൯. മഹാഅസ്സപുരസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൫. ജാനപദിനോതി ജനപദവന്തോ, ജനപദസ്സ വാ ഇസ്സരാ രാജകുമാരാ ഗോത്തവസേന അങ്ഗാ നാമ. തേസം നിവാസോ യദി ഏകോ ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹീസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ സലിങ്ഗവചനാനി (പാണിനി ൧.൨.൫൧) ഇച്ഛന്തി. അയമേത്ഥ രുള്ഹീ യഥാ ‘‘കുരൂസു വിഹരതി, മല്ലേസു വിഹരതീ’’തി ച. തബ്ബിസേസനേ പന ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദേ ഏകവചനമേവ. തേനാഹ ‘‘അങ്ഗേസു ജനപദേ’’തി. അസ്സാ വുച്ചന്തി പാസാണാനി, താനി സുന്ദരാനി തത്ഥ സന്തീതി ‘‘അസ്സപുര’’ന്തി സോ നിഗമോ വുത്തോതി കേചീ. അപരേ പന ആജാനീയോ അസ്സോ രഞ്ഞോ തത്ഥ ഗഹണം ഉപഗതോതി ‘‘അസ്സപുര’’ന്തി വുത്തോതി വദന്തി. കിം തേഹി, നാമമേതം തസ്സ നിഗമസ്സ. യസ്മാ പന തത്ഥ ഭഗവതോ നിബദ്ധവസനട്ഠാനം കിഞ്ചി നാഹോസി, തസ്മാ ‘‘തം ഗോചരഗാമം കത്വാ വിഹരതി’’ച്ചേവ വുത്തം. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘അസ്സപുരം നാമ അങ്ഗാനം നിഗമോ’’തി ഗോചരഗാമകിത്തനമേവ കതം.

ഏവരൂപേന സീലേനാതിആദീസു സീലഗ്ഗഹണേന വാരിത്തസീലമാഹ. തേന സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവേ ദസ്സേതി. ആചാരഗ്ഗഹണേന ചാരിത്തസീലം. തേന പരിസുദ്ധം കായവചീസമാചാരം. പടിപത്തിഗ്ഗഹണേന സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഗഹം സമ്മാപടിപത്തിം. ലജ്ജിനോതി ഇമിനാ യഥാവുത്തസീലാചാരമൂലകാരണം. പേസലാതി ഇമിനാ പാരിസുദ്ധിം. ഉളാരഗുണാതി ഇമിനാ പടിപത്തിയാ പാരിപൂരിം. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ വണ്ണം കഥേന്തീതി ഇദം തേസം ഉപാസകാനം യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖൂനം ഗുണകിത്തനപസുതതായ വുത്തം. തേ പന സദ്ധമ്മേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേപി അഭിപ്പസന്നാ ഏവ. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധമാമകാ ധമ്മമാമകാ’’തി. വത്ഥുത്തയേ ഹി ഏകസ്മിം അഭിപ്പസന്നാ ഇതരദ്വയേ അഭിപ്പസന്നാ ഏവ തദവിനാഭാവതോ. പിണ്ഡപാതാപചായനേതി ലക്ഖണവചനമേതം യഥാ ‘‘കാകേഹി സപ്പി രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി, തസ്മാ പച്ചയപടിപൂജനേതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചയദായകാനഞ്ഹി കാരസ്സ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിയാ മഹപ്ഫലഭാവസ്സ കരണം ഇധ ‘‘പിണ്ഡപാതാപചായന’’ന്തി അധിപ്പേതം.

സമണകരണാതി സമണഭാവകരാ, സമണഭാവസ്സ കാരകാതി അത്ഥോ. തേ പന ഏകന്തതോ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദിതാ വഡ്ഢിതാ ച ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാദായ പരിപൂരിതാ’’തി. സമണഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സമണവസേന, ന സാമഞ്ഞമത്തേനാതി ആഹ ‘‘സമിതപാപസമണ’’ന്തി. ബ്രാഹ്മണകരണാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബ്യഞ്ജനതോ ഏവ ചായം ഭേദോ, യദിദം സമണബ്രാഹ്മണാതി, ന അത്ഥതോ. സമണേനകത്തബ്ബധമ്മാതി സമണധമ്മേ ഠിതേന സമ്പാദേതബ്ബധമ്മാ. യോ ഹി ഹേട്ഠിമസിക്ഖാസങ്ഖാതസമണഭാവേ സുപ്പതിട്ഠിതോ, തേന യേ ഉപരിസിക്ഖാസങ്ഖാതസമണഭാവാ സമ്പാദേതബ്ബാ, തേസം വസേനേവ വുത്തസമണേന കത്തബ്ബധമ്മാ വുത്താതി. തഥാ ഹി തേസം സമണഭാവാവഹതം സന്ധായാഹ ‘‘തേപി ച സമണകരണാ ഹോന്തിയേവാ’’തി. ഇധ പനാതി മഹാഅസ്സപുരേ. ഹിരോത്തപ്പാദിവസേന ദേസനാ വിത്ഥാരിതാതി ഹിരോത്തപ്പ-പരിസുദ്ധകായവചീമനോസമാചാരാജീവഇന്ദ്രിയസംവര-ഭോജനേമത്തഞ്ഞുത- ജാഗരിയാനുയോഗസതിസമ്പജഞ്ഞ-ഝാനവിജ്ജാവസേന സമണകരണധമ്മദേസനാ വിത്ഥാരതോ ദേസിതാ, ന തികനിപാതേ വിയ സങ്ഖേപതോ. ഫലഗ്ഗഹണേനേവ വിപാകഫലം ഗഹിതം, തം പന ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ചതുബ്ബിധം സാമഞ്ഞഫലം ദട്ഠബ്ബം. ആനിസംസഗ്ഗഹണേന പിയമനാപതാദിഉദ്രയോ. തസ്സേവ അത്ഥോതി തസ്സേവ അവഞ്ചാപദസ്സേവ അത്ഥനിദ്ദേസോ. ‘‘യസ്സാ ഹീ’’തിആദിനാ ബ്യതിരേകവസേന അത്ഥം വദതി. ഏത്തകേന ഠാനേനാതി ഏത്തകേന പാളിപദേസേന. ഹിരോത്തപ്പാദീനം ഉപരി പാളിയം വുച്ചമാനാനം സമണകരണധമ്മാനം. വണ്ണം കഥേസീതി ഗുണം ആനിസംസം അഭാസി. സതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനാതി ‘‘അപിച വണ്ണഭണനമേത’’ന്തിആദിനാ സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) വുത്തനയേന.

൪൧൬. യം ഹിരീയതീതി യേന ധമ്മേന ഹേതുഭൂതേന വാ ജിഗുച്ഛതി. കരണേ ഹേതം പച്ചത്തവചനം. യന്തി വാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തോ, ധമ്മോതി അത്ഥോ. ഹിരീയിതബ്ബേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, ഹിരീയിതബ്ബയുത്തകം കായദുച്ചരിതാദിന്തി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അജ്ഝത്തം നിയകജ്ഝത്തം ജാതിആദി സമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാ അത്തതോ ബഹിഭൂതോ പരസത്തോ സമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതിതോ ആഗതാ അത്താധിപതേയ്യാ, അത്താനം അധിപതിം കത്വാ പവത്താ. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാതി പാപജിഗുച്ഛനസഭാവട്ഠായിനീ. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണത്താ ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സവോ, സഹ പതിസ്സവേനാതി സപ്പതിസ്സവം, പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാവഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവം. ജാതിആദിമഹത്തതാപച്ചവേക്ഖണേന ഉപ്പജ്ജമാനാ ച ഹിരീ തത്ഥ ഗാരവവസേന പവത്തതീതി സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാതി വുച്ചതി. ഭയസഭാവസണ്ഠിതന്തി പാപതോ ഭായനസഭാവട്ഠായീ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണത്താ വജ്ജം ഭായതി തം ഭയതോ പസ്സതീതി വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവീ, ഏവംസഭാവം ഓത്തപ്പം. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാദിതാ ച ഹിരോത്തപ്പാനം തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേനേവ വുച്ചതി, ന പരേസം കദാചി അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയോഗാ. ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം, പാപഭയം വാ അലജ്ജനം ഹോതീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧.ബലരാസിവണ്ണനാ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ലോകമരിയാദസ്സ പാലനതോ ലോകപാലധമ്മാ നാമ. സുക്കാതി ഓദാതാ പഭസ്സരഭാവകാരകാ, സുക്കാഭിജാതിഹേതുതായ വാ സുക്കാ. സമ്ഭേദന്തി ആചാരമരിയാദാസങ്കരം. ദേവഭാവാവഹാ ധമ്മാതി ദേവധമ്മാ.

സുക്കധമ്മസമാഹിതാതി യഥാവുത്തസുക്കധമ്മസമങ്ഗിനോ. സന്തോതി വൂപസന്തദോസാ. സപ്പുരിസാതി സന്തജനാ. സപരഹിതസാധകാ ഹി സാധവോ.

അവയവവിനിമുത്തസ്സ സമുദായസ്സ അഭാവതോ, അവയവേന ച സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ ഓവാദൂപസമ്പദാവഹഓവാദേകദേസോ ഓവാദൂപസമ്പദാതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം അസ്സപുരേ. ഏതേ ഹിരോത്തപ്പധമ്മാ. സമണധമ്മാ നാമാതി ദസ്സിതാ മൂലഭൂതസമണഭാവകരാ ധമ്മാതി കത്വാ. തഥാ ഹി തേസം ആദിതോ ഗഹണം.

യസ്സ അധിഗമേന നിപ്പരിയായതോ സമണാ നാമ ഹോന്തി, സോ അരിയമഗ്ഗോ ‘‘സമണസ്സ കമ്മം പടിപദാ’’തി കത്വാ സാമഞ്ഞം, തസ്സ പന ഫലഭാവതോ, ആരമ്മണകരണവസേന അരണീയതോ ഫലനിബ്ബാനാനി സാമഞ്ഞത്ഥോ. രാഗം ഖേപേതീതി രാഗക്ഖയോ, അരിയമഗ്ഗോ. രാഗോ ഖീയതി ഏത്ഥാതി രാഗക്ഖയോ, നിബ്ബാനം. ഫലം പന കാരണൂപചാരേന രാഗക്ഖയോ ദട്ഠബ്ബോ. ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സാമഞ്ഞഭൂതോ അത്ഥോ സാമഞ്ഞത്ഥോ, മഗ്ഗോ, സാമഞ്ഞസ്സ അത്ഥോതി സാമഞ്ഞത്ഥോ, ഫലന്തി ആഹ ‘‘മഗ്ഗമ്പി ഫലമ്പി ഏകതോ കത്വാ സാമഞ്ഞത്ഥോ കഥിതോ’’തി. തയിദം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന വുത്തം. സീലാദിപുബ്ബഭാഗപടിപദാപി ഹി ഇധ ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥോ’’തി ഗഹിതാ. തേനേവാഹ ‘‘സതി ഉത്തരികരണീയേ’’തി. പടിവേദയാമീതി പുനപ്പുനം ഞാപേമി.

൪൧൭. കമ്മപഥവസേനേവാതി അകുസലകമ്മപഥഭാവേനേവ, തതോ താദിസമ്പി അകുസലകമ്മം ഭിക്ഖുസ്സ കാതും ന യുത്തന്തി ദുട്ഠുല്ലഭാവേനേവ തതോ ഓരമതീതി അധിപ്പായോ. സിക്ഖാപദബദ്ധേനാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനേന. പാനീയഘടേ വാ പത്തേ വാ കാകാനം ഹത്ഥം വാ ദണ്ഡം വാ ലേഡ്ഡും വാതി സബ്ബമിദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. യത്ഥ കത്ഥചി ഹി ഠിതാനം അഞ്ഞേസമ്പി പാണീനം ഉട്ഠാപനാദി സബ്ബം അനിട്ഠകരണം ഇധ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരഭാവേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി. ഉത്താനോതി ഉദ്ധമുദ്ധം തനോതീതി ഉത്താനോ. ഏവംഭൂതോ ച കേനചി അനുപ്പാദഭൂമിയം സഞ്ജാതസാലകല്യാണീഖന്ധോ വിയ ഉപരൂപരി ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതോ പാകടോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഗതോ പാകടോ’’തി. അനാവടോതി അനിവുതോ. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ഛന്നോ’’തി, നച്ഛാദേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഏകസദിസോ വിസുദ്ധഭാവേന. അന്തരന്തരേ ഛിദ്ദരഹിതോ പുബ്ബേനാപരം സമ്മാപടിപത്തിയാ സന്ധാനേന. സംവുതോ കായികസ്സ സംവരസ്സ അനുപക്കിലേസതോ. തേനാഹ ‘‘കിലേസാനം ദ്വാരം പിദഹനേനാ’’തി.

൪൧൮. ഏത്ഥ യഥാ ലഹുകതരം കാകുട്ഠാപനാദികായകമ്മം കായസമാചാരസ്സ അപരിസുദ്ധഭാവാവഹം സല്ലേഖവികോപനതോ, മിച്ഛാവിതക്കനമത്തഞ്ച മനോസമാചാരസ്സ, ഏവം യം കിഞ്ചി അനിയ്യാനകഥാകഥനമത്തം വചീസമാചാരസ്സ അപരിസുദ്ധഭാവാവഹം സല്ലേഖവികോപനതോ, ന ഹസാധിപ്പായേന മുസാകഥനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഹസാധിപ്പായേന ഹി മുസാകഥനം സിക്ഖാപദബദ്ധേനേവ പടിക്ഖിത്തന്തി.

൪൨൦. ആജീവോപി ഏകച്ചോ കമ്മപഥവസേന വാരിതോ ലബ്ഭതി. സോ പന അതിഓളാരികോ കായവചീസമാചാരവാരേസു വുത്തനയോ ഏവാതി ന ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. യേ പന ‘‘താദിസോ ഭിക്ഖൂനം അയോഗ്യതോ ന ഗഹിതോ’’തി വദന്തി, തം മിച്ഛാ തഥാ സതി കായവചീസമാചാരവാരേപി തസ്സ അഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവാപത്തിതോ. ‘‘ഖാദഥ പിവഥാ’’തി പുച്ഛാ അത്തനോ ഖാദിതുകാമതാദീപനേന, പരിയായകഥാഭാവതോ പനേസാ സല്ലേഖവികോപനാ ജാതാ.

൪൨൨. അനേസനം പഹായ ധമ്മേന സമേന പച്ചയേ പരിയേസന്തോ പരിയേസനമത്തഞ്ഞൂ നാമ. ദായകസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ അത്തനോ ച പമാണഞ്ഞുതാപടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പടിഗ്ഗഹണമത്തഞ്ഞൂ നാമ. യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ പരിഭോഗമത്തഞ്ഞൂ നാമ.

൪൨൩. ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേതി മജ്ഝിമയാമസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ. ‘‘വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി ഏവം വുത്താ. ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി ദക്ഖിണഹത്ഥസ്സ സരീരഗ്ഗഹണാദിപയോഗക്ഖമതോ. പുരിസവസേന ചേതം വുത്തം.

തേജുസ്സദത്താതി ഇമിനാ സീഹസ്സ അഭീരുകഭാവം ദസ്സേതി. ഭീരുകാ ഹി സേസമിഗാ അത്തനോ ആസയം പവിസിത്വാ സന്താസപുബ്ബകം യഥാ തഥാ സയന്തി, സീഹോ പന അഭീരുകഭാവതോ സതോകാരീ ഭിക്ഖു വിയ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാവ സയതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ പുരിമപാദേ’’തിആദി. സേതി അബ്യാവടഭാവേന പവത്തതി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ സേയ്യാ. കിം പന തം ചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി? ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം. തത്ഥ ഹി ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഭഗവാ അനുക്കമേന അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗതോ തഥാഗതോ ജാതോതി കേചി, തയിദം പദട്ഠാനം നാമ ന സേയ്യാ. അപരേ പന ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനസമനന്തരാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീ’’തി വുത്തപദം ഗഹേത്വാ ‘‘ലോകിയചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി തഥാഗതസേയ്യാ’’തി വദന്തി, തഥാ സതി പരിനിബ്ബാനകാലികാ തഥാഗതസേയ്യാതി ആപജ്ജതി, ന ച ഭഗവാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജനബഹുലോ വിഹാസി, അഗ്ഗഫലഝാനം പനേത്ഥ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാന’’ന്തി അധിപ്പേതം. തത്ഥ യഥാ സത്താനം നിദ്ദുപഗമനലക്ഖണാ സേയ്യാ ഭവങ്ഗചിത്തവാരവസേന ഹോതി, തഞ്ച തേസം പഠമജാതിസമന്വയം യേഭുയ്യവുത്തികം, ഏവം ഭഗവതോ അരിയജാതിസമന്വയം യേഭുയ്യവുത്തികം അഗ്ഗഫലഭൂതം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ‘‘തഥാഗതസേയ്യാ’’തി വേദിതബ്ബം. സീഹസേയ്യാതി സേട്ഠസേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഉത്തമസേയ്യാ’’തി.

൪൨൬. വിഗതന്താനീതി ഇണമൂലാനി. തേസന്തി ഇണമൂലാനം. പരിയന്തോതി അവസേസോ.

പവത്തിനിവാരണേന ചതുഇരിയാപഥം ഛിന്ദന്തോ. ആബാധതീതി പീളേതി. ദുക്ഖിതോതി സഞ്ജാതദുക്ഖോ. അപ്പം ബലം ബലമത്താ. അപ്പത്ഥോ ഹി അയം മത്താ-സദ്ദോ ‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ, ബലവത്ഥോ പന മത്താ-സദ്ദോ അനത്ഥന്തരോ. സേസന്തി ‘‘തസ്സ ഹി ബന്ധനാ മുത്തോമ്ഹീതി ആവജ്ജയതോ തദുഭയം ഹോതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബം സന്ധായാഹ. സബ്ബപദേസൂതി വുത്താവസിട്ഠേസു സബ്ബപദേസു. യേനകാമം യഥാരുചി ഗച്ഛതീതി യേനകാമംഗമോതി അനുനാസികലോപം അകത്വാ നിദ്ദേസോ. ഭുജോ അത്തനോ യഥാസുഖവിനിയോഗോ ഇസ്സോ ഇച്ഛിതബ്ബോ ഏത്ഥാതി ഭുജിസ്സോ, സാമികോ. സോ പന അപരസന്തകതായ ‘‘അത്തനോ സന്തകോ’’തി വുത്തോ. ദുല്ലഭആപതായ കം താരേന്തി ഏത്ഥാതി കന്താരോതി ആഹ ‘‘നിരുദകം ദീഘമഗ്ഗ’’ന്തി.

വിനാസേതീതി ഖാദനദുബ്ബിനിയോജനാദീഹി യഥാ ഇണമൂലം കിഞ്ചി ന ഹോതി, തഥാ കരോതി. യമ്ഹി രാഗവത്ഥുമ്ഹി. സോ പുഗ്ഗലോ. തേന രാഗവത്ഥുനാ, പുരിസോ ചേ ഇത്ഥിയാ, ഇത്ഥീ ചേ പുരിസേന. ഇണം വിയ കാമച്ഛന്ദോ ദട്ഠബ്ബോ പീളാസമാനതോ.

ന വിന്ദതീതി ന ജാനാതി. ഉപദ്ദവേഥാതി സുഖവിഹാരസ്സ ഉപദ്ദവം കരോഥ, വിബാധേഥാതി അത്ഥോ. രോഗോ വിയ ബ്യാപാദോ ദട്ഠബ്ബോ സുഖഭഞ്ജനസമാനതോ.

നാനാവിധഹേതൂപായാലങ്കതതായ ഖന്ധായതനധാതുപടിച്ചസമുപ്പാദാദിധമ്മനീതിവിചിത്തതായ ച വിചിത്തനയേ. ധമ്മസ്സവനേതി ധമ്മകഥായം. കഥാ ഹി സോതബ്ബട്ഠേന ‘‘സവന’’ന്തി വുത്താ. ഏവമേത്ഥ സീലം വിഭത്തം, ഏവം ഝാനാഭിഞ്ഞാ, ഏവം വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനീതി നേവ തസ്സ ധമ്മസ്സവനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം ജാനാതി. ഉട്ഠിതേതി നിട്ഠിതേ. അഹോ കാരണന്തി തത്ഥ തത്ഥ പടിഞ്ഞാനുരൂപേന നിക്ഖിത്തസാധനവസേന ഗഹിതകാരണം. അഹോ ഉപമാതി തസ്സേവ കാരണസ്സ പതിട്ഠാപനവസേന അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച പതിട്ഠം ഉദാഹരണാദി. ബന്ധനാഗാരം വിയ ഥിനമിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം ദുക്ഖതോ നിയ്യാനസ്സ വിബന്ധനതോ.

യസ്മാ കുക്കുച്ചനീവരണം ഉദ്ധച്ചരഹിതം നത്ഥി, യസ്മാ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം സമാനകിച്ചാഹാരപടിപക്ഖം, തസ്മാ കുക്കുച്ചസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിനയേ അപകതഞ്ഞുനാ’’തിആദിമാഹ. യഥാ ഹി ഉദ്ധച്ചം സത്തസ്സ അവൂപസമകരം, തഥാ കുക്കുച്ചമ്പി. യഥാപി ഉദ്ധച്ചസ്സ ഞാതിവിതക്കാദി ആഹാരോ, തഥാ കുക്കുച്ചസ്സപി. യഥാ ച ഉദ്ധച്ചസ്സ സമഥോ പടിപക്ഖോ, തഥാ കുക്കുച്ചസ്സപീതി. ദാസബ്യം വിയ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ദട്ഠബ്ബം അസേരിഭാവാപാദനതോ.

സോളസവത്ഥുകാ വിചികിച്ഛാ അട്ഠവത്ഥുകം വിചികിച്ഛം അനുപവിട്ഠാതി ആഹ ‘‘അട്ഠസു ഠാനേസു വിചികിച്ഛാ’’തി. വിചികിച്ഛന്തോതി സംസയന്തോ. അധിമുച്ചിത്വാതി പത്തിയായേത്വാ. ഗണ്ഹിതുന്തി സദ്ധേയ്യവത്ഥും പരിഗ്ഗഹേതും. അഭിമുഖം സപ്പനം ആസപ്പനം, പരിതോ സപ്പനം പരിസപ്പനം. പദദ്വയേനപി ചിത്തസ്സ അനിച്ഛനാകാരമേവ വദതി. ഖേമന്തഗാമിമഗ്ഗം ന പരിയോഗാഹതി ഏതേനാതി അപരിയോഗാഹനം, ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതഭാവേന ഛമ്ഭിതം ഹോതി ചിത്തം യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന, സോ ധമ്മോ ഛമ്ഭിതത്തന്തി വിചികിച്ഛനാകാരമാഹ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദയമാനാ’’തി. കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗോ വിയാതി സാസങ്കകന്താരദ്ധാനമഗ്ഗോ വിയ ദട്ഠബ്ബാ അപ്പടിപത്തിഹേതുഭാവതോ.

നത്ഥി ഏത്ഥ ഇണന്തി അണണോ, തസ്സ ഭാവോ ആണണ്യം, കസ്സചി ഇണസ്സ അധാരണം. സമിദ്ധകമ്മന്തോതി നിപ്ഫന്നജീവികപ്പയോഗോ. പരിബുന്ധതി ഉപരോധേതീതി ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ പലിബോധോ, അസേരിവിഹാരോ, തസ്സ മൂലം കാരണന്തി പലിബോധമൂലം. ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാതി അസുഭനിമിത്തഗ്ഗാഹാദികേ ഛ ധമ്മേ ഉപ്പാദേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ. ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാതി ച മേത്താനിമിത്തഗ്ഗാഹാദയോ ച തത്ഥ തത്ഥ ഛ ധമ്മാതി വുത്താതി വേദിതബ്ബോ. പജഹതീതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പജഹതി. തേനാഹ ‘‘ആചാരപണ്ണത്തിആദീനി സിക്ഖാപിയമാനോ’’തിആദി. പരവത്ഥുമ്ഹീതി വിസഭാഗവത്ഥുസ്മിം, പരവിസയേ വാ. പരവിസയാ ഹേതേ ഭിക്ഖുനോ, യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ. ആണണ്യമിവ കാമച്ഛന്ദപ്പഹാനം ആഹ പിയവത്ഥുഅഭാവാവഹതോ.

ആചാരവിപത്തിപടിബാഹകാനി സിക്ഖാപദാനി ആചാരപണ്ണത്തിആദീനി. ആരോഗ്യമിവ ബ്യാപാദപ്പഹാനം ആഹ കായചിത്താനം ഫാസുഭാവാവഹതോ.

ബന്ധനാ മോക്ഖമിവ ഥിനമിദ്ധപ്പഹാനം ആഹ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹിതഭാവാവഹതോ.

ഭുജിസ്സം വിയ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനം ആഹ ചിത്തസ്സ സേരിഭാവാവഹതോ.

തിണം വിയാതി തിണമിവ കത്വാ. അഗണേത്വാതി അചിന്തേത്വാ. ഖേമന്തഭൂമിം വിയ വിചികിച്ഛാപഹാനം ആഹ അനുസ്സങ്കിതാപരിസങ്കിതഭാവേന സമ്മാപടിപത്തിഹേതുഭാവതോ.

൪൨൭. കിരീയതി (അ. നി. ടീ. ൩.൫.൨൮-൨൯) ഗബ്ഭാസയേ ഖിപീയതീതി കരോ, സമ്ഭവോ, കരതോ ജാതോതി കരജോ, മാതാപേത്തികസമ്ഭവോതി അത്ഥോ. മാതുയാ ഹി സരീരസണ്ഠാപനവസേന കരതോ ജാതോതി കരജോതി അപരേ. ഉഭയഥാപി കരജകായന്തി ചതുസന്തതിരൂപമാഹ. തേമേതീതി തിന്തം കരോതി. കോ പനേത്ഥ തിന്തഭാവോതി ആഹ ‘‘സ്നേഹേതീ’’തി, പീതിസ്നേഹേന പീണനം കരോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബത്ഥ പവത്തപീതിസുഖം കരോതീ’’തി. പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപേഹി സകലസ്സ കരജകായസ്സ പരിഫുടതായ ചേത്ഥ തംസമുട്ഠാപകപീതിസുഖാനം സബ്ബത്ഥ പവത്തി ജോതിതാ. പരിസന്ദേതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥാപി ഹി ‘‘സമന്തതോ സന്ദേതി തേമേതി സ്നേഹേതി, സബ്ബത്ഥ പവത്തപീതിസുഖം കരോതീ’’തിആദിനാ യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരിപൂരേതീതി വായുനാ ഭസ്തം വിയ ഇമം കരജകായം പീതിസുഖേന പൂരേതി. സമന്തതോ ഫുസതീതി ഇമം കരജകായം പീതിസുഖേന ഫുസതി. സബ്ബാവതോതി അ-കാരസ്സ ആ-കാരോ കതോ, സബ്ബാവയവവതോതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സബ്ബകോട്ഠാസവതോ’’തി, മംസാദിസബ്ബാഭാഗവതോതി അത്ഥോ. അഫുടം നാമ ന ഹോതി പീതിസുഖസമുട്ഠാനേഹി രൂപേഹി സബ്ബത്ഥകമേവ ബ്യാപിതത്താ. കാതുഞ്ചേവ യോജേതുഞ്ച ഛേകോ സന്നേതും പടിബലോതി യോജനാ. ന്ഹാനീയചുണ്ണാനം പരിമദ്ദനവസേന പിണ്ഡം കരോന്തേന ഹത്ഥേന ഭാജനം നിപ്പീളേതബ്ബം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സന്നേന്തസ്സ ഭിജ്ജതീ’’തി. അനുഗതാതി അനുപവിട്ഠാ. പരിഗതാതി പരിതോ സമന്തതോ തിന്താ. തിന്തഭാവേനേവ സമം അന്തരം ബാഹിരഞ്ച ഏതിസ്സാതി സന്തരബാഹിരാ. സബ്ബത്ഥകമേവാതി സബ്ബത്ഥേവ. ന ച പഗ്ഘരിണീ പമാണയുത്തസ്സേവ ഉദകസ്സ സിത്തത്താ. ഏത്ഥ ച ന്ഹാനീയപിണ്ഡം വിയ കരജകായോ, തം തേമേത്വാ സമ്പിണ്ഡിതപമാണയുത്തഉദകം വിയ പഠമജ്ഝാനസുഖം ദട്ഠബ്ബം.

൪൨൮. ഹേട്ഠാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകോതി രഹദസ്സ അധോഥൂലധാരാവസേന ഉബ്ഭിജ്ജ ഉട്ഠഹനഉദകോ. അന്തോയേവ ഉബ്ഭിജ്ജനഉദകോതി രഹദസ്സ അബ്ഭന്തരേയേവ ഥൂലധാരാ അഹുത്വാ ഉട്ഠിതഉദകസിരാമുഖേഹി ഉബ്ഭിജ്ജനകോ. ആഗമനമഗ്ഗോതി നദീതളാകകന്ദരസരആദിതോ ആഗമനമഗ്ഗോ.

൪൨൯. ഉപ്പലഗച്ഛാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ (അ. നി. ടീ. ൩.൫.൨൮-൨൯), വാരി. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ, തഥാ ഹി ലോകേ രത്തക്ഖികോ ‘‘പുണ്ഡരീകക്ഖോ’’തി വുച്ചതി. കേചി പന ‘‘രത്തം പദുമം, സേതം പുണ്ഡരീക’’ന്തി വദന്തി. ഉപ്പലാദീനി വിയ കരജകായോ, ഉദകം വിയ തതിയജ്ഝാനസുഖന്തി അയമ്പി അത്ഥോ ‘‘പുരിമനയേനാ’’തി അതിദേസേനേവ വിഭാവിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൩൦. നിരുപക്കിലേസട്ഠേനാതി രജോജല്ലാദിനാ അനുപക്കിലിട്ഠതായ അമലീനഭാവേന. അമലീനമ്പി കിഞ്ചി വത്ഥു പഭസ്സരസഭാവം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പഭസ്സരട്ഠേനാ’’തി. ഉതുഫരണന്തി ഉണ്ഹഉതുഫരണം. സബ്ബത്ഥകമേവ ഝാനസുഖേന ഫുട്ഠോ കരജകായോ യഥാ ഉതുനാ ഫുട്ഠവത്ഥസദിസോതി ആഹ ‘‘വത്ഥം വിയ കരജകായോ’’തി. തസ്മാതി ‘‘വത്ഥം വിയാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി, കരജകായസ്സ വത്ഥസദിസത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖസ്സ ച ഉതുഫരണസദിസത്താതി അത്ഥോ. സന്തസഭാവത്താ ഞാണുത്തരത്താ ചേത്ഥ ഉപേക്ഖാപി സുഖേ സങ്ഗഹിതാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനേപി സുഖഗ്ഗഹണം കതം. ‘‘പരിസുദ്ധേന പരിയോദാതേന ഫരിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതീ’’തി വചനതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തസ്സ വത്ഥസദിസതാ വുത്താ. ചതുത്ഥജ്ഝാനസമുട്ഠാനരൂപേഹി ഭിക്ഖുനോ കായസ്സ ഫുടഭാവം സന്ധായ ‘‘തംസമുട്ഠാനരൂപം ഉതുഫരണം വിയാ’’തി വുത്തം. പുരിസസ്സ കായോ വിയ ഭിക്ഖുനോ കരജകായോതി അയം പനത്ഥോ പാകടോതി ന ഗഹിതോ, ഗഹിതോ ഏവ വാ ‘‘യഥാ ഹി കത്ഥചി…പേ… കായോ ഫുടോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ.

൪൩൧. പുബ്ബേനിവാസഞാണഉപമായന്തി പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ ദസ്സിതഉപമായം. തംദിവസംകതകിരിയാഗഹണം പാകതികസത്തസ്സപി യേഭുയ്യേന പാകടാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. തംദിവസഗതഗാമത്തയഗ്ഗഹണേനേവ മഹാഭിനീഹാരേഹി അഞ്ഞേസമ്പി പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീനം തീസു ഭവേസു കതാ കിരിയാ യേഭുയ്യേന പാകടാ ഹോതീതി ദീപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൪൩൨. സമ്മുഖദ്വാരാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഭിമുഖദ്വാരാ. അപരാപരം സഞ്ചരന്തേതി തംതംകിച്ചവസേന ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരന്തേ. ഇതോ പന ഗേഹാ…പേ… പവിസനവസേനപീതി ഇദം ചുതൂപപാതഞാണസ്സ വിസയദസ്സനവസേന വുത്തം. ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ ഠത്വാതി ദ്വിന്നം ഗേഹദ്വാരാനം സമ്മുഖട്ഠാനഭൂതേ അന്തരവീഥിയം വേമജ്ഝേ ഠത്വാ. തേസു ഹി ഏകസ്സ ചേ പാചീനമുഖദ്വാരം ഇതരസ്സ പച്ഛിമമുഖം, തസ്സ സമ്മുഖം ഉഭിന്നം അന്തരവീഥിയം ഠിതസ്സ ദക്ഖിണാമുഖസ്സ, ഉത്തരാമുഖസ്സ വാ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ തത്ഥ പവിസനകനിക്ഖമനകപുരിസാ യഥാ സുഖേനേവ പാകടാ ഹോന്തി, ഏവം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസമങ്ഗിനോ ചവനകഉപപജ്ജനകപുരിസാ. യഥാ പന തസ്സ പുരിസസ്സ അഞ്ഞേനേവ ഖണേന പവിസന്തസ്സ ദസ്സനം, അഞ്ഞേന നിക്ഖമന്തസ്സ ദസ്സനം, ഏവം ഇമസ്സപി അഞ്ഞേനേവ ഖണേന ചവമാനസ്സ ദസ്സനം, അഞ്ഞേന ഉപപജ്ജമാനസ്സ ദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഞാണസ്സ പാകടാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഞാണസ്സ.

൪൩൩. പബ്ബതസിഖരം യേഭുയ്യേന സംഖിത്തം സങ്കുചിതം ഹോതീതി ഇധ പബ്ബതമത്ഥകം ‘‘പബ്ബതസങ്ഖേപോ’’തി വുത്തം, പബ്ബതപരിയാപന്നോ വാ പദേസോ പബ്ബതസങ്ഖേപോ. അനാവിലോതി അകാലുസ്സോ. സാ ചസ്സ അനാവിലതാ കദ്ദമാഭാവേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിക്കദ്ദമോ’’തി. ഠിതാസുപി നിസിന്നാസുപി ഗാവീസു. വിജ്ജമാനാസൂതി ലബ്ഭമാനാസു. ഇതരാ ഠിതാപി നിസിന്നാപി ചരന്തീതി വുച്ചന്തി സഹചരണഞായേന. തിട്ഠന്തമേവ, ന കദാചിപി ചരന്തം. ദ്വയന്തി സിപ്പിസമ്മുകം മച്ഛഗുമ്ബന്തി ഇമം ഉഭയം തിട്ഠന്തന്തി വുത്തം, ചരന്തമ്പീതി അധിപ്പായോ. കിം വാ ഇമായ സഹചരിയായ, യഥാലാഭഗ്ഗഹണം പനേത്ഥ ദട്ഠബ്ബം. സക്ഖരകഥലസ്സ ഹി വസേന ‘‘തിട്ഠന്ത’’ന്തി, സിപ്പിസമ്ബുകസ്സ മച്ഛഗുമ്ബസ്സ ച വസേന ‘‘തിട്ഠന്തമ്പി, ചരന്തമ്പീ’’തി യോജനാ കാതബ്ബാ.

൪൩൪. ഭിക്ഖൂതി ഭിന്നകിലേസോതി ഭിക്ഖു. സോ ഹി പരമത്ഥതോ സമണോതിനാമകോ. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പാപാനം സമിതാവീതി സമണോ. തേനാഹ ‘‘സമിതപാപത്താ’’തി. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മാ വുച്ചതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തതോ ആഗതോതി ബ്രഹ്മാ, അരിയമഗ്ഗോ, തം അസമ്മോഹപടിവേധവസേന അഞ്ഞാസീതി ബ്രാഹ്മണോ. തംസമങ്ഗിതായ ഹിസ്സ പാപാനം ബാഹിതഭാവോ. തേനാഹ ‘‘ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ’’തി. അട്ഠങ്ഗികേന അരിയമഗ്ഗജലേന ന്ഹാതവാ നിദ്ധോതകിലേസോതി ന്ഹാതകോ. ഗതത്താതി പഹാനാഭിസമയവസേന പടിവിദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘വിദിതത്താ’’തി. നിസ്സുതത്താതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന സന്താനതോ സബ്ബസോ നിഹതത്താ. തേനാഹ ‘‘അപഹതത്താ’’തി, മരിയാദവസേന കിലേസാനം ഹിംസിതത്താ അരിയമഗ്ഗേഹി ഓധിസോ സബ്ബസോ കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഹതത്താ’’തി. ആരകത്താതി സുപ്പഹീനതായ വിപ്പകട്ഠഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ദൂരീഭൂതത്താ’’തി. ഉഭയമ്പി ഉഭയത്ഥ യോജേതബ്ബം – കിലേസാനം ആരകത്താ ഹതത്താ ദൂരീഭൂതത്താ ച അരിയോ, തഥാ അരഹന്തി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഉത്താനത്ഥത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാഅസ്സപുരസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.