൧. കകചൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. മോളിന്തി കേസരചനം. വേഹായസന്തി ആകാസേ. രതനചങ്കോടവരേനാതി രതനസിലാമയവരചങ്കോടകേന സഹസ്സനേത്തോ സിരസാ പടിഗ്ഗഹി. ‘‘സുവണ്ണചങ്കോടകവരേനാ’’തിപി (ബു. വം. അട്ഠ. ൨൩ ദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.൨ അവിദൂരേനിദാനകഥാ) പാഠോ.

സാതി മോളി. മോളി ഏതസ്സ അത്ഥീതി മോളികോ, മോളികോ ഏവ മോളിയോ. ഫഗ്ഗുനോതി പന നാമം. സങ്ഖാതി സമഞ്ഞാ. വേലീയതി ഖണമുഹുത്താദിവസേന ഉപദിസീയതീതി വേലാ, കാലോതി ആഹ ‘‘തായം വേലായം…പേ… അയം കാലവേലാ നാമാ’’തി. വേലയതി പരിച്ഛേദവസേന തിട്ഠതീതി വേലാ, സീമാ. വേലയതി സംകിലേസപക്ഖം ചാലയതീതി വേലാ, സീലം. അനതിക്കമനട്ഠോപി ചസ്സ സംകിലേസധമ്മനിമിത്തം അചലനമേവ. വിഞ്ഞുപുരിസാഭാവേ ഛപഞ്ചവാചാമത്തം ഓവാദേ പമാണം നാമ.ദവസഹഗതം കത്വാതി കീളാസഹിതം കത്വാ.

മിസ്സീഭൂതോതി അനനുലോമികസംസഗ്ഗവസേന മിസ്സീഭൂതോ. ‘‘അവണ്ണം ഭാസതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വിവരിതും ‘‘താപനപചനകോട്ടനാദീനീ’’തിആദി വുത്തം. അധികരണമ്പി കരോതീതി ഏത്ഥ യഥാ സോ അധികരണായ പരിസക്കതി, തംദസ്സനം ‘‘ഇമേസം ഭിക്ഖൂന’’ന്തിആദി. അധികരണം ആകഡ്ഢതീതി അധികരണം ഉദ്ദിസ്സ തേ ഭിക്ഖൂ ആകഡ്ഢതി, അധികരണം വാ തേസു ഉപ്പാദേന്തോ ആകഡ്ഢതി. ഉദ്ദേസപദം വാതി പദസോ ഉദ്ദേസമത്തം വാ. നേവ പിയകമ്യതായാതി നേവ അത്തനി സത്ഥുനോ പിയഭാവകാമതായ. ന ഭേദാധിപ്പായേനാതി ന സത്ഥുനോ തേന ഭിക്ഖുനാ ഭേദാധിപ്പായേന. അത്ഥകാമതായാതി മോളിയഫഗ്ഗുനസ്സ ഹിതകാമതായ.

൨൨൪. അവണ്ണഭാസനേതി ഭിക്ഖുനീനം അഗുണകഥനേ. ഛന്ദാദീനം വത്ഥുഭാവതോ കാമഗുണാ ഗേഹം വിയ ഗേഹം, തേ ച തേ സിതാ നിസ്സിതാതി ഗേഹസ്സിതാതി വുത്താ. തണ്ഹാഛന്ദാപി താസം കത്തുകാമതാപീതി ഉഭയേപി തണ്ഹാഛന്ദാ, പടിഘഛന്ദാ പന തേസം കത്തുകാമതാ ഏവ. ഫലികമണി വിയ പകതിപഭസ്സരസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ ഉപസങ്ഗോ വിയ വിപരിണാമകാരണം രാഗാദയോതി ആഹ ‘‘രത്തമ്പി ചിത്തം വിപരിണത’’ന്തിആദി. ഹിതാനുകമ്പീതി കരുണായ പച്ചുപട്ഠാപനമാഹ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) വിയ അന്തര-സദ്ദോ ചിത്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദോസന്തരോതി ദോസചിത്തോ’’തി.

൨൨൫. ദുബ്ബചതായ ഓവാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ചിത്തേനേവ പടിവിരുദ്ധോ അട്ഠാസി. ഗണ്ഹിംസു ചിത്തം, ഹദയഗാഹിനിം പടിപജ്ജിംസൂതി അത്ഥോ. പൂരയിംസു അജ്ഝാസയന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം സമയേ പഠമബോധിയം. ഏകാസനം ഭോജനസ്സ ഏകാസനഭോജനം, ഏകവേലായമേവ ഭോജനം. തഞ്ച ഖോ പുബ്ബണ്ഹേ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഏകം പുരേഭത്തഭോജന’’ന്തിആദി. സത്തക്ഖത്തും ഭുത്തഭോജനമ്പി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകാസനഭോജനന്തേവ അധിപ്പേതം, ന ഏകാസനികതായ ഏകായ ഏവ നിസജ്ജായ ഭോജനം. ‘‘അപ്പഡംസ…പേ… സമ്ഫസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിരാബാധതം, നിദ്ദുക്ഖത’’ന്തി. പധാനാദിവസേന സല്ലഹുകം അകിച്ഛം ഉട്ഠാനം സല്ലഹുകഉട്ഠാനം. ന ഏകപ്പഹാരേനാതി ന ഏകവാരേന, ന ഏകസ്മിംയേവ കാലേതി അധിപ്പായോ. ദ്വേ ഭോജനാനീതി ‘‘അപരണ്ഹേ രത്തിയ’’ന്തി കാലവസേന ദ്വേ ഭോജനാനി. പഞ്ച ഗുണേതി അപ്പാബാധാദികേ പഞ്ച ആനിസംസേ. സതുപ്പാദകരണീയമത്തമേവാതി സതുപ്പാദമത്തകരണീയമേവ, നിവാരേതബ്ബസ്സ പുനപ്പുനം സമാദപനഞ്ച നാഹോസി.

മണ്ഡഭൂമീതി ഓജവന്തഭൂമി, യത്ഥ പരിസിഞ്ചനേന വിനാ സസ്സാനി കിട്ഠാനി സമ്പജ്ജന്തി. യുഗേ യോജേതബ്ബാനി യോഗ്ഗാനി, തേസം ആചരിയോ യോഗ്ഗാചരിയോ, തേസം സിക്ഖാപനകോ. ഗാമണിഹത്ഥിആദയോപി ‘‘യോഗ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ പാളിയം ‘‘അസ്സദമ്മസാരഥീ’’തി. ചതൂസു മഗ്ഗേസു യേന യേന മഗ്ഗേന ഇച്ഛതി. ജവസമഗാദിഭേദാസു ഗതീസു യം യം ഗതിം. തം തം മഗ്ഗം ആരുള്ഹാവ ഓതിണ്ണായേവ. നേവ വാരേതബ്ബാ രസ്മിവിനിഗ്ഗണ്ഹനേന. ന വിജ്ഝിതബ്ബാ പതോദലട്ഠിയാ. ഗമനമേവാതി ഇമേ യുത്താ മമ ഇച്ഛാനുരൂപം മന്ദം ഗച്ഛന്തി, സമം ഗച്ഛന്തി, സീഘം ഗച്ഛന്തീതി ഖുരേസു നിമിത്തഗ്ഗഹണം പട്ഠപേത്വാ സാരഥിനാ തേസം ഗമനമേവ പസ്സിതബ്ബം ഹോതി, ന തത്ഥ നിയോജനം. തേഹിപി ഭിക്ഖൂഹി. പജഹിംസു പജഹിതബ്ബം. സാലദൂസനാതി സാലരുക്ഖവിസനാസകാ. അഞ്ഞാ ച വല്ലിയോ സാലരുക്ഖേ വിനന്ധിത്വാ ഠിതാ. ബഹി നീഹരണേനാതി സാലവനതോ ബഹി ഛഡ്ഡനേന. സുസണ്ഠിതാതി സണ്ഠാനസമ്പന്നാ, മരിയാദം ബന്ധിത്വാതി ആലവാലസമ്പാദനവസേന മരിയാദം ബന്ധിത്വാ. കിപില്ലപുടകം തമ്ബകിപില്ലകപുടകം. സുക്ഖദണ്ഡകഹരണം ആലവാലബ്ഭന്തരാ.

൨൨൬. വിദേഹരട്ഠേ ജാതസംവഡ്ഢതായ വേദേഹികാ. പണ്ഡാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഇതാ ഗതാ പവത്താതി പണ്ഡിതാ. ഗഹപതാനീതി ഗേഹസാമിനീ. സോരച്ചേനാതി സംയമേന. നിവാതവുത്തീതി പണിപാതകാരീ. നിബ്ബുതാതി നിബ്ബുതദുച്ചരിതപരിളാഹാ. ഉട്ഠാഹികാതി ഉട്ഠാനവീരിയവതീ. കിബ്ബിസാതി കുരൂരാ.

൨൨൭. ഏവം അക്ഖന്തിയാ ദോസം ദസ്സേത്വാതി ‘‘ഗുണവന്തോ’’തി ലോകേ പത്ഥടകിത്തിസദ്ദാനമ്പി അക്ഖന്തിനിമിത്തം അയസുപ്പത്തിഗുണപരിഹാനിആദിം അക്ഖമതായആദീനവം പകാസേത്വാ. വചനപഥേതി വചനമഗ്ഗേ യുത്തകാലാദികേ. സണ്ഹാഭാവോപി ഹി വചനസ്സ പവത്തിആകാരോതി കത്വാ ‘‘വചനപഥോ’’ ത്വേവ വുത്തോ. തേസംയേവ കാലാദീനം. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, ഉപ്പന്നം മേത്തചിത്തം ഏതേസന്തി ഉപ്പന്നമേത്തചിത്താ. പുന ‘‘കാലേന വാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി (പരി. ൩൬൨, ൩൬൩) പാളി ധമ്മസഭാവദസ്സനവസേന പവത്താ ‘‘പരം ചോദനാവസേന വദന്താ നാമ ഇമേഹി ആകാരേഹി വദന്തീ’’തി. അധിമുഞ്ചിത്വാതി അഭിരതിവസേന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവനാചിത്തം മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ. സോ പുഗ്ഗലോ ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി തദാരമ്മണം, മേത്തചിത്തം. യദി ഏവം പദേസവിസയം തം കഥം നിപ്പദേസവിസയം വിയ ഹോതീതി ചോദേന്തോ ‘‘കഥം തദാരമ്മണം സബ്ബാവന്തം ലോകം കരോതീ’’തി ആഹ, ഇതരോ ‘‘പഞ്ച വചനപഥേ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. ഇധ തദാരമ്മണഞ്ചാതി തസ്സേവ മേത്തചിത്തസ്സ ആരമ്മണം കത്വാതി പാളിയം വചനസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പുന തസ്സേവാ’’തിആദി. സബ്ബാ സത്തകായസങ്ഖാതാ പജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബാവന്തോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബാവന്ത’’ന്തി ആഹ. വിപുലേനാതി മഹാജനാരമ്മണേന. മഹന്തപരിയായോ ഹി വിപുല-സദ്ദോ, മഹത്തഞ്ചേത്ഥ ബഹുകഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അനേകസത്താരമ്മണേനാ’’തി. തഞ്ച പുഗ്ഗലന്തി പഞ്ച വചനപഥേ ഗഹേത്വാ ആഗതപുഗ്ഗലം. ചിത്തസ്സാതി മേത്താസഹഗതചിത്തസ്സ. ഏത്ഥ ച മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കഥന്തി ആഹ ‘‘തഞ്ച പുഗ്ഗലം സബ്ബഞ്ച ലോകം തസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം കത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ’’തി.

൨൨൮. തദത്ഥദീപികന്തി യാ മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം സമ്മദേവ ഭാവേത്വാ ഠിതസ്സ നിബ്ബികാരതോ കേനചി വികാരം ന ആപാദേതബ്ബതാ, തദത്ഥജോതികം. അപഥവിന്തി പഥവീ ന ഹോതീതി അപഥവീ. നിപ്പഥവിന്തി സബ്ബേന സബ്ബം പഥവീഭാവാഭാവം. തിരിയം പന അപരിച്ഛിന്നാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ചക്കവാളപബ്ബതേഹി തം തം ചക്കവാളം പരിച്ഛിന്ദതി? ന, തദഞ്ഞചക്കവാളപഥവിയാ ഏകാബദ്ധഭാവതോ. തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കാനം അന്തരസദിസേ തിണ്ണം തിണ്ണം ലോകധാതൂനം അന്തരേയേവ പഥവീ നത്ഥി ലോകന്തരനിരയഭാവതോ. ചക്കവാളപബ്ബതന്തരേഹി സമ്ബദ്ധട്ഠാനേ പഥവീ ഏകാബദ്ധാവ. വിവട്ടകാലേ ഹി സണ്ഠഹമാനാപി പഥവീ യഥാസണ്ഠിതപഥവിയാ ഏകാബദ്ധാവ സണ്ഠഹതി. തേനാഹ ‘‘തിരിയം പന അപരിച്ഛിന്നാ’’തി. ഇമിനാവ ഗമ്ഭീരഭാവേന വുത്തപരിമാണതോ പരം നത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതി.

൨൨൯. ഹലിദ്ദീതി ഹലിദ്ദിവണ്ണം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘യം കിഞ്ചി പീതകവണ്ണ’’ന്തി. വണ്ണസങ്ഖാതം രൂപം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ, ന രൂപീതി അരൂപീതി ആഹ ‘‘അരൂപോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘സനിദസ്സനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി.

൨൩൦. പഞ്ച യോജനസതാനീതി ഹിമവന്തതോ സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനവസേന വുത്തം, ന അനോതത്തദഹമുഖതോ. അഞ്ഞാ നദിയോ ഉപാദായ ലബ്ഭമാനം ഗമ്ഭീരതം അപ്പമേയ്യഉദകതഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘ഗമ്ഭീരാ അപ്പമേയ്യാ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന തിണുക്കായ താപേതബ്ബത്താഭാവദസ്സനപരമേതന്തി വുത്തം ‘‘ഏതേന പയോഗേനാ’’തിആദി.

൨൩൧. തൂലിനീ വിയ തൂലിനീതി ആഹ ‘‘സിമ്ബലിതൂലലതാതൂലസമാനാ’’തി. സസ്സരന്തി ഏവംപവത്തോ സദ്ദോ സസ്സരസദ്ദോ. അനുരവദസ്സനഞ്ഹേതം. തഥാ ഭബ്ഭരസദ്ദോ. സബ്ബമേതം മേത്താവിഹാരിനോ ചിത്തസ്സ ദൂസേതും അസക്കുണേയ്യഭാവദസ്സനപരം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ മഹാപഥവീ കേനചി പുരിസേന അപഥവിം കാതും ന സക്കാ, യഥാ ആകാസേ കിഞ്ചി രൂപം പട്ഠപേതും ന സക്കാ, യഥാ ഗങ്ഗായ ഉദകം തിണുക്കായ താപേതും ന സക്കാ, യഥാ ച ബിളാരഭസ്തം ഥദ്ധം ഫരുസഞ്ച സമ്ഫസ്സം കാതും ന സക്കാ, ഏവമേവം മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ പഞ്ച വചനപഥേ ഗഹേത്വാ ആഗതപുരിസേന കേനചി പരിയായേന ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം കാതും ന സക്കാതി.

൨൩൨. ഓചരകാതി പരൂപഘാതവസേന ഹീനകമ്മകാരിനോ. തേനാഹ ‘‘നീചകമ്മകാരകാ’’തി. അനധിവാസനേനാതി അക്ഖമനേന. മയ്ഹം ഓവാദകരോ ന ഹോതീതി പരമ്ഹി അനത്ഥകാരിമ്ഹി ചിത്തപദോസനേന ആഘാതുപ്പാദനേന മമ സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജമാനോ നാമ ന ഹോതി.

൨൩൩. അണുന്തി അപ്പകം തനു പരിത്തകം. ഥൂലന്തി മഹന്തം ഓളാരികം. വചനപഥസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ തം സാവജ്ജവിഭാഗേന ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അപ്പസാവജ്ജം വാ മഹാസാവജ്ജം വാ’’തി. ഖന്തിയാ ഇദം ഭാരിയം ന ഹോതീതി അവോചും ‘‘അനധി…പേ… പസ്സാമാ’’തി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം, അച്ചന്തമേവാതി അത്ഥോ. അച്ചന്തഞ്ച ഹിതസുഖം നാമ അഞ്ഞാധിഗമേനേവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ’’തി.

കകചൂപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.