനകാലേ ച തതോ സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോതി. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി ഇദം വചനം ഭഗവതോ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം വുത്തം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതഭാവദീപനതോ. ഏത്ഥ ച സമണോതി ഇമിനാ പരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ സമിതപാപതാദീപനതോ, ഗോതമോതി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി ഉളാരതമകുലീനതാദീപനതോ.

അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ, തംയോഗതോ പന ‘‘ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി ഉപയോഗവചനം സാമിഅത്ഥേപി സമാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതയോഗദീപനതോ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. കല്യാണോതി ഭദ്ദകോ. സാ ചസ്സ കല്യാണതാ ഉളാരവിസയതായാതി ആഹ ‘‘കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ’’തി. തംവിസയതാ ഹേത്ഥ സമന്നാഗമോ. സേട്ഠോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ യഥാ ‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨; ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦). ‘‘ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ ഗുണാനം സംകിത്തനതോ സംസദ്ദനതോ ച കിത്തിസദ്ദോ വണ്ണോതി ആഹ ‘‘കിത്തിയേവാ’’തി. കിത്തിപരിയായോപി ഹി സദ്ദ-സദ്ദോ യഥാ തം ‘‘ഉളാരസദ്ദാ ഇസയോ ഗുണവന്തോ തപസ്സിനോ’’തി. ഥുതിഘോസോതി അഭിത്ഥവുദാഹാരോ. അജ്ഝോത്ഥരിത്വാതി പടിപക്ഖാഭാവേന അനഞ്ഞസാധാരണതായ ച അഭിഭവിത്വാ.

സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാതി ലദ്ധനാമോ, സോ ഭഗവാ. ‘‘ഭഗവാ’’തി ഹി ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൧൪൯, ൧൯൮, ൨൧൦; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨). പരതോ പന ‘‘ഭഗവാ’’തി ഗുണകിത്തനമേവ. ഏവം ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീഹി പദേഹി യേ സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ പഞ്ഞാതാ ബുദ്ധഗുണാ, തേ നാനപ്പകാരതോ വിഭാവിതാതി ദസ്സേതും പച്ചേകം ഇതിപി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം, ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഹി ഇധ ഇതി-സദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകാരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ തേന തേസം ഗുണാനം ബഹുഭാവദീപനതോ. താനി ഗുണസല്ലക്ഖണകാരണാനി സദ്ധാസമ്പന്നാനം വിഞ്ഞുജാതികാനം പച്ചക്ഖാനി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി. തതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ. തേസന്തി ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീനം. വിത്ഥാരോ അത്ഥനിദ്ദേസോ ഗഹേതബ്ബോ. തതോ ഏവ തംസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൦) വുത്തോ ‘‘ആരകാതി അരഹം സുവിദൂരഭാവതോ, ആരകാതി അരഹം ആസന്നഭാവതോ, രഹിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ, സയഞ്ച അരഹിതബ്ബതോ, നത്ഥി ഏതസ്സ രഹോഗമനം ഗതീസു പച്ചാജാതി, പാസംസഭാവതോ വാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ.

ഭവന്തി ചേത്ഥ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൦; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) –

‘‘സമ്മാ നപ്പടിപജ്ജന്തി, യേ നിഹീനാസയാ നരാ;

ആരകാ തേഹി ഭഗവാ, ദൂരേ തേനാരഹം മതോ.

യേ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തി, സുപ്പണീതാധിമുത്തികാ;

ഭഗവാ തേഹി ആസന്നോ, തേനാപി അരഹം ജിനോ.

പാപധമ്മാ രഹാ നാമ, സാധൂഹി രഹിതബ്ബതോ;

തേസം സുട്ഠു പഹീനത്താ, ഭഗവാ അരഹം മതോ.

യേ സച്ഛികതസദ്ധമ്മാ, അരിയാ സുദ്ധഗോചരാ;

ന തേഹി രഹിതോ ഹോതി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ.

രഹോ വാ ഗമനം യസ്സ, സംസാരേ നത്ഥി സബ്ബസോ;

പഹീനജാതിമരണോ, അരഹം സുഗതോ മതോ.

ഗുണേഹി സദിസോ നത്ഥി, യസ്മാ ലോകേ സദേവകേ;

തസ്മാ പാസംസിയത്താപി, അരഹം ദ്വിപദുത്തമോ.

ആരകാ മന്ദബുദ്ധീനം, ആസന്നാ ച വിജാനതം;

രഹാനം സുപ്പഹീനത്താ, വിദൂനമരഹേയ്യതോ;

ഭവേസു ച രഹാഭാവാ, പാസംസാ അരഹം ജിനോ’’തി.

സുന്ദരന്തി ഭദ്ദകം. തഞ്ച പസ്സന്തസ്സ ഹിതസുഖാവഹഭാവേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥാവഹം സുഖാവഹ’’ന്തി. തത്ഥ അത്ഥാവഹന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥസഞ്ഹിതഹിതാവഹം. സുഖാവഹന്തി തപ്പരിയാപന്നതിവിധസുഖാവഹം. തഥാരൂപാനന്തി താദിസാനം. യാദിസേഹി പന ഗുണേഹി ഭഗവാ സമന്നാഗതോ, തേഹി ചതുപ്പമാണികസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബഥാപി അച്ചന്തായ പസാദനീയോതി ദസ്സേതും ‘‘അനേകേഹിപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാഭൂത…പേ… അരഹതന്തി ഇമിനാ ധമ്മപ്പമാണാനം ലൂഖപ്പമാണാനം സത്താനം ഭഗവതോ പസാദാവഹതമാഹ, ഇതരേന ഇതരേസം. ദസ്സനമത്തമ്പിസാധു ഹോതീതി ഏത്ഥ കോസിയസകുണസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഏകം പദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ മണ്ഡൂകദേവപുത്തവത്ഥു കഥേതബ്ബം.

ഇമിനാ നയേന അഗാരികപുച്ഛാ ആഗതാതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. യേഭുയ്യേന ഹി അഗാരികാ ഏവം പുച്ഛന്തി. അനഗാരികപുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ന സക്കോന്തി…പേ… വിസ്സജ്ജേന്തോതി ഇമിനാ സത്ഥു തേസം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം നിഗ്ഗണ്ഹനവിധിം ദസ്സേതി. തേസഞ്ഹി സംഖിത്തരുചിതായ സങ്ഖേപദേസനാ, തായ അത്ഥം അജാനന്താ വിത്ഥാരദേസനം ആയാചന്തി, സാ ച നേസം സംഖിത്തരുചിതാ പണ്ഡിതമാനിതായ, സോ ച മാനോ യഥാദേസിതസ്സ അത്ഥസ്സ അജാനന്തേ അപ്പതിട്ഠോ ഹോതി, ഇതി ഭഗവാ തേസം മാനനിഗ്ഗഹവിധിം ചിന്തേത്വാ സങ്ഖേപേനേവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി, ന സബ്ബസോ ദേസനായ അസല്ലക്ഖണത്ഥം. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതമാനികാ ഹീ’’തിആദി. യസ്മാ മം തുമ്ഹേ യാചഥ, സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം ന ജാനിത്ഥാതി അധിപ്പായോ.

൪൪൦. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) വിയ കോട്ഠാസത്ഥോ വിധ-സദ്ദോ, സോ ച വിഭത്തിവചനവിപല്ലാസം കത്വാ പച്ചത്തേ കരണവചനവസേന ‘‘തിവിധ’’ന്തി വുത്തോ. അത്ഥോ പന കരണപുഥുവചനവസേന ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘തിവിധന്തി തീഹി കോട്ഠാസേഹീ’’തി. പകാരത്ഥോ വാ വിധ-സദ്ദോ, പകാരത്ഥത്തായേവ ലബ്ഭമാനം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഭാവസാമഞ്ഞം, കായദ്വാരികഭാവസാമഞ്ഞം വാ ഉപാദായ ഏകത്തം നേത്വാ ‘‘തിവിധ’’ന്തി വുത്തം. പകാരഭേദേ പന അപേക്ഖിതേ ‘‘തിവിധാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. കായേനാതി ഏത്ഥ കായോതി ചോപനകായോ അധിപ്പേതോ, സോ ച അധമ്മചരിയായ ദ്വാരഭൂതോ തേന വിനാ തസ്സാ അപ്പവത്തനതോ. കായേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. കിഞ്ചാപി ഹി അധമ്മചരിയാസങ്ഖാതചേതനാസമുട്ഠാനാ സാ വിഞ്ഞത്തി, ന ച സാ പട്ഠാനേ ആഗതേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകേനപി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സാ പന തഥാപവത്തമാനായ കായകമ്മസഞ്ഞിതായ ചേതനായ പവത്തി ഹോതീതി തേന ദ്വാരേന ലക്ഖിതബ്ബഭാവതോ തസ്സാ കാരണം വിയ ച സബ്ബോഹാരമത്തം ഹോതി. കായദ്വാരേനാതി വാ കായേന ദ്വാരഭൂതേന കായദ്വാരഭൂതേനാതി തം ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. അധമ്മം ചരതി ഏതായാതി അധമ്മചരിയാ, തഥാപവത്താ ചേതനാ. അധമ്മോതി പന തംസമുട്ഠാനോ പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മതോ അനപേതാതി ധമ്മാ, ന ധമ്മാതി അധമ്മാ, അധമ്മാ ച സാ ചരിയാ ചാതി അധമ്മചരിയാ. പച്ചനീകസമനട്ഠേന സമം, സമാനം സദിസം യുത്തന്തി വാ സമം, സുചരിതം. സമതോ വിഗതം, വിരുദ്ധം വാ തസ്സാതി വിസമം, ദുച്ചരിതം. സാ ഏവ വിസമാ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. സബ്ബേസു കണ്ഹസുക്കപദേസൂതി ‘‘ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ആഗതേസു സബ്ബേസു കണ്ഹപദേസു – ‘‘തിവിധം ഖോ ഗഹപതയോ കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ആഗതേസു സബ്ബേസു സുക്കപദേസു ച.

രോദേതി കുരൂരകമ്മന്തതായ പരപടിബദ്ധേ സത്തേ അസ്സൂനി മോചേതീതി രുദ്ദോ, സോ ഏവ ലുദ്ദോ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ. കക്ഖളോതി ലുദ്ദോ. ദാരുണോതി ഫരുസോ. സാഹസികോതി സാഹസ്സകാരീ. സചേപി ന ലിപ്പന്തി. തഥാവിധോ പരേസം ഘാതനസീലോ ലോഹിതപാണീത്വേവ വുച്ചതി യഥാ ദാനസീലോ പരേസം ദാനത്ഥം അധോതഹത്ഥോപി ‘‘പയതപാണീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. പഹരണം പഹാരദാനമത്തം ഹതം, പവുദ്ധം പഹരണം പരസ്സ മാരണം പഹതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹതേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിവിട്ഠോതി അഭിനിവിട്ഠോ പസുതോ.

യസ്സ വസേന ‘‘പരസ്സാ’’തി സാമിനിദ്ദേസോ, തം സാപതേയ്യം. യഞ്ഹി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം, തം തേനേവ സാമിനിദ്ദേസേന പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘പരസ്സ സന്തക’’ന്തി. പരസ്സപരവിത്തൂപകരണന്തി വാ ഏകമേവേതം സമാസപദം, യം കിഞ്ചി പരസന്തകം വിസേസതോ പരസ്സ വിത്തൂപകരണം വാതി അത്ഥോ. തേഹി പരേഹീതി യേസം സന്തകം, തേഹി. യസ്സ വസേന പുരിസോ ‘‘ഥേനോ’’തി വുച്ചതി, തം ഥേയ്യന്തി ആഹ ‘‘അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. ഥേയ്യസങ്ഖാതേന, ന വിസ്സാസതാവകാലികാദിവസേനാതി അത്ഥോ.

മതേ വാതി വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ. തേന പബ്ബജിതാദിഭാവം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതേനുപായേനാതി യം മാതരി മതായ, നട്ഠായ വാ പിതാ രക്ഖതി, സാ പിതുരക്ഖിതാ. യം ഉഭോസു അസന്തേസു ഭാതാ രക്ഖതി, സാ ഭാതുരക്ഖിതാതി ഏവമാദിം സന്ധായാഹ. സഭാഗകുലാനീതി ആവാഹകിരിയായ സഭാഗാനി കുലാനി. ദസ്സുകവിധിം വാ ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതദണ്ഡാരാജാദീഹി. സമ്മാദിട്ഠിസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൮൯) ‘‘അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ’’തി ഏവം വുത്തമിച്ഛാചാരലക്ഖണവസേന.

ഹത്ഥപാദാദിഹേതൂതി ഹത്ഥപാദാദിഭേദനഹേതു. ധനഹേതൂതി ധനസ്സ ലാഭഹേതു ജാനിഹേതു ച. ലാഭോതി ഘാസച്ഛാദനാനി ലബ്ഭതീതി ലാഭോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി കിഞ്ചിമത്തകം ആമിസജാതം. തേനാഹ ‘‘യം വാ’’തിആദി. ജാനന്തോയേവാതി മുസാഭാവം തസ്സ വത്ഥുനോ അത്ഥി, തം ജാനന്തോ ഏവ.

അണ്ഡകാതി വുച്ചതി രുക്ഖേ അണ്ഡസദിസാ ഗണ്ഠിയോ. യഥാ ഥദ്ധാ വിസമാ ദുബ്ബിനീതാ ച ഹോന്തി, ഏവമേവം ഖുംസനവമ്ഭനവസേന പവത്തവാചാപി ഹി ‘‘അണ്ഡകാ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘യഥാ സദോസേ രുക്ഖേ’’തിആദി. കക്കസാതി ഫരുസാ ഏവ, സോ പനസ്സാ കക്കസഭാവോ ബ്യാപാദനിമിത്തതായ തതോ പൂതികാതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി. കടുകാതി അനിട്ഠാ. അമനാപാതി ന മനവഡ്ഢനീ, തതോ ഏവ ദോസജനനീ, ചിത്തസന്ദോസുപ്പത്തികാരികാ. മമ്മേസൂതി ഘട്ടനേന ദുക്ഖുപ്പത്തിതോ മമ്മസദിസേസു ജാതിആദീസു. ലഗ്ഗനകാരീതി ഏവം വദന്തസ്സ ഏവം വദാമീതി അത്ഥാധിപ്പായേന ലഗ്ഗനകാരീ, ന ബ്യഞ്ജനവസേന. കോധസ്സ ആസന്നാ തസ്സ കാരണഭാവതോ. സദോസവാചായാതി അത്തനോ സമുട്ഠാപകദോസസ്സ വസേന സദോസവാചായ വേവചനാനി.

അകാലേനാതി അയുത്തകാലേന. അകാരണനിസ്സിതന്തി നിപ്ഫലം. ഫലഞ്ഹി കാരണനിസ്സിതം നാമ തദവിനാഭാവതോ. അകാരണനിസ്സിതം നിപ്ഫലം, സമ്ഫന്തി അത്ഥോ. അസഭാവവത്താതി അയാഥാവവാദീ. അസംവരവിനയപടിസംയുത്തസ്സാതി സംവരവിനയരഹിതസ്സ, അത്തനോ സുണന്തസ്സ ച ന സംവരവിനയാവഹസ്സ വത്താ. ഹദയമഞ്ജൂസായം നിധേതുന്തി അഹിതസംഹിതത്താ ചിത്തം അനുപ്പവിസേത്വാ നിധേതും. അയുത്തകാലേതി ധമ്മം കഥേന്തേന യോ അത്ഥോ യസ്മിം കാലേ വത്തബ്ബോ, തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ തസ്സ അകാലോ, തസ്മിം അയുത്തകാലേ വത്താ ഹോതി. അനപദേസന്തി ഭഗവതാ അസുകസുത്തേ ഏവം വുത്തന്തി സുത്താപദേസവിരഹിതം. അപരിച്ഛേദന്തി പരിച്ഛേദരഹിതം. യഥാ പന വാചാ പരിച്ഛേദരഹിതാ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സുത്തം വാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപലബ്ഭന്തി അനുയോഗം. ബാഹിരകഥംയേവാതി യം സുത്തം, ജാതകം വാ നിക്ഖിത്തം, തസ്സ സരീരഭൂതം കഥം അനാമസിത്വാ തതോ ബഹിഭൂതംയേവ കഥം. സമ്പജ്ജിത്വാതി വിരുള്ഹം ആപജ്ജിത്വാ. പവേണിജാതകാവാതി അനുജാതപാരോഹമൂലാനിയേവ തിട്ഠന്തി. ആഹരിത്വാതി നിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞമ്പി അനുയോഗഉപമാവത്ഥുവസേന തദനുപയോഗിനം ആഹരിത്വാ. ജാനാപേതുന്തി ഏതദത്ഥമിദം വുത്തന്തി ജാനാപേതും യോ സക്കോതി. തസ്സ കഥേതുന്തി തസ്സ തഥാരൂപസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ ബഹുമ്പി കഥേതും വട്ടതി. ന അത്ഥനിസ്സിതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ന ഹിതാവഹം.

അഭിജ്ഝായനം യേഭുയ്യേന പരസന്തകസ്സ ദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. അഭിജ്ഝായന്തോ വാ അഭിജ്ഝായിതം വത്ഥും യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതമ്പി പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തോ വിയ അഭിജ്ഝായതീതി വുത്തം ‘‘അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതീ’’തി. കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി, കേവലം ലോഭമത്തോവ ഹോതി പരിണാമനവസേന അപ്പവത്തത്താ. യഥാ പന കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യദാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിണാമേതീതി അത്തനോ സന്തകഭാവേന പരിഗ്ഗയ്ഹ നാമേതി.

വിപന്നചിത്തോതി ബ്യാപാദേന വിപത്തിം ആപാദിതചിത്തോ. തേനാഹ ‘‘പൂതിഭൂതചിത്തോ’’തി. ബ്യാപാദോ ഹി വിസം വിയ ലോഹിതസ്സ ചിത്തം പൂതിഭാവം ജനേതി. ദോസേന ദുട്ഠചിത്തസങ്കപ്പോതി വിസേന വിയ സപ്പിആദികോപേന ദൂസിതചിത്തസങ്കപ്പോ. ഘാതീയന്തൂതി ഹനീയന്തു. വധം പാപുണന്തൂതി മരണം പാപുണന്തു. മാ വാ അഹേസുന്തി സബ്ബേന സബ്ബം ന ഹോന്തു. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചിപി മാ അഹേസു’’ന്തി, അനവസേസവിനാസം പാപുണന്തൂതി അത്ഥോ. ഹഞ്ഞന്തൂതി ആദിചിന്തനേനേവാതി ഏകന്തതോ വിനാസചിന്തായ ഏവ.

മിച്ഛാദിട്ഠികോതി അയോനിസോ ഉപ്പന്നദിട്ഠികോ. സോ ച ഏകന്തതോ കുസലപടിപക്ഖദിട്ഠികോതി ആഹ ‘‘അകുസലദസ്സനോ’’തി. വിപല്ലത്ഥദസ്സനോതി ധമ്മതായ വിപരിയാസഗ്ഗാഹീ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതീ’’തി. ദിന്നം പന അന്നാദിവത്ഥും കഥം പടിക്ഖിപതി. ഏസ നയോ ‘‘യിട്ഠം ഹുത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. മഹായാഗോതി സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം. പഹേണകസക്കാരോതി പാഹുനകാനം കത്തബ്ബസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലഞ്ച നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസം ഫലം. പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥീതി പരലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ അയം ലോകോ ന ഹോതി. ഇധലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥീതി ഇധലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ പരലോകോ ന ഹോതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി. ഇമേ സത്താ യത്ഥ യത്ഥ ഭവയോനിഗതിആദീസു ഠിതാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി നിരുദയവിനാസവസേന വിനസ്സന്തി. ഫലാഭാവവസേനാതി മാതാപിതൂസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലസ്സ അഭാവവസേന ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തി വദതി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം അഭാവവസേന തേസം ലോകപച്ചക്ഖത്താ. ബുബ്ബുളകസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോവ, ന ചവിത്വാ ആഗമനപുബ്ബകോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതീ’’തി. സമണേന നാമ യാഥാവതോ ജാനന്തേന കസ്സചി കിഞ്ചി അകഥേത്വാ സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അഹോപുരിസികാ നാമ സിയാ, കിം പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി, തഥാ അത്തനോ സമ്പാദനസ്സ കസ്സചി അവസരോ ഏവ നത്ഥി തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘യേ ഇമഞ്ച…പേ… പവേദേന്തീ’’തി. ഏത്താവതാതി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ ബ്യപദേസേന. ദസവത്ഥുകാതി പടിക്ഖിപിതബ്ബാനി ദസ വത്ഥൂനി ഏതിസ്സാതി ദസവത്ഥുകാ.

൪൪൧. അനഭിജ്ഝാദയോ ഹേട്ഠാ അത്ഥതോ പകാസിതത്താ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൪൨. സഹ ബ്യയതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. ബ്രഹ്മാനം കായോ സമൂഹോതി ബ്രഹ്മകായോ, തപ്പരിയാപന്നതായ തത്ഥ ഗതാതി ബ്രഹ്മകായികാ. കാമം ചേതായ സബ്ബസ്സപി ബ്രഹ്മനികായസ്സ സമഞ്ഞായ ഭവിതബ്ബം, ‘‘ആഭാന’’ന്തിആദിനാ പന ദുതിയജ്ഝാനഭൂമികാദീനം ഉപരി ഗഹിതത്താ ഗോബലീബദ്ദഞായേന തദവസേസാനം അയം സമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിദേവാന’’ന്തി. ആഭാ നാമ വിസും ദേവാ നത്ഥി, പരിത്താഭാദീനംയേവ പന ആഭാവന്തതാസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പവത്തം ഏതം അധിവചനം, യദിദം ‘‘ആഭാ’’തി യഥാ ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനം ബ്രഹ്മകായികാ’’തി. പരിത്താഭാനന്തിആദി പനാതി ആദി-സദ്ദേന അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം ആഭസ്സരാനം ദേവാനന്തി ഇമം പാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാതി ആഭാതി വാ, ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞാതി വാ ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാ. തേസംയേവാതി ആഭാതി വുത്തദേവാനംയേവ. ഭേദതോ ഗഹണന്തി കാരണസ്സ ഹീനാദിഭേദഭിന്നതാദസ്സനവസേന പരിത്താഭാദിഗ്ഗഹണം. ഇതി ഭഗവാ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാതി ഏവം ഭഗവാ ധമ്മചരിയം, സമചരിയം, വട്ടനിസ്സിതം സുഗതിഗാമിപടിപദം, വിവട്ടനിസ്സിതം ആസവക്ഖയഗാമിപടിപദം കത്വാ തിഭവഭഞ്ജനതോ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

ഇധ ഠത്വാതി ഇമസ്മിം ധമ്മചരിയാസമചരിയായ നിദ്ദേസേ ഠത്വാ. ദേവലോകാ സമാനേതബ്ബാതി ഛബ്ബീസതിപി ദേവലോകാ സമോധാനേതബ്ബാ. വീസതി ബ്രഹ്മലോകാതി തംതംഭവപരിയാപന്നനികായവസേന വീസതി ബ്രഹ്മലോകാ, വീസതി ബ്രഹ്മനികായാതി അത്ഥോ. ദസകുസലകമ്മപഥേഹീതി യഥാരഹം ദസകുസലകമ്മപഥേഹി കമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയഭൂതേഹി കേവലം ഉപനിസ്സയഭൂതേഹി ച നിബ്ബത്തി ദസ്സിതാ.

തിണ്ണം സുചരിതാനന്തി തിണ്ണം കാമാവചരസുചരിതാനം. കാമാവചരഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ മനോസുചരിതാപേക്ഖായ. വിപാകേനേവാതി ഇമിനാ വിപാകുപ്പാദേനേവ നിബ്ബത്തി ഹോതി, ന ഉപനിസ്സയതാമത്തേനാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഉപനിസ്സയവസേനാ’’തി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുതിയാദീനി ഭാവേത്വാതിആദീസുപി ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ഉപനിസ്സയവസേനാ’’തി വുത്തം, നനു പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪൧) – ‘‘പഠമേന ഝാനേന നീവരണാനം പഹാനം സീലം, വേരമണി സീലം, ചേതനാ സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തിആദിനാ സബ്ബേസുപി ഝാനേസു സീലം ഉദ്ധടന്തി തസ്സ വസേന ഉപരിദേവലോകാനമ്പി വിപാകേന നിബ്ബത്തി വത്തബ്ബാതി? ന, തസ്സ പരിഞ്ഞായ ദേസനത്താ, പരിഞ്ഞായ ദേസനതാ ചസ്സ ‘‘യത്ഥ ച പഹാന’’ന്തിആദിനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൮൩൭, ൮൩൯) പകാസിതാ ഏവ. തഥാ ഹി ഇധാപി ‘‘ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹി സീല’’ന്തിആദിനാ സീലസ്സ രൂപാരൂപഭവാനം ഉപനിസ്സയതാ വിഭാവിതാ, ന നിബ്ബത്തകതായ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭാവനാലക്ഖണായ ധമ്മചരിയായ ഭവവിസേസേ വിഭജിയമാനേ അസഞ്ഞഭവോ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അസഞ്ഞഭവോ പന…പേ… ന നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. ബാഹിരകാ ഹി അയഥാഭൂതദസ്സിതായ അസഞ്ഞഭവം ഭവവിപ്പമോക്ഖം മഞ്ഞമാനാ തദുപഗജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ അസഞ്ഞേസു നിബ്ബത്തന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലട്ഠകഥായം തംസംവണ്ണനായഞ്ച (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൮-൭൩; ദീ. നി. ടീ. ൧.൬൮-൭൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.