൭. ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൦. തത്രാതി തസ്മിം പുബ്ബാരാമമിഗാരമാതുപാസാദാനം അത്ഥവിഭാവനേ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബീ കഥാ. മണീനന്തി ഏത്ഥ പദുമരാഗമണീനം അധിപ്പേതത്താ ആഹ ‘‘അഞ്ഞേഹി ചാ’’തി. തേന ഇന്ദനീലാദിമണീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരകബരവണ്ണവസേന സത്തവണ്ണേഹി.

തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ (അ. നി. ടീ. ൩.൭.൬൧), തസ്മിം. തണ്ഹാസങ്ഖയേതി ച വിസയേ ഇദം ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘തം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. വിമുത്തചിത്തതായാതി സബ്ബസംകിലേസേഹി വിമുത്തചിത്തതായ. അപരഭാഗപടിപദാ നാമ അരിയസച്ചാഭിസമയോ, സാ സാസനചാരിഗോചരാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതീ’’തി. അകുപ്പധമ്മതായ ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, സോ ഏവ അപരിഹാനസഭാവത്താ അച്ചന്താ നിട്ഠാ ഏതസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി പടിവിദ്ധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദസ്സനം കുപ്പനം നാമ അത്ഥി. അച്ചന്തമേവ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ, തസ്സ ച അപരിഹാനസഭാവത്താ അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ’’തി. പരിയോസാനന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനം.

വേഗായതീതി തുരിതായതി. സല്ലക്ഖേസീതി ചിന്തേസി, അത്തനാ യഥാ സുതായ സത്ഥു ദേസനായ അനുസ്സരണവസേന ഉപധാരേസി. അനുഗ്ഗണ്ഹിത്വാവാതി അത്ഥവിനിച്ഛയവസേന അനുഗ്ഗഹേത്വാ ഏവ. ഛസു ദ്വാരേസു നിയുത്താതി ഛദ്വാരികാ, തേഹി.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസബ്ബഞ്ഹി സന്ധായ ഇധ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം വിപസ്സനാവിസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ, തസ്മാ ആയതനധാതുയോപി തഗ്ഗതികാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നാലം അഭിനിവേസായാ’’തി. ന യുത്താ അഭിനിവേസായ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസാനായ. ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪-൧൨൫, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന യുത്താ’’തി. സമ്പജ്ജന്തീതി ഭവന്തി. യദിപി ‘‘തതിയാ, ചതുത്ഥീ’’തി ഇദം വിസുദ്ധിദ്വയം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ, തസ്സാ പന സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനഭാവതോ, സതി ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സപ്പച്ചയത്താ (നാമരൂപസ്സ അനിച്ചതാ, അനിച്ചം ദുക്ഖം, ദുക്ഖഞ്ച അനത്താതി അത്ഥതോ) ലക്ഖണത്തയം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതീ’’തി. തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായാതി ഇമിനാ അനിച്ചാദിഭാവേന നാലം അഭിനിവേസായാതി നാമരൂപസ്സ ഉപസംഹരതി, ന അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാനം സമ്ഭാരധമ്മാനം. പുരിമായ ഹി അത്ഥതോ ആപന്നലക്ഖണത്തയം ഗണ്ഹാതി സലക്ഖണസല്ലക്ഖണപരത്താ തസ്സാ, ദുതിയായ സരൂപതോ തസ്സാ ലക്ഖണത്തയാരോപനവസേന സമ്മസനഭാവതോ. ഏകചിത്തക്ഖണികതായ അഭിനിപാതമത്തതായ ച അപ്പമത്തകമ്പി. രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഓളാരികഭാവതോ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. ദസ്സേന്തോ ച വേദനായ ആസന്നഭാവതോ, വിസേസതോ സുഖസാരാഗിതായ, ഭവസ്സാദഗധിതമാനസതായ ച സക്കസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതി.

ഉപ്പാദവയട്ഠേനാതി ഉദയബ്ബയസഭാവേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനേന. അനിച്ചാതി അദ്ധു വാ. അനിച്ചലക്ഖണം അനിച്ചതാ ഉദയവയതാ. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഖയതോ വയതോ ദസ്സനഞാണം അനിച്ചാനുപസ്സനാ, തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ അനിച്ചാനുപസ്സീ, തസ്മാ. ഖയവിരാഗോതി ഖയസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സങ്ഖാരാനം പലുജ്ജനാ. യം ആഗമ്മ സബ്ബസോ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനാ ഹോതി, തം നിബ്ബാനം അച്ചന്തവിരാഗോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപീതി നിരോധാനുപസ്സിപദേപി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അഭിദിസിത്വാ തം ഏകദേസേന വിവരന്തോ ‘‘നിരോധോപി ഹി…പേ… ദുവിധോയേവാ’’തി ആഹ. സബ്ബാസവസംവരേ വുത്തവോസ്സഗ്ഗോവ ഇധ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി വോസ്സഗ്ഗോ’’തിആദിമാഹ. പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ വിപസ്സനാ. പക്ഖന്ദനവസേന അപ്പനതോ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ മഗ്ഗോ അഞ്ഞസ്സ തദഭാവതോ. സോതി മഗ്ഗോ. ആരമ്മണതോതി കിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണതോ. ഏവഞ്ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞേസം നിബ്ബാനാരമ്മണാനം പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗാഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരിച്ചജനേന പക്ഖന്ദനേന ചാതി ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി. സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വോസ്സജ്ജനം തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനേന ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തം ചിത്തം സന്ധായാഹ. ഉഭയമ്പേതം വോസ്സജ്ജനം. തദുഭയസമങ്ഗീതി വിപസ്സനാസമങ്ഗീ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിവചനതോ (പടി. മ. ൧.൫൨) യഥാ വിപസ്സനായ കിലേസാനം പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, ഏവം ആയതിം തേഹി കിലേസേഹി ഉപ്പാദേതബ്ബഖന്ധാനമ്പി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ വത്തബ്ബോ, പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ പന മഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനായ ഏകന്തകാരണഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബോ, മഗ്ഗേ പന തദുഭയമ്പി ഞായാഗതമേവ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി.

പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി ഏത്ഥ കാമുപാദാനവസേന ഉപാദിയനം പടിക്ഖിപീയതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന വാ അസതി ഉപാദിയനേ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദിയനം അനവകാസമേവാതി ‘‘തണ്ഹാവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പരാമസതീതി നാദിയതി, ദിട്ഠിപരാമാസവസേന വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ ന പരാമസതി. സംഖിത്തേനേവ ഖിപ്പം കഥേസീതി തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന പപഞ്ചം അകത്വാ കഥേസി.

൩൯൧. അഭിസമാഗന്ത്വാതി അഭിമുഖഞാണേന ഞേയ്യം സമാഗന്ത്വാ യാഥാവതോ വിദിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ജാനിത്വാ’’തി. യഥാപരിസവിഞ്ഞാപകത്താതി യഥാപരിസം ധമ്മസമ്പടിഗ്ഗാഹികായ മഹതിയാ, അപ്പകായ വാ പരിസായ അനുരൂപമേവ വിഞ്ഞാപനതോ. പരിയന്തം ന നിച്ഛരതീതി ന പവത്തതി. മാ നിരത്ഥകാ അഗമാസീതി ഇദം ധമ്മതാവസേന വുത്തം, ന സത്ഥു അജ്ഝാസയവസേന. ഏകഞ്ഹേതം സത്ഥു വചീഘോസസ്സ അട്ഠസു അങ്ഗേസു, യദിദം പരിസപരിയന്തതാ. ഛിദ്ദവിവരോകാസോതി ഛിദ്ദഭൂതോ, വിവരഭൂതോ വാ ഓകാസോപി നത്ഥി, ഭഗവതോ സദ്ദാസവനകാരണം വുത്തമേവ. തസ്മാതി യഥാവുത്തകാരണതോ.

പഞ്ച അങ്ഗാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചങ്ഗം, പഞ്ചങ്ഗം ഏവ പഞ്ചങ്ഗികം. മഹതീആദി വീണാവിസേസോപി ആതതമേവാതി ‘‘ചമ്മപരിയോനദ്ധേസൂ’’തി വിസേസിതം. ഏകതലം കുമ്ഭഥൂണദദ്ദരാദി. ചമ്മപരിയോനദ്ധം ഹുത്വാ തന്തിബദ്ധം ആതതവിതതം. തേനാഹ ‘‘തന്തിബദ്ധപണവാദീ’’തി. ഗോമുഖീആദീനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വംസാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖസിങ്ഗാദീനം സങ്ഗഹോ. സമ്മാദീതി സമ്മതാളകംസതാളസിലാസലാകതാളാദി. തത്ഥ സമ്മതാളം നാമ ദണ്ഡമയതാളം. കംസതാളം ലോഹമയം. സിലായ അയോപത്തേന ച വാദനതാളം സിലാസലാകതാളം. സമപ്പിതോതി സമ്മാ അപ്പിതോ ഉപേതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപഗതോ’’തി. ഉപട്ഠാനവസേന പഞ്ചഹി തൂരിയസതേഹി ഉപേതോ. ഏവംഭൂതോ ച യസ്മാ തേഹി ഉപട്ഠിതോ സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമങ്ഗീഭൂതോതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. പരിചാരേതീതി പരിതോ ചാരേതി. കാനി പന ചാരേതി, കഥം വാ ചാരേതീതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിം…പേ… ചാരേതീ’’തി. തത്ഥ തതോ തതോതി തസ്മിം തസ്മിം വാദിതേ തത്ഥ തത്ഥ ച വാദകജനേ. അപനേത്വാതി വാദകജനേ നിസേധേത്വാ. തേനാഹ ‘‘നിസ്സദ്ദാനി കാരാപേത്വാ’’തി. ദേവചാരികം ഗച്ഛതിയേവ ദേവതാനം മനുസ്സാനഞ്ച അനുകമ്പായ. സ്വായമത്ഥോ വിമാനവത്ഥൂഹി (വി. വ. ൧) ദീപേതബ്ബോ.

൩൯൨. അപ്പേവ സകേന കരണീയേനാതി മാരിസ, മോഗ്ഗല്ലാന, മയം സകേന കരണീയേന അപ്പേവ ബഹുകിച്ചാപി ന ഹോമ. അപിച ദേവാനംയേവാതി അപിച ഖോ പന ദേവാനംയേവ താവതിംസാനം കരണീയേന വിസേസതോ ബഹുകിച്ചാതി അത്ഥയോജനാ. ഭുമ്മട്ഠകദേവതാനമ്പി കേചി അട്ടാ സക്കേന വിനിച്ഛിതബ്ബാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പഥവിതോ പട്ഠായാ’’തി. നിയമേന്തോതി അവധാരേന്തോ. തം പന കരണീയം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ദേവാനം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. താസന്തി ദേവധീതുദേവപുത്തപാദപരിചാരികാനം. മണ്ഡനപസാധനകാരികാതി മണ്ഡനപസാധനസംവിധായികാ. അട്ടകരണം നത്ഥി സംസയസ്സേവ അഭാവതോ.

യന്തി സവനുഗ്ഗഹണാദിവസേന സുപരിചിതമ്പി യം അത്ഥജാതം. ന ദിസ്സതി, പഞ്ഞാചക്ഖുനോ സബ്ബസോ ന പടിഭാതീതി അത്ഥോ. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ. സോമനസ്സസംവേഗന്തി സോമനസ്സസമുട്ഠാനം സംവേഗം, ന ചിത്തസന്താസം.

സമുപബ്യൂള്ഹോതി യുജ്ഝനവസേന സഹപതിതോ സമോഗാള്ഹോ. ഏവംഭൂതോ ച യസ്മാ സമൂഹവസേന സമ്പിണ്ഡിതോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സന്നിപതിതോ രാസിഭൂതോ’’തി. അനന്തരേ അത്തഭാവേതി ഇദം ദുതിയം സക്കത്തഭാവം തതോ അനന്തരാതീതേന സക്കത്തഭാവേന സക്കത്തഭാവസാമഞ്ഞതോ ഏകമിവ കത്വാ ഗഹണവസേന വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘തതിയേ അത്തഭാവേ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. മഘത്തഭാവോ ഹി ഇതോ തതിയോതി. അഥ വാ യസ്മിം അത്തഭാവേ സോ ദേവാസുരസങ്ഗാമോ അഹോസി, തസ്സ അനന്തരത്താ മഘത്തഭാവസ്സ വുത്തം ‘‘അനന്തരേ അത്തഭാവേ’’തി. സത്താനം ഹിതേസിതായ മാതാപിതുഉപട്ഠാനാദിനാ ചരിയാഹി ബോധിസത്തചരിയാ വിയസ്സ ചരിയാ അഹോസി. സത്ത വതപദാനീതി സത്ത വതകോട്ഠാസേ.

മഹാപാനന്തി മഹന്തം സുരാപാനം. ഗണ്ഡപാനന്തി ഗണ്ഡസുരാപാനം, അധിമത്തപാനന്തി അത്ഥോ. പരിഹരമാനാതി പരിവാരേന്താ. വേദികാപാദാതി സിനേരുസ്സ പരിയന്തേ വേദികാപരിക്ഖേപാ. പഞ്ചസു ഠാനേസൂതി പഞ്ചസു പരിഭണ്ഡട്ഠാനേസു നാഗസേനാദീഹി ആരക്ഖം ഠപേസി.

൩൯൩. രാമണേയ്യകന്തി രമണീയഭാവം. മസാരഗല്ലത്ഥമ്ഭേതി കബരമണിമയേ ഥമ്ഭേ. സുവണ്ണാദിമയേ ഘടകേതി ‘‘രജതത്ഥമ്ഭേസു സുവണ്ണമയേ, സുവണ്ണത്ഥമ്ഭേസു രജതമയേ’’തിആദിനാ സുവണ്ണാദിമയേ ഘടകേ വാളരൂപകാനി ച. പബാള്ഹം മത്തോതി പമത്തോ. തേനാഹ ‘‘അതിവിയ മത്തോ’’തി. നാടകപരിവാരേനാതി അച്ഛരാപരിവാരേന.

അച്ഛരിയബ്ഭുതന്തി പദദ്വയേനപി വിമ്ഹയനാകാരോവ വുത്തോ, തസ്മാ സഞ്ജാതം അച്ഛരിയബ്ഭുതം വിമ്ഹയനാകാരോ ഏതേസന്തി സഞ്ജാതഅച്ഛരിയഅബ്ഭുതാ, തഥാ പവത്തചിത്തുപ്പാദാ. അച്ഛരിയബ്ഭുതഹേതുകാ സഞ്ജാതാ തുട്ഠി ഏതേസന്തി സഞ്ജാതതുട്ഠിനോ. സംവിഗ്ഗന്തി സഞ്ജാതസംവേഗം. സ്വായം സംവേഗോ യസ്മാ പുരിമാവത്ഥായ ചിത്തസ്സ ചലനം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചലിത’’ന്തി.

൩൯൪. തമം വിനോദിതന്തി പാടിഹാരിയദസ്സനേന ‘‘അഹോ ഥേരസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ’’തി സമ്മാപടിപത്തിയം സഞ്ജാതബഹുമാനോ, ഈദിസം നാമ സാസനം ലഭിത്വാപി മയം നിരത്ഥകേന ഭോഗമദേന സമ്മത്താ ഭവാമാതി യോനിസോ മനസികാരുപ്പാദനേന സമ്മോഹതമം വിനോദിതം വിധമിതം. ഏതേതി മഹാഥേരോ സക്കോ ചാതി തേ ദ്വേപി സമാനബ്രഹ്മചരിയതായ സബ്രഹ്മചാരിനോ.

൩൯൫. പഞ്ഞാതാനന്തി പാകടാനം ചാതുമഹാരാജ-സുയാമ-സന്തുസിത-പരനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാനം അഞ്ഞതരോ, ന യേസം കേസഞ്ചീതി അധിപ്പായോ. ആരദ്ധധമ്മവസേനേവ പരിയോസാപിതത്താ യഥാനുസന്ധിനാവ നിട്ഠപേസി.

ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.