൪. മഹായമകവഗ്ഗോ

൧. ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൫. ഞാതീനം (അ. നി. ടീ. ൩.൬.൧൯) നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ഗാമോ ഞാതികോ, സോ ഏവ നാതികോ. സോ കിര ഗാമോ യേസം സന്തകോ, തേസം പുബ്ബപുരിസേന അത്തനോ ഞാതീനം സാധാരണഭാവേന നിവേസിതോ, തേന ‘‘നാതികോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ പച്ഛാ തത്ഥ ദ്വീഹി ദായാദേഹി ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ പരിഭുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ’’തി. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹിയേവ കതോ ആവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ. തസ്മിം കിര പദേസേ മത്തികാ സക്ഖരമരുമ്ബവാലികാദീഹി അസമ്മിസ്സാ അകഠിനാ സണ്ഹാ സുഖുമാ, തായ കതാനി കുലാലഭാജനാനിപി സിലാമയാനി വിയ ദള്ഹാനി, തസ്മാ തേ ഉപാസകാ തായ മത്തികായ ദീഘപുഥുലഇട്ഠകാ കാരേത്വാ താഹി ഠപേത്വാ ദ്വാരബാഹവാതപാനകവാടതുലായോ സേസം സബ്ബം ദബ്ബസമ്ഭാരേന വിനാ ഇട്ഠകാഹി ഏവ പാസാദം കാരേസും. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠകാഹേവാ’’തിആദി.

ഗോസിങ്ഗസാലവനദായന്തി ഗോസിങ്ഗസാലവനന്തി ലദ്ധനാമം രക്ഖിതം അരഞ്ഞം. ജേട്ഠകരുക്ഖസ്സാതി വനപ്പതിഭൂതസ്സ സാലരുക്ഖസ്സ. സാമഗ്ഗിരസന്തി സമഗ്ഗഭാവാദിഗുണം വിവേകസുഖം. ഉപരിപണ്ണാസകേ ഉപക്കിലേസസുത്തേ (മ. നി. ൩.൨൩൭-൨൩൮) പുഥുജ്ജനകാലോ കഥിതോ, ഇധ ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തേ ഖീണാസവകാലോ കഥിതോ. കതകിച്ചാപി ഹി തേ മഹാഥേരാ അത്തനോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനഞ്ച സമ്പസ്സന്താ പരമഞ്ച വിവേകം അനുബ്രൂഹന്താ സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവമാനാ തത്ഥ വിഹരന്തി. തദാതി തസ്മിം ഉപക്കിലേസസുത്തദേസനാകാലേ. തേതി അനുരുദ്ധപ്പമുഖാ കുലപുത്താ. ലദ്ധസ്സാദാതി വിപസ്സനായ വീഥിപടിപത്തിയാ അധിഗതസ്സാദാ. വിപസ്സനാ ഹി പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹന്തീ പവത്തമാനാ സാതിസയം പീതിസോമനസ്സം ആവഹതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതി പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

ലദ്ധപതിട്ഠാ മഗ്ഗഫലാധിഗമനേന. സതി ഹി മഗ്ഗഫലാധിഗമേ സാസനേ പതിട്ഠാ ലദ്ധാ നാമ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

കാമം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാപി മഹാസാവകപരിയാപന്നാവ, അഗ്ഗസാവകഭാവേന പന നേസം വിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേസു വാ’’തി വിസും ഗഹണം. സതിപി ഹി സാമഞ്ഞയോഗേ വിസേസവന്തോ വിസും ഗയ്ഹന്തി യഥാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ആഗതാ, വാസിട്ഠോപി ആഗതോ’’തി. തേസു പന വിസും ഗഹിതേസുപി ‘‘അസീതിമഹാസാവകേസൂ’’തി അസീതിഗ്ഗഹണം അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനുപഗം ന ഹോതീതി. അന്തമസോതി ഇദം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഉപട്ഠാകഭാവേന ആസന്നചാരിതായ വുത്തം. അനീകാതി ഹത്ഥാനീകാ, ഹത്ഥാനീകതോ ഹത്ഥിസമൂഹതോതി അത്ഥോ. കാളസീഹോ യേഭുയ്യേന യൂഥചരോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘യൂഥാ നിസ്സടോ കാളസീഹോ വിയാ’’തി. കേസരീ പന ഏകചരോവ. വാതച്ഛിന്നോ വലാഹകോ വിയാതി വാതച്ഛിന്നോ പബ്ബതകൂടപ്പമാണോ വലാഹകച്ഛേദോ വിയ. തേസം പഗ്ഗണ്ഹനതോതി യഥാ നാമ ജിഘച്ഛിതസ്സ ഭോജനേ, പിപാസിതസ്സ പാനീയേ, സീതേന ഫുട്ഠസ്സ ഉണ്ഹേ, ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതേ, ദുക്ഖിതസ്സ സുഖേ അഭിരുചി ഉപ്പജ്ജതി, ഏവമേവം ഭഗവതോ കോസമ്ബകേ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദാപന്നേ ദിസ്വാ അപരേ സമഗ്ഗാവാസം വസന്തേ ആവജ്ജിതസ്സ ഇമേ തയോ കുലപുത്താ ആപാഥം ആഗമിംസു, അഥ നേ പഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ ഉപസങ്കമി, ഏവായം പടിപത്തിഅനുക്കമേന കോസമ്ബകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയനുപായോ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘തേസം പഗ്ഗണ്ഹനതോ’’തി. ഏതേനേവ പച്ഛിമജനതം അനുകമ്പനതോതി ഇദമ്പി കാരണം ഏകദേസേന സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉക്കംസിത്വാതി യഥാഭൂതേഹി ഗുണേഹി സമ്പഹംസനേന വിസേസേത്വാ വിസിട്ഠേ കത്വാ പസംസാവസേന ചേതം ആമേഡിതവചനം.

തം അരഞ്ഞം രക്ഖതി വനസാമിനാ ആണത്തോ. രക്ഖിതഗോപിതം വനസണ്ഡം, ന മഹാവനാദി വിയ അപരിഗ്ഗഹിതം. സീലാദിപ്പഭേദായ അത്തത്ഥായ പടിപന്നാ അത്തകാമാ, ന അപരിച്ചത്തസിനേഹാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഹിതം കാമയമാനാ’’തി. തേനാഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. ഭിന്ദേയ്യാതി വിനാസേയ്യ.

ദുബ്ബലമനുസ്സാതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലാ അവിദ്ദസുനോ മനുസ്സാ. താനീതി അഭിജാതിആദീസു ഉപ്പന്നപാടിഹാരിയാനി. ചീവരഗബ്ഭേന പടിച്ഛാദേത്വാതി ചീവരസങ്ഖാതേ ഓവരകേ നിഗൂഹിത്വാ വിയ. ന ഹി ചീവരപാരുപനമത്തേന ബുദ്ധാനുഭാവോ പടിച്ഛന്നോ ഹോതി. ‘‘മാ സുധ കോചിമം ബുദ്ധാനുഭാവം അഞ്ഞാസീ’’തി പന തഥാരൂപേന ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരേന തം ഛാദേത്വാ ഗതോ ഭഗവാ തഥാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞാതകവേസേന അഗമാസീ’’തി.

അഭിക്കമഥാതി പദം അഭിമുഖഭാവേന വിധിമുഖേന വദതീതി ആഹ ‘‘ഇതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി. ബുദ്ധാനം കായോ നാമ സുവിസുദ്ധജാതിമണി വിയ സോഭനോ, കിഞ്ചി മലം അപനേതബ്ബം നത്ഥി, കിമത്ഥം ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാന’’ന്തിആദി.

൩൨൬. അനുരുദ്ധാതി വാ ഏകസേസനയേന വുത്തം വിരൂപേകസേസസ്സപി ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, ഏവഞ്ച കത്വാ ബഹുവചനനിദ്ദേസോപി സമത്ഥിതോ ഹോതി. ഇരിയാപഥോ ഖമതീതി സരീരസ്സ ലഹുട്ഠാനതായ ചതുബ്ബിധോപി ഇരിയാപഥോ സുഖപ്പവത്തികോ. ജീവിതം യാപേതീതി യാപനാലക്ഖണം ജീവിതം ഇമം സരീരയന്തം യാപേതി സുഖേന പവത്തേതി. ഉളുങ്കയാഗും വാ കടച്ഛുഭിക്ഖം വാതി ഇദം മകരവുത്തിയാ മിസ്സകഭത്തേന യാപനം വത്തന്തി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭിക്ഖാചാരവത്തം പുച്ഛതീ’’തി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദതീതി സതിപി ഉഭയേസം കലാപാനം പരമത്ഥതോ ഭേദേ പചുരജനേഹി ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തം ഖീരോദകസമ്മോദിതം അച്ചന്തമേവ സംസട്ഠം വിയ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘വിസും ന ഹോതി, ഏകത്തം വിയ ഉപേതീ’’തി. പിയഭാവദീപനാനി ചക്ഖൂനി പിയചക്ഖൂനി. പിയായതി, പിയായിതബ്ബോതി വാ പിയോതി. സമഗ്ഗവാസസ്സ യം ഏകന്തകാരണം, തം പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തിആദിമാഹാതി ‘‘കഥന്തി കാരണപുച്ഛാ’’തി വുത്തം. യോ നേസം മേത്താസഹിതാനംയേവ കമ്മാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം പച്ചുപട്ഠാനാകാരോ, തം സന്ധായ ‘‘കഥ’’ന്തി പുച്ഛാ. തഥാ ഹി പരതോ ‘‘ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ’’തിആദിനാ ഥേരേഹി വിസ്സജ്ജനം കഥിതം.

മിത്തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം. ആവീതി പകാസം. രഹോതി അപ്പകാസം. യഞ്ഹി ഉദ്ദിസ്സ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠപേതി, തം തസ്സ സമ്മുഖാ ചേ, പകാസം ഹോതി, പരമ്മുഖാ ചേ, അപ്പകാസം. തേനാഹ ‘‘ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ചേവ പരമ്മുഖാ ചാ’’തി. ഇതരാനീതി പരമ്മുഖാ കായവചീകമ്മാനി. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മജ്ജനാദിവസേന പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തം ഠാനം വാ. തഥേവാതി യഥാ സമ്മുഖാ കതേ മേത്താകായകമ്മേ വുത്തം, തഥേവ. ‘‘കച്ചി ഖമനീയ’’ന്തി ഏവമാദികാ കഥാ സമ്മോദനീയകഥാ. യഥാ പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഛിദ്ദം ന ഹോതി, തഥാ പടിസന്ഥാരവസേന പവത്താ കഥാ പടിസന്ഥാരകഥാ. ‘‘അഹോ തദാ ഥേരേന മയ്ഹം ദിന്നോ ഓവാദോ, ദിന്നാ അനുസാസനീ’’തി ഏവം കാലന്തരേ സരിതബ്ബയുത്താ, ഛസാരണീയപടിസംയുത്താ വാ കഥാ സാരണീയകഥാ. സുത്തപദം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അത്ഥനിദ്ദേസവസേന സീലാദിധമ്മപടിസംയുത്താ കഥാ ധമ്മീകഥാ. സരേന സുത്തസ്സ ഉച്ചാരണം സരഭഞ്ഞം. പഞ്ഹസ്സ ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ പുച്ഛനം പഞ്ഹപുച്ഛനം. തസ്സ യഥാപുച്ഛിതസ്സആദിസനം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം. ഏവം സമന്നാഹരതോതി ഏവം മനസികരോതോ, ഏവം മേത്തം ഉപസംഹരതോതി അത്ഥോ.

ഏകതോ കാതും ന സക്കാ, തസ്മാ നാനാ. ഹിതട്ഠേനാതി അത്തനോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹിതഭാവേന. നിരന്തരട്ഠേനാതി അന്തരാഭാവേന ഭേദാഭാവേന. അവിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി അവിരോധഭാവേന. സമഗ്ഗട്ഠേനാതി സഹിതഭാവേന. പരിഭണ്ഡം കത്വാതി ബഹലതനുമത്തികാലേപേഹി ലിമ്പേത്വാ. ചീവരം വാ ധോവന്തീതി അത്തനോ ചീവരം വാ ധോവന്തി. പരിഭണ്ഡം വാതി അത്തനോ പണ്ണസാലായ പരിഭണ്ഡം വാ കരോന്തി.

൩൨൭. പടിവിരുദ്ധാ ഏവാതി ഏത്ഥാപി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേസം അപ്പമാദലക്ഖണന്തി തേസം അപ്പമജ്ജനസഭാവം. കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാതി ഏത്ഥാപി വോതി നിപാതമത്തം, പച്ചത്തവചനം വാ, കച്ചി തുമ്ഹേതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമുഗ്ഗപാതിന്തി സമുഗ്ഗപുടസദിസം പാതിം.

പണ്ണസാലായം അന്തോ ബഹി ച സമ്മജ്ജനേന സോധിതങ്ഗണതാ വത്തപടിപത്തി. പടിവിസമത്തമേവാതി അത്തനോ യാപനപടിവിസമത്തമേവ. ഓസാപേത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. പമാണമേവാതി അത്തനോ യാപനപമാണമേവ. വുത്തനയേന ജഹിത്വാതി പാളിയം വുത്തനയേന ജഹിത്വാ.

ഹത്ഥേന ഹത്ഥം സംസിബ്ബന്താതി അത്തനോ ഹത്ഥേന ഇതരസ്സ ഹത്ഥം ദള്ഹഗ്ഗഹണവസേന ബന്ധന്താ. വിലങ്ഘേതി ദേസന്തരം പാപേതി ഏതേനാതി വിലങ്ഘകോ, ഹത്ഥോ. ഹത്ഥോ ഏവ വിലങ്ഘകോ ഹത്ഥവിലങ്ഘകോ, തേന ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന.

തം അഖണ്ഡം കത്വാതി തം തീസുപി ദിവസേസു ധമ്മസ്സവനം പവത്തനവസേന അഖണ്ഡികം കത്വാ. ഏതന്തി ‘‘പഞ്ചാഹികം ഖോ പനാ’’തിആദിവചനം. പഞ്ചമേ പഞ്ചമേ അഹനി ഭവതീതി പഞ്ചാഹികം. ഭഗവതാ പുച്ഛിതേന അനുരുദ്ധത്ഥേരേന. പമാദട്ഠാനേസുയേവാതി അഞ്ഞേസം പമാദട്ഠാനേസുയേവ. ‘‘പമാദട്ഠാനേസുയേവാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പപഞ്ചകരണട്ഠാനാനീതി കഥാപപഞ്ചസ്സ കരണട്ഠാനാനി വിസ്സട്ഠകഥാപവത്തനേന കമ്മട്ഠാനേ പമജ്ജനട്ഠാനാനി. തത്ഥാപി ‘‘മയം, ഭന്തേ, കമ്മട്ഠാനവിരുദ്ധം ന പടിപജ്ജാമാ’’തി സിഖാപ്പത്തം അത്തനോ അപ്പമാദലക്ഖണം ഥേരോ ദസ്സേതി. ഏത്തകം ഠാനം മുഞ്ചിത്വാതി പന ഇദം തദാ വിഹാരസമാപത്തീനം വളഞ്ജാഭാവേന വുത്തം.

൩൨൮. ഝാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്തനോ സമ്മാപടിപന്നതായ സത്ഥു ചിത്താരാധനത്ഥം തസ്സ ച വിസേസാധിഗമസ്സ സത്ഥു പച്ചക്ഖഭാവതോ ഥേരോ ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. യാവദേവാതി യത്തകം കാലം ഏകം ദിവസഭാഗം വാ സകലരത്തിം വാ യാവ സത്ത വാ ദിവസേ.

൩൨൯. സമതിക്കമായാതി സമ്മദേവ അതിക്കമനായ. സതി ഹി ഉപരി വിസേസാധിഗമേ ഹേട്ഠിമജ്ഝാനം സമതിക്കന്തം നാമ ഹോതി പടിപ്പസ്സദ്ധി ച. തേനാഹ ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ’’തി. ഞാണദസ്സനവിസേസോതി കാരണൂപചാരേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. വേദയിതസുഖതോതി വേദനാസഹിതജ്ഝാനസുഖതോ വാ ഫലസുഖതോ വാ. അവേദയിതസുഖന്തി നിബ്ബാനസുഖം വിയ വേദനാരഹിതം സുഖം. അവേദയിതസുഖന്തി ച നിദസ്സനമത്തമേതം, തം പന അഫസ്സം അസഞ്ഞം അചേതനന്തി സബ്ബചിത്തചേതസികരഹിതമേവ. തതോ ച സതിപി രൂപധമ്മപ്പവത്തിയം തസ്സ അചേതനത്താ സബ്ബസോ സങ്ഖാരദുക്ഖവിരഹിതതായ സന്തതരാ പണീതതരാ ച നിരോധസമാപത്തീതി വുച്ചതേ. തേനാഹ ‘‘അവേദയിതസുഖം സന്തതരം പണീതതരം ഹോതീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമമ്ഹാ ചാ’’തിആദി.

൩൩൦. സാമഗ്ഗിരസാനിസംസമേവ നേസം ഭഗവാ കഥേസി അജ്ഝാസയാനുകൂലത്താ തസ്സ. അനുസാവേത്വാതി അനുപഗമനവസേന സമ്മദേവ ആരോചേത്വാ. ‘‘അനുസംസാവേത്വാ’’തി വാ പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. തതോ പടിനിവത്തിത്വാതി ഏതരഹി ഭഗവതോ ഏകവിഹാരേ അജ്ഝാസയോതി സത്ഥു മനം ഗണ്ഹന്താ ‘‘ഇധേവ തിട്ഠഥാ’’തി വിസ്സജ്ജിതട്ഠാനതോ നിവത്തിത്വാ. പബ്ബജ്ജാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഉപസമ്പദാ-വിസുദ്ധി-ധുതകമ്മട്ഠാനാനുയോഗ-ഝാനവിമോക്ഖ-സമാപത്തി-ഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാ-ഫലസച്ഛികിരിയാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അധിഗന്ത്വാപീതി പി-സദ്ദേന യഥാധിഗതാനമ്പി. അത്തനോ ഗുണകഥായ അട്ടിയമാനാതി ഭഗവന്തം നിസ്സായ അധിഗന്ത്വാപി ധമ്മാധികരണം സത്ഥുവിഹേസാഭാവദീപനേ ഭഗവതോ പാകടഗുണാനം കഥായ അട്ടിയമാനാപീതി യോജനാ. ദേവതാതി തംതംസമാപത്തിലാഭിനിയോ ദേവതാ. മുഖം മേ സജ്ജന്തി മുഖം മേ കഥനേ സമത്ഥം, കഥനേ യോഗ്യന്തി അത്ഥോ.

൩൩൧. ഏവം ആഗതോതി ഏവം ആടാനാടിയസുത്തേ ആഗതോ. പലിവേഠേന്തേതി ചോദേന്തേ. മച്ഛരായന്തീതി അത്തനോ ഗുണാനം ഭഗവതോപി ആരോചനം അസഹമാനാ മച്ഛരായന്തീതി സോ ചിന്തേതീതി കത്വാ വുത്തം.

൦൧. തേസം ലാഭാതി തേസം വജ്ജിരാജൂനം വജ്ജിരട്ഠവാസീനഞ്ച മനുസ്സത്തം, പതിരൂപദേസവാസാദികോ, ഭഗവതോ തിണ്ണഞ്ച കുലപുത്താനം ദസ്സനവന്ദനദാനധമ്മസ്സവനാദയോ ലാഭാ. സുലദ്ധാ ലാഭാതി യോജനാ. പസന്നചിത്തം അനുസ്സരേയ്യാതി തം കുലഞ്ഹേതം സീലാദിഗുണേ ചിത്തം പസാദേത്വാ അനുസ്സരേയ്യ. വുത്തം തേസം ‘‘അനുസ്സരണമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമീ’’തി (ഇതിവു. ൧൦൪; സം. നി. ൫.൧൮൪).

ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൩൨. കോചിദേവാതി ഗോസിങ്ഗസാലവനസാമന്തതോ നിവിട്ഠേസു യോ കോചി ഗാമോ ഗോചരഗാമോ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ അനിബദ്ധഭാവതോ ഗോചരഗാമോ ന ഗഹിതോ, വസനട്ഠാനമേവ പരിദീപിതം, തതോ ഏവ അരഞ്ഞനിദാനകം നാമേതം. സബ്ബത്ഥാതി ദേവലോകേ മനുസ്സലോകേ ച. ഥിരകാരകേഹീതി സാസനേ ഥിരഭാവകാരകേഹി. സവനന്തേ ജാതത്താതി ചതുസച്ചഗബ്ഭസ്സ ധമ്മസ്സവനസ്സ പരിയോസാനേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ. യഥാ പടിവേധബാഹുസച്ചം ഇജ്ഝതി, തഥാ ധമ്മസ്സ സവനതോ സാവകാ. സൂരിയോ വിയ ഭാസുരഗുണരംസിതായ മോഹന്ധകാരവിധമനതോ. ചന്ദോ വിയ രമണീയമനോഹരസീതലഗുണതായ കിലേസപരിളാഹവൂപസമതോ. സാഗരോ വിയ ഗമ്ഭീരഥിരവിപുലാനേകഗുണതായ ഠിതധമ്മസഭാവതോ. ഗുണമഹന്തതായ ഥേരസ്സ അഭിഞ്ഞാതതാ, ഗുണമഹന്തതാ ച സുത്തേസു ആഗതനയേനേവ ഞാതബ്ബാതി തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. സീഹനാദസുത്തന്തി മജ്ഝിമനികായേ ആഗതം മഹാസീഹനാദസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൪൬). ഥേരപഞ്ഹസുത്തന്തി സുത്തനിപാതേ അട്ഠകവഗ്ഗേ ആഗതം സാരിപുത്തസുത്തം (സു. നി. ൯൬൧-൯൮൧). ഥേരസീഹനാദസുത്തന്തി ഇമസ്സ ച ഥേരസ്സ ജനപദചാരികായ സത്ഥു സമ്മുഖാ സീഹനാദസുത്തം. അഭിനിക്ഖമനന്തി ഥേരസ്സേവ മഹതാ ഞാതിപരിവട്ടേന മഹതാ ച ഭോഗപരിവട്ടേന സഹ ഘരാവാസപരിച്ചാഗോ അഭിനിക്ഖമനം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. യദിദന്തി നിപാതോ, യോ അയന്തി അത്ഥോ.

മഹാപഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാതി ആയസ്മതോ കിര സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിവാരഭിക്ഖൂപി മഹാപഞ്ഞാ ഏവ അഹേസും. ധാതുസോ ഹി സത്താ സംസന്ദന്തി. സയം ഇദ്ധിമാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനത്ഥോ ധാതുസംയുത്തേന (സം. നി. ൨.൯൯) ദീപേതബ്ബോ – ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതേ ഗിലാനസേയ്യായ നിസിന്നോ ഭഗവാ ആരക്ഖത്ഥായ പരിവാരേത്വാ വസന്തേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദീസു ഏകമേകം അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ചങ്കമന്തം വോലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തം സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ചങ്കമന്തന്തി. ഏവം, ഭന്തേ. സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

വനന്തേതി ഉപവനന്തേ. മേഘവണ്ണായാതി നീലാഭായ. സമുദ്ദകുച്ഛിതോ ഉഗ്ഗച്ഛന്തസ്സ വിയ ഉപട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. ചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകസമീപേ ആഭാഫരണവസേന പവത്തിയാ ‘‘പാചീനചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകേ’’തി വുത്തം, ന ചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകേ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ വിചരണതോ. തഥാ സതി ലോകന്തരികനിരയേസുപി ചന്ദിമസൂരിയാനം ആഭാ ഫരേയ്യ. ഉബ്ബേധവസേന ഹി ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝതോ ചന്ദിമസൂരിയാ വിചരന്തി. സാലകുസുമപഭാനം അതിരത്തതായ വുത്തം ‘‘ലാഖാരസേന സിഞ്ചമാനം വിയാ’’തി. ഉപഗായമാനാ വിയാതി പയിരുപാസനവസേന ഉപേച്ച ഗായമാനാ വിയ. കായ നു ഖോ അജ്ജ രതിയാതി അജ്ജ ഝാനസമാപത്തിരതിയാ ഏവ നു ഖോ, ഉദാഹു ധമ്മസാകച്ഛാരതിയാ ധമ്മദേസനാരതിയാതി ചിന്തേസി.

ദ്വേ ചന്ദമണ്ഡലാനി വിയ പരമസോഭഗ്ഗപ്പത്തായ കന്തിയാ. ദ്വേ സൂരിയമണ്ഡലാനി വിയ അതിവിയ സുവിസുദ്ധസമുജ്ജലായ ഗുണവിഭൂതിയാ. ദ്വേ ഛദ്ദന്തനാഗരാജാനോ വിയ മഹാനുഭാവതായ. ദ്വേ സീഹാ വിയ തേജുസ്സദതായ. ദ്വേ ബ്യഗ്ഘാ വിയ അനോലീനവുത്തിതായ. സബ്ബപാലിഫുല്ലമേവാതി സബ്ബമേവ സമന്തതോ വികസിതം.

൩൩൩. കഥാ ഉപചരതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി കഥാഉപചാരോ, സവനൂപചാരോ പദേസോ, തം കഥാഉപചാരം. രമണീയമേവ രാമണേയ്യകം. ഉജ്ജങ്ഗലേതി ലൂഖപദേസേ കഠിനപദേസേ. ദോസേഹി ഇതാ അപഗതാതി ദോസിനാ ത-കാരസ്സ ന-കാരം കത്വാ. ദിബ്ബാ മഞ്ഞേ ഗന്ധാതി ദേവലോകേ ഗന്ധാ വിയ. ദിവി ഭവാതി ദിബ്ബാ. ദ്വേ ഥേരാതി സാരിപുത്തത്ഥേരആനന്ദത്ഥേരാ. ആനന്ദത്ഥേരോ താവ മമായതു അഖീണാസവഭാവതോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കഥന്തി? ന ഇദം മമായനം ഗേഹസ്സിതപേമവസേന, അഥ ഖോ ഗുണഭത്തിവസേനാതി നായം ദോസോ.

അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ, അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥം പുച്ഛനം. തത്ഥ യസ്മാ അധമ്മികമ്പി വുദ്ധസ്സ അനുമതിം ഇതരോ പടിക്ഖിപിതും ന ലഭതി, തേന സാ അനുജാനിതബ്ബാവ ഹോതി, തസ്മാ സങ്ഘഖുദ്ദകതോ പട്ഠായ അനുമതി പുച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘അനുമതിപുച്ഛാ നാമേസാ’’തിആദി. ഖുദ്ദകതോ പട്ഠായാതി കണിട്ഠതോ പട്ഠായ. പടിഭാതി ഉപട്ഠാതീതി പടിഭാനം, യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോ, തം പടിഭാനം. സിഖാപ്പത്താ വേപുല്ലപ്പത്താ ന ഭവിസ്സതി പദേസഞാണേ ഠിതേഹി ഭാസിതത്താ. സിഖാപ്പത്താ വേപുല്ലപ്പത്താ ഭവിസ്സതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിതത്താ. വുത്തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പച്ചത്ഥികാ അട്ടിയന്തി ദുക്ഖായന്തി ഏതേനാതി അട്ടോ, വിനിച്ഛിതബ്ബവോഹാരോ. ഗാമഭോജകന്തി യസ്മിം ഗാമേ സോ ഉപ്പന്നോ, തം ഗാമഭോജകം. ജനപദഭോജകന്തി യസ്മിം ജനപദേ സോ ഉപ്പന്നോ, തം ജനപദഭോജകം. മഹാവിനിച്ഛയഅമച്ചന്തി യസ്മിം രജ്ജേ സോ ജനപദോ, തസ്സ രാജധാനിയം മഹാവിനിച്ഛയഅമച്ചം. സേനാപതിന്തി യസ്സ രഞ്ഞോ സോ അമച്ചോ, തസ്സ സേനാപതിം. തഥാ ഉപരാജന്തി. ഇദം പനേത്ഥ പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം ഉപമേയ്യത്ഥാനുരൂപതോതി ദട്ഠബ്ബം. അപരാപരം ന സഞ്ചരതി വിനിച്ഛയനാരഹേന വിനിച്ഛിതഭാവതോ.

പകട്ഠാനം (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൨൨) ഉക്കട്ഠാനം സീലാദിഅത്ഥാനം ബോധനതോ, സഭാവനിരുത്തിവസേന ബുദ്ധാദീഹി ഭാസിതത്താ ച പകട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. പുരിമസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ഛിമേന അത്ഥേന അനുസന്ധാനം അനുസന്ധി. അത്ഥമുഖേന പന പാളിപദേസാനമ്പി അനുസന്ധി ഹോതിയേവ, സോ ച പുബ്ബാപരാനുസന്ധി-പുച്ഛാനുസന്ധി-അജ്ഝാസയാനുസന്ധി-യഥാനുസന്ധിവസേന ചതുബ്ബിധോ. തംതംദേസനാനം പന പുബ്ബാപരസംസന്ദനം പുബ്ബാപരം. പാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേനാതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതന്തി ബ്യഞ്ജനസോ അത്ഥസോ ച ഉദ്ധം ഉദ്ധം ഗഹിതം, പരിയാപുണനവസേന ചേവ പരിപുച്ഛാവസേന ച ഹദയേന ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി സോതബ്ബതോ സുതം, പരിയത്തിധമ്മോ, തം ധാരേതീതി സുതധരോ. യോ ഹി സുതധരോ, സുതം തസ്മിം പതിട്ഠിതം ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുതസ്സ ആധാരഭൂതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. ഏകപദം ഏകക്ഖരമ്പി അവിനട്ഠം ഹുത്വാ സന്നിചീയതീതി സന്നിചയോ, സുതം സന്നിചയോ ഏതസ്മിന്തി സുതസന്നിചയോ. അജ്ഝോസായാതി അനുപവിസിത്വാ. തിട്ഠതീതി ന മുസ്സതി.

ഠിതാ പഗുണാതി പഗുണാ വാചുഗ്ഗതാ. നിച്ചലിതന്തി അപരിവത്തിതം. സംസന്ദിത്വാതി അഞ്ഞേഹി സംസന്ദിത്വാ. സമനുഗ്ഗാഹിത്വാതി പരിപുച്ഛാവസേന അത്ഥം ഓഗാഹേത്വാ. പബന്ധസ്സ വിബന്ധാഭാവതോ ഗങ്ഗാസോതസദിസം, ‘‘ഭവങ്ഗസോതസദിസ’’ന്തി വാ പാഠോ, അകിത്തിമം സുഖപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. സുത്തേകദേസസ്സ സുത്തസ്സ ച വചസാ പരിചയോ ഇധ നാധിപ്പേതോ, വഗ്ഗാദിവസേന പന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സുത്തദസക…പേ… സജ്ഝായിതാ’’തി, ‘‘ദസ സുത്താനി ഗതാനി, ദസ വഗ്ഗാഗതാ’’തിആദിനാ സല്ലക്ഖേത്വാ വാചായ സജ്ഝായിതാതി അത്ഥോ. മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ ഭാഗസോ നിജ്ഝായിതാ ചിന്തിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ. രൂപഗതം വിയ പഞ്ഞായതീതി രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുസ്സ വിഭൂതം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ സുട്ഠു യാഥാവതോ പടിവിദ്ധാ.

പജ്ജതി അത്ഥോ ഞായതി ഏതേനാതി പദം, തദേവ അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനന്തി ആഹ ‘‘പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ പദബ്യഞ്ജന’’ന്തി. അക്ഖരപാരിപൂരിയാ പദബ്യഞ്ജനസ്സ പരിമണ്ഡലതാ, സാ പന പാരിപൂരീ ഏവം വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദസവിധബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയോ അപരിഹാപേത്വാ’’തി. അഞ്ഞം ഉപാരമ്ഭകരന്തി യഥാനിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞം തസ്സ അനനുലോമകം സുത്തം ആഹരതി. തദത്ഥം ഓതാരേതീതി തസ്സ ആഹടസുത്തസ്സേവ അത്ഥം വിചാരേതി. തസ്സ കഥാ അപരിമണ്ഡലാ നാമ ഹോതി അത്ഥസ്സ അപരിപുണ്ണഭാവതോ. യഥാനിക്ഖിത്തസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാവസേനേവ സുത്തന്തരമ്പി ആനേന്തോ ബഹി ഏകപദമ്പി ന ഗച്ഛതി നാമ. അമക്ഖേന്തോതി അവിനാസേന്തോ. തം തം അത്ഥം സുട്ഠു വവത്ഥിതം കത്വാ ദസ്സേന്തോ തുലികായ പരിച്ഛിന്ദന്തോ വിയ. ഗമ്ഭീരതരമത്ഥം ഗമേന്തോ ഗമ്ഭീരമാതികായ ഉദകം പേസേന്തോ വിയ. ഉത്താനമാതികായ ഹി മരിയാദം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം അഞ്ഞഥാ ഗച്ഛേയ്യ. ഏകംയേവ പദം അനേകേഹി പരിയായേഹി പുനപ്പുനം സംവണ്ണേന്തോ പദം കോട്ടേന്തോ സിന്ധവാജാനീയോ വിയ. സോ ഹി വഗ്ഗിതായ ഗതിയാ പദേ പദം കോട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി. കഥാമഗ്ഗേന തസ്സ കഥാ പരിമണ്ഡലാ നാമ ഹോതി ധമ്മതോ അത്ഥതോ അനുസന്ധിതോ പുബ്ബാപരതോ ആചരിയുഗ്ഗഹതോതി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണഭാവതോ.

അനുപ്പബന്ധേഹീതി വിസ്സട്ഠേഹി ആസജ്ജമാനേഹി. നാതിസീഘം നാതിസണികം നിരന്തരം ഏകരസഞ്ച കത്വാ പരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം കഥേന്തോ വിസ്സട്ഠായ കഥായ കഥേതി നാമ, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. അരണിം മന്ഥേന്തോ വിയ, ഉണ്ഹഖാദനീയം ഖാദന്തോ വിയാതി സീഘം സീഘം കഥനസ്സ ഉദാഹരണം, ഗഹിതം ഗഹിതമേവാതിആദി ലങ്ഘേത്വാ കഥനസ്സ. പുരാണപണ്ണന്തരേസു ഹി പരിപാതിയമാനഗോധാ കദാചി ദിസ്സതി, ഏവമേകച്ചസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ കത്ഥചി ന ദിസ്സതി. ഓഹായാതി ഠപേത്വാ. യോപീതിആദിനാ ഏകരൂപേന കഥായ അകഥനം ദസ്സേതി. പേതഗ്ഗി നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതസ്സ മുഖതോ നിച്ഛരണകഅഗ്ഗി. വിത്ഥായതീതി അപ്പടിതാനതമാപജ്ജതി. കേനചി രോഗേന ദുക്ഖം പത്തോ വിയ നിത്ഥുനന്തോ. കന്ദന്തോ വിയാതി ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തോ വിയ. അപ്പബന്ധാ നാമ ഹോതി സുഖേന അപ്പവത്തഭാവതോ. ആചരിയേഹി ദിന്നനയേ ഠിതോതി ആചരിയുഗ്ഗഹം അമുഞ്ചന്തോ, യഥാ ച ആചരിയാ തം തം സുത്തം സംവണ്ണേസും, തേനേവ നയേന സംവണ്ണേന്തോതി അത്ഥോ. അച്ഛിന്നധാരം കത്വാതി ‘‘നാതിസീഘം നാതിസണിക’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അവിച്ഛിന്നം കഥാപബന്ധം കത്വാ. അനുസയസമുഗ്ഘാതായാതി ഇമിനാ തസ്സാ കഥായ അരഹത്തപരിയോസാനതം ദസ്സേതി. ഏവരൂപേനാതി നയിദം ഏകവചനം തത്തകവസേന ഗഹേതബ്ബം, അഥ ഖോ ലക്ഖണേ പവത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാരൂപേനേവ ഭിക്ഖുസതേന ഭിക്ഖുസഹസ്സേന വാ’’തി വുത്തം. പല്ലങ്കേനാതി പല്ലങ്കപദേസേന, പല്ലങ്കാസനന്തേനാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേനാതി വാരന്തരസാധാരണം അത്ഥം അതിദിസതി, അസാധാരണം പന വക്ഖതേവാതി.

൩൩൪. ആരമതി ഏതേനാതി ആരാമോ.

൩൩൫. ധുവസേവനന്തി നിയതസേവിതം. പാസാദപരിവേണേതി പാസാദങ്ഗണേ. നാഭിയാ പതിട്ഠിതാനന്തി നാഭിയാ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതാനം. അരന്തരാനീതി അരവിവരാനി തംതംഅരാനം വേമജ്ഝട്ഠാനാനി.

൩൩൬. സമാദിന്നഅരഞ്ഞധുതങ്ഗോ ആരഞ്ഞികോ, ന അരഞ്ഞവാസമത്തേന.

൩൩൭. ന ഓസാദേന്തീതി ന അവസാദേന്തി, ന അവസാദനാപേക്ഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. പവത്തിനീതി പഗുണാ.

൩൩൮. ലോകുത്തരാ വിഹാരസമാപത്തി നാമ ഥേരസ്സ അരഹത്തഫലസമാപത്തിയോ, പരിയായതോ പന നിരോധസമാപത്തിപി വേദിതബ്ബാ.

൩൩൯. സാധുകാരോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ദിന്നോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യഥാ തം ആനന്ദോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തിആദി. സമ്മാതി സുട്ഠു, യഥാഅജ്ഝാസയന്തി അധിപ്പായോ. യേന ഹി യം യഥാചിത്തം കഥിതം, തം സമ്മാ കഥിതം നാമ ഹോതി. സമ്പത്തവസേന ഹി യഥാകാരീ തഥാവാദീ സോഭതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ അനുച്ഛവികമേവാ’’തിആദി. ബഹുസ്സുതോ ഭിക്ഖു തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേ സീലാദീനം ആഗതട്ഠാനേ തേസം സുവിദിതത്താ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ താനി പരിപൂരേതീതി ആഹ ‘‘സീലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ’’തിആദി. മഗ്ഗാദിപസവനായ വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ പരിപാകം ഗമേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൪൦. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദേസവസേന സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ആയസ്മാ ഹി രേവതോ’’തിആദിമാഹ.

൩൪൨. അപരേപി നാനപ്പകാരേ കിലേസേതി അപരേപി നാനപ്പകാരേ ദോസമോഹാദികിലേസേ. ധുനിത്വാതി വിധമേത്വാ.

൩൪൩. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏവം ബ്യാകാസീതി സമ്ബന്ധോ. സകലമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിഗതം ചിത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതമേവ പന വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തദനന്തരം സമ്പടിച്ഛനം, തദനന്തരം സന്തീരണന്തിആദിനാ സണ്ഹം സുഖുമം അതിഇത്തരഖണവന്തം ചിത്തന്തരം ചിത്തനാനത്തം. ഖന്ധാദീനഞ്ച നാനത്തസങ്ഖാതം ഖന്ധന്തരാദി. പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തഥേവ തതിയം ഝാനന്തിആദിനാ ആരമ്മണം അനുക്കമിത്വാ ഝാനസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ഝാനോക്കന്തികം നാമ. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന തദേവ തേജോകസിണേതിആദിനാ ഝാനം അനുക്കമിത്വാ ആരമ്മണസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ആരമ്മണോക്കന്തികം നാമ. ‘‘പഠമജ്ഝാനം പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തിആദിനാ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദുവങ്ഗികന്തി ഝാനങ്ഗമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം അങ്ഗവവത്ഥാനം. ‘‘ഇദം പഥവീകസിണം…പേ… ഇദം ഓദാതകസിണ’’ന്തി ആരമ്മണമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം ആരമ്മണവവത്ഥാനം. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഇതരേസമ്പി സമാപജ്ജനം അങ്ഗസങ്കന്തി. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തദേവ ആപോകസിണേതി ഏവം സബ്ബകസിണേസു ഏകസ്സേവ ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനം ആരമ്മണസങ്കന്തി. ഏകതോവഡ്ഢനം ഉഭതോവഡ്ഢനന്തി ഇദം ഖന്ധാദിദേസനായം ലബ്ഭതി. അഭിധമ്മഭാജനീയേ ഹി വേദനാക്ഖന്ധം ഭാജേന്തോ ഭഗവാ തികേ ഗഹേത്വാ ദുകേസു പക്ഖിപി, ദുകേ ഗഹേത്വാ തികേസു പക്ഖിപി, ഇദം ഏകതോവഡ്ഢനം. തികേ ച ദുകേ ച ഉഭതോവഡ്ഢനനീഹാരേന കഥേസി, ഇദം ഉഭതോവഡ്ഢനം. ഏവം സേസഖന്ധേസു ധാതായതനാദീസു ച യഥാരഹം വിഭങ്ഗപ്പകരണേ (വിഭ. ൩൨-൩൩; ൧൫൫-൧൫൬, ൧൮൩-൧൮൪) അഭിധമ്മഭാജനീയേ ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ആഭിധമ്മികധമ്മകഥികസ്സേവ പാകട’’ന്തി. ഖന്ധാദീസു സഭാവധമ്മേസു തീസു ലക്ഖണേസു പഞ്ഞത്തിയം സമയന്തരേസു ച കോസല്ലാഭാവതോ അയം സകവാദോ അയം പരവാദോതി ന ജാനാതി. തതോ ഏവ സകവാദം…പേ… ധമ്മന്തരം വിസംവാദേതി. ഖന്ധാദീസു പന കുസലതായ ആഭിധമ്മികോ സകവാദം…പേ… ന വിസംവാദേതി.

൩൪൪. ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേതും സക്കോതി പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബാനസ്സാതി സബ്ബാനി അസ്സ. വിസേവിതവിപ്ഫന്ദിതാനീതി കിലേസവിസൂകായികാനി ചേവ ദുച്ചരിതവിപ്ഫന്ദിതാനി ച. ഭഞ്ജിത്വാതി മദ്ദിത്വാ. ബഹീതി കമ്മട്ഠാനതോ ബഹി പുഥുത്താരമ്മണേ.

൩൪൫. പരിയായേനാതി ഏത്ഥ പരിയായ-സദ്ദോ ‘‘അത്ഥി ഖ്വേസ, ബ്രാഹ്മണ, പരിയായോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൩-൯) വിയ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സോഭനകാരണം അത്ഥീ’’തി. യദി ഭഗവാ – ‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ’’തിആദിനാ അത്തനോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം സന്ധായാഹ, ഏവം സന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹേവ സങ്ഘാരാമോ സോഭേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞേഹീതി ആപന്നന്തി ആഹ ‘‘അപിച പച്ഛിമം ജനത’’ന്തിആദി. നിബ്ബാനത്ഥായ പടിപത്തിസാരം ഏതസ്സാതി പടിപത്തിസാരോ, തം പടിപത്തിസാരം. നിപ്പരിയായേനേവാതി കേനചി പരിയായേന ലേസേന വിനാ മുഖ്യേന നയേനേവ. യോ ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ദള്ഹസമാദാനം കത്വാ നിസിന്നോ തം അധിഗന്ത്വാവ ഉട്ഠഹതി. ഏവരൂപേന ഇദം ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭതി, സാസനേ സബ്ബാരമ്ഭാനം തദത്ഥത്താതി അത്ഥോ. ആസവക്ഖയാവഹം പടിപത്തിം ആരഭിത്വാ ആസവക്ഖയേനേവ ദേസനായ പരിയോസാപിതത്താ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. മഹാഗോപാലകസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൬. തത്ഥാതി ഗോപാലകസുത്തേ. തിസ്സോ കഥാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൧൧.൧൭) തിസ്സോ അട്ഠകഥാ, തിവിധാ സുത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാതി അത്ഥോ. ഏകേകം പദം നാളം മൂലം ഏതിസ്സാതി ഏവംസഞ്ഞിതാ ഏകനാളികാ, ഏകേകം വാ പദം നാളം അത്ഥനിഗ്ഗമനമഗ്ഗോ ഏതിസ്സാതി ഏകനാളികാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകപദസ്സ അത്ഥകഥന’’ന്തി. ചത്താരോ അംസാ ഭാഗാ അത്ഥസല്ലക്ഖണൂപായാ ഏതിസ്സാതി ചതുരസ്സാ. തേനാഹ ‘‘ചതുക്കം ബന്ധിത്വാ കഥന’’ന്തി. നിയമതോ നിസിന്നസ്സ ആരദ്ധസ്സ വത്തോ സംവത്തോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിസിന്നവത്തികാ, യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ വിസും വിസും പരിയോസാപികാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതം ഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ’’തിആദി. ഏകേകപദസ്സാതി പിണ്ഡത്ഥദസ്സനവസേന ബഹുന്നം പദാനം ഏകജ്ഝം അത്ഥം അകഥേത്വാ ഏകമേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ. അയം സബ്ബത്ഥേവ ലബ്ഭതി. ചതുക്കം ബന്ധിത്വാതി കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമൂപമേയ്യദ്വയം, തഥാ സുക്കപക്ഖേതി ഇദം ചതുക്കം യോജേത്വാ. അയം ഈദിസേസു ഏവ സുത്തേസു ലബ്ഭതി. പരിയോസാനഗമനന്തി കേചി താവ ആഹു – ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമം ദസ്സേത്വാ ഉപമാ ച നാമ യാവദേവ ഉപമേയ്യസമ്പടിദാനത്ഥാതി ഉപമേയ്യത്ഥം ആഹരിത്വാ സംകിലേസപക്ഖനിദ്ദേസോ ച വോദാനപക്ഖവിഭാവനത്ഥായാതി സുക്കപക്ഖമ്പി ഉപമൂപമേയ്യവിഭാഗേന ആഹരിത്വാ സുത്തത്ഥസ്സ പരിയോസാപന’’ന്തി. കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമേയ്യം ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അപരേ പന ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ സുക്കപക്ഖേ ച തംതംഉപമൂപമേയ്യത്ഥാനം വിസും വിസും പരിയോസാപേത്വാവ കഥനം പരിയോസാനഗമന’’ന്തി വദന്തി. അയന്തി നിസിന്നവത്തികാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഗോപാലകസുത്തേ. സബ്ബാചരിയാനം ആചിണ്ണാതി സബ്ബേഹിപി പുബ്ബാചരിയേഹി ആചരിതാ സംവണ്ണിതാ, തഥാ ചേവ പാളി പവത്താതി.

അങ്ഗീയന്തി അവയവഭാവേന ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, ഭാഗാ. താനി പനേത്ഥ യസ്മാ സാവജ്ജസഭാവാനി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അങ്ഗേഹീതി അഗുണകോട്ഠാസേഹീ’’തി. ഗോമണ്ഡലന്തി ഗോസമൂഹം. പരിഹരിതുന്തി രക്ഖിതും. തം പന പരിഹരണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരണന്തി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരിതു’’ന്തി. വഡ്ഢിന്തി ഗുന്നം ബഹുഭാവം ബഹുഗോരസതാസങ്ഖാതം പരിവുദ്ധിം. ‘‘ഏത്തകമിദ’’ന്തി രൂപീയതീതി രൂപം, പരിമാനപരിച്ഛേദോപി സരീരരൂപമ്പീതി ആഹ ‘‘ഗണനതോ വാ വണ്ണതോ വാ’’തി. ന പരിയേസതി വിനട്ഠഭാവസ്സേവ അജാനനതോ. നീലാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന സേതസബലാദിവണ്ണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ധനുസത്തിസൂലാദീതി ഏത്ഥ ഇസ്സാസാചരിയാനം ഗാവീസു കതം ധനുലക്ഖണം. കുമാരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സത്തിലക്ഖണം. ഇസ്സരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സൂലലക്ഖണന്തി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന രാമവാസുദേവഗണാദീനം ഗാവീസു കതം ഫരസുചക്കാദിലക്ഖണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

നീലമക്ഖികാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, ഖുദ്ദമക്ഖികാ ഏവ വാ. സടതി രുജതി ഏതായാതി സാടികാ, സംവദ്ധാ സാടികാതി ആസാടികാ. തേനാഹ ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തിആദി.

വാകേനാതി വാകപത്തേന. ചീരകേനാതി പിലോതികേന. അന്തോവസ്സേതി വസ്സകാലസ്സ അബ്ഭന്തരേ. നിഗ്ഗാഹന്തി സുസുമാരാദിഗ്ഗാഹരഹിതം. പീതന്തി പാനീയസ്സ പീതഭാവം. സീഹബ്യഗ്ഘാദിപരിസ്സയേന സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ.

പഞ്ച അഹാനി ഭൂതാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചാഹിതോ, സോ ഏവ വാരോതി പഞ്ചാഹികവാരോ. ഏവം സത്താഹികവാരോതി വേദിതബ്ബോ. ചിണ്ണട്ഠാനന്തി ചരിതട്ഠാനം ഗോചരഗ്ഗഹിതട്ഠാനം.

പിതുട്ഠാനന്തി പിതരാ കാതബ്ബട്ഠാനം, പിതരാ കാതബ്ബകരണന്തി അത്ഥോ. യഥാരുചിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഗുന്നം രുചിഅനുരൂപം ഗോചരഭൂമിയം വാ നദിപാരം വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗോഭത്തന്തി കപ്പാസട്ഠികാദിമിസ്സം ഗോഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭത്തം, ഭത്തഗ്ഗഹണേനേവ യാഗുപി ഗഹിതാ.

൩൪൭. ‘‘ദ്വീഹാകാരേഹീ’’തി വുത്തം ആകാരദ്വയം ദസ്സേതും ‘‘ഗണനതോ വാ സമുട്ഠാനതോ വാ’’തി വുത്തം. ഏവം പാളിയം ആഗതാതി ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി ജാതിം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഹദയവത്ഥും അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദസ ആയതനാനി പഞ്ചദസ സുഖുമരൂപാനീ’’തി ഏവം രൂപകണ്ഡപാളിയം (ധ. സ. ൬൫൧-൬൫൫) ആഗതാ. പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാതി സലക്ഖണതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവതോ രൂപഭാഗാ. രൂപകോട്ഠാസാതി വാ വിസും വിസും അപ്പവത്തിത്വാ കലാപഭാവേനേവ പവത്തനതോ രൂപകലാപാ. കോട്ഠാസാതി ച അംസാ, അവയവാതി അത്ഥോ. കോട്ഠന്തി വാ സരീരം, തസ്സ അംസാ കേസാദയോ കോട്ഠാസാതി അഞ്ഞേപി അവയവാ കോട്ഠാസാ വിയ കോട്ഠാസാ. സേയ്യഥാപീതി ഉപമാസംസന്ദനം. തത്ഥ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തം രൂപം സലക്ഖണതോ ഞാണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. അരൂപം വവത്ഥപേത്വാതി തം രൂപം നിസ്സായ ആരമ്മണഞ്ച കത്വാ പവത്തമാനേ വേദനാദികേ ചത്താരോ ഖന്ധേ ‘‘അരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേത്വാ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പുന തത്ഥ യം രുപ്പനലക്ഖണം, തം രൂപം, തദഞ്ഞം അരൂപം, ഉഭയവിനിമുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥി അത്താ വാ അത്തനിയം വാതി ഏവം രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ. തദുഭയഞ്ച അവിജ്ജാദിനാ പച്ചയേന സപ്പച്ചയന്തി പച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ അനിച്ചാദിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ യോ കലാപസമ്മസനാദിക്കമേന കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേതും ന സക്കോതി, സോ ന വഡ്ഢതീതി യോജനാ.

ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനന്തി ചക്ഖായതനം, സോതഘാനജിവ്ഹാകായായതനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി അട്ഠവിധം കമ്മവസേന, കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തീതി ഇദം ദ്വയം ചിത്തവസേനാതി ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനം. സദ്ദായതനമേകം ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനം. രൂപസ്സ ലഹുതാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞതാതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരവസേന തിസമുട്ഠാനം. രൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം ആകാസധാതു ആപോധാതു കബളീകാരോ ആഹാരോതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരകമ്മവസേന ചതുസമുട്ഠാനം. ഉപചയോ സന്തതി ജരതാ രൂപസ്സ അനിച്ചതാതി ഏത്തകം രൂപം ന കുതോചി സമുട്ഠാതീതി ന ജാനാതി. സമുട്ഠാനതോ രൂപം അജാനന്തോതിആദീസു വത്തബ്ബം ‘‘ഗണനതോ രൂപം അജാനന്തോ’’തിആദേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

കമ്മലക്ഖണോതി അത്തനാ കതം ദുച്ചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, ബാലോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, ദുബ്ഭാസിതഭാസീ, ദുക്കടകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… ലക്ഖണാനീ’’തി (അ. നി. ൩.൨; നേത്തി. ൧൧൬). അത്തനാ കതം സുചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, പണ്ഡിതോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ പണ്ഡിതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? സുചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, സുഭാസിതഭാസീ, സുകതകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… പണ്ഡിതലക്ഖണാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൩; അ. നി. ൩.൩; നേത്തി. ൧൧൬). തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മം പണ്ഡിതമാലലക്ഖണ’’ന്തി. ബാലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതേ ന സേവതീതി യം ബാലപുഗ്ഗലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതസേവനം അത്ഥകാമേന കാതബ്ബം, തം ന കരോതി. തഥാഭൂതസ്സ അയമാദീനവോതി ദസ്സേതും പുന ‘‘ബാലേ വജ്ജേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം ഭഗവതാ ‘‘ഇദം വോ കപ്പതീ’’തി അനുഞ്ഞാതം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം കപ്പിയം. യം ‘‘ഇദം വോ ന കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം അകപ്പിയം. യം കോസല്ലസമ്ഭൂതം, തം കുസലം, തപ്പടിപക്ഖം അകുസലം. തദേവ സാവജ്ജം, കുസലം അനവജ്ജം. ആപത്തിതോ ആദിതോ ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഗരുകം, തദഞ്ഞം ലഹുകം. ധമ്മതോ മഹാസാവജ്ജം ഗരുകം, അപ്പസാവജ്ജം ലഹുകം. സപ്പടികാരം സതേകിച്ചം, അപ്പടികാരം അതേകിച്ഛം. ധമ്മതാനുഗതം കാരണം, ഇതരം അകാരണം. തം അജാനന്തോതി കപ്പിയാകപ്പിയം ഗരുകലഹുകം സതേകിച്ഛാതേകിച്ഛം അജാനന്തോ സുവിസുദ്ധം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോതി, കുസലാകുസലം സാവജ്ജാനവജ്ജം കാരണാകാരണം അജാനന്തോ ഖന്ധാദീസു അകുസലതായ രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹമ്പി കാതും ന സക്കോതി, കുതോ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢനാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതീ’’തി.

ഗോവണസദിസേ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ മിച്ഛാവിതക്കാ ആസാടികാ വിയാതി ആസാടികാതി ആഹ ‘‘അകുസലവിതക്കം ആസാടികം അഹാരേത്വാ’’തി.

‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി വചനതോ (അ. നി. ൮.൫൬) ഛഹി വണമുഖേഹി വിസ്സന്ദമാനയൂസോ ഗണ്ഡോ വിയ പിലോതികഖണ്ഡേന ഛഹി ദ്വാരേഹി വിസ്സന്ദമാനകിലേസാസുചി അത്തഭാവവണോ സതിസംവരേന പിദഹിതബ്ബോ, അയം പന ഏവം ന കരോതീതി ആഹ ‘‘യഥാ സോ ഗോപാലകോ വണം ന പടിച്ഛാദേതി, ഏവം സംവരം ന സമ്പാദേതീ’’തി.

യഥാ ധൂമോ ഇന്ധനം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനോ സണ്ഹോ സുഖുമോ തം തം വിവരം അനുപവിസ്സ ബ്യാപേന്തോ സത്താനം ഡംസമകസാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, അഗ്ഗിജാലസമുട്ഠാനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, ഏവം ധമ്മദേസനാഞാണസ്സ ഇന്ധനഭൂതം രൂപാരൂപധമ്മജാതം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനാ സണ്ഹാ സുഖുമാ തം തം ഖന്ധന്തരം ആയതനന്തരഞ്ച അനുപവിസ്സ ബ്യാപേതി, സത്താനം മിച്ഛാവിതക്കാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, ഞാണഗ്ഗിജാലസമുട്ഠാനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോതി ധൂമോ വിയാതി ധൂമോതി ആഹ ‘‘ഗോപാലകോ ധൂമം വിയ ധമ്മദേസനാധൂമം ന കരോതീ’’തി. അത്തനോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ കാതബ്ബാ തദനുച്ഛവികാ ധമ്മകഥാ ഉപനിസിന്നകഥാ. കതസ്സ ദാനാദിപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനകഥാ അനുമോദനാ. തതോതി ധമ്മകഥാദീനം അകരണതോ. ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഗുണവാ’’തി ന ജാനന്തീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു അത്തനോ ജാനാപനത്ഥം ധമ്മകഥാദി ന കാതബ്ബമേവാതി? സച്ചം, ന കാതബ്ബമേവ, സുദ്ധാസയേന പന ധമ്മേ കഥിതേ തസ്സ ഗുണജാനനതം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നാഭാസമാനം ജാനന്തി, മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിതം;

ഭാസയേ ജോതയേ ധമ്മം, പഗ്ഗണ്ഹേ ഇസിനം ധജ’’ന്തി. (സം. നി. ൨.൨൪൧);

തരന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, നദീതളാകാദീനം നഹാനാദിഅത്ഥം ഓതരണട്ഠാനം. യഥാ പന തം ഉദകേന ഓതിണ്ണസത്താനം സരീരമലം പവാഹേതി, പരിസ്സമം വിനോദേതി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേതി, ഏവം ബഹുസ്സുതാ അത്തനോ സമീപം ഓതിണ്ണസത്താനം ധമ്മൂദകേന ചിത്തമലം പവാഹേന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേന്തി, തസ്മാ തേ തിത്ഥം വിയാതി തിത്ഥം. തേനാഹ ‘‘തിത്ഥഭൂതേ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ’’തി. ബ്യഞ്ജനം കഥം രോപേതബ്ബന്തി, ഭന്തേ, ഇദം ബ്യഞ്ജനം അയം സദ്ദോ കഥം ഇമസ്മിം അത്ഥേ രോപേതബ്ബോ, കേന പകാരേന ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ ജാതോ. ‘‘നിരൂപേതബ്ബ’’ന്തി വാ പാഠോ, നിരൂപേതബ്ബം അയം സഭാവനിരുത്തി കഥമേത്ഥ നിരുള്ഹാതി അധിപ്പായോ. ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോതി സദ്ദത്ഥം പുച്ഛതി. ഇമസ്മിം ഠാനേതി ഇമസ്മിം പാളിപദേസേ. പാളി കിം വദേതീതി ഭാവത്ഥം പുച്ഛതി. അത്ഥോ കിം ദീപേതീതി ഭാവത്ഥം വാ സങ്കേതത്ഥം വാ. ന പരിപുച്ഛതീതി വിമതിച്ഛേദനപുച്ഛാവസേന സബ്ബസോ പുച്ഛം ന കരോതി. ന പരിപഞ്ഹതീതി പരി പരി അത്തനോ ഞാതും ഇച്ഛം ന ആചിക്ഖതി ന വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാപേതീ’’തി. തേതി ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ. വിവരണം നാമ അത്ഥസ്സ വിഭജിത്വാ കഥനന്തി ആഹ ‘‘ഭാജേത്വാ ന ദസ്സേന്തീ’’തി. അനുത്താനീകതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതം ഗുയ്ഹം പടിച്ഛന്നം. ന ഉത്താനീകരോന്തീതി സിനേരുമൂലകം വാലികം ഉദ്ധരന്തോ വിയ പഥവീസന്ധാരോദകം വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ ച ഉത്താനം ന കരോന്തി. ഏവം യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന ബഹുസ്സുതാ ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുത്താ പരിയായതോ, ഇദാനി തമേവ ധമ്മം നിപ്പരിയായതോ തിത്ഥന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ധമ്മോ ഹി തരന്തി ഏതേന നിബ്ബാനം നാമ തളാകന്തി ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ –

‘‘ഏവം കിലേസമലധോവം, വിജ്ജന്തേ അമതന്തളേ;

ന ഗവേസതി തം തളാകം, ന ദോസോ അമതന്തളേ’’തി. (ബു. വം. ൨.൧൪);

ധമ്മസ്സേവ നിബ്ബാനസ്സോതരണതിത്ഥഭൂതസ്സ ഓതരണപകാരം അജാനന്തോ ‘‘ധമ്മതിത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി വുത്തോ.

പീതാപീതന്തി ഗോഗണേ പീതം അപീതഞ്ച ഗോരൂപം ന ജാനാതി ന വിന്ദതി. അവിന്ദന്തോ ഹി ന ലഭതീതി വുത്തോ. ‘‘ആനിസംസം ന വിന്ദതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അവിന്ദനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ’’തിആദിമാഹ.

അയം ലോകുത്തരോതി പദം സന്ധായാഹ ‘‘അരിയ’’ന്തി. പച്ചാസത്തിഞായേന അനന്തരവിധിപ്പടിസേധോ വാ, അരിയ-സദ്ദോ വാ നിദ്ദോസപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠങ്ഗികന്തി ച വിസും ഏകജ്ഝഞ്ച അട്ഠങ്ഗികം ഉപാദായ ഗഹേതബ്ബം, അട്ഠങ്ഗതാ ബാഹുല്ലതോ ച. ഏവഞ്ച കത്വാ സത്തങ്ഗസ്സപി അരിയമഗ്ഗസ്സ സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി.

ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേതിആദീസു അവിസേസേന സതിപട്ഠാനാ വുത്താ. തത്ഥ കായവേദനാചിത്തധമ്മാരമ്മണാ സതിപട്ഠാനാ ലോകിയാ, തത്ഥ സമ്മോഹവിദ്ധംസനവസേന പവത്താ നിബ്ബാനാരമ്മണാ ലോകുത്തരാതി ഏവം ഇമേ ലോകിയാ, ഇമേ ലോകുത്തരാതി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി.

അനവസേസം ദുഹതീതി പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം അജാനന്തോ കിസ്മിഞ്ചി ദായകേ സദ്ധാഹാനിയാ കിസ്മിഞ്ചി പച്ചയഹാനിയാ അനവസേസം ദുഹതി. വാചായ അഭിഹാരോ വാചാഭിഹാരോ. പച്ചയാനം അഭിഹാരോ പച്ചയാഭിഹാരോ.

ഇമേ അമ്ഹേസു ഗരുചിത്തീകാരം ന കരോന്തീതി ഇമിനാ നവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസമ്പടിപത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി ആചരിയുപജ്ഝായേസു പിതുപേമസ്സ അനുപട്ഠാപനതോ. തേന ച സിക്ഖാഗാരവതാഭാവദീപനേന സങ്ഗഹസ്സ അഭാജനഭാവം, തേന ഥേരാനം തേസു അനുഗ്ഗഹാഭാവം. ന ഹി സീലാദിഗുണേഹി സാസനേ ഥിരഭാവപ്പത്താ അനനുഗ്ഗഹേതബ്ബേ സബ്രഹ്മചാരീ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി, നിരത്ഥകം വാ അനുഗ്ഗഹം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘നവകേ ഭിക്ഖൂ’’തി. ധമ്മകഥാബന്ധന്തി പവേണിആഗതം പകിണ്ണകധമ്മകഥാമഗ്ഗം. സച്ചസത്തപടിസന്ധിപച്ചയാകാരപടിസംയുത്തം സുഞ്ഞതാദീപനം ഗുയ്ഹഗന്ഥം. വുത്തവിപല്ലാസവസേനാതി ‘‘ന രൂപഞ്ഞൂ’’തിആദീസു വുത്തസ്സ പടിസേധസ്സ പടിക്ഖേപവസേന അഗ്ഗഹണവസേന. യോജേത്വാതി ‘‘രൂപഞ്ഞൂ ഹോതീതി ഗണനാതോ വാ വണ്ണതോ വാ രൂപം ജാനാതീ’’തിആദിനാ, ‘‘തസ്സ ഗോഗണോപി ന പരിഹായതി, പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗതോപി ന പരിബാഹിരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച അത്ഥം യോജേത്വാ. വേദിതബ്ബോതി തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മഹാഗോപാലകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. ചൂളഗോപാലകസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൦. ചേലുക്കാഹീതി ചേലമയാഹി ഉക്കാഹി. ഉക്കഭൂതാനി ചേലാനി ഏത്ഥാതി ഉക്കചേലാ, നഗരം. സബ്ബാ ഗങ്ഗാ പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതീതി പകതിചക്ഖുസ്സ പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പന സമന്തചക്ഖുസ്സ വാ യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നസ്സപി ഭഗവതോ പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതേവ. സോത്ഥീതി അനുപദ്ദവോ. വഡ്ഢീതി അപരിഹാനി. ആരോഗ്യന്തി അരോഗതാ ആബാധാഭാവോ.

മഗധോ ജനപദോ നിവാസോ ഏതസ്സാതി മാഗധോ, മാഗധോവ മാഗധികോ. പഞ്ഞായ നാമ ദുട്ഠുഭാവോ നത്ഥി ഏകന്താനവജ്ജതായ, തസ്മാ ദു-സദ്ദോ അഭാവവാചീ ‘‘ദുസ്സീലോ’’തിആദീസു വിയ, ജാതി-സദ്ദോ ച സഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിപ്പഞ്ഞസഭാവോ’’തി. -സദ്ദോ ആരമ്ഭത്ഥോതി ആഹ ‘‘പതാരേസീതി താരേതും ആരഭീ’’തി പരതീരം ഗാവീനം അപ്പത്തത്താ. സുവിദേഹാനന്തി സുന്ദരവിദേഹാനം. വിദേഹരട്ഠം കിര ഭൂമിഭാഗദസ്സനസമ്പത്തിയാ ച വനരാമണേയ്യകാദിനാ ച സുന്ദരം. ആമണ്ഡലികം കരിത്വാതി ആവത്തേ പതിതാ തേമണ്ഡലാകാരേന പരിബ്ഭമിത്വാ. കതിപയാപി ഗാവിയോ അസേസേത്വാ നദീസോതേന വൂള്ഹത്താ വുത്തം ‘‘അവഡ്ഢിം വിനാസം പാപുണിംസൂ’’തി. കതിപയാസുപി ഹി അവസിട്ഠാസു ഗാവീസു അനുക്കമേനപി സിയാ ഗോഗണസ്സ വഡ്ഢീതി. വിസ്സമട്ഠാനന്തി പരിസ്സമവിനോദനട്ഠാനം. തിത്ഥാ ഭട്ഠാതി ഗഹേതും അസമത്ഥതായ തിത്ഥം അപ്പത്താ. അരോഗോ നാമ നാഹോസീതി ലോമമത്തമ്പി അസേസേത്വാ സബ്ബാ ഗാവിയോ നദീസോതേ വിനട്ഠാതി അത്ഥോ.

യേസു ഖന്ധായതനധാതൂസു ഇധ ലോകസമഞ്ഞാ, തേ അജാനന്താ ‘‘അകുസലാ ഇമസ്സ ലോകസ്സാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഇധലോകേ ഖന്ധധാതായതനേസു അകുസലാ അഛേകാ’’തി. അയമേവ നയോ ‘‘അകുസലാ പരസ്സ ലോകസ്സാ’’തി ഏത്ഥാപീതി ആഹ ‘‘പരലോകേപി ഏസേവ നയോ’’തി. മാരോ ഏത്ഥ ധീയതീതി മാരധേയ്യം. മാരോതി ചേത്ഥ കിലേസമാരോ വേദിതബ്ബോ. ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരാ ഹി തസ്സ പവത്തനഭാവേന ഗഹിതാ, മച്ചുമാരോ വിസും ഗഹിതോ ഏവ, കിലേസമാരവസേനേവ ച ദേവപുത്തമാരസ്സ കാമഭവേ ആധിപച്ചന്തി. തേസന്തി യേ ഇധലോകാദീസു അഛേകാ, തേസം. തേ പന ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാ ഛ സത്ഥാരോ ദസ്സിതാ’’തി.

൩൫൧. ബലവഗാവോതി ബലവന്തേ ഗോരൂപേ. തേ പന ദമ്മതം ഉപഗതഗോണാ ചേവ ധേനുയോ ചാതി ആഹ ‘‘ദന്തഗോണേ ചേവ ധേനുയോ ചാ’’തി. അവിജാതഗാവോതി ന വിജാതഗാവിയോ. വച്ഛകേതി ഖുദ്ദകവച്ഛേ. അപ്പത്ഥോ ഹി അയം ക-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘തരുണവച്ഛകേ’’തി. കിസാബലകേതി ദുബ്ബലേ.

൩൫൨. മാരസ്സ തണ്ഹാസോതം ഛേത്വാതി ഖന്ധമാരസമ്ബന്ധീതണ്ഹാസങ്ഖാതം സോതം സമുച്ഛിന്ദിത്വാ. തയോ കോട്ഠാസേ ഖേപേത്വാ ഠിതാതി അനാഗാമിനോ സന്ധായാഹ. സബ്ബവാരേസൂതി സകദാഗാമിസോതാപന്നഅട്ഠമകവാരേസു. തത്ഥ പന യഥാക്കമം ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം കിലേസാനം ദ്വേ കോട്ഠാസേ ഖേപേത്വാ ഠിതാ, ഏകകോട്ഠാസം ഖേപേത്വാ ഠിതാ, പഠമം കോട്ഠാസം ഖേപേന്തോതി വത്തബ്ബം. ധമ്മം അനുസ്സരന്തി, ധമ്മസ്സ വാ അനുസ്സരണസീലാതി ധമ്മാനുസാരിനോ. ധമ്മോതി ചേത്ഥ പഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ. സദ്ധം അനുസ്സരന്തി, സദ്ധായ വാ അനുസ്സരണസീലാതി സദ്ധാനുസാരിനോ.

ജാനതാതി ഏത്ഥ ജാനനകിരിയാവിസയസ്സ അവിസേസിതത്താ അധികാരവസേന അനവസേസഞേയ്യവിസേസാ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേ ജാനന്തേനാ’’തി. അന്തോസാരവിരഹതോ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന ച നളോ വിയാതി നളോ, മാനോതി ആഹ ‘‘വിഗതമാനനളം കത’’ന്തി. ഖേമം പത്ഥേഥാതി ഏത്ഥ ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദവത്താ ‘‘ഖേമ’’ന്തി അരഹത്തം അധിപ്പേതം. പത്ഥനാ ച ഛന്ദപത്ഥനാ, ന തണ്ഹാപത്ഥനാതി ആഹ ‘‘കത്തുകമ്യതാഛന്ദേന അരഹത്തം പത്ഥേഥാ’’തി. പത്തായേവ നാമ തസ്സ പത്തിയാ ന കോചി അന്തരായോ. സോത്ഥിനാ പാരഗമനം ഉദ്ദിസ്സ ദേസനം ആരഭിത്വാ ഖേമപ്പത്തിയാ ദേസനായ പരിയോസാപിതത്താ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി.

ചൂളഗോപാലകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ചൂളസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൩. ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേനാതി ഹംസവട്ടകപടിച്ഛന്നേന, ഹംസമണ്ഡലാകാരേനാതി അത്ഥോ.

വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, മഗ്ഗോ. കിം വദന്തി? ഉത്തരം. വാദാനം സതാനി വാദസതാനി. ‘‘നിഗണ്ഠോ പഞ്ചവാദസതാനി, നിഗണ്ഠീ പഞ്ചവാദസതാനീ’’തി ഏവം നിഗണ്ഠോ ച നിഗണ്ഠീ ച പഞ്ച പഞ്ച വാദസതാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിചരന്താ. കിരിയതോ തേ പുച്ഛിംസു, ലിങ്ഗതോ പന നിഗണ്ഠഭാവോ ഞാതോ. തേനാഹ ‘‘അഹം വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി.

ജഗ്ഗന്തോ സമ്മജ്ജനാദിവസേന. ദിവാതരന്തി അതിദിവം. ‘‘കസ്സ പുച്ഛാ, കസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഹോതൂ’’തി പരിബ്ബാജികാഹി വുത്തേ ഥേരോ ആഹ ‘‘പുച്ഛാ നാമ അമ്ഹാകം പത്താ’’തി. പുച്ഛാ വാദാനം പുബ്ബപക്ഖോ, യസ്മാ തുമ്ഹേ വാദപസുതാ വാദാഭിരതാ ധജം പഗ്ഗയ്ഹ വിചരഥ, തസ്മാ വാദാനം പുബ്ബപക്ഖോ അമ്ഹാകം പത്തോ, ഏവം സന്തേപി തുമ്ഹാകം മാതുഗാമഭാവതോ പുബ്ബപക്ഖം ദേമാതി ആഹ ‘‘തുമ്ഹേ പന മാതുഗാമാ നാമ പഠമം പുച്ഛഥാ’’തി. താ പരിബ്ബാജികാ ഏകേകാ അഡ്ഢതേയ്യസതവാദമഗ്ഗം പുച്ഛന്തിയോ വാദസഹസ്സം പുച്ഛിംസു. യഥാ നിസിതസ്സ ഖഗ്ഗസ്സ കുമുദനാളച്ഛേദനേ കിമത്ഥി ഭാരിയം, ഏവം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസ്സ സാവകേസു പഞ്ഞവന്താനം അഗ്ഗഭാവേ ഠിതസ്സ ധമ്മസേനാപതിനോ പുഥുജ്ജനപരികപ്പിതപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ കിമത്ഥി ഭാരിയം. തേനാഹ ‘‘ഥേരോ ഖഗ്ഗേനാ’’തിആദി. തത്ഥ നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാതി യഥാ താ പുന തത്ഥ ജടം ഗണ്ഠിം കാതും ന വിസഹന്തി, തഥാ വിജടേത്വാ കഥേസി. അയം ഥേരോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ സഹസ്സവട്ടികം ദീപേന്തോ വിയ അഞ്ഞേസം അവിസയേ അന്ധകാരഭൂതേ പഞ്ഹേ പുച്ഛിതമത്തേയേവ വിസ്സജ്ജേസീതി ഥേരസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ദിസ്വാ സയഞ്ച അന്തിമഭവികതായ കോഹഞ്ഞേ ഠാതും അസക്കോന്തിയോ ‘‘ഏത്തകമേവ, ഭന്തേ, മയം ജാനാമാ’’തി ആഹംസു. ഥേരസ്സ വിസയന്തി ഥേരസ്സ പഞ്ഞാവിസയം.

നേവ അന്തം ന കോടിം അദ്ദസംസൂതി ഏകന്തി വത്തബ്ബസ്സ ബഹുഭാവതോ തസ്സാ പുച്ഛായ അത്ഥോ ഏവമന്തോ ഏവമവസാനകോടീതി ന പസ്സിംസു ന ജാനിംസു. ഥേരോ താസം അജ്ഝാസയം ഓലോകേന്തോ പബ്ബജ്ജാരുചിം ദിസ്വാ ആഹ ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ഉത്തരിതരപഞ്ഞോതി വാദമഗ്ഗപരിചയേന മേധാവിതായ ച യാദിസാ താസം പഞ്ഞാ, തതോ ഉത്തരിതരപഞ്ഞോ.

കഥാമഗ്ഗോതി വാദമഗ്ഗോ. തസ്മാ തേഹി തേഹി പരപ്പവാദാദീഹി ഭസ്സം വാദമഗ്ഗം പകാരേഹി വദേതീതി ഭസ്സപ്പവാദകോ. പണ്ഡിതവാദോതി അഹം പണ്ഡിതോ നിപുണോ ബഹുസ്സുതോതി ഏവംവാദീ. യം യം നക്ഖത്താചാരേന ആദിസതീതി നക്ഖത്തഗതിയാ കാലഞാണേന ‘‘അസുകദിവസേ ചന്ദഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, സൂരിയഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ യം യം ആദേസം ഭണതി. സാധുലദ്ധികോ ഞാണസമ്പത്തിയാ സുന്ദരോ. ആരോപിതോതി പടിഞ്ഞാഹേതുനിദസ്സനാദിദോസം ഉപരി ആരോപിതോ വാദോ സ്വാരോപിതോ. ദോസപദം ആരോപേന്തേന വാദിനാ പരവാദിമ്ഹി അഭിഭുയ്യ തസ്സ ധാതുക്ഖോഭോപി സിയാ, ചിത്തവിക്ഖേപേന യേന ദോസോ തേന സങ്കപ്പിതോ സമ്പവേധിതോതി. ഥൂണന്തി സരീരം ഖോഭിതന്തി കത്വാ. ഥൂണന്തി ഹി ലോഹിതപിത്തസേമ്ഹാനം അധിവചനം സബ്ബങ്ഗസരീരധാരണതോ. അപിച ഥൂണപദോ നാമ അത്ഥി കഥാമഗ്ഗോ വാദമഗ്ഗം ഗണ്ഹന്താനം. സച്ചകോ പന കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ അത്തനോ വാദപ്പഭേദവസേന പരേ വിമ്ഹാപേന്തോ ‘‘ഥൂണം ചേപാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. സാവകാനം വിനയം നാമ സിക്ഖാപദം, തഞ്ച ധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ഏസാ ഏവ ചസ്സ അനുസാസനീതി വിനയനാദിമുഖേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മതം സാസനം പുച്ഛന്തോ സച്ചകോ ‘‘കഥം പന, ഭോ, അസ്സജീ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘ലക്ഖണത്തയകഥാ നാമ അനഞ്ഞസാധാരണാ ബുദ്ധാവേണികാ ധമ്മദേസനാ, തത്ര ച മയാ അനിച്ചകഥായ സമുട്ഠാപിതായ തം അസഹന്തോ സച്ചകോ തുച്ഛമാനേന പടപടായന്തോ കുരുമാനോ ലിച്ഛവീ ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ആഗമിസ്സതി, അഥസ്സ ഭഗവാ വാദം മദ്ദിത്വാ അനിച്ചന്തി പതിട്ഠപേന്തോ ധമ്മം കഥേസ്സതി, തദാ ഭവിസ്സതി വിജഹിതവാദോ സമ്മാപടിപത്തിയാ പതിട്ഠിതോ’’തി ചിന്തേത്വാ അനിച്ചാനത്തലക്ഖണപടിസംയുത്തം ഭഗവതോ അനുസാസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം, ഭോ, അഗ്ഗിവേസ്സനാ’’തിആദിമാഹ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ദുക്ഖലക്ഖണം അഗ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ഥേരോ പനാ’’തിആദി. ‘‘ഉപാരമ്ഭസ്സ ഓകാസോ ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വിവരിതും ‘‘മഗ്ഗഫലാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിയായേനാതി സങ്ഖാരദുക്ഖതാപരിയായേന. അയന്തി സച്ചകോ. നയിദം തുമ്ഹാകം സാസനം നാമാതി യത്ഥ തുമ്ഹേ അവട്ഠിതാ, ഇദം തുമ്ഹാകം സബ്ബഞ്ഞുസാസനം നാമ ന ഹോതി ദുക്ഖതോ അനിസ്സരണത്താ, അഥ ഖോ മഹാആഘാതനം നാമേതം, മഹാദുക്ഖനിദ്ദിട്ഠത്താ പന നിരയുസ്സദോ നാമ ഉസ്സദനിരയോ നാമ, തസ്മാ നത്തി നാമ തുമ്ഹാകം സുഖാസാ. ഉട്ഠായുട്ഠായാതി ഉസ്സുക്കം കത്വാ, ദുക്ഖമേവ ജീരാപേന്താ സബ്ബസോ ദുക്ഖമേവ അനുഭവന്താ, ആഹിണ്ഡഥ വിചരഥാതി. സബ്ബമിദം തസ്സ മിച്ഛാപരികപ്പിതമേവ. കസ്മാ? ദുക്ഖസച്ചൂപസഞ്ഹിതായേവ ഹേത്ഥ നിപ്പരിയായകഥാ നാമ. തസ്സ ഹി പരിഞ്ഞത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. മഗ്ഗഫലാനി സങ്ഖാരഭാവേന ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി പരിയായതോ ദുക്ഖം, ന നിപ്പരിയായതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. സോതും അയുത്തം മിച്ഛാവാദത്താതി അധിപ്പായോ.

൩൫൪. സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തി സന്ധാഗാരം, രാജകുലാനം സന്ഥാപനഅഗാരന്തിപി സന്ധാഗാരം, തസ്മിം സന്ഥാഗാരേതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം കാലേ താദിസേ കാലേ രാജകിച്ചാനം സന്ഥാനമേത്ഥ വിചാരേന്തീതി സന്ധാഗാരം, തസ്മിം സന്ഥാഗാരേതിപി അത്ഥോ. പതിട്ഠിതന്തി ‘‘അനിച്ചം അനത്താ’’തി ച പടിഞ്ഞാതം. ഇദാനേവ പിട്ഠിം പരിവത്തേന്തോതി ഭഗവതോ നലാടം അനോലോകേത്വാ വിമുഖഭാവം ആപജ്ജന്തോ. സുരാഘരേതി സുരാസമ്പാദകഗേഹേ. പിട്ഠകിലഞ്ജന്തി പിട്ഠഠപനകിളഞ്ജം. വാലന്തി ചങ്ഗവാരം. സാണസാടകകരണത്ഥന്തി സാണസാടകം കരോന്തി ഏതേനാതി സാണസാടകകരണം, സുത്തം, തദത്ഥം. സാണവാകാ ഏതേസു സന്തീതി സാണവാകാ, സാണദണ്ഡാ. തേ ഗഹേത്വാ സാണാനം ധോവനസദിസം കീളിതജാതം യഥാ ‘‘ഉദ്ദാലപുപ്ഫഭഞ്ജികാ, സാണഭഞ്ജികാ’’തി ച. കിം സോ ഭവമാനോതി കീദിസോ ഹുത്വാ സോ ഭവമാനോ, കിം ഹോന്തോ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വാദാരോപനം നാമ തതോ ഉത്തരിതരസൂരഗുണോ ഏവ യക്ഖാദിഭാവേന സോ ഭവമാനോ അഭിസമ്ഭുണേയ്യ. അയം പന അപ്പാനുഭാവതായ പിസാചരൂപോ കിം ഏത്തകം കാലം നിദ്ദായന്തോ അജ്ജ പബുജ്ഝിത്വാ ഏവം വദതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കിം യക്ഖോ’’തിആദി.

൩൫൫. മഹാമജ്ഝന്ഹികസമയേതി മഹതി മജ്ഝന്ഹികകാലേ, ഗഗനമജ്ഝേ സൂരിയഗതവേലായ. ദിവാപധാനികാ പധാനാനുയുഞ്ജകാ. വത്തം ദസ്സേത്വാതി പച്ഛാഭത്തം ദിവാവിഹാരൂപഗമനതോ പുബ്ബേ കാതബ്ബവത്തം ദസ്സേത്വാ പടിപജ്ജിത്വാ. ഭഗവന്തം ദസ്സേന്തോതി ഭഗവതി ഗാരവബഹുമാനം വിഭാവേന്തോ ഉഭോ ഹത്ഥേ കമലമകുലാകാരേ കത്വാ ഉക്ഖിപ്പ ഭഗവന്തം ദസ്സേന്തോ.

തം സന്ധായാതി തം അപരിച്ഛിന്നഗണനം സന്ധായ ഏവം ‘‘മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായാ’’തി വുത്തം. കിം സീസേന ഭൂമിം പഹരന്തേനേവ വന്ദനാ കതാ ഹോതി? കേരാടികാതി സഠാ. മോചേന്താതി ഭിക്ഖാദാനതോ മോചേന്താ. അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡോ വിയാതി ഹേട്ഠാഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡോ വിയ. യത്ഥ കത്ഥചീതി അത്തനോ അനുരൂപം വചനം അസല്ലപേന്തോ യത്ഥ കത്ഥചി.

൩൫൬. ദിസ്സതി ‘‘ഇദം ഇമസ്സ ഫല’’ന്തി അപദിസ്സതി ഏതേനാതി ദേസോ, കാരണം, തദേവ തസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഓകാസോതി ആഹ ‘‘കഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കഞ്ചി ഓകാസം കിഞ്ചി കാരണ’’ന്തി. ഓകാസോ ഠാനന്തി ച കാരണം വുച്ചതി ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; മ. നി. ൩.൧൨൮-൧൩൧; അ. നി. ൧.൨൬൮-൨൯൫; വിഭ. ൮൦൯). യദാകങ്ഖസീതി ന വദന്തി അനവസേസധമ്മവിസയത്താ പടിഞ്ഞായ. തുമ്ഹന്തി തുമ്ഹാകം. യക്ഖ…പേ… പരിബ്ബാജകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘പുച്ഛാവുസോ, യദാകങ്ഖസീ’’തിആദീനി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ആളവകസുത്ത) പുച്ഛാവചനാനി യഥാക്കമം യോജേതബ്ബാനി.

ഞത്വാ സയം ലോകമിമം പരഞ്ചാതി ഇദം മഹാസത്തോ നിരയം സഗ്ഗഞ്ച തേസം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേത്വാ ആഹ.

തഗ്ഘ തേ അഹമക്ഖിസ്സം, യഥാപി കുസലോ തഥാതി യഥാ പകാരേന സുകുസലോ സബ്ബഞ്ഞൂ ജാനാതി കഥേതി, തഥാ അഹം കഥേസ്സാമി. തസ്സ പന കാരണം അകാരണഞ്ച അവിജാനന്തോ രാജാനം കരോതു വാ മാ വാ, അഹം പന തേ അക്ഖിസ്സാമീതി ആഹ ‘‘രാജാ ച ഖോ…പേ… ന വാ’’തി.

കഥിതനിയാമേനേവ കഥേന്തോതി തേപരിവട്ടകഥായ ദുക്ഖലക്ഖണമ്പേസ കഥേസ്സതി, ഇധ പന അഞ്ഞഥാ സാവകേന അസ്സജിനാ കഥിതം, അഞ്ഞഥാ സമണേന ഗോതമേനാതി വചനോകാസപരിഹരണത്ഥം ദുക്ഖലക്ഖണം അനാമസിത്വാ ഥേരേന കഥിതനിയാമേനേവ അനിച്ചാനത്തലക്ഖണമേവ കഥേന്തേന ഭഗവതാ – ‘‘രൂപം അനത്താ യാവ വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’തി വുത്തേ സച്ചകോ തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ഉപമായ അത്ഥഞാപനേ ഉപമാപമാണം യഥാ ‘‘ഗോ വിയ ഗവയോ’’തി അത്താനം ഉപമേയ്യം കത്വാ ഉപമാപമാണേന പതിട്ഠാപേതുകാമോ ആഹ ‘‘ഉപമാ മം, ഭോ ഗോതമ, പടിഭാതീ’’തി, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തീതി അധിപ്പായോ. ഭഗവാ ഉപമാസതേന, അഞ്ഞേന വാപി പമാണേന തവ അത്താ പതിട്ഠാപേതും ന ലബ്ഭാ അത്തനോ വിയ പമാണസ്സപി അനുപലബ്ഭനതോതി ആഹ ‘‘പടിഭാതു തം അഗ്ഗിവേസ്സനാ’’തി. യഥാ ഹി അത്താ നാമ കോചി പരമത്ഥതോ ന ഉപലബ്ഭതി ഏകംസേന അനുപലദ്ധിതോ, ഏവസ്സ ഞാപകപുഗ്ഗലം പമാണമ്പി ന ഉപലബ്ഭതി. തേനാഹ ‘‘ആഹര തം ഉപമം വിസ്സത്ഥോ’’തി, ന തേന തവ അത്തവാദോ പതിട്ഠം ലഭതീതി അധിപ്പായോ.

യം ദിട്ഠം കായികം വാ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞം പുരിസപുഗ്ഗലേ ഉപലബ്ഭതി, തേന വിഞ്ഞായതി രൂപത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ, തഥാ യം ദിട്ഠം സുഖദുക്ഖപടിസംവേദനം പുരിസപുഗ്ഗലേ ഉപലബ്ഭതി, യം ദിട്ഠം നീലാദിസഞ്ജാനനം, യം ദിട്ഠം രജ്ജനദുസ്സനാദി, യം ദിട്ഠം ആരമ്മണപടിവിജാനനം പുരിസപുഗ്ഗലേ ഉപലബ്ഭതി, തേന വിഞ്ഞായതി വിഞ്ഞാണത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോതി. ഏവം രൂപാദിലക്ഖണോ അത്താ തത്ഥ തത്ഥ കായേ കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതി, ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കമ്മഫലസമ്ബന്ധോ ന യുജ്ജേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ കിം ദീപേതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേതി സത്താ. പതിട്ഠായാതി നിസ്സായ. ‘‘രൂപത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തിആദിനാ രൂപാദിധമ്മേ ‘‘അത്താ’’തി വത്വാ പുന ‘‘രൂപേ പതിട്ഠായാ’’തിആദിം വദന്തോ അയം നിഗണ്ഠോ അത്തനോ വാദം ഭിന്ദതി പതിട്ഠാനസ്സ, പതിട്ഠായകസ്സ ച അഭേദദീപനതോ. രൂപാദയോ വേദനാദിസഭാവാ അത്താ തന്നിസ്സയേന പുഞ്ഞാദികിരിയാസമുപലദ്ധിതോ ഇധ യം നിസ്സായ പുഞ്ഞാദികിരിയാ സമുപലബ്ഭതി, തേ രൂപാദയോ സത്തസഞ്ഞിതാ അത്തസഭാവാ ദിട്ഠാ യഥാ തം ദേവതാദീസു, യേ പന സത്തസഞ്ഞിതാ തതോ അഞ്ഞേ അസത്തസഭാവാ ദിട്ഠാ യഥാ തം കട്ഠകലിങ്ഗരാദീസൂതി ഏവം സാധേതബ്ബം അത്ഥം സഹേതും കത്വാ ദസ്സേന്തോ നിഗണ്ഠോ നിദസ്സനം ആനേസീതി ആഹ ‘‘അതിവിയ സകാരണം കത്വാ ഉപമം ആഹരീ’’തി. തസ്സ പന ‘‘ബലകരണീയാ’’തി വുത്തപുരിസപ്പയോഗാ വിയ ബീജഗാമഭൂതഗാമാപി സജീവാ ഏവാതി ലദ്ധീതി തേ സദിസൂദാഹരണഭാവേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. സചേ പന യേ ജീവസ്സ ആധാരണഭാവേന സഹിതേന പവത്തേതബ്ബഭാവേന സല്ലക്ഖേതബ്ബാ, തേ സജീവാതി ഇച്ഛിതാ, ന കേവലേന പവത്തേതബ്ബഭാവേന. ഏവം സതി ‘‘ബലകരണീയാ കമ്മന്താ’’തി വദന്തേന വിസദിസൂദാഹരണഭാവേന ഉപനീതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി അത്തവാദഭഞ്ജനസ്സ അനത്തതാപതിട്ഠാപനസ്സ ച സുഗതാവേണികത്താ. യം പനേതരഹി സാസനികാ യഥാസത്തി തദുഭയം കരോന്തി, തം ബുദ്ധേഹി ദിന്നനയേ ഠത്വാ തേസം ദേസനാനുസാരതോ. നിവത്തേത്വാതി നീഹരിത്വാ, വിസും കത്വാതി അത്ഥോ. സകലം വേസാലിന്തി സബ്ബവേസാലിവാസിനം ജനം നിസ്സയൂപചാരേന നിസ്സിതം വദതി യഥാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തി. സംവട്ടിത്വാതി സമ്പിണ്ഡിത്വാ, ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൫൭. പതിട്ഠപേത്വാതി യഥാ തം വാദം ന അവജാനാതി, ഏവം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാതി അത്ഥോ. ഘാതി-സദ്ദോ ഹിംസനത്ഥോ, തതോ ച സദ്ദവിദൂ അരഹത്ഥം തായ-സദ്ദം ഉപ്പാദേത്വാ ഘാതേതായന്തി രൂപസിദ്ധിം ഇച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘ഘാതാരഹ’’ന്തി. ജാപേതായന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വത്തിതുഞ്ച മരഹതീതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. വിസേസേത്വാ ദീപേതീതി ‘‘വത്തതി’’ഇച്ചേവ അവത്വാ ‘‘വത്തിതുഞ്ച മരഹതീ’’തി ദുതിയേന പദേന ഭഗവതാ വുത്തം വിസേസേത്വാ ദീപേതി.

പാസാദികം അഭിരൂപന്തി അഭിമതരൂപസമ്പന്നം സബ്ബാവയവം. തതോ ഏവ സുസജ്ജിതം സബ്ബകാലം സുട്ഠു സജ്ജിതാകാരമേവ. ഏവംവിധന്തി യാദിസം സന്ധായ വുത്തം, തം ദസ്സേതി ‘‘ദുബ്ബണ്ണ’’ന്തിആദിനാ. ഇമസ്മിം ഠാനേതി ‘‘വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ’’തി ഏതസ്മിം കാരണഗ്ഗഹണേ. കാരണഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ഗഹിതം ‘‘വത്തതി…പേ… മാ അഹോസീ’’തി. തേനേതം ദസ്സേതി രൂപം അനത്താ അവസവത്തനതോ, യഞ്ഹി വസേ ന വത്തതി, തം അനത്തകമേവ ദിട്ഠം യഥാ തം സമ്പത്തി. വാദന്തി ദോസം നിഗ്ഗഹം ആരോപേസ്സതി. സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതീതി സഹധമ്മികസാകച്ഛാഹി തഥാഗതേ, പുച്ഛന്തേ അബ്യാകരണേന വിഹേസായ കയിരമാനത്താ തതിയേ വാരേ ധമ്മതാവസേന വിഹേസകസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതി യഥാ തം സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞായ ഭഗവതോ സമ്മുഖഭാവൂപഗമനേ. വജിരപാണി പന കസ്മാ ഠിതോ ഹോതീതി? ഭഗവാ വിയ അനുകമ്പമാനോ മഹന്തം ഭയാനകം രൂപം മാപേത്വാ താസേത്വാ ഇമം ദിട്ഠിം വിസ്സജ്ജാപേമീതി തസ്സ പുരതോ ആകാസേ വജിരം ആഹരന്തോ തിട്ഠതി, ന മുദ്ധം ഫാലേതുകാമോ. ന ഹി ഭഗവതോ പുരതോ കസ്സചി അനത്ഥോ നാമ ഹോതി. യസ്മാ പന ഭഗവാ ഏകംസതോ സഹധമ്മികമേവ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘പുച്ഛിതേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ആദിത്തന്തി ദിപ്പമാനം. അക്ഖിനാസാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഏളകസീസസദിസകേസമസ്സുആദീനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ദിട്ഠിവിസ്സജ്ജാപനത്ഥ’’ന്തി വത്വാ നയിദം യദിച്ഛാവസേന ആഗമനം, അഥ ഖോ ആദിതോ മഹാബ്രഹ്മാനം പുരതോ കത്വാ അത്തനാ കതപടിഞ്ഞാവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ന്തി വജിരപാണിം. തം സച്ചകസ്സ പടിഞ്ഞായ പരിവത്തനകാരണം. അഞ്ഞേപി നു ഖോതിആദി സച്ചകസ്സ വീമംസകഭാവദസ്സനം. അവീമംസകേന ഹി തം ദിസ്വാ മഹായക്ഖോതി വദേയ്യ, തേനസ്സ അസാരുപ്പം സിയാ, അയം പന അഞ്ഞേസം അഭീതഭാവം ഉപധാരേത്വാ ‘‘അദ്ധാമേ യക്ഖം ന പസ്സന്തി, തസ്മാ മയ്ഹമേവ ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി തീരേത്വാ യുത്തപ്പത്തവസേന പടിപജ്ജി.

൩൫൮. ഉപധാരേത്വാതി ബ്യാകാതബ്ബമത്ഥം സല്ലക്ഖേത്വാ. ഏസേവ നയോതി സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേസുപി സഞ്ഞായ വിയ നയോതി അത്ഥോ. വുത്തവിപരിയായേനാതി ‘‘അകുസലാ ദുക്ഖാ വേദനാ മാ അഹോസി, അകുസലാ ദോമനസ്സസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ മാ അഹോസീ’’തിആദിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സപ്പദട്ഠവിസന്തി സബ്ബസത്താനം സപ്പദട്ഠട്ഠാനേ സരീരപദേസേ പതിതം വിസം. അല്ലീനോതി സംസിലിട്ഠോ. ഉപഗതോതി ന അപഗതോ. അജ്ഝോസിതോതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഠിതോ. പരിതോ ജാനേയ്യാതി സമന്തതോ സബ്ബസോ കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ ജാനേയ്യ. പരിക്ഖേപേത്വാതി ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനവസേന സബ്ബസോ ഖേപേത്വാ. തഥാഭൂതോ ചസ്സ ഖയവയം ഉപനേതി നാമാതി ആഹ ‘‘ഖയം വയം അനുപ്പാദം ഉപനേത്വാ’’തി.

൩൫൯. അത്തനോ വാദസ്സ അസാരഭാവതോ, യഥാപരികപ്പിതസ്സ വാ സാരസ്സ അഭാവതോ അന്തോസാരവിരഹിതോ രിത്തോ. വിപ്പകാരന്തി ദിട്ഠിയാ സീലാചാരസ്സ ച വസേന വിരൂപതം സാപരാധതം സാവജ്ജതം തേസം ഉപരി ആരോപേത്വാ. സിന്നപത്തോതി തനുകപത്തോ. വിഫാരിതന്തി വിഫാളിതം.

അസാരകരുക്ഖപരിചിതോതി പലാസാദിഅസാരരുക്ഖകോട്ടനേ കതപരിചയോ. ഥദ്ധഭാവന്തി വിപക്കഭാവം, തിക്ഖഭാവന്തി അത്ഥോ. നത്ഥീതി സദാ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. പരിസതീതി ചതുപരിസമജ്ഝേ. തഥാ ഹി ‘‘ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചിത്വാ പടിച്ഛന്നസരീരാ’’തി വുത്തം. യന്താരുള്ഹസ്സ വിയാതി ബ്യാകരണത്ഥം വായമയന്തം ആരുള്ഹസ്സ വിയ.

൩൬൦. ദിട്ഠിവിസൂകാനീതി ദിട്ഠികിഞ്ചകാനി. ദിട്ഠിസഞ്ചരിതാനീതി ദിട്ഠിതാളനാനി. ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതാനീതി ദിട്ഠിഇഞ്ജിതാനി. തേസം അധിപ്പായം ഞത്വാതി തേസം ലിച്ഛവികുമാരാനം ഇഞ്ജിതേനേവ അജ്ഝാസയം ജാനിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഇമേ’’തിആദി.

൩൬൧. യസ്മിം അധിഗതേ പുഗ്ഗലോ സത്ഥുസാസനേ വിസാരദോ ഹോതി പരേഹി അസംഹാരിയോ, തം ഞാണം വിസാരദസ്സ ഭാവോതി കത്വാ വേസാരജ്ജന്തി ആഹ ‘‘വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി ഞാണപ്പത്തോ’’തി. തതോ ഏവമസ്സ ന പരോ പച്ചേതബ്ബോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയോ. ന പരോ പത്തിയോ സദ്ദഹാതബ്ബോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അപരപ്പത്തിയോ. കാമം സച്ചകോ സേക്ഖഭൂമി അസേക്ഖഭൂമീതി ഇദം സാസനവോഹാരം ന ജാനാതി. പസ്സതീതി പന ദസ്സനകിരിയായ വിപ്പകതഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ന ഏത്താവതാ ഭിക്ഖുകിച്ചം പരിയോസിത’’ന്തി അഞ്ഞാസി, തസ്മാ പുന ‘‘കിത്താവതാ പനാ’’തി പുച്ഛം ആരഭി. തേന വുത്തം ‘‘പസ്സതീതി വുത്തത്താ’’തിആദി.

യഥാഭൂതം പസ്സതീതി ദസ്സനം, വിസിട്ഠട്ഠേന അനുത്തരിയം, ദസ്സനമേവ അനുത്തരിയന്തി ദസ്സനാനുത്തരിയം, ദസ്സനേസു വാ അനുത്തരിയം ദസ്സനാനുത്തരിയം. ലോകിയപഞ്ഞാതി ചേത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സാ ഹി സബ്ബലോകിയപഞ്ഞാഹി വിസിട്ഠട്ഠേന ‘‘അനുത്തരാ’’തി വുത്താ. ലോകിയപടിപദാനുത്തരിയേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദാനി നിപ്പരിയായതോവ തിവിധമ്പി അനുത്തരിയം ദസ്സേതും ‘‘സുദ്ധലോകുത്തരമേവാ’’തിആദി വുത്തം. സതിപി സബ്ബേസമ്പി ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുത്തരഭാവേ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ തതോ ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവതോ ദസ്സനാനുത്തരിയം. തേനാഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീ’’തി. സേസാനി മഗ്ഗങ്ഗാനീതി സേസാനി അരഹത്തമഗ്ഗങ്ഗാനി. താനി ഹി മത്ഥകപ്പത്താനി നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാതി. അഗ്ഗഫലവിമുത്തീതി അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഫലവിമുത്തി അരഹത്തഫലം. ഖീണാസവസ്സാതി സബ്ബസോ ഖീയമാനാസവസ്സ. നിബ്ബാനദസ്സനന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സച്ഛികിരിയാഭിസമയമാഹ. തത്ഥ മഗ്ഗങ്ഗാനീതി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി. ചതുസച്ചന്തോഗധത്താ സബ്ബസ്സ ഞേയ്യധമ്മസ്സ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധോ’’തി വുത്തം. സച്ചാനുഗതസമ്മോഹവിദ്ധംസനേനേവ ഹി ഭഗവതോ സബ്ബസോ ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനം. നിബ്ബിസേവനോതി നിരുദ്ധകിലേസവിസേവനോ.

൩൬൨. ധംസീതി അനുദ്ധംസനസീലാ. അനുപഹതന്തി അവിക്ഖിത്തം. സകലന്തി അനൂനം. കായങ്ഗന്തി കായമേവ അങ്ഗന്തി വദന്തി, കായസങ്ഖാതം അങ്ഗം സീസാദിഅവയവന്തി അത്ഥോ. തഥാ ‘‘ഹോതു, സാധൂ’’തി ഏവമിദം വാചായ അവയവോ വാചങ്ഗന്തി.

൩൬൩. ആഹരന്തീതി അഭിഹരന്തി. പുഞ്ഞന്തി പുഞ്ഞഫലസങ്ഖാതോ ആനുഭാവോ. പുഞ്ഞഫലമ്പി ഹി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി – ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦). തേനാഹ ‘‘ആയതിം വിപാകക്ഖന്ധാ’’തി. പുഞ്ഞമഹീതി മഹതി പുഞ്ഞഫലവിഭൂതി സേതച്ഛത്തമകുടചാമരാദി. തേന വുത്തം ‘‘വിപാകക്ഖന്ധാനംയേവ പരിവാരോ’’തി. ലിച്ഛവീഹി പേസിതേന ഖാദനീയഭോജനീയേന സമണോ ഗോതമോ സസാവകസങ്ഘോ മയാ പരിവിസിതോ, തസ്മാ ലിച്ഛവീനമേവ തം പുഞ്ഞം ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘തം ദായകാനം സുഖായ ഹോതൂ’’തി. യസ്മാ പന ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സച്ചകേന ദാനം ദിന്നം, ന ലിച്ഛവീഹി, തസ്മാ ഭഗവാ സച്ചകസ്സ സതിം പരിവത്തേന്തോ ‘‘യം ഖോ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘ഇതി ഭഗവാ’’തിആദി. നിഗണ്ഠസ്സ മതേന വിനായേവാതി സച്ചകസ്സ ചിത്തേന വിനാ ഏവ തസ്സ ദക്ഖിണം ഖേത്തഗതം കത്വാ ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ദിന്നം ദക്ഖിണം…പേ… നിയ്യാതേസീ’’തി.

ചൂളസച്ചകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതീതി ഇമിനാ തദാ ഭഗവതോ വേസാലിയം നിവാസപരിച്ഛിന്നോ പുബ്ബണ്ഹാദിഭേദോ സബ്ബോ സമയോ സാധാരണതോ ഗഹിതോ, തഥാ തേന ഖോ പന സമയേനാതി ച ഇമിനാ. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പന ഇമിനാ തബ്ബിസേസോ, യോ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ പച്ചവേക്ഖണകാലോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘തീഹി പദേഹി ഏകോവ സമയോ വുത്തോ’’തി വുത്തം വിസേസസ്സ സാമഞ്ഞന്തോഗധത്താ. മുഖധോവനസ്സ പുബ്ബകാലകിരിയാഭാവസാമഞ്ഞതോ വുത്തം ‘‘മുഖം ധോവിത്വാ’’തി. മുഖം ധോവിത്വാ ഏവ ഹി വാസധുരോ ചേ, വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാചിണ്ണം ഭാവനാനുയോഗം, ഗന്ഥധുരോ ചേ, ഗന്ഥപരിചയേ കതിപയേ നിസജ്ജവാരേ അനുയുഞ്ജിത്വാ പത്തചീവരം ആദായ വിതക്കമാളം ഉപഗച്ഛതി.

കാരണം യുത്തം, അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേ യഥാചിന്തിതം പഞ്ഹം അപുച്ഛിത്വാ അഞ്ഞം പുച്ഛന്തോ മഗ്ഗം ഠപേത്വാ ഉമ്മഗ്ഗതോ പരിവത്തേന്തോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പസ്സേന താവ പരിഹരന്തോ’’തി.

൩൬൫. ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ നാമ-സദ്ദോ വിമ്ഹയത്ഥോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘വിമ്ഹയത്ഥവസേനാ’’തിആദി. ‘‘അന്ധോ നാമ പബ്ബതം അഭിരുഹിസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ വിമ്ഹയവാചീസദ്ദയോഗേന ഹി ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി അനാഗതവചനം. കായന്വയന്തി കായാനുഗതം. ‘‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൯; മ. നി. ൧.൧൧൨; മ. നി. ൩.൧൫൪) കായസ്സ അസുഭാനിച്ചാദിതായ അനുപസ്സനാ കായഭാവനാതി ആഹ ‘‘കായഭാവനാതി പന വിപസ്സനാ വുച്ചതീ’’തി. അനാഗതരൂപന്തി അഭീതേ അത്ഥേ അനാഗതസദ്ദാരോപനം അനാഗതപ്പയോഗോ ന സമേതി. അത്ഥോപീതി ‘‘ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തഅത്ഥോപി ന സമേതി. അയന്തി അത്തകിലമഥാനുയോഗോ. തേസന്തി നിഗണ്ഠാനം.

൩൬൬. അത്തനോ അധിപ്പേതകായഭാവനം വിത്ഥാരേന്തോ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ യേ തം അനുയുത്താ, തേ നാമഗോത്തതോ വിഭാവേന്തോ ‘‘നന്ദോ വച്ഛോ’’തിആദിമാഹ. കിലിട്ഠതപാനന്തി കായസ്സ കിലേസനതപാനം പുഗ്ഗലാനം. ജാതമേദന്തി മേദഭാവാപത്തിവസേന ഉപ്പന്നമേദം. പുരിമം പഹായാതി കാലപരിച്ഛേദേന അനാഹാരഅപ്പാഹാരതാദിവസേന കായസ്സ അപചിനനം ഖേദനം പരിച്ചജിത്വാ. കായഭാവനാ പന ന പഞ്ഞായതീതി നിയമം പരമത്ഥതോ കായഭാവനാപി തവ ഞാണേന ന ഞായതി, സേസതോപി ന ദിസ്സതി.

൩൬൭. ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘കായഭാവനമ്പി ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന അഞ്ഞാസി, കുതോ പന ത്വം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസീ’’തി ഇമസ്മിം ഠാനേ. തഥാ ‘‘യോ ത്വം ഏവം ഓളാരികം ദുബ്ബലം കായഭാവനം ന ജാനാസി, സോ ത്വം കുതോ സന്തസുഖുമം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസീ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥവണ്ണനാഠാനേ. അബുദ്ധവചനം നാമേതം പദന്തി കായഭാവനാസഞ്ഞിതവിപസ്സനാതോ ചിത്തഭാവനാ സന്താ, വിപസ്സനാ പന പാദകജ്ഝാനതോ ഓളാരികാ ചേവ ദുബ്ബലാ ചാതി അയഞ്ച ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ. ‘‘അബുദ്ധവചനം നാമേതം വചനം സിയാ’’തി വത്വാ ഥേരോ പക്കമിതും ആരഭതി. അഥ നം മഹാസീവത്ഥേരോ ‘‘വിപസ്സനാ നാമേസാ ന ആദിതോ സുബ്രൂഹിതാ ബലവതീ തിക്ഖാ വിസദാ ഹോതി, തസ്മാ തരുണവസേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ’’തി സുത്തപദം (സം. നി. ൨.൬൨) ആഹരി. തത്ഥ ആദാനന്തി പടിസന്ധി. നിക്ഖേപനന്തി ചുതി. ഓളാരികന്തി അരൂപധമ്മേഹി ദുട്ഠുല്ലഭാവത്താ ഓളാരികം. കായന്തി ചതുസന്തതിരൂപസമൂഹഭൂതം കായം. ഓളാരികന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, ഓളാരികാകാരേനാതി അത്ഥോ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ആദാനമ്പി നിക്ഖേപനമ്പീ’’തി.

൩൬൮. സുഖസാരാഗേന സമന്നാഗതോതി സുഖവേദനായ ബലവതരരാഗേന സമങ്ഗീഭൂതോ. പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധാ അവചനേനേവ. തസ്മാതി സുഖേ ഠിതേ ഏവ ദുക്ഖസ്സാനുപ്പജ്ജനതോ. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി ഏവം വുത്തം, ന അനന്തരാവ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഖേപേത്വാതി കുസലാനി ഖേപേത്വാ. ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ ഏവ ഓകാസം ഗഹേത്വാ. ഉഭതോപക്ഖം ഹുത്വാതി ‘‘കദാചി സുഖവേദനാ, കദാചി ദുക്ഖവേദനാ’’തി പക്ഖദ്വയവസേനപി വേദനാ ചിത്തസ്സ പരിയാദായ ഹോതി യഥാക്കമം അഭാവിതകായസ്സ അഭാവിതചിത്തസ്സ.

൩൬൯. വിപസ്സനാ ച സുഖസ്സ പച്ചനീകാതി സുക്ഖവിപസ്സകസ്സആദികമ്മികസ്സ മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹാദികാലേ ബഹി ചിത്തചാരം നിസേധേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ ഏവ സതിം സംഹരന്തസ്സ അലദ്ധസ്സാദം കായസുഖം ന വിന്ദതി, സമ്ബാധേ വജേ സന്നിരുദ്ധോ ഗോഗണോ വിയ വിഹഞ്ഞതി വിപ്ഫന്ദതി, അച്ചാസന്നഹേതുകഞ്ച സരീരേ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതേവ. തേന വുത്തം ‘‘ദുക്ഖസ്സ ആസന്നാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ’’തിആദി. അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേതി മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹാദിവസേന കാലേ ഗച്ഛന്തേ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം സരീരപദേസേ. ദുക്ഖം ദൂരാപഗതം ഹോതി സമാപത്തിബലേന വിക്ഖമ്ഭിതത്താ അപ്പനാഭാവതോ. അനപ്പകം വിപുലം. സുഖന്തി ഝാനസുഖം. ഓക്കമതീതി ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപവസേന രൂപകായം അനുപവിസതി, നാമകായോക്കമനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. കായപസ്സദ്ധികമ്മികസ്സപി സമ്മസനഭാവനാ പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ കസ്സചി ആദിതോവ കായകിലമഥചിത്തുപഘാതാപി സമ്ഭവന്തി, സമാധിസ്സ പന അപച്ചനീകത്താ സിനിദ്ധഭാവതോ ച ന സുക്ഖവിപസ്സനാ വിയ സുഖസ്സ വിപച്ചനീകോ, അനുക്കമേന ച ദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേതീതി ആഹ ‘‘യഥാ സമാധീ’’തി. യഥാ സമാധി, വിപസ്സനായ പനേതം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന ച തഥാ വിപസ്സനാ’’തി. തേന വുത്തന്തി യസ്മാ വിപസ്സനാ സുഖസ്സ പച്ചനീകാ, സാ ച കായഭാവനാ, തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ കായസ്സാ’’തി. തഥാ യസ്മാ സമാധി ദുക്ഖസ്സ പച്ചനീകോ, സോ ച ചിത്തഭാവനാ, തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സാ’’തി യോജനാ.

൩൭൦. ഗുണേ ഘട്ടേത്വാതി അപദേസേന വിനാ സമീപമേവ നേത്വാ. തം വത മമ ചിത്തം ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ പരിയാദായ ഠസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി യോജനാ.

൩൭൧. കിം ന ഭവിസ്സതി, സുഖാപി ദുക്ഖാപി വേദനാ യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജതേവാതി അത്ഥോ. തമത്ഥന്തി സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തിയാ അത്തനോ ചിത്തസ്സ അനഭിഭവനീയതാസങ്ഖാതം അത്ഥം. തത്ഥ താവ പാസരാസിസുത്തേ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസജ്ജാ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദി’’ന്തി വുത്താ. ഇധ മഹാസച്ചകസുത്തേ ദുക്കരകാരികായ ദുക്കരചരണേ നിസജ്ജാ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദി’’ന്തി വുത്താ.

൩൭൪. ഛന്ദകരണവസേനാതി തണ്ഹായനവസേനാതി അത്ഥോ. സിനേഹകരണവസേനാതി സിനേഹനവസേന. മുച്ഛാകരണവസേനാതി മോഹനവസേന പമാദാപാദനേന. വിപാസാകരണവസേനാതി പാതുകമ്യതാവസേന. അനുദഹനവസേനാതി രാഗഗ്ഗിനാ അനുദഹനവസേന. ലോകുത്തരമഗ്ഗവേവചനമേവ വട്ടനിസ്സരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

അല്ലഗ്ഗഹണേന കിലേസാനം അസമുച്ഛിന്നഭാവം ദസ്സേതി, സസ്നേഹഗ്ഗഹണേന അവിക്ഖമ്ഭിതഭാവം, ഉദകേ പക്ഖിത്തഭാവഗ്ഗഹണേന സമുദാചാരാവത്ഥം, ഉദുമ്ബരകട്ഠഗ്ഗഹണേന അത്തഭാവസ്സ അസാരകത്തം. ഇമിനാവ നയേനാതി ‘‘അല്ലം ഉദുമ്ബരകട്ഠ’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സപുത്തഭരിയപബ്ബജ്ജായാതി പുത്തഭരിയേഹി സദ്ധിം കതപരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാവസേന വേദിതബ്ബാ. കുടീചകബഹൂദകഹംസ-പരമഹംസാദിഭേദാ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജ്ജാ.

൩൭൬. കുതോപി ഇമസ്സ ആപോസിനേഹോ നത്ഥീതി കോളാപം. തേനാഹ ‘‘ഛിന്നസിനേഹം നിരാപ’’ന്തി. കോളന്തി വാ സുക്ഖകലിങ്ഗരം വുച്ചതി, കോളം കോളഭാവം ആപന്നന്തി കോളാപം. പടിപന്നസ്സ ഉപക്കമമഹത്തനിസ്സിതതാ പകതിയാ കിലേസേഹി അനഭിഭൂതതായ. അതിന്തതാ പടിപക്ഖഭാവനായ. തഥാ ഹി സുക്ഖകോളാപഭാവോ, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തഭാവോ ച നിദസ്സിതോ. ഓപക്കമികാഹീതി കിലേസഅതിനിഗ്ഗണ്ഹനുപക്കമപ്പഭവാഹി. വേദനാഹീതി പടിപത്തിവേദനാഹി. ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ.

൩൭൭. കിം പന ന സമത്ഥോ, യതോ ഏവം പരേഹി ചിന്തിതുമ്പി അസക്കുണേയ്യം ദുക്കരചരിയം ഛബ്ബസ്സാനി അകാസീതി അധിപ്പായോ. കത്വാപി അകത്വാപി സമത്ഥോവ കാരണസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ. ‘‘യഥാപി സബ്ബേസമ്പി ഖോ ബോധിസത്താനം ചരിമഭവേ അന്തമസോ സത്താഹമത്തമ്പി ധമ്മതാവസേന ദുക്കരചരിയാ ഹോതിയേവ, ഏവം ഭഗവാ സമത്ഥോ ദുക്കരചരിയം കാതും, ഏവഞ്ച നം അകാസി, ന പന തായ ബുദ്ധോ ജാതോ, അഥ ഖോ മജ്ഝിമായ ഏവ പടിപത്തിയാ’’തി തസ്സാ ബ്യതിരേകമുഖേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ബോധായ അമഗ്ഗഭാവദീപനത്ഥം, ഇമസ്സ പന ഭഗവതോ കമ്മവിപാകവസേന ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരചരിയാ അഹോസി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, കസ്സപം സുഗതം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ’’തി.

ദുക്കരചരിയായ ബോധായ അമഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം ദുക്കരചരിയം അകാസീതി കേചി. അഥ വാ ലോകനാഥസ്സ അത്തനോ പരക്കമസമ്പത്തിദസ്സനത്ഥായ ദുക്കരചരിയാ. പണീതാധിമുത്തിയാ ഹി പരമുക്കംസഗതഭാവതോ അഭിനീഹാരാനുരൂപം സമ്ബോധിയം തിബ്ബഛന്ദതായ സിഖാപ്പത്തിയാ തദത്ഥം ഈദിസമ്പി നാമ ദുക്കരചരിയം അകാസീതി ലോകേ അത്തനോ വീരിയാനുഭാവം വിഭാവേതും – ‘‘സോ ച മേ പച്ഛാ പീതിസോമനസ്സാവഹോ ഭവിസ്സതീ’’തി ലോകനാഥോ ദുക്കരചരിയം അകാസി. തേനാഹ ‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ വീരിയനിമ്മഥനഗുണോതി വീരിയസ്സ സംവഡ്ഢനസമ്പാദനഗുണോ. യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘പാസാദേ’’തിആദി വുത്തം. സങ്ഗാമേ ദ്വേ തയോ സമ്പഹാരേതി ദ്വിക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും വാ പരസേനായ പഹാരപയോഗേ. പധാനവീരിയന്തി സമ്മപ്പധാനേഹി ആസേവനവീരിയം, സബ്ബം വാ പുബ്ബഭാഗവീരിയം.

അഭിദന്തന്തി അഭിഭവനദന്തം, ഉപരിദന്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉപരിദന്ത’’ന്തി. സോ ഹി ഇതരം മുസലം വിയ ഉദുക്ഖലം വിസേസതോ കസ്സചി ഖാദനകാലേ അഭിഭുയ്യ വത്തതി. കുസലചിത്തേനാതി ബലവസമ്മാസങ്കപ്പയുത്തേന കുസലചിത്തേന. അകുസലചിത്തന്തി കാമവിതക്കാദിസഹിതം അകുസലചിത്തം. അകുസലചിത്തസ്സ പവത്തിതും അപ്പദാനം നിഗ്ഗഹോ. തംതംപടിക്ഖേപവസേന വിനോദനം അഭിനിപ്പീളനം. വീരിയതാപേന വിക്ഖമ്ഭനം അഭിസന്താപനം. സദരഥോതി സപരിളാഹോ. പധാനേനാതി പദഹനേന, കായസ്സ കിലമഥുപ്പാദകേന വീരിയേനാതി അത്ഥോ. വിദ്ധസ്സാതി തുദസ്സ. സതോതി സമാനസ്സ.

൩൭൮. സീസവേഠനന്തി സീസം രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ദണ്ഡകേന പരിവത്തകവേഠനം. അരഹന്തോ നാമ ഏവരൂപാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ യഥായം, ഏവം വിസഞ്ഞീഭൂതാപി ഹുത്വാ വിഹരന്തീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘മതകസദിസാ’’തി, വേദനാപ്പത്താ വിയ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സുപിനപ്പടിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ സേതവാരണസുപിനം പസ്സിത്വാ ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്യാകതകാലതോ പട്ഠായ.

൩൭൯. ധമ്മസരീരസ്സ അരോഗഭാവേന സാധൂതി മരിസനിയോതി മാരിസോ, പിയായനവചനമേതം. തേനാഹ ‘‘സമ്പിയായമാനാ’’തിആദി. അജജ്ജിതന്തി ഏവം അഭുഞ്ജിതം ഭകാരസ്സ ജകാരാദേസം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അഭോജന’’ന്തി. ഏവം മാ കരിത്ഥാതി ‘‘ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേസ്സാമ അനുപ്പവേസേസ്സാമാ’’തി യഥാ തുമ്ഹേഹി വുത്തം, ഏവം മാ കരിത്ഥ. കസ്മാ? യാപേസ്സാമഹന്തി അഹഞ്ച യാവദത്ഥം ആഹാരമത്തം ഭുഞ്ജന്തോ യഥാ യാപേസ്സാമി, ഏവം ആഹാരം പടിസേവിസ്സാമി.

൩൮൦-൮൧. ഏതാവ പരമന്തി ഏത്തകം പരമം, ന ഇതോ പരം ഓപക്കമികദുക്ഖവേദനാവേദിയനം അത്ഥീതി അത്ഥോ. രഞ്ഞോ ഗഹേതബ്ബനങ്ഗലതോ അഞ്ഞാനി സന്ധായ ‘‘ഏകേന ഊന’’ന്തി വുത്തം. തം സുവണ്ണപരിക്ഖതം, ഇതരാനി രജതപരിക്ഖതാനി. തേനാഹ ‘‘അമച്ചാ ഏകേനൂനഅട്ഠസതരജതനങ്ഗലാനീ’’തി. ആളാരുദകസമാഗമേ ലദ്ധജ്ഝാനാനി വട്ടപാദകാനി, ആനാപാനസമാധി പന കായഗതാസതിപരിയാപന്നത്താ സബ്ബേസഞ്ച ബോധിസത്താനം വിപസ്സനാപാദകത്താ ‘‘ബോധായ മഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ബുജ്ഝനത്ഥായാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം, സബ്ബസ്സേവ വാ ഞേയ്യധമ്മസ്സ അഭിസമ്ബുജ്ഝനായ. സതിയാ അനുസ്സരണകവിഞ്ഞാണം സതാനുസാരിവിഞ്ഞാണം. കസ്സാ പന സതിയാതി തം ദസ്സേതും ‘‘നയിദ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൩൮൨. പച്ചുപട്ഠിതാതി തംതംവത്തകരണവസേന പതിഉപട്ഠിതാ ഉപട്ഠായകാ. തേനാഹ ‘‘പണ്ണസാലാ’’തിആദി. പച്ചയബാഹുല്ലികോതി പച്ചയാനം ബാഹുല്ലായ പടിപന്നോ. ആവത്തോതി പുബ്ബേ പച്ചയഗേധപ്പഹാനായ പടിപന്നോ, ഇദാനി തതോ പടിനിവത്തോ. തേനാഹ ‘‘രസഗിദ്ധോ…പേ… ആവത്തോ’’തി. ധമ്മനിയാമേനാതി ധമ്മതായ. തമേവ ധമ്മതം ദസ്സേതും ‘‘ബോധിസത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ബാരാണസിമേവ തത്ഥാപി ച സബ്ബബുദ്ധാനം അവിജഹിതധമ്മചക്കപവത്തനട്ഠാനമേവ അഗമംസു. പഞ്ചവഗ്ഗിയാ കിര വിസാഖമാസസ്സ അദ്ധമാസിയം ഗതാ. തേനാഹ ‘‘തേസു ഗതേസു അഡ്ഢമാസം കായവിവേകം ലഭിത്വാ’’തി.

൩൮൭. ‘‘അദ്ധാഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകാചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവന’’ന്തി ഇമം സന്ധായാഹ ‘‘ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛി’’ന്തി. ഇമം ധമ്മദേസനന്തി ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദികം ധമ്മദേസനം. അസല്ലീനോ തണ്ഹാദിട്ഠികിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ തേഹി സബ്ബസോ ന ലിത്തോ. അനുപലിത്തോതി തസ്സേവ വേവചനം തണ്ഹാനന്ദിയാ അഭാവേന. ഗോചരജ്ഝത്തമേവാതി ഗോചരജ്ഝത്തസഞ്ഞിതേ ഫലസമാപത്തിയാ ആരമ്മണേ, നിബ്ബാനേതി അത്ഥോ. യം സന്ധായ പാളിയം ‘‘പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ’’തി വുത്തം സന്നിസീദാപേമീതി ഫലസമാപത്തിസമാധിനാ അച്ചന്തസമാദാനവസേന ചിത്തം സമ്മദേവ നിസീദാപേമി. പുബ്ബാഭോഗേനാതി സമാപജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തആഭോഗേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി സമാപജ്ജനക്ഖണം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘സാധുകാര…പേ… അവിച്ഛിന്നേയേവാ’’തി. ഏവമസ്സ പരിച്ഛിന്നകാലസമാപജ്ജനം യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം വുട്ഠാനഞ്ച ബുദ്ധാനം ന ഭാരിയം വസീഭാവസ്സ തഥാസുപ്പഗുണഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം ഹീ’’തിആദി. ധമ്മസമ്പടിഗ്ഗാഹകാനം അസ്സാസവാരേ വാ. തദാ ഹി ദേസിയമാനം ധമ്മം ഉപധാരേതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തസ്മിം ഖണേ ദേസിതദേസനാ നിരത്ഥകാ സിയാ. ന ഹി ബുദ്ധാനം നിരത്ഥകാ കിരിയാ അത്ഥി.

ഓകപ്പനീയമേതന്തി ‘‘തസ്സാ ഏവ കഥായാ’’തിആദിനാ വുത്തം അതിവിയ അച്ഛരിയഗതം അട്ഠുപ്പത്തിം സുത്വാ ഈദിസീ പടിപത്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ ഹോതീതി ഉപവാദവസേന വദതി, ന സഭാവേന. തേനാഹ ‘‘സത്ഥരി പസാദമത്തമ്പി ന ഉപ്പന്ന’’ന്തി. കായദരഥോതി പച്ചയവിസേസവസേന രൂപകായസ്സ പരിസ്സമാകാരോ. ഉപാദിന്നകേതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധേ. അനുപാദിന്നകേതി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേ. വികസന്തി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന. തദഭാവേന മകുലാനി ഹോന്തി. കേസഞ്ചി തിന്തിനികാദിരുക്ഖാനം. പതിലീയന്തി നിസ്സയരൂപധമ്മഅവിപ്ഫാരികതായ. അരൂപധമ്മതായ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനഞ്ചേവ കിരിയാമയവിഞ്ഞാണാനഞ്ച അപ്പവത്തിസഞ്ഞിതാ അവിപ്ഫാരികതാ ഹോതി, യത്ഥ നിദ്ദാസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ദരഥവസേന ഭവങ്ഗസോതഞ്ച ഇധ നിദ്ദാതി അധിപ്പേത’’ന്തി. തത്ഥ ദരഥവസേനാതി ദരഥവസേനേവ, ന ഥിനമിദ്ധവസേനാതി അവധാരണം അവധാരണഫലഞ്ച നിദ്ധാരേതബ്ബം. തം സന്ധായാതി കായസ്സ ദരഥസങ്ഖാതസരീരഗിലാനഹേതുകം നിദ്ദം സന്ധായ. സരീരഗിലാനഞ്ച ഭഗവതോ നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൦; മ. നി. ൨.൨൨; ചൂളവ. ൩൪൫) വചനതോ. സമ്മോഹവിഹാരസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഏതം ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘സമ്മോഹവിഹാരോതി വദന്തീ’’തി, സമ്മോഹവിഹാരസ്മിം വാ പരിയാപന്നം ഏതം വദന്തി, യദിദം ദിവാ നിദ്ദോക്കമനന്തി യോജനാ.

൩൮൯. ഉപനീതേഹീതി ദോസമഗ്ഗം നിന്ദാപഥം ഉപനീതേഹി. അഭിനന്ദിത്വാതി സമ്പിയായിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛന്തോ’’തി. അനുമോദിത്വാതി ‘‘സാധു സാധൂ’’തി ദേസനായ ഥോമനവസേന അനുമോദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘വാചായപി പസംസന്തോ’’തി. സമ്പത്തേ കാലേതി പബ്ബജ്ജായോഗ്ഗേ കാലേ അനുപ്പത്തേ.

ഗണം വിനോദേത്വാതി ഗണം അപനേത്വാ ഗണപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ. പപഞ്ചന്തി അവസേസകിലേസം. ‘‘പുഞ്ഞവാ രാജപൂജിതോ’’തി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘തസ്മിഞ്ഹി കാലേ’’തിആദി വുത്തം. ഛന്ദവാസഹരണേന ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ.

സകലം രത്തിം ബുദ്ധഗുണാനംയേവ കഥിതത്താ ഥേരസ്സ ഞാണം ദേസനാവിഭവഞ്ച വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്തകാവ, ഭന്തേ, ബുദ്ധഗുണാ’’തി. ഇമായ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ധമ്മകഥായ അനവസേസതോ ബുദ്ധഗുണാ കഥിതാ വിയ ജായന്തി, ഏവം സന്തേപി അനന്താപരിമേയ്യാവ തേ, കിം ഇതോ പരേപി വിജ്ജന്തേവാതി ഥേരം തത്ഥ സീഹനാദം നദാപേതുകാമോ ആഹ ‘‘ഉദാഹു അഞ്ഞേപി അത്ഥീ’’തിആദി. രജ്ജസ്സ പദേസികത്താ, യഥാവുത്തസുഭാസിതസ്സ ച അനഗ്ഘത്താ വുത്തം ‘‘അയം മേ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ’’തി. തിയോജനസതികന്തി ഇദം പരിക്ഖേപവസേന വുത്തം, തഞ്ച ഖോ മനുസ്സാനം പരിഭോഗവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൦. തത്രാതി തസ്മിം പുബ്ബാരാമമിഗാരമാതുപാസാദാനം അത്ഥവിഭാവനേ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബീ കഥാ. മണീനന്തി ഏത്ഥ പദുമരാഗമണീനം അധിപ്പേതത്താ ആഹ ‘‘അഞ്ഞേഹി ചാ’’തി. തേന ഇന്ദനീലാദിമണീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരകബരവണ്ണവസേന സത്തവണ്ണേഹി.

തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ (അ. നി. ടീ. ൩.൭.൬൧), തസ്മിം. തണ്ഹാസങ്ഖയേതി ച വിസയേ ഇദം ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘തം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. വിമുത്തചിത്തതായാതി സബ്ബസംകിലേസേഹി വിമുത്തചിത്തതായ. അപരഭാഗപടിപദാ നാമ അരിയസച്ചാഭിസമയോ, സാ സാസനചാരിഗോചരാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതീ’’തി. അകുപ്പധമ്മതായ ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, സോ ഏവ അപരിഹാനസഭാവത്താ അച്ചന്താ നിട്ഠാ ഏതസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി പടിവിദ്ധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദസ്സനം കുപ്പനം നാമ അത്ഥി. അച്ചന്തമേവ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ, തസ്സ ച അപരിഹാനസഭാവത്താ അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ’’തി. പരിയോസാനന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനം.

വേഗായതീതി തുരിതായതി. സല്ലക്ഖേസീതി ചിന്തേസി, അത്തനാ യഥാ സുതായ സത്ഥു ദേസനായ അനുസ്സരണവസേന ഉപധാരേസി. അനുഗ്ഗണ്ഹിത്വാവാതി അത്ഥവിനിച്ഛയവസേന അനുഗ്ഗഹേത്വാ ഏവ. ഛസു ദ്വാരേസു നിയുത്താതി ഛദ്വാരികാ, തേഹി.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസബ്ബഞ്ഹി സന്ധായ ഇധ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം വിപസ്സനാവിസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ, തസ്മാ ആയതനധാതുയോപി തഗ്ഗതികാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നാലം അഭിനിവേസായാ’’തി. ന യുത്താ അഭിനിവേസായ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസാനായ. ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪-൧൨൫, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന യുത്താ’’തി. സമ്പജ്ജന്തീതി ഭവന്തി. യദിപി ‘‘തതിയാ, ചതുത്ഥീ’’തി ഇദം വിസുദ്ധിദ്വയം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ, തസ്സാ പന സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനഭാവതോ, സതി ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സപ്പച്ചയത്താ (നാമരൂപസ്സ അനിച്ചതാ, അനിച്ചം ദുക്ഖം, ദുക്ഖഞ്ച അനത്താതി അത്ഥതോ) ലക്ഖണത്തയം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതീ’’തി. തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായാതി ഇമിനാ അനിച്ചാദിഭാവേന നാലം അഭിനിവേസായാതി നാമരൂപസ്സ ഉപസംഹരതി, ന അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാനം സമ്ഭാരധമ്മാനം. പുരിമായ ഹി അത്ഥതോ ആപന്നലക്ഖണത്തയം ഗണ്ഹാതി സലക്ഖണസല്ലക്ഖണപരത്താ തസ്സാ, ദുതിയായ സരൂപതോ തസ്സാ ലക്ഖണത്തയാരോപനവസേന സമ്മസനഭാവതോ. ഏകചിത്തക്ഖണികതായ അഭിനിപാതമത്തതായ ച അപ്പമത്തകമ്പി. രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഓളാരികഭാവതോ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. ദസ്സേന്തോ ച വേദനായ ആസന്നഭാവതോ, വിസേസതോ സുഖസാരാഗിതായ, ഭവസ്സാദഗധിതമാനസതായ ച സക്കസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതി.

ഉപ്പാദവയട്ഠേനാതി ഉദയബ്ബയസഭാവേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനേന. അനിച്ചാതി അദ്ധു വാ. അനിച്ചലക്ഖണം അനിച്ചതാ ഉദയവയതാ. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഖയതോ വയതോ ദസ്സനഞാണം അനിച്ചാനുപസ്സനാ, തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ അനിച്ചാനുപസ്സീ, തസ്മാ. ഖയവിരാഗോതി ഖയസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സങ്ഖാരാനം പലുജ്ജനാ. യം ആഗമ്മ സബ്ബസോ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനാ ഹോതി, തം നിബ്ബാനം അച്ചന്തവിരാഗോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപീതി നിരോധാനുപസ്സിപദേപി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അഭിദിസിത്വാ തം ഏകദേസേന വിവരന്തോ ‘‘നിരോധോപി ഹി…പേ… ദുവിധോയേവാ’’തി ആഹ. സബ്ബാസവസംവരേ വുത്തവോസ്സഗ്ഗോവ ഇധ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി വോസ്സഗ്ഗോ’’തിആദിമാഹ. പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാ. പക്ഖന്ദനവസേന അപ്പനതോ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ മഗ്ഗോ അഞ്ഞസ്സ തദഭാവതോ. സോതി മഗ്ഗോ. ആരമ്മണതോതി കിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണതോ. ഏവഞ്ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞേസം നിബ്ബാനാരമ്മണാനം പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗാഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരിച്ചജനേന പക്ഖന്ദനേന ചാതി ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി. സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വോസ്സജ്ജനം തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനേന ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തം ചിത്തം സന്ധായാഹ. ഉഭയമ്പേതം വോസ്സജ്ജനം. തദുഭയസമങ്ഗീതി വിപസ്സനാസമങ്ഗീ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിവചനതോ (പടി. മ. ൧.൫൨) യഥാ വിപസ്സനായ കിലേസാനം പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, ഏവം ആയതിം തേഹി കിലേസേഹി ഉപ്പാദേതബ്ബഖന്ധാനമ്പി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ വത്തബ്ബോ, പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ പന മഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനായ ഏകന്തകാരണഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബോ, മഗ്ഗേ പന തദുഭയമ്പി ഞായാഗതമേവ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി.

പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി ഏത്ഥ കാമുപാദാനവസേന ഉപാദിയനം പടിക്ഖിപീയതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന വാ അസതി ഉപാദിയനേ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദിയനം അനവകാസമേവാതി ‘‘തണ്ഹാവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പരാമസതീതി നാദിയതി, ദിട്ഠിപരാമാസവസേന വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ ന പരാമസതി. സംഖിത്തേനേവ ഖിപ്പം കഥേസീതി തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന പപഞ്ചം അകത്വാ കഥേസി.

൩൯൧. അഭിസമാഗന്ത്വാതി അഭിമുഖഞാണേന ഞേയ്യം സമാഗന്ത്വാ യാഥാവതോ വിദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ജാനിത്വാ’’തി. യഥാപരിസവിഞ്ഞാപകത്താതി യഥാപരിസം ധമ്മസമ്പടിഗ്ഗാഹികായ മഹതിയാ, അപ്പകായ വാ പരിസായ അനുരൂപമേവ വിഞ്ഞാപനതോ. പരിയന്തം ന നിച്ഛരതീതി ന പവത്തതി. മാ നിരത്ഥകാ അഗമാസീതി ഇദം ധമ്മതാവസേന വുത്തം, ന സത്ഥു അജ്ഝാസയവസേന. ഏകഞ്ഹേതം സത്ഥു വചീഘോസസ്സ അട്ഠസു അങ്ഗേസു, യദിദം പരിസപരിയന്തതാ. ഛിദ്ദവിവരോകാസോതി ഛിദ്ദഭൂതോ, വിവരഭൂതോ വാ ഓകാസോപി നത്ഥി, ഭഗവതോ സദ്ദാസവനകാരണം വുത്തമേവ. തസ്മാതി യഥാവുത്തകാരണതോ.