൧. ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൫. ഞാതീനം (അ. നി. ടീ. ൩.൬.൧൯) നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ഗാമോ ഞാതികോ, സോ ഏവ നാതികോ. സോ കിര ഗാമോ യേസം സന്തകോ, തേസം പുബ്ബപുരിസേന അത്തനോ ഞാതീനം സാധാരണഭാവേന നിവേസിതോ, തേന ‘‘നാതികോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ പച്ഛാ തത്ഥ ദ്വീഹി ദായാദേഹി ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ പരിഭുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ’’തി. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹിയേവ കതോ ആവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ. തസ്മിം കിര പദേസേ മത്തികാ സക്ഖരമരുമ്ബവാലികാദീഹി അസമ്മിസ്സാ അകഠിനാ സണ്ഹാ സുഖുമാ, തായ കതാനി കുലാലഭാജനാനിപി സിലാമയാനി വിയ ദള്ഹാനി, തസ്മാ തേ ഉപാസകാ തായ മത്തികായ ദീഘപുഥുലഇട്ഠകാ കാരേത്വാ താഹി ഠപേത്വാ ദ്വാരബാഹവാതപാനകവാടതുലായോ സേസം സബ്ബം ദബ്ബസമ്ഭാരേന വിനാ ഇട്ഠകാഹി ഏവ പാസാദം കാരേസും. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠകാഹേവാ’’തിആദി.

ഗോസിങ്ഗസാലവനദായന്തി ഗോസിങ്ഗസാലവനന്തി ലദ്ധനാമം രക്ഖിതം അരഞ്ഞം. ജേട്ഠകരുക്ഖസ്സാതി വനപ്പതിഭൂതസ്സ സാലരുക്ഖസ്സ. സാമഗ്ഗിരസന്തി സമഗ്ഗഭാവാദിഗുണം വിവേകസുഖം. ഉപരിപണ്ണാസകേ ഉപക്കിലേസസുത്തേ (മ. നി. ൩.൨൩൭-൨൩൮) പുഥുജ്ജനകാലോ കഥിതോ, ഇധ ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തേ ഖീണാസവകാലോ കഥിതോ. കതകിച്ചാപി ഹി തേ മഹാഥേരാ അത്തനോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനഞ്ച സമ്പസ്സന്താ പരമഞ്ച വിവേകം അനുബ്രൂഹന്താ സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവമാനാ തത്ഥ വിഹരന്തി. തദാതി തസ്മിം ഉപക്കിലേസസുത്തദേസനാകാലേ. തേതി അനുരുദ്ധപ്പമുഖാ കുലപുത്താ. ലദ്ധസ്സാദാതി വിപസ്സനായ വീഥിപടിപത്തിയാ അധിഗതസ്സാദാ. വിപസ്സനാ ഹി പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹന്തീ പവത്തമാനാ സാതിസയം പീതിസോമനസ്സം ആവഹതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതി പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

ലദ്ധപതിട്ഠാ മഗ്ഗഫലാധിഗമനേന. സതി ഹി മഗ്ഗഫലാധിഗമേ സാസനേ പതിട്ഠാ ലദ്ധാ നാമ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ.

കാമം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാപി മഹാസാവകപരിയാപന്നാവ, അഗ്ഗസാവകഭാവേന പന നേസം വിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേസു വാ’’തി വിസും ഗഹണം. സതിപി ഹി സാമഞ്ഞയോഗേ വിസേസവന്തോ വിസും ഗയ്ഹന്തി യഥാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ആഗതാ, വാസിട്ഠോപി ആഗതോ’’തി. തേസു പന വിസും ഗഹിതേസുപി ‘‘അസീതിമഹാസാവകേസൂ’’തി അസീതിഗ്ഗഹണം അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനുപഗം ന ഹോതീതി. അന്തമസോതി ഇദം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഉപട്ഠാകഭാവേന ആസന്നചാരിതായ വുത്തം. അനീകാതി ഹത്ഥാനീകാ, ഹത്ഥാനീകതോ ഹത്ഥിസമൂഹതോതി അത്ഥോ. കാളസീഹോ യേഭുയ്യേന യൂഥചരോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘യൂഥാ നിസ്സടോ കാളസീഹോ വിയാ’’തി. കേസരീ പന ഏകചരോവ. വാതച്ഛിന്നോ വലാഹകോ വിയാതി വാതച്ഛിന്നോ പബ്ബതകൂടപ്പമാണോ വലാഹകച്ഛേദോ വിയ. തേസം പഗ്ഗണ്ഹനതോതി യഥാ നാമ ജിഘച്ഛിതസ്സ ഭോജനേ, പിപാസിതസ്സ പാനീയേ, സീതേന ഫുട്ഠസ്സ ഉണ്ഹേ, ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതേ, ദുക്ഖിതസ്സ സുഖേ അഭിരുചി ഉപ്പജ്ജതി, ഏവമേവം ഭഗവതോ കോസമ്ബകേ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദാപന്നേ ദിസ്വാ അപരേ സമഗ്ഗാവാസം വസന്തേ ആവജ്ജിതസ്സ ഇമേ തയോ കുലപുത്താ ആപാഥം ആഗമിംസു, അഥ നേ പഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ ഉപസങ്കമി, ഏവായം പടിപത്തിഅനുക്കമേന കോസമ്ബകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയനുപായോ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘തേസം പഗ്ഗണ്ഹനതോ’’തി. ഏതേനേവ പച്ഛിമജനതം അനുകമ്പനതോതി ഇദമ്പി കാരണം ഏകദേസേന സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉക്കംസിത്വാതി യഥാഭൂതേഹി ഗുണേഹി സമ്പഹംസനേന വിസേസേത്വാ വിസിട്ഠേ കത്വാ പസംസാവസേന ചേതം ആമേഡിതവചനം.

തം അരഞ്ഞം രക്ഖതി വനസാമിനാ ആണത്തോ. രക്ഖിതഗോപിതം വനസണ്ഡം, ന മഹാവനാദി വിയ അപരിഗ്ഗഹിതം. സീലാദിപ്പഭേദായ അത്തത്ഥായ പടിപന്നാ അത്തകാമാ, ന അപരിച്ചത്തസിനേഹാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഹിതം കാമയമാനാ’’തി. തേനാഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. ഭിന്ദേയ്യാതി വിനാസേയ്യ.

ദുബ്ബലമനുസ്സാതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലാ അവിദ്ദസുനോ മനുസ്സാ. താനീതി അഭിജാതിആദീസു ഉപ്പന്നപാടിഹാരിയാനി. ചീവരഗബ്ഭേന പടിച്ഛാദേത്വാതി ചീവരസങ്ഖാതേ ഓവരകേ നിഗൂഹിത്വാ വിയ. ന ഹി ചീവരപാരുപനമത്തേന ബുദ്ധാനുഭാവോ പടിച്ഛന്നോ ഹോതി. ‘‘മാ സുധ കോചിമം ബുദ്ധാനുഭാവം അഞ്ഞാസീ’’തി പന തഥാരൂപേന ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരേന തം ഛാദേത്വാ ഗതോ ഭഗവാ തഥാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞാതകവേസേന അഗമാസീ’’തി.

അഭിക്കമഥാതി പദം അഭിമുഖഭാവേന വിധിമുഖേന വദതീതി ആഹ ‘‘ഇതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി. ബുദ്ധാനം കായോ നാമ സുവിസുദ്ധജാതിമണി വിയ സോഭനോ, കിഞ്ചി മലം അപനേതബ്ബം നത്ഥി, കിമത്ഥം ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാന’’ന്തിആദി.

൩൨൬. അനുരുദ്ധാതി വാ ഏകസേസനയേന വുത്തം വിരൂപേകസേസസ്സപി ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, ഏവഞ്ച കത്വാ ബഹുവചനനിദ്ദേസോപി സമത്ഥിതോ ഹോതി. ഇരിയാപഥോ ഖമതീതി സരീരസ്സ ലഹുട്ഠാനതായ ചതുബ്ബിധോപി ഇരിയാപഥോ സുഖപ്പവത്തികോ. ജീവിതം യാപേതീതി യാപനാലക്ഖണം ജീവിതം ഇമം സരീരയന്തം യാപേതി സുഖേന പവത്തേതി. ഉളുങ്കയാഗും വാ കടച്ഛുഭിക്ഖം വാതി ഇദം മകരവുത്തിയാ മിസ്സകഭത്തേന യാപനം വത്തന്തി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭിക്ഖാചാരവത്തം പുച്ഛതീ’’തി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദതീതി സതിപി ഉഭയേസം കലാപാനം പരമത്ഥതോ ഭേദേ പചുരജനേഹി ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തം ഖീരോദകസമ്മോദിതം അച്ചന്തമേവ സംസട്ഠം വിയ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘വിസും ന ഹോതി, ഏകത്തം വിയ ഉപേതീ’’തി. പിയഭാവദീപനാനി ചക്ഖൂനി പിയചക്ഖൂനി. പിയായതി, പിയായിതബ്ബോതി വാ പിയോതി. സമഗ്ഗവാസസ്സ യം ഏകന്തകാരണം, തം പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തിആദിമാഹാതി ‘‘കഥന്തി കാരണപുച്ഛാ’’തി വുത്തം. യോ നേസം മേത്താസഹിതാനംയേവ കമ്മാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം പച്ചുപട്ഠാനാകാരോ, തം സന്ധായ ‘‘കഥ’’ന്തി പുച്ഛാ. തഥാ ഹി പരതോ ‘‘ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ’’തിആദിനാ ഥേരേഹി വിസ്സജ്ജനം കഥിതം.

മിത്തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം. ആവീതി പകാസം. രഹോതി അപ്പകാസം. യഞ്ഹി ഉദ്ദിസ്സ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠപേതി, തം തസ്സ സമ്മുഖാ ചേ, പകാസം ഹോതി, പരമ്മുഖാ ചേ, അപ്പകാസം. തേനാഹ ‘‘ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ചേവ പരമ്മുഖാ ചാ’’തി. ഇതരാനീതി പരമ്മുഖാ കായവചീകമ്മാനി. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മജ്ജനാദിവസേന പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തം ഠാനം വാ. തഥേവാതി യഥാ സമ്മുഖാ കതേ മേത്താകായകമ്മേ വുത്തം, തഥേവ. ‘‘കച്ചി ഖമനീയ’’ന്തി ഏവമാദികാ കഥാ സമ്മോദനീയകഥാ. യഥാ പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഛിദ്ദം ന ഹോതി, തഥാ പടിസന്ഥാരവസേന പവത്താ കഥാ പടിസന്ഥാരകഥാ. ‘‘അഹോ തദാ ഥേരേന മയ്ഹം ദിന്നോ ഓവാദോ, ദിന്നാ അനുസാസനീ’’തി ഏവം കാലന്തരേ സരിതബ്ബയുത്താ, ഛസാരണീയപടിസംയുത്താ വാ കഥാ സാരണീയകഥാ. സുത്തപദം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അത്ഥനിദ്ദേസവസേന സീലാദിധമ്മപടിസംയുത്താ കഥാ ധമ്മീകഥാ. സരേന സുത്തസ്സ ഉച്ചാരണം സരഭഞ്ഞം. പഞ്ഹസ്സ ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ പുച്ഛനം പഞ്ഹപുച്ഛനം. തസ്സ യഥാപുച്ഛിതസ്സആദിസനം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം. ഏവം സമന്നാഹരതോതി ഏവം മനസികരോതോ, ഏവം മേത്തം ഉപസംഹരതോതി അത്ഥോ.

ഏകതോ കാതും ന സക്കാ, തസ്മാ നാനാ. ഹിതട്ഠേനാതി അത്തനോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹിതഭാവേന. നിരന്തരട്ഠേനാതി അന്തരാഭാവേന ഭേദാഭാവേന. അവിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി അവിരോധഭാവേന. സമഗ്ഗട്ഠേനാതി സഹിതഭാവേന. പരിഭണ്ഡം കത്വാതി ബഹലതനുമത്തികാലേപേഹി ലിമ്പേത്വാ. ചീവരം വാ ധോവന്തീതി അത്തനോ ചീവരം വാ ധോവന്തി. പരിഭണ്ഡം വാതി അത്തനോ പണ്ണസാലായ പരിഭണ്ഡം വാ കരോന്തി.

൩൨൭. പടിവിരുദ്ധാ ഏവാതി ഏത്ഥാപി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേസം അപ്പമാദലക്ഖണന്തി തേസം അപ്പമജ്ജനസഭാവം. കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാതി ഏത്ഥാപി വോതി നിപാതമത്തം, പച്ചത്തവചനം വാ, കച്ചി തുമ്ഹേതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമുഗ്ഗപാതിന്തി സമുഗ്ഗപുടസദിസം പാതിം.

പണ്ണസാലായം അന്തോ ബഹി ച സമ്മജ്ജനേന സോധിതങ്ഗണതാ വത്തപടിപത്തി. പടിവിസമത്തമേവാതി അത്തനോ യാപനപടിവിസമത്തമേവ. ഓസാപേത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. പമാണമേവാതി അത്തനോ യാപനപമാണമേവ. വുത്തനയേന ജഹിത്വാതി പാളിയം വുത്തനയേന ജഹിത്വാ.

ഹത്ഥേന ഹത്ഥം സംസിബ്ബന്താതി അത്തനോ ഹത്ഥേന ഇതരസ്സ ഹത്ഥം ദള്ഹഗ്ഗഹണവസേന ബന്ധന്താ. വിലങ്ഘേതി ദേസന്തരം പാപേതി ഏതേനാതി വിലങ്ഘകോ, ഹത്ഥോ. ഹത്ഥോ ഏവ വിലങ്ഘകോ ഹത്ഥവിലങ്ഘകോ, തേന ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന.

തം അഖണ്ഡം കത്വാതി തം തീസുപി ദിവസേസു ധമ്മസ്സവനം പവത്തനവസേന അഖണ്ഡികം കത്വാ. ഏതന്തി ‘‘പഞ്ചാഹികം ഖോ പനാ’’തിആദിവചനം. പഞ്ചമേ പഞ്ചമേ അഹനി ഭവതീതി പഞ്ചാഹികം. ഭഗവതാ പുച്ഛിതേന അനുരുദ്ധത്ഥേരേന. പമാദട്ഠാനേസുയേവാതി അഞ്ഞേസം പമാദട്ഠാനേസുയേവ. ‘‘പമാദട്ഠാനേസുയേവാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പപഞ്ചകരണട്ഠാനാനീതി കഥാപപഞ്ചസ്സ കരണട്ഠാനാനി വിസ്സട്ഠകഥാപവത്തനേന കമ്മട്ഠാനേ പമജ്ജനട്ഠാനാനി. തത്ഥാപി ‘‘മയം, ഭന്തേ, കമ്മട്ഠാനവിരുദ്ധം ന പടിപജ്ജാമാ’’തി സിഖാപ്പത്തം അത്തനോ അപ്പമാദലക്ഖണം ഥേരോ ദസ്സേതി. ഏത്തകം ഠാനം മുഞ്ചിത്വാതി പന ഇദം തദാ വിഹാരസമാപത്തീനം വളഞ്ജാഭാവേന വുത്തം.

൩൨൮. ഝാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്തനോ സമ്മാപടിപന്നതായ സത്ഥു ചിത്താരാധനത്ഥം തസ്സ ച വിസേസാധിഗമസ്സ സത്ഥു പച്ചക്ഖഭാവതോ ഥേരോ ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. യാവദേവാതി യത്തകം കാലം ഏകം ദിവസഭാഗം വാ സകലരത്തിം വാ യാവ സത്ത വാ ദിവസേ.

൩൨൯. സമതിക്കമായാതി സമ്മദേവ അതിക്കമനായ. സതി ഹി ഉപരി വിസേസാധിഗമേ ഹേട്ഠിമജ്ഝാനം സമതിക്കന്തം നാമ ഹോതി പടിപ്പസ്സദ്ധി ച. തേനാഹ ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ’’തി. ഞാണദസ്സനവിസേസോതി കാരണൂപചാരേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. വേദയിതസുഖതോതി വേദനാസഹിതജ്ഝാനസുഖതോ വാ ഫലസുഖതോ വാ. അവേദയിതസുഖന്തി നിബ്ബാനസുഖം വിയ വേദനാരഹിതം സുഖം. അവേദയിതസുഖന്തി ച നിദസ്സനമത്തമേതം, തം പന അഫസ്സം അസഞ്ഞം അചേതനന്തി സബ്ബചിത്തചേതസികരഹിതമേവ. തതോ ച സതിപി രൂപധമ്മപ്പവത്തിയം തസ്സ അചേതനത്താ സബ്ബസോ സങ്ഖാരദുക്ഖവിരഹിതതായ സന്തതരാ പണീതതരാ ച നിരോധസമാപത്തീതി വുച്ചതേ. തേനാഹ ‘‘അവേദയിതസുഖം സന്തതരം പണീതതരം ഹോതീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമമ്ഹാ ചാ’’തിആദി.

൩൩൦. സാമഗ്ഗിരസാനിസംസമേവ നേസം ഭഗവാ കഥേസി അജ്ഝാസയാനുകൂലത്താ തസ്സ. അനുസാവേത്വാതി അനുപഗമനവസേന സമ്മദേവ ആരോചേത്വാ. ‘‘അനുസംസാവേത്വാ’’തി വാ പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. തതോ പടിനിവത്തിത്വാതി ഏതരഹി ഭഗവതോ ഏകവിഹാരേ അജ്ഝാസയോതി സത്ഥു മനം ഗണ്ഹന്താ ‘‘ഇധേവ തിട്ഠഥാ’’തി വിസ്സജ്ജിതട്ഠാനതോ നിവത്തിത്വാ. പബ്ബജ്ജാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഉപസമ്പദാ-വിസുദ്ധി-ധുതകമ്മട്ഠാനാനുയോഗ-ഝാനവിമോക്ഖ-സമാപത്തി-ഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാ-ഫലസച്ഛികിരിയാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അധിഗന്ത്വാപീതി പി-സദ്ദേന യഥാധിഗതാനമ്പി. അത്തനോ ഗുണകഥായ അട്ടിയമാനാതി ഭഗവന്തം നിസ്സായ അധിഗന്ത്വാപി ധമ്മാധികരണം സത്ഥുവിഹേസാഭാവദീപനേ ഭഗവതോ പാകടഗുണാനം കഥായ അട്ടിയമാനാപീതി യോജനാ. ദേവതാതി തംതംസമാപത്തിലാഭിനിയോ ദേവതാ. മുഖം മേ സജ്ജന്തി മുഖം മേ കഥനേ സമത്ഥം, കഥനേ യോഗ്യന്തി അത്ഥോ.

൩൩൧. ഏവം ആഗതോതി ഏവം ആടാനാടിയസുത്തേ ആഗതോ. പലിവേഠേന്തേതി ചോദേന്തേ. മച്ഛരായന്തീതി അത്തനോ ഗുണാനം ഭഗവതോപി ആരോചനം അസഹമാനാ മച്ഛരായന്തീതി സോ ചിന്തേതീതി കത്വാ വുത്തം.

൦൧. തേസം ലാഭാതി തേസം വജ്ജിരാജൂനം വജ്ജിരട്ഠവാസീനഞ്ച മനുസ്സത്തം, പതിരൂപദേസവാസാദികോ, ഭഗവതോ തിണ്ണഞ്ച കുലപുത്താനം ദസ്സനവന്ദനദാനധമ്മസ്സവനാദയോ ലാഭാ. സുലദ്ധാ ലാഭാതി യോജനാ. പസന്നചിത്തം അനുസ്സരേയ്യാതി തം കുലഞ്ഹേതം സീലാദിഗുണേ ചിത്തം പസാദേത്വാ അനുസ്സരേയ്യ. വുത്തം തേസം ‘‘അനുസ്സരണമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമീ’’തി (ഇതിവു. ൧൦൪; സം. നി. ൫.൧൮൪).

ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.