൨. മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൩൨. കോചിദേവാതി ഗോസിങ്ഗസാലവനസാമന്തതോ നിവിട്ഠേസു യോ കോചി ഗാമോ ഗോചരഗാമോ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ അനിബദ്ധഭാവതോ ഗോചരഗാമോ ന ഗഹിതോ, വസനട്ഠാനമേവ പരിദീപിതം, തതോ ഏവ അരഞ്ഞനിദാനകം നാമേതം. സബ്ബത്ഥാതി ദേവലോകേ മനുസ്സലോകേ ച. ഥിരകാരകേഹീതി സാസനേ ഥിരഭാവകാരകേഹി. സവനന്തേ ജാതത്താതി ചതുസച്ചഗബ്ഭസ്സ ധമ്മസ്സവനസ്സ പരിയോസാനേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ. യഥാ പടിവേധബാഹുസച്ചം ഇജ്ഝതി, തഥാ ധമ്മസ്സ സവനതോ സാവകാ. സൂരിയോ വിയ ഭാസുരഗുണരംസിതായ മോഹന്ധകാരവിധമനതോ. ചന്ദോ വിയ രമണീയമനോഹരസീതലഗുണതായ കിലേസപരിളാഹവൂപസമതോ. സാഗരോ വിയ ഗമ്ഭീരഥിരവിപുലാനേകഗുണതായ ഠിതധമ്മസഭാവതോ. ഗുണമഹന്തതായ ഥേരസ്സ അഭിഞ്ഞാതതാ, ഗുണമഹന്തതാ ച സുത്തേസു ആഗതനയേനേവ ഞാതബ്ബാതി തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. സീഹനാദസുത്തന്തി മജ്ഝിമനികായേ ആഗതം മഹാസീഹനാദസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൪൬). ഥേരപഞ്ഹസുത്തന്തി സുത്തനിപാതേ അട്ഠകവഗ്ഗേ ആഗതം സാരിപുത്തസുത്തം (സു. നി. ൯൬൧-൯൮൧). ഥേരസീഹനാദസുത്തന്തി ഇമസ്സ ച ഥേരസ്സ ജനപദചാരികായ സത്ഥു സമ്മുഖാ സീഹനാദസുത്തം. അഭിനിക്ഖമനന്തി ഥേരസ്സേവ മഹതാ ഞാതിപരിവട്ടേന മഹതാ ച ഭോഗപരിവട്ടേന സഹ ഘരാവാസപരിച്ചാഗോ അഭിനിക്ഖമനം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. യദിദന്തി നിപാതോ, യോ അയന്തി അത്ഥോ.

മഹാപഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാതി ആയസ്മതോ കിര സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിവാരഭിക്ഖൂപി മഹാപഞ്ഞാ ഏവ അഹേസും. ധാതുസോ ഹി സത്താ സംസന്ദന്തി. സയം ഇദ്ധിമാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനത്ഥോ ധാതുസംയുത്തേന (സം. നി. ൨.൯൯) ദീപേതബ്ബോ – ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതേ ഗിലാനസേയ്യായ നിസിന്നോ ഭഗവാ ആരക്ഖത്ഥായ പരിവാരേത്വാ വസന്തേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദീസു ഏകമേകം അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ചങ്കമന്തം വോലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തം സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ചങ്കമന്തന്തി. ഏവം, ഭന്തേ. സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

വനന്തേതി ഉപവനന്തേ. മേഘവണ്ണായാതി നീലാഭായ. സമുദ്ദകുച്ഛിതോ ഉഗ്ഗച്ഛന്തസ്സ വിയ ഉപട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. ചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകസമീപേ ആഭാഫരണവസേന പവത്തിയാ ‘‘പാചീനചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകേ’’തി വുത്തം, ന ചക്കവാളപബ്ബതമത്ഥകേ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ വിചരണതോ. തഥാ സതി ലോകന്തരികനിരയേസുപി ചന്ദിമസൂരിയാനം ആഭാ ഫരേയ്യ. ഉബ്ബേധവസേന ഹി ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝതോ ചന്ദിമസൂരിയാ വിചരന്തി. സാലകുസുമപഭാനം അതിരത്തതായ വുത്തം ‘‘ലാഖാരസേന സിഞ്ചമാനം വിയാ’’തി. ഉപഗായമാനാ വിയാതി പയിരുപാസനവസേന ഉപേച്ച ഗായമാനാ വിയ. കായ നു ഖോ അജ്ജ രതിയാതി അജ്ജ ഝാനസമാപത്തിരതിയാ ഏവ നു ഖോ, ഉദാഹു ധമ്മസാകച്ഛാരതിയാ ധമ്മദേസനാരതിയാതി ചിന്തേസി.

ദ്വേ ചന്ദമണ്ഡലാനി വിയ പരമസോഭഗ്ഗപ്പത്തായ കന്തിയാ. ദ്വേ സൂരിയമണ്ഡലാനി വിയ അതിവിയ സുവിസുദ്ധസമുജ്ജലായ ഗുണവിഭൂതിയാ. ദ്വേ ഛദ്ദന്തനാഗരാജാനോ വിയ മഹാനുഭാവതായ. ദ്വേ സീഹാ വിയ തേജുസ്സദതായ. ദ്വേ ബ്യഗ്ഘാ വിയ അനോലീനവുത്തിതായ. സബ്ബപാലിഫുല്ലമേവാതി സബ്ബമേവ സമന്തതോ വികസിതം.

൩൩൩. കഥാ ഉപചരതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി കഥാഉപചാരോ, സവനൂപചാരോ പദേസോ, തം കഥാഉപചാരം. രമണീയമേവ രാമണേയ്യകം. ഉജ്ജങ്ഗലേതി ലൂഖപദേസേ കഠിനപദേസേ. ദോസേഹി ഇതാ അപഗതാതി ദോസിനാ ത-കാരസ്സ ന-കാരം കത്വാ. ദിബ്ബാ മഞ്ഞേ ഗന്ധാതി ദേവലോകേ ഗന്ധാ വിയ. ദിവി ഭവാതി ദിബ്ബാ. ദ്വേ ഥേരാതി സാരിപുത്തത്ഥേരആനന്ദത്ഥേരാ. ആനന്ദത്ഥേരോ താവ മമായതു അഖീണാസവഭാവതോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കഥന്തി? ന ഇദം മമായനം ഗേഹസ്സിതപേമവസേന, അഥ ഖോ ഗുണഭത്തിവസേനാതി നായം ദോസോ.

അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ, അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥം പുച്ഛനം. തത്ഥ യസ്മാ അധമ്മികമ്പി വുദ്ധസ്സ അനുമതിം ഇതരോ പടിക്ഖിപിതും ന ലഭതി, തേന സാ അനുജാനിതബ്ബാവ ഹോതി, തസ്മാ സങ്ഘഖുദ്ദകതോ പട്ഠായ അനുമതി പുച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘അനുമതിപുച്ഛാ നാമേസാ’’തിആദി. ഖുദ്ദകതോ പട്ഠായാതി കണിട്ഠതോ പട്ഠായ. പടിഭാതി ഉപട്ഠാതീതി പടിഭാനം, യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോ, തം പടിഭാനം. സിഖാപ്പത്താ വേപുല്ലപ്പത്താ ന ഭവിസ്സതി പദേസഞാണേ ഠിതേഹി ഭാസിതത്താ. സിഖാപ്പത്താ വേപുല്ലപ്പത്താ ഭവിസ്സതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിതത്താ. വുത്തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പച്ചത്ഥികാ അട്ടിയന്തി ദുക്ഖായന്തി ഏതേനാതി അട്ടോ, വിനിച്ഛിതബ്ബവോഹാരോ. ഗാമഭോജകന്തി യസ്മിം ഗാമേ സോ ഉപ്പന്നോ, തം ഗാമഭോജകം. ജനപദഭോജകന്തി യസ്മിം ജനപദേ സോ ഉപ്പന്നോ, തം ജനപദഭോജകം. മഹാവിനിച്ഛയഅമച്ചന്തി യസ്മിം രജ്ജേ സോ ജനപദോ, തസ്സ രാജധാനിയം മഹാവിനിച്ഛയഅമച്ചം. സേനാപതിന്തി യസ്സ രഞ്ഞോ സോ അമച്ചോ, തസ്സ സേനാപതിം. തഥാ ഉപരാജന്തി. ഇദം പനേത്ഥ പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം ഉപമേയ്യത്ഥാനുരൂപതോതി ദട്ഠബ്ബം. അപരാപരം ന സഞ്ചരതി വിനിച്ഛയനാരഹേന വിനിച്ഛിതഭാവതോ.

പകട്ഠാനം (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൨൨) ഉക്കട്ഠാനം സീലാദിഅത്ഥാനം ബോധനതോ, സഭാവനിരുത്തിവസേന ബുദ്ധാദീഹി ഭാസിതത്താ ച പകട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. പുരിമസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ഛിമേന അത്ഥേന അനുസന്ധാനം അനുസന്ധി. അത്ഥമുഖേന പന പാളിപദേസാനമ്പി അനുസന്ധി ഹോതിയേവ, സോ ച പുബ്ബാപരാനുസന്ധി-പുച്ഛാനുസന്ധി-അജ്ഝാസയാനുസന്ധി-യഥാനുസന്ധിവസേന ചതുബ്ബിധോ. തംതംദേസനാനം പന പുബ്ബാപരസംസന്ദനം പുബ്ബാപരം. പാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേനാതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതന്തി ബ്യഞ്ജനസോ അത്ഥസോ ച ഉദ്ധം ഉദ്ധം ഗഹിതം, പരിയാപുണനവസേന ചേവ പരിപുച്ഛാവസേന ച ഹദയേന ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി സോതബ്ബതോ സുതം, പരിയത്തിധമ്മോ, തം ധാരേതീതി സുതധരോ. യോ ഹി സുതധരോ, സുതം തസ്മിം പതിട്ഠിതം ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുതസ്സ ആധാരഭൂതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. ഏകപദം ഏകക്ഖരമ്പി അവിനട്ഠം ഹുത്വാ സന്നിചീയതീതി സന്നിചയോ, സുതം സന്നിചയോ ഏതസ്മിന്തി സുതസന്നിചയോ. അജ്ഝോസായാതി അനുപവിസിത്വാ. തിട്ഠതീതി ന മുസ്സതി.

ഠിതാ പഗുണാതി പഗുണാ വാചുഗ്ഗതാ. നിച്ചലിതന്തി അപരിവത്തിതം. സംസന്ദിത്വാതി അഞ്ഞേഹി സംസന്ദിത്വാ. സമനുഗ്ഗാഹിത്വാതി പരിപുച്ഛാവസേന അത്ഥം ഓഗാഹേത്വാ. പബന്ധസ്സ വിബന്ധാഭാവതോ ഗങ്ഗാസോതസദിസം, ‘‘ഭവങ്ഗസോതസദിസ’’ന്തി വാ പാഠോ, അകിത്തിമം സുഖപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. സുത്തേകദേസസ്സ സുത്തസ്സ ച വചസാ പരിചയോ ഇധ നാധിപ്പേതോ, വഗ്ഗാദിവസേന പന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സുത്തദസക…പേ… സജ്ഝായിതാ’’തി, ‘‘ദസ സുത്താനി ഗതാനി, ദസ വഗ്ഗാഗതാ’’തിആദിനാ സല്ലക്ഖേത്വാ വാചായ സജ്ഝായിതാതി അത്ഥോ. മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ ഭാഗസോ നിജ്ഝായിതാ ചിന്തിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ. രൂപഗതം വിയ പഞ്ഞായതീതി രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുസ്സ വിഭൂതം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ സുട്ഠു യാഥാവതോ പടിവിദ്ധാ.

പജ്ജതി അത്ഥോ ഞായതി ഏതേനാതി പദം, തദേവ അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനന്തി ആഹ ‘‘പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ പദബ്യഞ്ജന’’ന്തി. അക്ഖരപാരിപൂരിയാ പദബ്യഞ്ജനസ്സ പരിമണ്ഡലതാ, സാ പന പാരിപൂരീ ഏവം വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദസവിധബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയോ അപരിഹാപേത്വാ’’തി. അഞ്ഞം ഉപാരമ്ഭകരന്തി യഥാനിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞം തസ്സ അനനുലോമകം സുത്തം ആഹരതി. തദത്ഥം ഓതാരേതീതി തസ്സ ആഹടസുത്തസ്സേവ അത്ഥം വിചാരേതി. തസ്സ കഥാ അപരിമണ്ഡലാ നാമ ഹോതി അത്ഥസ്സ അപരിപുണ്ണഭാവതോ. യഥാനിക്ഖിത്തസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാവസേനേവ സുത്തന്തരമ്പി ആനേന്തോ ബഹി ഏകപദമ്പി ന ഗച്ഛതി നാമ. അമക്ഖേന്തോതി അവിനാസേന്തോ. തം തം അത്ഥം സുട്ഠു വവത്ഥിതം കത്വാ ദസ്സേന്തോ തുലികായ പരിച്ഛിന്ദന്തോ വിയ. ഗമ്ഭീരതരമത്ഥം ഗമേന്തോ ഗമ്ഭീരമാതികായ ഉദകം പേസേന്തോ വിയ. ഉത്താനമാതികായ ഹി മരിയാദം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം അഞ്ഞഥാ ഗച്ഛേയ്യ. ഏകംയേവ പദം അനേകേഹി പരിയായേഹി പുനപ്പുനം സംവണ്ണേന്തോ പദം കോട്ടേന്തോ സിന്ധവാജാനീയോ വിയ. സോ ഹി വഗ്ഗിതായ ഗതിയാ പദേ പദം കോട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി. കഥാമഗ്ഗേന തസ്സ കഥാ പരിമണ്ഡലാ നാമ ഹോതി ധമ്മതോ അത്ഥതോ അനുസന്ധിതോ പുബ്ബാപരതോ ആചരിയുഗ്ഗഹതോതി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണഭാവതോ.

അനുപ്പബന്ധേഹീതി വിസ്സട്ഠേഹി ആസജ്ജമാനേഹി. നാതിസീഘം നാതിസണികം നിരന്തരം ഏകരസഞ്ച കത്വാ പരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം കഥേന്തോ വിസ്സട്ഠായ കഥായ കഥേതി നാമ, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. അരണിം മന്ഥേന്തോ വിയ, ഉണ്ഹഖാദനീയം ഖാദന്തോ വിയാതി സീഘം സീഘം കഥനസ്സ ഉദാഹരണം, ഗഹിതം ഗഹിതമേവാതിആദി ലങ്ഘേത്വാ കഥനസ്സ. പുരാണപണ്ണന്തരേസു ഹി പരിപാതിയമാനഗോധാ കദാചി ദിസ്സതി, ഏവമേകച്ചസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ കത്ഥചി ന ദിസ്സതി. ഓഹായാതി ഠപേത്വാ. യോപീതിആദിനാ ഏകരൂപേന കഥായ അകഥനം ദസ്സേതി. പേതഗ്ഗി നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതസ്സ മുഖതോ നിച്ഛരണകഅഗ്ഗി. വിത്ഥായതീതി അപ്പടിതാനതമാപജ്ജതി. കേനചി രോഗേന ദുക്ഖം പത്തോ വിയ നിത്ഥുനന്തോ. കന്ദന്തോ വിയാതി ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തോ വിയ. അപ്പബന്ധാ നാമ ഹോതി സുഖേന അപ്പവത്തഭാവതോ. ആചരിയേഹി ദിന്നനയേ ഠിതോതി ആചരിയുഗ്ഗഹം അമുഞ്ചന്തോ, യഥാ ച ആചരിയാ തം തം സുത്തം സംവണ്ണേസും, തേനേവ നയേന സംവണ്ണേന്തോതി അത്ഥോ. അച്ഛിന്നധാരം കത്വാതി ‘‘നാതിസീഘം നാതിസണിക’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അവിച്ഛിന്നം കഥാപബന്ധം കത്വാ. അനുസയസമുഗ്ഘാതായാതി ഇമിനാ തസ്സാ കഥായ അരഹത്തപരിയോസാനതം ദസ്സേതി. ഏവരൂപേനാതി നയിദം ഏകവചനം തത്തകവസേന ഗഹേതബ്ബം, അഥ ഖോ ലക്ഖണേ പവത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാരൂപേനേവ ഭിക്ഖുസതേന ഭിക്ഖുസഹസ്സേന വാ’’തി വുത്തം. പല്ലങ്കേനാതി പല്ലങ്കപദേസേന, പല്ലങ്കാസനന്തേനാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേനാതി വാരന്തരസാധാരണം അത്ഥം അതിദിസതി, അസാധാരണം പന വക്ഖതേവാതി.

൩൩൪. ആരമതി ഏതേനാതി ആരാമോ.

൩൩൫. ധുവസേവനന്തി നിയതസേവിതം. പാസാദപരിവേണേതി പാസാദങ്ഗണേ. നാഭിയാ പതിട്ഠിതാനന്തി നാഭിയാ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതാനം. അരന്തരാനീതി അരവിവരാനി തംതംഅരാനം വേമജ്ഝട്ഠാനാനി.

൩൩൬. സമാദിന്നഅരഞ്ഞധുതങ്ഗോ ആരഞ്ഞികോ, ന അരഞ്ഞവാസമത്തേന.

൩൩൭. ന ഓസാദേന്തീതി ന അവസാദേന്തി, ന അവസാദനാപേക്ഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. പവത്തിനീതി പഗുണാ.

൩൩൮. ലോകുത്തരാ വിഹാരസമാപത്തി നാമ ഥേരസ്സ അരഹത്തഫലസമാപത്തിയോ, പരിയായതോ പന നിരോധസമാപത്തിപി വേദിതബ്ബാ.

൩൩൯. സാധുകാരോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ദിന്നോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യഥാ തം ആനന്ദോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തിആദി. സമ്മാതി സുട്ഠു, യഥാഅജ്ഝാസയന്തി അധിപ്പായോ. യേന ഹി യം യഥാചിത്തം കഥിതം, തം സമ്മാ കഥിതം നാമ ഹോതി. സമ്പത്തവസേന ഹി യഥാകാരീ തഥാവാദീ സോഭതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ അനുച്ഛവികമേവാ’’തിആദി. ബഹുസ്സുതോ ഭിക്ഖു തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേ സീലാദീനം ആഗതട്ഠാനേ തേസം സുവിദിതത്താ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ താനി പരിപൂരേതീതി ആഹ ‘‘സീലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ’’തിആദി. മഗ്ഗാദിപസവനായ വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ പരിപാകം ഗമേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൪൦. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദേസവസേന സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ആയസ്മാ ഹി രേവതോ’’തിആദിമാഹ.

൩൪൨. അപരേപി നാനപ്പകാരേ കിലേസേതി അപരേപി നാനപ്പകാരേ ദോസമോഹാദികിലേസേ. ധുനിത്വാതി വിധമേത്വാ.

൩൪൩. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏവം ബ്യാകാസീതി സമ്ബന്ധോ. സകലമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിഗതം ചിത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതമേവ പന വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തദനന്തരം സമ്പടിച്ഛനം, തദനന്തരം സന്തീരണന്തിആദിനാ സണ്ഹം സുഖുമം അതിഇത്തരഖണവന്തം ചിത്തന്തരം ചിത്തനാനത്തം. ഖന്ധാദീനഞ്ച നാനത്തസങ്ഖാതം ഖന്ധന്തരാദി. പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തഥേവ തതിയം ഝാനന്തിആദിനാ ആരമ്മണം അനുക്കമിത്വാ ഝാനസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ഝാനോക്കന്തികം നാമ. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന തദേവ തേജോകസിണേതിആദിനാ ഝാനം അനുക്കമിത്വാ ആരമ്മണസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ആരമ്മണോക്കന്തികം നാമ. ‘‘പഠമജ്ഝാനം പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തിആദിനാ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദുവങ്ഗികന്തി ഝാനങ്ഗമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം അങ്ഗവവത്ഥാനം. ‘‘ഇദം പഥവീകസിണം…പേ… ഇദം ഓദാതകസിണ’’ന്തി ആരമ്മണമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം ആരമ്മണവവത്ഥാനം. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഇതരേസമ്പി സമാപജ്ജനം അങ്ഗസങ്കന്തി. പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തദേവ ആപോകസിണേതി ഏവം സബ്ബകസിണേസു ഏകസ്സേവ ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനം ആരമ്മണസങ്കന്തി. ഏകതോവഡ്ഢനം ഉഭതോവഡ്ഢനന്തി ഇദം ഖന്ധാദിദേസനായം ലബ്ഭതി. അഭിധമ്മഭാജനീയേ ഹി വേദനാക്ഖന്ധം ഭാജേന്തോ ഭഗവാ തികേ ഗഹേത്വാ ദുകേസു പക്ഖിപി, ദുകേ ഗഹേത്വാ തികേസു പക്ഖിപി, ഇദം ഏകതോവഡ്ഢനം. തികേ ച ദുകേ ച ഉഭതോവഡ്ഢനനീഹാരേന കഥേസി, ഇദം ഉഭതോവഡ്ഢനം. ഏവം സേസഖന്ധേസു ധാതായതനാദീസു ച യഥാരഹം വിഭങ്ഗപ്പകരണേ (വിഭ. ൩൨-൩൩; ൧൫൫-൧൫൬, ൧൮൩-൧൮൪) അഭിധമ്മഭാജനീയേ ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ആഭിധമ്മികധമ്മകഥികസ്സേവ പാകട’’ന്തി. ഖന്ധാദീസു സഭാവധമ്മേസു തീസു ലക്ഖണേസു പഞ്ഞത്തിയം സമയന്തരേസു ച കോസല്ലാഭാവതോ അയം സകവാദോ അയം പരവാദോതി ന ജാനാതി. തതോ ഏവ സകവാദം…പേ… ധമ്മന്തരം വിസംവാദേതി. ഖന്ധാദീസു പന കുസലതായ ആഭിധമ്മികോ സകവാദം…പേ… ന വിസംവാദേതി.

൩൪൪. ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേതും സക്കോതി പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബാനസ്സാതി സബ്ബാനി അസ്സ. വിസേവിതവിപ്ഫന്ദിതാനീതി കിലേസവിസൂകായികാനി ചേവ ദുച്ചരിതവിപ്ഫന്ദിതാനി ച. ഭഞ്ജിത്വാതി മദ്ദിത്വാ. ബഹീതി കമ്മട്ഠാനതോ ബഹി പുഥുത്താരമ്മണേ.

൩൪൫. പരിയായേനാതി ഏത്ഥ പരിയായ-സദ്ദോ ‘‘അത്ഥി ഖ്വേസ, ബ്രാഹ്മണ, പരിയായോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൩-൯) വിയ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സോഭനകാരണം അത്ഥീ’’തി. യദി ഭഗവാ – ‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ’’തിആദിനാ അത്തനോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം സന്ധായാഹ, ഏവം സന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹേവ സങ്ഘാരാമോ സോഭേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞേഹീതി ആപന്നന്തി ആഹ ‘‘അപിച പച്ഛിമം ജനത’’ന്തിആദി. നിബ്ബാനത്ഥായ പടിപത്തിസാരം ഏതസ്സാതി പടിപത്തിസാരോ, തം പടിപത്തിസാരം. നിപ്പരിയായേനേവാതി കേനചി പരിയായേന ലേസേന വിനാ മുഖ്യേന നയേനേവ. യോ ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ദള്ഹസമാദാനം കത്വാ നിസിന്നോ തം അധിഗന്ത്വാവ ഉട്ഠഹതി. ഏവരൂപേന ഇദം ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭതി, സാസനേ സബ്ബാരമ്ഭാനം തദത്ഥത്താതി അത്ഥോ. ആസവക്ഖയാവഹം പടിപത്തിം ആരഭിത്വാ ആസവക്ഖയേനേവ ദേസനായ പരിയോസാപിതത്താ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.