൩. മഹാഗോപാലകസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൬. തത്ഥാതി ഗോപാലകസുത്തേ. തിസ്സോ കഥാതി (അ. നി. ടീ. ൩.൧൧.൧൭) തിസ്സോ അട്ഠകഥാ, തിവിധാ സുത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാതി അത്ഥോ. ഏകേകം പദം നാളം മൂലം ഏതിസ്സാതി ഏവംസഞ്ഞിതാ ഏകനാളികാ, ഏകേകം വാ പദം നാളം അത്ഥനിഗ്ഗമനമഗ്ഗോ ഏതിസ്സാതി ഏകനാളികാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകപദസ്സ അത്ഥകഥന’’ന്തി. ചത്താരോ അംസാ ഭാഗാ അത്ഥസല്ലക്ഖണൂപായാ ഏതിസ്സാതി ചതുരസ്സാ. തേനാഹ ‘‘ചതുക്കം ബന്ധിത്വാ കഥന’’ന്തി. നിയമതോ നിസിന്നസ്സ ആരദ്ധസ്സ വത്തോ സംവത്തോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിസിന്നവത്തികാ, യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ വിസും വിസും പരിയോസാപികാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതം ഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ’’തിആദി. ഏകേകപദസ്സാതി പിണ്ഡത്ഥദസ്സനവസേന ബഹുന്നം പദാനം ഏകജ്ഝം അത്ഥം അകഥേത്വാ ഏകമേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ. അയം സബ്ബത്ഥേവ ലബ്ഭതി. ചതുക്കം ബന്ധിത്വാതി കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമൂപമേയ്യദ്വയം, തഥാ സുക്കപക്ഖേതി ഇദം ചതുക്കം യോജേത്വാ. അയം ഈദിസേസു ഏവ സുത്തേസു ലബ്ഭതി. പരിയോസാനഗമനന്തി കേചി താവ ആഹു – ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമം ദസ്സേത്വാ ഉപമാ ച നാമ യാവദേവ ഉപമേയ്യസമ്പടിദാനത്ഥാതി ഉപമേയ്യത്ഥം ആഹരിത്വാ സംകിലേസപക്ഖനിദ്ദേസോ ച വോദാനപക്ഖവിഭാവനത്ഥായാതി സുക്കപക്ഖമ്പി ഉപമൂപമേയ്യവിഭാഗേന ആഹരിത്വാ സുത്തത്ഥസ്സ പരിയോസാപന’’ന്തി. കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമേയ്യം ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അപരേ പന ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ സുക്കപക്ഖേ ച തംതംഉപമൂപമേയ്യത്ഥാനം വിസും വിസും പരിയോസാപേത്വാവ കഥനം പരിയോസാനഗമന’’ന്തി വദന്തി. അയന്തി നിസിന്നവത്തികാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഗോപാലകസുത്തേ. സബ്ബാചരിയാനം ആചിണ്ണാതി സബ്ബേഹിപി പുബ്ബാചരിയേഹി ആചരിതാ സംവണ്ണിതാ, തഥാ ചേവ പാളി പവത്താതി.

അങ്ഗീയന്തി അവയവഭാവേന ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, ഭാഗാ. താനി പനേത്ഥ യസ്മാ സാവജ്ജസഭാവാനി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അങ്ഗേഹീതി അഗുണകോട്ഠാസേഹീ’’തി. ഗോമണ്ഡലന്തി ഗോസമൂഹം. പരിഹരിതുന്തി രക്ഖിതും. തം പന പരിഹരണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരണന്തി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരിതു’’ന്തി. വഡ്ഢിന്തി ഗുന്നം ബഹുഭാവം ബഹുഗോരസതാസങ്ഖാതം പരിവുദ്ധിം. ‘‘ഏത്തകമിദ’’ന്തി രൂപീയതീതി രൂപം, പരിമാനപരിച്ഛേദോപി സരീരരൂപമ്പീതി ആഹ ‘‘ഗണനതോ വാ വണ്ണതോ വാ’’തി. ന പരിയേസതി വിനട്ഠഭാവസ്സേവ അജാനനതോ. നീലാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന സേതസബലാദിവണ്ണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ധനുസത്തിസൂലാദീതി ഏത്ഥ ഇസ്സാസാചരിയാനം ഗാവീസു കതം ധനുലക്ഖണം. കുമാരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സത്തിലക്ഖണം. ഇസ്സരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സൂലലക്ഖണന്തി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന രാമവാസുദേവഗണാദീനം ഗാവീസു കതം ഫരസുചക്കാദിലക്ഖണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

നീലമക്ഖികാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, ഖുദ്ദമക്ഖികാ ഏവ വാ. സടതി രുജതി ഏതായാതി സാടികാ, സംവദ്ധാ സാടികാതി ആസാടികാ. തേനാഹ ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തിആദി.

വാകേനാതി വാകപത്തേന. ചീരകേനാതി പിലോതികേന. അന്തോവസ്സേതി വസ്സകാലസ്സ അബ്ഭന്തരേ. നിഗ്ഗാഹന്തി സുസുമാരാദിഗ്ഗാഹരഹിതം. പീതന്തി പാനീയസ്സ പീതഭാവം. സീഹബ്യഗ്ഘാദിപരിസ്സയേന സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ.

പഞ്ച അഹാനി ഭൂതാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചാഹിതോ, സോ ഏവ വാരോതി പഞ്ചാഹികവാരോ. ഏവം സത്താഹികവാരോതി വേദിതബ്ബോ. ചിണ്ണട്ഠാനന്തി ചരിതട്ഠാനം ഗോചരഗ്ഗഹിതട്ഠാനം.

പിതുട്ഠാനന്തി പിതരാ കാതബ്ബട്ഠാനം, പിതരാ കാതബ്ബകരണന്തി അത്ഥോ. യഥാരുചിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഗുന്നം രുചിഅനുരൂപം ഗോചരഭൂമിയം വാ നദിപാരം വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗോഭത്തന്തി കപ്പാസട്ഠികാദിമിസ്സം ഗോഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭത്തം, ഭത്തഗ്ഗഹണേനേവ യാഗുപി ഗഹിതാ.

൩൪൭. ‘‘ദ്വീഹാകാരേഹീ’’തി വുത്തം ആകാരദ്വയം ദസ്സേതും ‘‘ഗണനതോ വാ സമുട്ഠാനതോ വാ’’തി വുത്തം. ഏവം പാളിയം ആഗതാതി ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി ജാതിം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഹദയവത്ഥും അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദസ ആയതനാനി പഞ്ചദസ സുഖുമരൂപാനീ’’തി ഏവം രൂപകണ്ഡപാളിയം (ധ. സ. ൬൫൧-൬൫൫) ആഗതാ. പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാതി സലക്ഖണതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവതോ രൂപഭാഗാ. രൂപകോട്ഠാസാതി വാ വിസും വിസും അപ്പവത്തിത്വാ കലാപഭാവേനേവ പവത്തനതോ രൂപകലാപാ. കോട്ഠാസാതി ച അംസാ, അവയവാതി അത്ഥോ. കോട്ഠന്തി വാ സരീരം, തസ്സ അംസാ കേസാദയോ കോട്ഠാസാതി അഞ്ഞേപി അവയവാ കോട്ഠാസാ വിയ കോട്ഠാസാ. സേയ്യഥാപീതി ഉപമാസംസന്ദനം. തത്ഥ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തം രൂപം സലക്ഖണതോ ഞാണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. അരൂപം വവത്ഥപേത്വാതി തം രൂപം നിസ്സായ ആരമ്മണഞ്ച കത്വാ പവത്തമാനേ വേദനാദികേ ചത്താരോ ഖന്ധേ ‘‘അരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേത്വാ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പുന തത്ഥ യം രുപ്പനലക്ഖണം, തം രൂപം, തദഞ്ഞം അരൂപം, ഉഭയവിനിമുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥി അത്താ വാ അത്തനിയം വാതി ഏവം രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ. തദുഭയഞ്ച അവിജ്ജാദിനാ പച്ചയേന സപ്പച്ചയന്തി പച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ അനിച്ചാദിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ യോ കലാപസമ്മസനാദിക്കമേന കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേതും ന സക്കോതി, സോ ന വഡ്ഢതീതി യോജനാ.

ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനന്തി ചക്ഖായതനം, സോതഘാനജിവ്ഹാകായായതനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി അട്ഠവിധം കമ്മവസേന, കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തീതി ഇദം ദ്വയം ചിത്തവസേനാതി ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനം. സദ്ദായതനമേകം ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനം. രൂപസ്സ ലഹുതാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞതാതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരവസേന തിസമുട്ഠാനം. രൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം ആകാസധാതു ആപോധാതു കബളീകാരോ ആഹാരോതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരകമ്മവസേന ചതുസമുട്ഠാനം. ഉപചയോ സന്തതി ജരതാ രൂപസ്സ അനിച്ചതാതി ഏത്തകം രൂപം ന കുതോചി സമുട്ഠാതീതി ന ജാനാതി. സമുട്ഠാനതോ രൂപം അജാനന്തോതിആദീസു വത്തബ്ബം ‘‘ഗണനതോ രൂപം അജാനന്തോ’’തിആദേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

കമ്മലക്ഖണോതി അത്തനാ കതം ദുച്ചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, ബാലോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, ദുബ്ഭാസിതഭാസീ, ദുക്കടകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… ലക്ഖണാനീ’’തി (അ. നി. ൩.൨; നേത്തി. ൧൧൬). അത്തനാ കതം സുചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, പണ്ഡിതോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ പണ്ഡിതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? സുചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, സുഭാസിതഭാസീ, സുകതകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… പണ്ഡിതലക്ഖണാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൩; അ. നി. ൩.൩; നേത്തി. ൧൧൬). തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മം പണ്ഡിതമാലലക്ഖണ’’ന്തി. ബാലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതേ ന സേവതീതി യം ബാലപുഗ്ഗലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതസേവനം അത്ഥകാമേന കാതബ്ബം, തം ന കരോതി. തഥാഭൂതസ്സ അയമാദീനവോതി ദസ്സേതും പുന ‘‘ബാലേ വജ്ജേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം ഭഗവതാ ‘‘ഇദം വോ കപ്പതീ’’തി അനുഞ്ഞാതം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം കപ്പിയം. യം ‘‘ഇദം വോ ന കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം അകപ്പിയം. യം കോസല്ലസമ്ഭൂതം, തം കുസലം, തപ്പടിപക്ഖം അകുസലം. തദേവ സാവജ്ജം, കുസലം അനവജ്ജം. ആപത്തിതോ ആദിതോ ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഗരുകം, തദഞ്ഞം ലഹുകം. ധമ്മതോ മഹാസാവജ്ജം ഗരുകം, അപ്പസാവജ്ജം ലഹുകം. സപ്പടികാരം സതേകിച്ചം, അപ്പടികാരം അതേകിച്ഛം. ധമ്മതാനുഗതം കാരണം, ഇതരം അകാരണം. തം അജാനന്തോതി കപ്പിയാകപ്പിയം ഗരുകലഹുകം സതേകിച്ഛാതേകിച്ഛം അജാനന്തോ സുവിസുദ്ധം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോതി, കുസലാകുസലം സാവജ്ജാനവജ്ജം കാരണാകാരണം അജാനന്തോ ഖന്ധാദീസു അകുസലതായ രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹമ്പി കാതും ന സക്കോതി, കുതോ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢനാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതീ’’തി.

ഗോവണസദിസേ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ മിച്ഛാവിതക്കാ ആസാടികാ വിയാതി ആസാടികാതി ആഹ ‘‘അകുസലവിതക്കം ആസാടികം അഹാരേത്വാ’’തി.

‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി വചനതോ (അ. നി. ൮.൫൬) ഛഹി വണമുഖേഹി വിസ്സന്ദമാനയൂസോ ഗണ്ഡോ വിയ പിലോതികഖണ്ഡേന ഛഹി ദ്വാരേഹി വിസ്സന്ദമാനകിലേസാസുചി അത്തഭാവവണോ സതിസംവരേന പിദഹിതബ്ബോ, അയം പന ഏവം ന കരോതീതി ആഹ ‘‘യഥാ സോ ഗോപാലകോ വണം ന പടിച്ഛാദേതി, ഏവം സംവരം ന സമ്പാദേതീ’’തി.

യഥാ ധൂമോ ഇന്ധനം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനോ സണ്ഹോ സുഖുമോ തം തം വിവരം അനുപവിസ്സ ബ്യാപേന്തോ സത്താനം ഡംസമകസാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, അഗ്ഗിജാലസമുട്ഠാനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, ഏവം ധമ്മദേസനാഞാണസ്സ ഇന്ധനഭൂതം രൂപാരൂപധമ്മജാതം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനാ സണ്ഹാ സുഖുമാ തം തം ഖന്ധന്തരം ആയതനന്തരഞ്ച അനുപവിസ്സ ബ്യാപേതി, സത്താനം മിച്ഛാവിതക്കാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, ഞാണഗ്ഗിജാലസമുട്ഠാനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോതി ധൂമോ വിയാതി ധൂമോതി ആഹ ‘‘ഗോപാലകോ ധൂമം വിയ ധമ്മദേസനാധൂമം ന കരോതീ’’തി. അത്തനോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ കാതബ്ബാ തദനുച്ഛവികാ ധമ്മകഥാ ഉപനിസിന്നകഥാ. കതസ്സ ദാനാദിപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനകഥാ അനുമോദനാ. തതോതി ധമ്മകഥാദീനം അകരണതോ. ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഗുണവാ’’തി ന ജാനന്തീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു അത്തനോ ജാനാപനത്ഥം ധമ്മകഥാദി ന കാതബ്ബമേവാതി? സച്ചം, ന കാതബ്ബമേവ, സുദ്ധാസയേന പന ധമ്മേ കഥിതേ തസ്സ ഗുണജാനനതം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നാഭാസമാനം ജാനന്തി, മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിതം;

ഭാസയേ ജോതയേ ധമ്മം, പഗ്ഗണ്ഹേ ഇസിനം ധജ’’ന്തി. (സം. നി. ൨.൨൪൧);

തരന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, നദീതളാകാദീനം നഹാനാദിഅത്ഥം ഓതരണട്ഠാനം. യഥാ പന തം ഉദകേന ഓതിണ്ണസത്താനം സരീരമലം പവാഹേതി, പരിസ്സമം വിനോദേതി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേതി, ഏവം ബഹുസ്സുതാ അത്തനോ സമീപം ഓതിണ്ണസത്താനം ധമ്മൂദകേന ചിത്തമലം പവാഹേന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേന്തി, തസ്മാ തേ തിത്ഥം വിയാതി തിത്ഥം. തേനാഹ ‘‘തിത്ഥഭൂതേ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ’’തി. ബ്യഞ്ജനം കഥം രോപേതബ്ബന്തി, ഭന്തേ, ഇദം ബ്യഞ്ജനം അയം സദ്ദോ കഥം ഇമസ്മിം അത്ഥേ രോപേതബ്ബോ, കേന പകാരേന ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ ജാതോ. ‘‘നിരൂപേതബ്ബ’’ന്തി വാ പാഠോ, നിരൂപേതബ്ബം അയം സഭാവനിരുത്തി കഥമേത്ഥ നിരുള്ഹാതി അധിപ്പായോ. ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോതി സദ്ദത്ഥം പുച്ഛതി. ഇമസ്മിം ഠാനേതി ഇമസ്മിം പാളിപദേസേ. പാളി കിം വദേതീതി ഭാവത്ഥം പുച്ഛതി. അത്ഥോ കിം ദീപേതീതി ഭാവത്ഥം വാ സങ്കേതത്ഥം വാ. ന പരിപുച്ഛതീതി വിമതിച്ഛേദനപുച്ഛാവസേന സബ്ബസോ പുച്ഛം ന കരോതി. ന പരിപഞ്ഹതീതി പരി പരി അത്തനോ ഞാതും ഇച്ഛം ന ആചിക്ഖതി ന വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാപേതീ’’തി. തേതി ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ. വിവരണം നാമ അത്ഥസ്സ വിഭജിത്വാ കഥനന്തി ആഹ ‘‘ഭാജേത്വാ ന ദസ്സേന്തീ’’തി. അനുത്താനീകതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതം ഗുയ്ഹം പടിച്ഛന്നം. ന ഉത്താനീകരോന്തീതി സിനേരുമൂലകം വാലികം ഉദ്ധരന്തോ വിയ പഥവീസന്ധാരോദകം വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ ച ഉത്താനം ന കരോന്തി. ഏവം യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന ബഹുസ്സുതാ ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുത്താ പരിയായതോ, ഇദാനി തമേവ ധമ്മം നിപ്പരിയായതോ തിത്ഥന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ധമ്മോ ഹി തരന്തി ഏതേന നിബ്ബാനം നാമ തളാകന്തി ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ –

‘‘ഏവം കിലേസമലധോവം, വിജ്ജന്തേ അമതന്തളേ;

ന ഗവേസതി തം തളാകം, ന ദോസോ അമതന്തളേ’’തി. (ബു. വം. ൨.൧൪);

ധമ്മസ്സേവ നിബ്ബാനസ്സോതരണതിത്ഥഭൂതസ്സ ഓതരണപകാരം അജാനന്തോ ‘‘ധമ്മതിത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി വുത്തോ.

പീതാപീതന്തി ഗോഗണേ പീതം അപീതഞ്ച ഗോരൂപം ന ജാനാതി ന വിന്ദതി. അവിന്ദന്തോ ഹി ന ലഭതീതി വുത്തോ. ‘‘ആനിസംസം ന വിന്ദതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അവിന്ദനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ’’തിആദിമാഹ.

അയം ലോകുത്തരോതി പദം സന്ധായാഹ ‘‘അരിയ’’ന്തി. പച്ചാസത്തിഞായേന അനന്തരവിധിപ്പടിസേധോ വാ, അരിയ-സദ്ദോ വാ നിദ്ദോസപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠങ്ഗികന്തി ച വിസും ഏകജ്ഝഞ്ച അട്ഠങ്ഗികം ഉപാദായ ഗഹേതബ്ബം, അട്ഠങ്ഗതാ ബാഹുല്ലതോ ച. ഏവഞ്ച കത്വാ സത്തങ്ഗസ്സപി അരിയമഗ്ഗസ്സ സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി.

ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേതിആദീസു അവിസേസേന സതിപട്ഠാനാ വുത്താ. തത്ഥ കായവേദനാചിത്തധമ്മാരമ്മണാ സതിപട്ഠാനാ ലോകിയാ, തത്ഥ സമ്മോഹവിദ്ധംസനവസേന പവത്താ നിബ്ബാനാരമ്മണാ ലോകുത്തരാതി ഏവം ഇമേ ലോകിയാ, ഇമേ ലോകുത്തരാതി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി.

അനവസേസം ദുഹതീതി പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം അജാനന്തോ കിസ്മിഞ്ചി ദായകേ സദ്ധാഹാനിയാ കിസ്മിഞ്ചി പച്ചയഹാനിയാ അനവസേസം ദുഹതി. വാചായ അഭിഹാരോ വാചാഭിഹാരോ. പച്ചയാനം അഭിഹാരോ പച്ചയാഭിഹാരോ.

ഇമേ അമ്ഹേസു ഗരുചിത്തീകാരം ന കരോന്തീതി ഇമിനാ നവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസമ്പടിപത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി ആചരിയുപജ്ഝായേസു പിതുപേമസ്സ അനുപട്ഠാപനതോ. തേന ച സിക്ഖാഗാരവതാഭാവദീപനേന സങ്ഗഹസ്സ അഭാജനഭാവം, തേന ഥേരാനം തേസു അനുഗ്ഗഹാഭാവം. ന ഹി സീലാദിഗുണേഹി സാസനേ ഥിരഭാവപ്പത്താ അനനുഗ്ഗഹേതബ്ബേ സബ്രഹ്മചാരീ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി, നിരത്ഥകം വാ അനുഗ്ഗഹം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘നവകേ ഭിക്ഖൂ’’തി. ധമ്മകഥാബന്ധന്തി പവേണിആഗതം പകിണ്ണകധമ്മകഥാമഗ്ഗം. സച്ചസത്തപടിസന്ധിപച്ചയാകാരപടിസംയുത്തം സുഞ്ഞതാദീപനം ഗുയ്ഹഗന്ഥം. വുത്തവിപല്ലാസവസേനാതി ‘‘ന രൂപഞ്ഞൂ’’തിആദീസു വുത്തസ്സ പടിസേധസ്സ പടിക്ഖേപവസേന അഗ്ഗഹണവസേന. യോജേത്വാതി ‘‘രൂപഞ്ഞൂ ഹോതീതി ഗണനാതോ വാ വണ്ണതോ വാ രൂപം ജാനാതീ’’തിആദിനാ, ‘‘തസ്സ ഗോഗണോപി ന പരിഹായതി, പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗതോപി ന പരിബാഹിരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച അത്ഥം യോജേത്വാ. വേദിതബ്ബോതി തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മഹാഗോപാലകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.