൬. മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതീതി ഇമിനാ തദാ ഭഗവതോ വേസാലിയം നിവാസപരിച്ഛിന്നോ പുബ്ബണ്ഹാദിഭേദോ സബ്ബോ സമയോ സാധാരണതോ ഗഹിതോ, തഥാ തേന ഖോ പന സമയേനാതി ച ഇമിനാ. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പന ഇമിനാ തബ്ബിസേസോ, യോ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ പച്ചവേക്ഖണകാലോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘തീഹി പദേഹി ഏകോവ സമയോ വുത്തോ’’തി വുത്തം വിസേസസ്സ സാമഞ്ഞന്തോഗധത്താ. മുഖധോവനസ്സ പുബ്ബകാലകിരിയാഭാവസാമഞ്ഞതോ വുത്തം ‘‘മുഖം ധോവിത്വാ’’തി. മുഖം ധോവിത്വാ ഏവ ഹി വാസധുരോ ചേ, വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാചിണ്ണം ഭാവനാനുയോഗം, ഗന്ഥധുരോ ചേ, ഗന്ഥപരിചയേ കതിപയേ നിസജ്ജവാരേ അനുയുഞ്ജിത്വാ പത്തചീവരം ആദായ വിതക്കമാളം ഉപഗച്ഛതി.

കാരണം യുത്തം, അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേ യഥാചിന്തിതം പഞ്ഹം അപുച്ഛിത്വാ അഞ്ഞം പുച്ഛന്തോ മഗ്ഗം ഠപേത്വാ ഉമ്മഗ്ഗതോ പരിവത്തേന്തോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പസ്സേന താവ പരിഹരന്തോ’’തി.

൩൬൫. ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ നാമ-സദ്ദോ വിമ്ഹയത്ഥോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘വിമ്ഹയത്ഥവസേനാ’’തിആദി. ‘‘അന്ധോ നാമ പബ്ബതം അഭിരുഹിസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ വിമ്ഹയവാചീസദ്ദയോഗേന ഹി ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി അനാഗതവചനം. കായന്വയന്തി കായാനുഗതം. ‘‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൯; മ. നി. ൧.൧൧൨; മ. നി. ൩.൧൫൪) കായസ്സ അസുഭാനിച്ചാദിതായ അനുപസ്സനാ കായഭാവനാതി ആഹ ‘‘കായഭാവനാതി പന വിപസ്സനാ വുച്ചതീ’’തി. അനാഗതരൂപന്തി അഭീതേ അത്ഥേ അനാഗതസദ്ദാരോപനം അനാഗതപ്പയോഗോ ന സമേതി. അത്ഥോപീതി ‘‘ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തഅത്ഥോപി ന സമേതി. അയന്തി അത്തകിലമഥാനുയോഗോ. തേസന്തി നിഗണ്ഠാനം.

൩൬൬. അത്തനോ അധിപ്പേതകായഭാവനം വിത്ഥാരേന്തോ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ യേ തം അനുയുത്താ, തേ നാമഗോത്തതോ വിഭാവേന്തോ ‘‘നന്ദോ വച്ഛോ’’തിആദിമാഹ. കിലിട്ഠതപാനന്തി കായസ്സ കിലേസനതപാനം പുഗ്ഗലാനം. ജാതമേദന്തി മേദഭാവാപത്തിവസേന ഉപ്പന്നമേദം. പുരിമം പഹായാതി കാലപരിച്ഛേദേന അനാഹാരഅപ്പാഹാരതാദിവസേന കായസ്സ അപചിനനം ഖേദനം പരിച്ചജിത്വാ. കായഭാവനാ പന ന പഞ്ഞായതീതി നിയമം പരമത്ഥതോ കായഭാവനാപി തവ ഞാണേന ന ഞായതി, സേസതോപി ന ദിസ്സതി.

൩൬൭. ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘കായഭാവനമ്പി ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന അഞ്ഞാസി, കുതോ പന ത്വം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസീ’’തി ഇമസ്മിം ഠാനേ. തഥാ ‘‘യോ ത്വം ഏവം ഓളാരികം ദുബ്ബലം കായഭാവനം ന ജാനാസി, സോ ത്വം കുതോ സന്തസുഖുമം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസീ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥവണ്ണനാഠാനേ. അബുദ്ധവചനം നാമേതം പദന്തി കായഭാവനാസഞ്ഞിതവിപസ്സനാതോ ചിത്തഭാവനാ സന്താ, വിപസ്സനാ പന പാദകജ്ഝാനതോ ഓളാരികാ ചേവ ദുബ്ബലാ ചാതി അയഞ്ച ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ. ‘‘അബുദ്ധവചനം നാമേതം വചനം സിയാ’’തി വത്വാ ഥേരോ പക്കമിതും ആരഭതി. അഥ നം മഹാസീവത്ഥേരോ ‘‘വിപസ്സനാ നാമേസാ ന ആദിതോ സുബ്രൂഹിതാ ബലവതീ തിക്ഖാ വിസദാ ഹോതി, തസ്മാ തരുണവസേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ’’തി സുത്തപദം (സം. നി. ൨.൬൨) ആഹരി. തത്ഥ ആദാനന്തി പടിസന്ധി. നിക്ഖേപനന്തി ചുതി. ഓളാരികന്തി അരൂപധമ്മേഹി ദുട്ഠുല്ലഭാവത്താ ഓളാരികം. കായന്തി ചതുസന്തതിരൂപസമൂഹഭൂതം കായം. ഓളാരികന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, ഓളാരികാകാരേനാതി അത്ഥോ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ആദാനമ്പി നിക്ഖേപനമ്പീ’’തി.

൩൬൮. സുഖസാരാഗേന സമന്നാഗതോതി സുഖവേദനായ ബലവതരരാഗേന സമങ്ഗീഭൂതോ. പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധാ അവചനേനേവ. തസ്മാതി സുഖേ ഠിതേ ഏവ ദുക്ഖസ്സാനുപ്പജ്ജനതോ. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി ഏവം വുത്തം, ന അനന്തരാവ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഖേപേത്വാതി കുസലാനി ഖേപേത്വാ. ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ ഏവ ഓകാസം ഗഹേത്വാ. ഉഭതോപക്ഖം ഹുത്വാതി ‘‘കദാചി സുഖവേദനാ, കദാചി ദുക്ഖവേദനാ’’തി പക്ഖദ്വയവസേനപി വേദനാ ചിത്തസ്സ പരിയാദായ ഹോതി യഥാക്കമം അഭാവിതകായസ്സ അഭാവിതചിത്തസ്സ.

൩൬൯. വിപസ്സനാ ച സുഖസ്സ പച്ചനീകാതി സുക്ഖവിപസ്സകസ്സആദികമ്മികസ്സ മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹാദികാലേ ബഹി ചിത്തചാരം നിസേധേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ ഏവ സതിം സംഹരന്തസ്സ അലദ്ധസ്സാദം കായസുഖം ന വിന്ദതി, സമ്ബാധേ വജേ സന്നിരുദ്ധോ ഗോഗണോ വിയ വിഹഞ്ഞതി വിപ്ഫന്ദതി, അച്ചാസന്നഹേതുകഞ്ച സരീരേ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതേവ. തേന വുത്തം ‘‘ദുക്ഖസ്സ ആസന്നാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ’’തിആദി. അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേതി മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹാദിവസേന കാലേ ഗച്ഛന്തേ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം സരീരപദേസേ. ദുക്ഖം ദൂരാപഗതം ഹോതി സമാപത്തിബലേന വിക്ഖമ്ഭിതത്താ അപ്പനാഭാവതോ. അനപ്പകം വിപുലം. സുഖന്തി ഝാനസുഖം. ഓക്കമതീതി ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപവസേന രൂപകായം അനുപവിസതി, നാമകായോക്കമനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. കായപസ്സദ്ധികമ്മികസ്സപി സമ്മസനഭാവനാ പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ കസ്സചി ആദിതോവ കായകിലമഥചിത്തുപഘാതാപി സമ്ഭവന്തി, സമാധിസ്സ പന അപച്ചനീകത്താ സിനിദ്ധഭാവതോ ച ന സുക്ഖവിപസ്സനാ വിയ സുഖസ്സ വിപച്ചനീകോ, അനുക്കമേന ച ദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേതീതി ആഹ ‘‘യഥാ സമാധീ’’തി. യഥാ സമാധി, വിപസ്സനായ പനേതം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന ച തഥാ വിപസ്സനാ’’തി. തേന വുത്തന്തി യസ്മാ വിപസ്സനാ സുഖസ്സ പച്ചനീകാ, സാ ച കായഭാവനാ, തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ കായസ്സാ’’തി. തഥാ യസ്മാ സമാധി ദുക്ഖസ്സ പച്ചനീകോ, സോ ച ചിത്തഭാവനാ, തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സാ’’തി യോജനാ.

൩൭൦. ഗുണേ ഘട്ടേത്വാതി അപദേസേന വിനാ സമീപമേവ നേത്വാ. തം വത മമ ചിത്തം ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ പരിയാദായ ഠസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി യോജനാ.

൩൭൧. കിം ന ഭവിസ്സതി, സുഖാപി ദുക്ഖാപി വേദനാ യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജതേവാതി അത്ഥോ. തമത്ഥന്തി സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തിയാ അത്തനോ ചിത്തസ്സ അനഭിഭവനീയതാസങ്ഖാതം അത്ഥം. തത്ഥ താവ പാസരാസിസുത്തേ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസജ്ജാ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദി’’ന്തി വുത്താ. ഇധ മഹാസച്ചകസുത്തേ ദുക്കരകാരികായ ദുക്കരചരണേ നിസജ്ജാ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദി’’ന്തി വുത്താ.

൩൭൪. ഛന്ദകരണവസേനാതി തണ്ഹായനവസേനാതി അത്ഥോ. സിനേഹകരണവസേനാതി സിനേഹനവസേന. മുച്ഛാകരണവസേനാതി മോഹനവസേന പമാദാപാദനേന. വിപാസാകരണവസേനാതി പാതുകമ്യതാവസേന. അനുദഹനവസേനാതി രാഗഗ്ഗിനാ അനുദഹനവസേന. ലോകുത്തരമഗ്ഗവേവചനമേവ വട്ടനിസ്സരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

അല്ലഗ്ഗഹണേന കിലേസാനം അസമുച്ഛിന്നഭാവം ദസ്സേതി, സസ്നേഹഗ്ഗഹണേന അവിക്ഖമ്ഭിതഭാവം, ഉദകേ പക്ഖിത്തഭാവഗ്ഗഹണേന സമുദാചാരാവത്ഥം, ഉദുമ്ബരകട്ഠഗ്ഗഹണേന അത്തഭാവസ്സ അസാരകത്തം. ഇമിനാവ നയേനാതി ‘‘അല്ലം ഉദുമ്ബരകട്ഠ’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സപുത്തഭരിയപബ്ബജ്ജായാതി പുത്തഭരിയേഹി സദ്ധിം കതപരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാവസേന വേദിതബ്ബാ. കുടീചകബഹൂദകഹംസ-പരമഹംസാദിഭേദാ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജ്ജാ.

൩൭൬. കുതോപി ഇമസ്സ ആപോസിനേഹോ നത്ഥീതി കോളാപം. തേനാഹ ‘‘ഛിന്നസിനേഹം നിരാപ’’ന്തി. കോളന്തി വാ സുക്ഖകലിങ്ഗരം വുച്ചതി, കോളം കോളഭാവം ആപന്നന്തി കോളാപം. പടിപന്നസ്സ ഉപക്കമമഹത്തനിസ്സിതതാ പകതിയാ കിലേസേഹി അനഭിഭൂതതായ. അതിന്തതാ പടിപക്ഖഭാവനായ. തഥാ ഹി സുക്ഖകോളാപഭാവോ, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തഭാവോ ച നിദസ്സിതോ. ഓപക്കമികാഹീതി കിലേസഅതിനിഗ്ഗണ്ഹനുപക്കമപ്പഭവാഹി. വേദനാഹീതി പടിപത്തിവേദനാഹി. ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ.

൩൭൭. കിം പന ന സമത്ഥോ, യതോ ഏവം പരേഹി ചിന്തിതുമ്പി അസക്കുണേയ്യം ദുക്കരചരിയം ഛബ്ബസ്സാനി അകാസീതി അധിപ്പായോ. കത്വാപി അകത്വാപി സമത്ഥോവ കാരണസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ. ‘‘യഥാപി സബ്ബേസമ്പി ഖോ ബോധിസത്താനം ചരിമഭവേ അന്തമസോ സത്താഹമത്തമ്പി ധമ്മതാവസേന ദുക്കരചരിയാ ഹോതിയേവ, ഏവം ഭഗവാ സമത്ഥോ ദുക്കരചരിയം കാതും, ഏവഞ്ച നം അകാസി, ന പന തായ ബുദ്ധോ ജാതോ, അഥ ഖോ മജ്ഝിമായ ഏവ പടിപത്തിയാ’’തി തസ്സാ ബ്യതിരേകമുഖേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ബോധായ അമഗ്ഗഭാവദീപനത്ഥം, ഇമസ്സ പന ഭഗവതോ കമ്മവിപാകവസേന ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരചരിയാ അഹോസി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, കസ്സപം സുഗതം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ’’തി.

ദുക്കരചരിയായ ബോധായ അമഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം ദുക്കരചരിയം അകാസീതി കേചി. അഥ വാ ലോകനാഥസ്സ അത്തനോ പരക്കമസമ്പത്തിദസ്സനത്ഥായ ദുക്കരചരിയാ. പണീതാധിമുത്തിയാ ഹി പരമുക്കംസഗതഭാവതോ അഭിനീഹാരാനുരൂപം സമ്ബോധിയം തിബ്ബഛന്ദതായ സിഖാപ്പത്തിയാ തദത്ഥം ഈദിസമ്പി നാമ ദുക്കരചരിയം അകാസീതി ലോകേ അത്തനോ വീരിയാനുഭാവം വിഭാവേതും – ‘‘സോ ച മേ പച്ഛാ പീതിസോമനസ്സാവഹോ ഭവിസ്സതീ’’തി ലോകനാഥോ ദുക്കരചരിയം അകാസി. തേനാഹ ‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ വീരിയനിമ്മഥനഗുണോതി വീരിയസ്സ സംവഡ്ഢനസമ്പാദനഗുണോ. യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘പാസാദേ’’തിആദി വുത്തം. സങ്ഗാമേ ദ്വേ തയോ സമ്പഹാരേതി ദ്വിക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും വാ പരസേനായ പഹാരപയോഗേ. പധാനവീരിയന്തി സമ്മപ്പധാനേഹി ആസേവനവീരിയം, സബ്ബം വാ പുബ്ബഭാഗവീരിയം.

അഭിദന്തന്തി അഭിഭവനദന്തം, ഉപരിദന്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉപരിദന്ത’’ന്തി. സോ ഹി ഇതരം മുസലം വിയ ഉദുക്ഖലം വിസേസതോ കസ്സചി ഖാദനകാലേ അഭിഭുയ്യ വത്തതി. കുസലചിത്തേനാതി ബലവസമ്മാസങ്കപ്പയുത്തേന കുസലചിത്തേന. അകുസലചിത്തന്തി കാമവിതക്കാദിസഹിതം അകുസലചിത്തം. അകുസലചിത്തസ്സ പവത്തിതും അപ്പദാനം നിഗ്ഗഹോ. തംതംപടിക്ഖേപവസേന വിനോദനം അഭിനിപ്പീളനം. വീരിയതാപേന വിക്ഖമ്ഭനം അഭിസന്താപനം. സദരഥോതി സപരിളാഹോ. പധാനേനാതി പദഹനേന, കായസ്സ കിലമഥുപ്പാദകേന വീരിയേനാതി അത്ഥോ. വിദ്ധസ്സാതി തുദസ്സ. സതോതി സമാനസ്സ.

൩൭൮. സീസവേഠനന്തി സീസം രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ദണ്ഡകേന പരിവത്തകവേഠനം. അരഹന്തോ നാമ ഏവരൂപാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ യഥായം, ഏവം വിസഞ്ഞീഭൂതാപി ഹുത്വാ വിഹരന്തീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘മതകസദിസാ’’തി, വേദനാപ്പത്താ വിയ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സുപിനപ്പടിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ സേതവാരണസുപിനം പസ്സിത്വാ ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്യാകതകാലതോ പട്ഠായ.

൩൭൯. ധമ്മസരീരസ്സ അരോഗഭാവേന സാധൂതി മരിസനിയോതി മാരിസോ, പിയായനവചനമേതം. തേനാഹ ‘‘സമ്പിയായമാനാ’’തിആദി. അജജ്ജിതന്തി ഏവം അഭുഞ്ജിതം ഭകാരസ്സ ജകാരാദേസം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അഭോജന’’ന്തി. ഏവം മാ കരിത്ഥാതി ‘‘ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേസ്സാമ അനുപ്പവേസേസ്സാമാ’’തി യഥാ തുമ്ഹേഹി വുത്തം, ഏവം മാ കരിത്ഥ. കസ്മാ? യാപേസ്സാമഹന്തി അഹഞ്ച യാവദത്ഥം ആഹാരമത്തം ഭുഞ്ജന്തോ യഥാ യാപേസ്സാമി, ഏവം ആഹാരം പടിസേവിസ്സാമി.

൩൮൦-൮൧. ഏതാവ പരമന്തി ഏത്തകം പരമം, ന ഇതോ പരം ഓപക്കമികദുക്ഖവേദനാവേദിയനം അത്ഥീതി അത്ഥോ. രഞ്ഞോ ഗഹേതബ്ബനങ്ഗലതോ അഞ്ഞാനി സന്ധായ ‘‘ഏകേന ഊന’’ന്തി വുത്തം. തം സുവണ്ണപരിക്ഖതം, ഇതരാനി രജതപരിക്ഖതാനി. തേനാഹ ‘‘അമച്ചാ ഏകേനൂനഅട്ഠസതരജതനങ്ഗലാനീ’’തി. ആളാരുദകസമാഗമേ ലദ്ധജ്ഝാനാനി വട്ടപാദകാനി, ആനാപാനസമാധി പന കായഗതാസതിപരിയാപന്നത്താ സബ്ബേസഞ്ച ബോധിസത്താനം വിപസ്സനാപാദകത്താ ‘‘ബോധായ മഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ബുജ്ഝനത്ഥായാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം, സബ്ബസ്സേവ വാ ഞേയ്യധമ്മസ്സ അഭിസമ്ബുജ്ഝനായ. സതിയാ അനുസ്സരണകവിഞ്ഞാണം സതാനുസാരിവിഞ്ഞാണം. കസ്സാ പന സതിയാതി തം ദസ്സേതും ‘‘നയിദ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൩൮൨. പച്ചുപട്ഠിതാതി തംതംവത്തകരണവസേന പതിഉപട്ഠിതാ ഉപട്ഠായകാ. തേനാഹ ‘‘പണ്ണസാലാ’’തിആദി. പച്ചയബാഹുല്ലികോതി പച്ചയാനം ബാഹുല്ലായ പടിപന്നോ. ആവത്തോതി പുബ്ബേ പച്ചയഗേധപ്പഹാനായ പടിപന്നോ, ഇദാനി തതോ പടിനിവത്തോ. തേനാഹ ‘‘രസഗിദ്ധോ…പേ… ആവത്തോ’’തി. ധമ്മനിയാമേനാതി ധമ്മതായ. തമേവ ധമ്മതം ദസ്സേതും ‘‘ബോധിസത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ബാരാണസിമേവ തത്ഥാപി ച സബ്ബബുദ്ധാനം അവിജഹിതധമ്മചക്കപവത്തനട്ഠാനമേവ അഗമംസു. പഞ്ചവഗ്ഗിയാ കിര വിസാഖമാസസ്സ അദ്ധമാസിയം ഗതാ. തേനാഹ ‘‘തേസു ഗതേസു അഡ്ഢമാസം കായവിവേകം ലഭിത്വാ’’തി.

൩൮൭. ‘‘അദ്ധാഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകാചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവന’’ന്തി ഇമം സന്ധായാഹ ‘‘ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛി’’ന്തി. ഇമം ധമ്മദേസനന്തി ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദികം ധമ്മദേസനം. അസല്ലീനോ തണ്ഹാദിട്ഠികിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ തേഹി സബ്ബസോ ന ലിത്തോ. അനുപലിത്തോതി തസ്സേവ വേവചനം തണ്ഹാനന്ദിയാ അഭാവേന. ഗോചരജ്ഝത്തമേവാതി ഗോചരജ്ഝത്തസഞ്ഞിതേ ഫലസമാപത്തിയാ ആരമ്മണേ, നിബ്ബാനേതി അത്ഥോ. യം സന്ധായ പാളിയം ‘‘പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ’’തി വുത്തം സന്നിസീദാപേമീതി ഫലസമാപത്തിസമാധിനാ അച്ചന്തസമാദാനവസേന ചിത്തം സമ്മദേവ നിസീദാപേമി. പുബ്ബാഭോഗേനാതി സമാപജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തആഭോഗേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി സമാപജ്ജനക്ഖണം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘സാധുകാര…പേ… അവിച്ഛിന്നേയേവാ’’തി. ഏവമസ്സ പരിച്ഛിന്നകാലസമാപജ്ജനം യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം വുട്ഠാനഞ്ച ബുദ്ധാനം ന ഭാരിയം വസീഭാവസ്സ തഥാസുപ്പഗുണഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം ഹീ’’തിആദി. ധമ്മസമ്പടിഗ്ഗാഹകാനം അസ്സാസവാരേ വാ. തദാ ഹി ദേസിയമാനം ധമ്മം ഉപധാരേതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തസ്മിം ഖണേ ദേസിതദേസനാ നിരത്ഥകാ സിയാ. ന ഹി ബുദ്ധാനം നിരത്ഥകാ കിരിയാ അത്ഥി.

ഓകപ്പനീയമേതന്തി ‘‘തസ്സാ ഏവ കഥായാ’’തിആദിനാ വുത്തം അതിവിയ അച്ഛരിയഗതം അട്ഠുപ്പത്തിം സുത്വാ ഈദിസീ പടിപത്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ ഹോതീതി ഉപവാദവസേന വദതി, ന സഭാവേന. തേനാഹ ‘‘സത്ഥരി പസാദമത്തമ്പി ന ഉപ്പന്ന’’ന്തി. കായദരഥോതി പച്ചയവിസേസവസേന രൂപകായസ്സ പരിസ്സമാകാരോ. ഉപാദിന്നകേതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധേ. അനുപാദിന്നകേതി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേ. വികസന്തി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന. തദഭാവേന മകുലാനി ഹോന്തി. കേസഞ്ചി തിന്തിനികാദിരുക്ഖാനം. പതിലീയന്തി നിസ്സയരൂപധമ്മഅവിപ്ഫാരികതായ. അരൂപധമ്മതായ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനഞ്ചേവ കിരിയാമയവിഞ്ഞാണാനഞ്ച അപ്പവത്തിസഞ്ഞിതാ അവിപ്ഫാരികതാ ഹോതി, യത്ഥ നിദ്ദാസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ദരഥവസേന ഭവങ്ഗസോതഞ്ച ഇധ നിദ്ദാതി അധിപ്പേത’’ന്തി. തത്ഥ ദരഥവസേനാതി ദരഥവസേനേവ, ന ഥിനമിദ്ധവസേനാതി അവധാരണം അവധാരണഫലഞ്ച നിദ്ധാരേതബ്ബം. തം സന്ധായാതി കായസ്സ ദരഥസങ്ഖാതസരീരഗിലാനഹേതുകം നിദ്ദം സന്ധായ. സരീരഗിലാനഞ്ച ഭഗവതോ നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൦; മ. നി. ൨.൨൨; ചൂളവ. ൩൪൫) വചനതോ. സമ്മോഹവിഹാരസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഏതം ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘സമ്മോഹവിഹാരോതി വദന്തീ’’തി, സമ്മോഹവിഹാരസ്മിം വാ പരിയാപന്നം ഏതം വദന്തി, യദിദം ദിവാ നിദ്ദോക്കമനന്തി യോജനാ.

൩൮൯. ഉപനീതേഹീതി ദോസമഗ്ഗം നിന്ദാപഥം ഉപനീതേഹി. അഭിനന്ദിത്വാതി സമ്പിയായിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛന്തോ’’തി. അനുമോദിത്വാതി ‘‘സാധു സാധൂ’’തി ദേസനായ ഥോമനവസേന അനുമോദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘വാചായപി പസംസന്തോ’’തി. സമ്പത്തേ കാലേതി പബ്ബജ്ജായോഗ്ഗേ കാലേ അനുപ്പത്തേ.

ഗണം വിനോദേത്വാതി ഗണം അപനേത്വാ ഗണപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ. പപഞ്ചന്തി അവസേസകിലേസം. ‘‘പുഞ്ഞവാ രാജപൂജിതോ’’തി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘തസ്മിഞ്ഹി കാലേ’’തിആദി വുത്തം. ഛന്ദവാസഹരണേന ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ.

സകലം രത്തിം ബുദ്ധഗുണാനംയേവ കഥിതത്താ ഥേരസ്സ ഞാണം ദേസനാവിഭവഞ്ച വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്തകാവ, ഭന്തേ, ബുദ്ധഗുണാ’’തി. ഇമായ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ധമ്മകഥായ അനവസേസതോ ബുദ്ധഗുണാ കഥിതാ വിയ ജായന്തി, ഏവം സന്തേപി അനന്താപരിമേയ്യാവ തേ, കിം ഇതോ പരേപി വിജ്ജന്തേവാതി ഥേരം തത്ഥ സീഹനാദം നദാപേതുകാമോ ആഹ ‘‘ഉദാഹു അഞ്ഞേപി അത്ഥീ’’തിആദി. രജ്ജസ്സ പദേസികത്താ, യഥാവുത്തസുഭാസിതസ്സ ച അനഗ്ഘത്താ വുത്തം ‘‘അയം മേ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ’’തി. തിയോജനസതികന്തി ഇദം പരിക്ഖേപവസേന വുത്തം, തഞ്ച ഖോ മനുസ്സാനം പരിഭോഗവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.