൨. അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ബാധയിംസൂതി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൧൭) ഹനിംസു. തംതംസമ്പത്തിയാ വിബന്ധനവസേന സത്തസന്താനസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ, അനതിക്കമനട്ഠേന തസ്മിം അന്തരായേ നിയുത്താ, അന്തരായം വാ ഫലം അരഹന്തി, അന്തരായസ്സ വാ കരണസീലാതി അന്തരായികാ. തേനാഹ ‘‘അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ’’തി. ആനന്തരിയധമ്മാതി ആനന്തരിയസഭാവചേതനാധമ്മാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ചുതിഅനന്തരഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താ, തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാ, അനന്തരപയോജനാതി വാ ആനന്തരികാ, തേ ഏവ ആനന്തരിയാതി വുത്താ. കമ്മാനി ഏവ അന്തരായികാതി കമ്മന്തരായികാ. മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോതി, ന സഗ്ഗസ്സ മിച്ഛാചാരലക്ഖണാഭാവതോ. ന ഹി ഭിക്ഖുനിയാ ധമ്മരക്ഖിതഭാവോ അത്ഥി. പാകതികഭിക്ഖുനീവസേന ചേതം വുത്തം, അരിയായ പന പവത്തം അപായസംവത്തനിയമേവ. നന്ദമാണവകോ ചേത്ഥ നിദസ്സനം. ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദതാവസേന വാ അസഗ്ഗന്തരായികതാ, മോക്ഖന്തരായികതാ പന മോക്ഖത്ഥപടിപത്തിയാ വിദൂസനതോ, അഭിഭവിത്വാ പന പവത്തിയം സഗ്ഗന്തരായികതാപി ന സക്കാ നിവാരേതുന്തി. അഹേതുകദിട്ഠിഅകിരിയദിട്ഠിനത്ഥികദിട്ഠിയോവ നിയതഭാവം പത്താ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ. പടിസന്ധിധമ്മാതി പടിസന്ധിചിത്തുപ്പാദമാഹ. പണ്ഡകാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം സബ്ബായപി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ വിപാകന്തരായികഭാവതോ. യാ ഹി അരിയേ ഉപവദതി, സാ ചേതനാ അരിയൂപവാദധമ്മാ. തതോ പരന്തി ഖമാപനതോ ഉപരി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മഹാസീഹനാദസ്സ ലീനത്ഥപകാസനേ വുത്തമേവ. യാവ ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനാതി പാരാജികം ആപന്നോ. ന വുട്ഠാതി സേസം ഗരുകാപത്തിം. ന ദേസേതി ലഹുകാപത്തിം.

അയം ഭിക്ഖു അരിട്ഠോ. രസേന രസം സംസന്ദിത്വാതി അനവജ്ജേന പച്ചയപരിഭുഞ്ജനരസേന സാവജ്ജം കാമഗുണപരിഭോഗരസം സമാനേത്വാ. ഉപനേന്തോ വിയാതി ബന്ധനം ഉപനേന്തോ വിയ. ‘‘ഘടേന്തോ വിയാ’’തിപി പാഠോ. ഉപസംഹരന്തോ വിയാതി സദിസതം ഉപസംഹരന്തോ വിയ ഏകന്തസാവജ്ജേ അനവജ്ജഭാവപക്ഖേപേന. പാപകന്തി ലാമകട്ഠേന ദുഗ്ഗതിസമ്പാപനട്ഠേന ച പാപകം. സേതുകരണവസേന മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തേന വിയ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ‘‘സാവജ്ജ’’ന്തി ദിട്ഠം ‘‘അനവജ്ജ’’ന്തി ഗഹണേന തേന പടിവിരുജ്ഝന്തോ. ഏകന്തതോ അനന്തരായികന്തി ഗഹണേന വേസാരജ്ജഞാണം പടിബാഹന്തോ. കാമകണ്ടകേഹി അരിയമഗ്ഗസമ്മാപടിപത്തി ന ഉപക്കിലിസ്സതീതി വദന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗേ ഖാണുകണ്ടകാദീനി പക്ഖിപന്തോ’’തി വുത്തോ. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദസങ്ഖാതേ, ‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮, ൧൯൪) ആദിദേസനാസങ്ഖാതേ ച ആണാചക്കേ.

പുച്ഛമാനാ സമനുയുഞ്ജന്തി നാമ. പുച്ഛാ ഹി അനുയോഗോതി. തേനാധിഗതായ ലദ്ധിയാ അനുവജ്ജനത്ഥം പച്ചനുഭാസനേന പുന പടിജാനാപനം പതിട്ഠാപനം, തം പനസ്സ ആദായ സമാദാപനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമനുഗാഹന്തി നാമാ’’തി. തസ്സാ പന ലദ്ധിയാ അനുയുഞ്ജിതായ വുച്ചമാനമ്പി കാരണം കാരണപതിരൂപകമേവാതി തസ്സ പുച്ഛനം സമനുഭാസനം. അനുദഹനട്ഠേന അനുപായപടിപത്തിയാ സമ്പതി ആയതിഞ്ച അനുദഹനട്ഠേന. മഹാഭിതാപനട്ഠേന അനവട്ഠിതസഭാവതായ. ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന മുഹുത്തരമണീയതായ. താവകാലികട്ഠേന പരേഹി അഭിഭവനീയതായ. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന ഛേദനഭേദനാദിഅധികരണഭാവേന. ഉഗ്ഘാടസദിസതായ അധികുട്ടനട്ഠേന. അവണേ വണം ഉപ്പാദേത്വാ അന്തോ അനുപവിസനസഭാവതായ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅനത്ഥനിമിത്തതായ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന.ദിട്ഠിഥാമേനാതി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഥാമഗതഭാവേന. ദിട്ഠിപരാമാസേനാതി ദിട്ഠിസങ്ഖാതപരാമസനേന. ദിട്ഠിയേവ ഹി ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസനേന പരാമാസോ. അഭിനിവിസ്സാതി തണ്ഹാഭിനിവേസപുബ്ബങ്ഗമേന ദിട്ഠാഭിനിവേസേന ‘‘ഇദമേവേത്ഥ തഥ’’ന്തി അഭിനിവിസിത്വാ. യസ്മാ ഹി അഭിനിവേസനം തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠം നാമ ഹോതി.തസ്മാ ആഹ ‘‘അധിട്ഠഹിത്വാ’’തി.

൨൩൫. നത്ഥീതി വത്തുകാമോപീതി അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗുഹേതുകാമതായ അവജാനിതുകാമോപി. സമ്പടിച്ഛതി പടിജാനാതി. ദ്വേ കഥാതി വിസംവാദനകഥം സന്ധായ വദതി. അഭൂതകഥാ ഹി പുബ്ബേ പവത്താ ഭൂതകഥായ വസേന ദ്വേ കഥാതി വുച്ചതി.

൨൩൬. കസ്സ ഖോ നാമാതി ഇമിനാ സത്ഥാ ‘‘ന മമ തുയ്ഹം താദിസസ്സ അത്ഥായ ധമ്മദേസനാ നാമ ഭൂതപുബ്ബാ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഖത്തിയസ്സ വാ’’തിആദി.

ഞാണമയാ ഉസ്മാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉസ്മീ, തഥാരൂപേഹി പച്ചയേഹി അനുസ്മീകതോ തസ്മിം അത്തഭാവേ പടിവേധഗബ്ഭോഅപി ഉസ്മീകതോതി വികതഭാവതോ പഞ്ഞാബീജമസ്സ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അപി നു അത്ഥീതി ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛതി. തേ പടിക്ഖിപന്താ വദന്തി ഠാനഗതേന ദുച്ചരിതേന ഞാണുപഹതഭാവം സമ്പസ്സന്താ. നിത്തേജഭൂതോതി നിത്തേജം ഭൂതോ തേജോഹാനിപ്പത്തോ. തതോ ഏവ ഭിക്ഖൂനമ്പി സമ്മുഖാ ഓലോകേതും അസമത്ഥതായ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ. സഹധമ്മികം കിഞ്ചി വത്തും അവിസഹനതോ അപ്പടിഭാനോ. സമ്പത്തൂപഗന്തി സമ്പത്തിആവഹം. പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോതി പടിസേധേന്തോ.

൨൩൭. അന്തരായകരലദ്ധിയാ സഭാവവിഭാവനേന പരിസം സോധേതി. നിസ്സാരേതി നീഹരതി അവിസുദ്ധദിട്ഠിതായ. കസ്സചി ബുദ്ധാനുഭാവം അജാനന്തസ്സ. തസ്സ ഹി ഏവം ഭവേയ്യ ‘‘സഹസാ കഥിത’’ന്തി. ന ഹി കദാചി ബുദ്ധാനം സഹസാ കിരിയാ നാമ അത്ഥി. അസ്സാതി ‘‘കസ്സചീ’’തി വുത്തഭിക്ഖുസ്സ. സുത്വാപി തുണ്ഹീഭാവം ആപജ്ജേയ്യാതി അഥാപി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തം സബ്ബന്തി ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം പരികപ്പനം. ന കരിസ്സന്തീതി പരിസായ ലദ്ധിം സോധേതീതി സമ്ബന്ധോ. ലദ്ധിം പകാസേന്തോതി മഹാസാവജ്ജതാവസേന പകാസേന്തോ. സഞ്ഞാവിതക്കേഹീതി സുഭനിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹാദിവസേന പവത്തേഹി സഞ്ഞാവിതക്കേഹി. തേനാഹ ‘‘കിലേസകാമസമ്പയുത്തേഹീ’’തി. മേഥുനസമാചാരന്തി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം. തദഞ്ഞമ്പി പന – ‘‘അപിച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനം പരിമദ്ദനം നഹാപനം സമ്ബാഹനം സാദിയതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൫൦) ആഗതം വിസഭാഗവത്ഥുവിസയം ആമിസപരിഭോഗം. ‘‘അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര കാമസഞ്ഞാഹി അഞ്ഞത്ര കാമവിതക്കേഹി സമാചരിസ്സതീ’’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൩൮. യോനിസോ പച്ചവേക്ഖണേന നത്ഥി ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോതി നിച്ഛന്ദരാഗോ, തം നിച്ഛന്ദരാഗം. കദാചി ഉപോസഥികഭാവേന സമാദിന്നസീലാപി ഹോന്തി കദാചി നോതി അനിബദ്ധസീലാനം ഗഹട്ഠാനം. സീലസമാദാനഭാവതോ അന്തരായകരം. വത്ഥുകാമാനം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച. അപച്ചവേക്ഖണേന ഭിക്ഖൂനം ആവരണകരം. പച്ചയാനം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച. അയം അരിട്ഠോ ദുഗ്ഗഹിതായ പരിയത്തിയാ വസേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖതി, അത്താനഞ്ച ഖനതി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതീതി ഏവം സഞ്ഞാ മാ ഹോന്തൂതി ദുഗ്ഗഹിതായ പരിയത്തിയാ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീതി സജ്ഝായന്തി ചേവ വാചുഗ്ഗതം കരോന്താ ധാരേന്തി ചാതി അത്ഥോ.

സുത്തന്തിആദിനാ നവപ്പഭേദമ്പി പരിയത്തിധമ്മം പരിയാദിയതി. കഥം സുത്തം നവപ്പഭേദം? സഗാഥകഞ്ഹി സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണം, തദുഭയവിനിമുത്തഞ്ച സുത്തം ഉദാനാദിവിസേസസഞ്ഞാവിരഹിതം നത്ഥി, യം സുത്തങ്ഗം സിയാ, മങ്ഗലസുത്താദീനഞ്ച സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ, ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ, തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനന്തി? വുച്ചതേ –

സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരൂള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നഞ്ഞതോ. (ദീ. നി. ടീ. ൧.നിദാനകഥാവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൬; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ബാഹിരനിദാനകഥാ);

സബ്ബസ്സപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തേനേവാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ നേത്തിയം (നേത്തി. ൧.സങ്ഗഹവാര) ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി. ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൬൫൫, ൧൨൪൨), സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവമാദി ച ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം. തദേകദേസേസു പന ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതാ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം വാ ചുണ്ണിയഗന്ഥം ‘‘ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ‘‘ബ്യാകരണ’’ന്തി വുച്ചതി, ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണം.

ഏവം സന്തേ സഗാഥകാദീനമ്പി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ, ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു, സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥായുത്തേസു, ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തി (ഇതിവു. ൧) ആദിവചനസമ്ബന്ധേസു, അബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാ-ഉദാന-ഇതിവുത്തക-അബ്ഭുതധമ്മ-സഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ, സതിപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യാദയോ. യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോതി. നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാ ഏവാതി? ന തദവത്ഥാ സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്ത’’ന്തി.

യഞ്ച വുത്തം ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി (ഖു. പാ. ൫.൧; സു. നി. ൨൬൧), തം ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തഭാവോ. ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, കിന്തു സുത്തഭാവേനേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സുത്തനാമക’’ന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം. യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി, യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി ഹി സഗാഥകം, സഹഭാവോ ച നാമ അത്ഥതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപദേസോ അത്ഥി, യോ ‘‘സഹ ഗാഥാഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ, അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി. ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥത്ഥന്തി അത്ഥഭൂതം യഥാഭൂതം അത്ഥം. അനത്ഥമ്പി കേചി വിപല്ലാസവസേന ‘‘അത്ഥോ’’തി ഗണ്ഹന്തീതി ‘‘അത്ഥത്ഥ’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. കാരണത്ഥന്തി കാരണഭൂതം അത്ഥം, സീലം സമാധിസ്സ കാരണം, സമാധി വിപസ്സനായാതി ഏവം തസ്സ തസ്സ കാരണഭൂതം അത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീല’’ന്തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി – ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിതം, തഞ്ച യാവദേവ സമാധത്ഥം, സമാധി വിപസ്സനത്ഥോ, വിപസ്സനാ മഗ്ഗത്ഥാ, മഗ്ഗോ ഫലത്ഥോ, വട്ടം കഥിതം യാവദേവ വിവട്ടാധിഗമത്ഥന്തി ജാനിതും ന സക്കോന്തീതി. ഏവം പാളിയം ‘‘അത്ഥ’’ന്തി ഇമിനാ ഭാസിതത്ഥപയോജനത്ഥാനം ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ. ന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ന വിചാരേന്തി, നിജ്ഝാനപഞ്ഞാക്ഖമാ ന ഹോന്തി, നിജ്ഝായിത്വാ പഞ്ഞായ രോചേത്വാ ഗഹേതബ്ബാ ന ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇതി ഏവം ഏതായ പരിയത്തിയാ വാദപ്പമോക്ഖാനിസംസാ അത്തനോ ഉപരി പരേഹി ആരോപിതവാദസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ മോക്ഖപയോജനാ ഹുത്വാ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി. വാദപ്പമോക്ഖോ വാ നിന്ദാപമോക്ഖോ. യസ്സ ചാതി യസ്സ ച സീലാദിപൂരണേന പത്തബ്ബസ്സ, മഗ്ഗസ്സ വാ തദധിഗമേന പത്തബ്ബസ്സ, ഫലസ്സ വാ തദധിഗമേന പത്തബ്ബസ്സ, അനുപാദാവിമോക്ഖസ്സ വാ അത്ഥായ. ധമ്മം പരിയാപുണന്തി, ഞായേന പരിയാപുണന്തീതി അധിപ്പായോ. നാനുഭോന്തി ന വിന്ദന്തി. തേസം തേ ധമ്മാ ദുഗ്ഗഹിതാ ഉപാരമ്ഭമാനദപ്പമക്ഖപളാസാദിഹേതുഭാവേന ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി.

൨൩൯. അലം പരിയത്തോ ഗദോ അസ്സാതി അലഗദ്ദോ അനുനാസികലോപം ദ-കാരാഗമഞ്ച കത്വാ. വട്ടദുക്ഖകന്താരതോ നിത്ഥരണത്ഥായ പരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി. ഭണ്ഡാഗാരേ നിയുത്തോ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മരതനാനുപാലകോ. അഞ്ഞം അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സേവ സതോ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി. ‘‘വംസാനുരക്ഖകോവാ’’തി അവധാരണം സീഹാവലോകനഞായേന തന്തിധാരകോവ പവേണിപാലകോവാതി പുരിമപദദ്വയേപി യോജേതബ്ബം.

യദി തന്തിധാരണാദിഅത്ഥം ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി, കസ്മാ ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം, നനു ഏകച്ചസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സപി അയം നയോ ലബ്ഭതീതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. അത്തനോ ഠാനേതി നിത്ഥരണട്ഠാനേ. കാമം പുഥുജ്ജനോ ‘‘പവേണിം പാലേസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയേന പരിയാപുണാതി. അത്തനോ പന ഭവകന്താരതോ അനിത്തിണ്ണത്താ തസ്സ സാ പരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി ഏവ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി.

നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി നിജ്ഝാനപഞ്ഞം ഖമന്തി. തത്ഥ തത്ഥ ആഗതേ സീലാദിധമ്മേ നിജ്ഝായിത്വാ പഞ്ഞായ രോചേത്വാ യാഥാവതോ ഗഹേതബ്ബാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇധ സീല’’ന്തിആദി. ന കേവലം സുഗ്ഗഹിതം പരിയത്തിം നിസ്സായ മഗ്ഗഭാവനാഫലസച്ഛികിരിയാ, പരവാദനിഗ്ഗഹസകവാദപതിട്ഠാപനാദീനിപി ഇജ്ഝന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പരവാദേ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പന്നം പരപ്പവാദം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹം നിഗ്ഗഹിത്വാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൬൮). ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനന്തി ദിട്ഠിവിനിവേഠനാദിവസേന ഇച്ഛിതം ഇച്ഛിതം പാളിപദേസം. മോചേതുന്തി അപനേതും. അഹിതായ ദുക്ഖായ അസംവത്തനമ്പി തദഭാവേ ഉപ്പജ്ജനകഹിതസുഖസ്സ കാരണമേവ തസ്മിം സതി ഭാവതോതി. സുഗ്ഗഹിതഅലഗദ്ദസ്സപി ഹിതായ സുഖായ സംവത്തനതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൨൪൦. ഉത്തരന്തി ഏതേനാതി ഉത്തരോ, സിനന്തി ബന്ധന്തീതി സേതു, ഉത്തരോ ച സോ സേതു ചാതി ഉത്തരസേതു. കൂലം പരതീരം വഹതി പാപേതീതി കുല്ലം. കലാപം കത്വാ ബദ്ധോതി വേളുനളാദീഹി കലാപവസേന ബദ്ധോ. അണുന്തി ഇദം അട്ഠസമാപത്തിആരമ്മണം സഞ്ഞോജനം സന്ധായ വദതി. ഥൂലന്തി ഇതരം. ദിട്ഠിന്തി യഥാഭൂതദസ്സനം, വിപസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതന്തി തേഭൂമകേസു ധമ്മേസു ഞാതം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി, ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠിസംകിലേസാഭാവേന സബ്ബസോ വിസുദ്ധം, പരിസുദ്ധത്താ ഏവ പരിയോദാതം. ന അല്ലീയേഥാതി നികന്തിവസേന ന നിസ്സയേഥ. ന കേലായേഥാതി ന മമായേഥ. ന ധനായേഥാതി ധനം ദ്രബ്യം ന കയിരാഥ. ഉഭയത്ഥാതി സമഥേ വിപസ്സനായ ച.

അസദ്ധമ്മേതിആദീസു അസതം ഹീനജ്ഝാസയാനം ധമ്മോതി അസദ്ധമ്മോ. ഗാമവാസീനം ധമ്മോതി ഗാമധമ്മോ. കിലേസാനം വസ്സനസഭാവതായ വസലധമ്മോ. കിലേസേഹി ദൂസിതത്താ ഥൂലത്താ ച ദുട്ഠുല്ലോ. ഉദകസുദ്ധിപരിയോസാനതായ ഓദകന്തികോ. ‘‘ധമ്മാപി വോ പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമിനാപി ഓവാദേന ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സ കഥേന്തോപി അരിട്ഠംയേവ നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൨൪൧. തിവിധഗ്ഗാഹവസേനാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന. യദി ഏവം ‘‘അഹം മമാതി ഗണ്ഹാതീ’’തി ഗാഹദ്വയമേവ കസ്മാ വുത്തന്തി? നയിദമേവം തത്ഥാപി ഗാഹത്തയസ്സേവ വുത്തത്താ. ‘‘അഹ’’ന്തി ഹി ഇമിനാ മാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹാ വുത്താ ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ഗാഹസാമഞ്ഞതോ. ദിട്ഠിപി ദിട്ഠിട്ഠാനം പുരിമുപ്പന്നായ ദിട്ഠിയാ ഉത്തരദിട്ഠിയാ സക്കായദിട്ഠിയാ സസ്സതദിട്ഠിയാ ച കാരണഭാവതോ. ആരമ്മണം പഞ്ച ഖന്ധാ, രൂപാരമ്മണാദീനി ച. ദിട്ഠിയാ പച്ചയോ അവിജ്ജാ-ഫസ്സ-സഞ്ഞാ-വിതക്ക-അയോനിസോമനസികാര-പാപമിത്തപരതോഘോസാദികോ ദിട്ഠിയാ ഉപനിസ്സയാദിപച്ചയോ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൨൪)‘‘കതമാനി അട്ഠ ദിട്ഠിട്ഠാനാനി അവിജ്ജാപി ഫസ്സോപി സഞ്ഞാപി വിതക്കോപി അയോനിസോമനസികാരോപി പാപമിത്തോപി പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദി. രൂപാരമ്മണാതി രുപ്പനസഭാവധമ്മാരമ്മണാ. രൂപം പന അത്താതി ന വത്തബ്ബം ഇധ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൧, ൩൪൫) ഇമസ്സ ഗാഹസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. സോ ഹി ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ പരതോ വുച്ചതി. ഇധ പന ‘‘രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, അത്തനി രൂപം, രൂപസ്മിം അത്താന’’ന്തി ഇമേ തയോ ഗാഹാ അധിപ്പേതാതി കേചി, തദയുത്തം. യസ്മാ രൂപം അത്താ ന ഹോതി, അത്തഗ്ഗാഹസ്സ പന ആലമ്ബനം ഹോതി, അത്തസഭാവേയേവ വാ രൂപാദിധമ്മേ ആരബ്ഭ അത്തദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ന അത്താനം തസ്സ പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനതോ, തസ്മാ രൂപാദിആരമ്മണാവ അത്തദിട്ഠീതി കത്വാ വുത്തം, രൂപം പന ‘‘അത്താ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ പന വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ വിയ ദിട്ഠിഅനുപസ്സനാ നാമ ദസ്സിതാ.

ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനാനം സമ്പത്തഗാഹിന്ദ്രിയവിസയതായ പത്വാ ഗഹേതബ്ബതാ. തഞ്ഹി തസ്സ അത്തനോ വിസയം പരിഭുത്വാ സമ്ബന്ധം ഹുത്വാ ഗണ്ഹാതി. അവസേസാനി സത്തായതനാനി വിഞ്ഞാതം നാമ മനസാ വിഞ്ഞാതബ്ബതോ. അഞ്ഞഥാ ഇതരേസമ്പി വിഞ്ഞാതതാ സിയാ. പത്തന്തി അധിഗതം. പരിയേസിതന്തി ഗവേസിതം. അനുവിചരിതന്തി ചിന്തിതം. തേനാഹ ‘‘മനസാ’’തി. ഏത്ഥ ച പത്തപരിയേസനാനം അപടിക്ഖേപസ്സ, വിസും, ഏകജ്ഝം പടിക്ഖേപസ്സ ച വസേന ചതുക്കോടികം ദസ്സേത്വാ പത്തപരിയേസിതേഹി അനുവിചരിതസ്സ ഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ലോകസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പരിയേസിത്വാ പത്തം പഠമം ചേതസാ പച്ഛാ കായേന പത്തത്താ പത്തം നാമ. പരിയേസിത്വാ നോപത്തം പരിയേസിതം നാമ കേവലം പരിയേസിതഭാവതോ. അപരിയേസിത്വാ പത്തഞ്ച നോപത്തഞ്ച മനസാ അനുവിചരിതബ്ബതോ മനസാനുവിചരിതം നാമ.

അയഞ്ച വികപ്പോ ആകുലോ വിയാതി ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. പത്തട്ഠേനാതി പത്തഭാവേന പത്തതാസാമഞ്ഞേന. അപരിയേസിത്വാ നോപത്തം മനസാനുവിചരിതം നാമ പത്തിയാ പരിയേസനായ ച അഭാവതോ. സബ്ബം വാ ഏതന്തി ‘‘പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പീ’’തിആദിനാ വുത്തം ചതുബ്ബിധമ്പി. ഇമിനാതി ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം’’തിആദിവചനേന. വിഞ്ഞാണാരമ്മണാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കഥിതാ പാരിസേസഞായേന. ഏവം പാരിസേസഞായപരിഗ്ഗഹേ കിം പയോജനന്തി ആഹ ‘‘ദേസനാവിലാസേനാ’’തിആദി. യേസം വിനേയ്യാനം ദേസേതബ്ബധമ്മസ്സ സരൂപം അനാമസിത്വാ ആരമ്മണകിച്ച-സമ്പയുത്തധമ്മ-ഫലവിസേസാദി-പകാരന്തരവിഭാവനേന പടിവേധോ ഹോതി, തേസം തപ്പകാരഭേദേഹി ധമ്മേഹി, യേസം പന യേന ഏകേനേവ പകാരേന സരൂപേനേവ വാ വിഭാവനേ കതേ പടിവേധോ ഹോതി, തേസം തം വത്വാ ധമ്മിസ്സരത്താ തദഞ്ഞം നിരവസേസാകാരവിഭാവനഞ്ച ദേസനാവിലാസോ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠാദിആരമ്മണവസേന വിഞ്ഞാണം ദസ്സിത’’ന്തി.

ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ദിട്ഠി ഏവ ദിട്ഠിട്ഠാനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. യം രൂപം ഏസാ ദിട്ഠി ‘‘ലോകോ ച അത്താ ചാ’’തി ഗണ്ഹാതി. തം രൂപം സന്ധായ ‘‘സോ ലോകോ സോ അത്താ’’തി വചനം വുത്തന്തി യോജനാ. സോ പേച്ചഭവിസ്സാമീതി ഉദ്ധമാഘാതനികവാദവസേനായം ദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘സോ അഹം പരലോകം ഗന്ത്വാ നിച്ചോ ഭവിസ്സാമീ’’തിആദി. ധുവോതി ഥിരോ. സസ്സതോതി സബ്ബദാഭാവീ. അവിപരിണാമധമ്മോതി ജരായ മരണേന ച അവിപരിണാമേതബ്ബസഭാവോ, നിബ്ബികാരോതി അത്ഥോ. തമ്പി ദസ്സനന്തി തമ്പി തഥാവുത്തം ദിട്ഠിദസ്സനം അത്താനം വിയ തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവിസേസേന ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദി. ദിട്ഠാരമ്മണാതി ദിട്ഠിവിസയാ. കഥം പന ദിട്ഠി ദിട്ഠിവിസയാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനായാ’’തിആദി. പടിവിപസ്സനാകാലേതി യമകതോ സമ്മസനാദികാലം സന്ധായാഹ. തത്ഥ അക്ഖരചിന്തകാനം സദ്ദേ വിയ, വേദജ്ഝായീനം വേദസത്ഥേ വിയ ച ദിട്ഠിയം ദിട്ഠിഗതികാനം ദിട്ഠിഗ്ഗാഹപ്പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ.

സമനുപസ്സതീതി പദസ്സ ച തസ്സോ സമനുപസ്സനാ അത്ഥോതി യോജനാ. തേന സമനുപസ്സനാ നാമ ചതുബ്ബിധാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഞാണം താവ സമവിസമം സമ്മാ യാഥാവതോ അനുപസ്സതീതി സമനുപസ്സനാ. ഇതരാ പന സംകിലേസവസേന അനു അനു പസ്സന്തീതി സമനുപസ്സനാ. യദി ഏവം ഹോതു താവ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ മിച്ഛാദസ്സനഭാവതോ, കഥം തണ്ഹാമാനാതി? തണ്ഹായപി സത്താനം പാപകരണേ ഉപായദസ്സനവസേന പഞ്ഞാപതിരൂപികാ പവത്തി ലബ്ഭതേവ, യായ വഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ സമ്ഭവന്തി. മാനോപി സേയ്യാദിനാ ദസ്സനവസേനേവ തഥാ അത്താനം ഊഹതീതി തണ്ഹാമാനാനം സമനുപസ്സനാപതിരൂപികാ പവത്തി ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. അവിജ്ജമാനേതി ‘‘ഏതം മമാ’’തി ഏവം ഗഹേതബ്ബേ തണ്ഹാവത്ഥുസ്മിം അജ്ഝത്തഖന്ധപഞ്ചകേ അനുപലബ്ഭമാനേ വിനട്ഠേ. ന പരിതസ്സതി ഭയപരിത്താസതണ്ഹാപരിത്താസാനം മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതിതത്താ.

൨൪൨. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ‘‘അസതി ന പരിതസ്സതീ’’തി വുത്തമ്പി ഇതരേഹി തീഹി സഹ ഗഹേത്വാ വുത്തം. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ചതുക്കോടികസുഞ്ഞതാകഥനസ്സ കാരണേഹി. ബഹിദ്ധാ അസതീതി ബാഹിരേ വത്ഥുസ്മിം അവിജ്ജമാനേ. സാ പനസ്സ അവിജ്ജമാനതാ ലദ്ധവിനാസേന വാ അലദ്ധാലാഭേന വാതി പാളിയം – ‘‘അഹു വത മേ, തം വത മേ നത്ഥി, സിയാ വത മേ, തം വതാഹം ന ലഭാമീ’’തി വുത്തന്തി തദുഭയം പരിക്ഖാരവസേന വിഭജിത്വാ തത്ഥ പരിതസ്സനം ദസ്സേതും ‘‘ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരവിനാസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാനം ‘‘രഥോ വയ്ഹ’’ന്തി ഏവമാദി. വാഹനം ഹത്ഥിഅസ്സാദി.

യേഹി കിലേസേഹീതി യേഹി അസന്തപത്ഥനാദീഹി കിലേസേഹി. ഏവം ഭവേയ്യാതി ഏവം ‘‘അഹു വത മേ’’തിആദിനാ ചോദനാദി ഭവേയ്യ. ദിട്ഠിട്ഠാനാധിട്ഠാനപരിയുട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാനന്തി ഏത്ഥ അപരാപരം പവത്താസു ദിട്ഠീസു യാ പരതോ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠിയോ, താസം പുരിമുപ്പന്നാ ദിട്ഠിയോ കാരണട്ഠേന ദിട്ഠിട്ഠാനാനി. അധികരണട്ഠേന ദിട്ഠാധിട്ഠാനാനി, പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിയാ സബ്ബാപി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനി. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൨, ൪൨൭; ൩.൨൭-൨൯; ഉദാ. ൫൫; മഹാനി. ൨൦; നേത്തി. ൫൯) പവത്തിയാ അഭിനിവേസാ. അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ സയന്തീതി അനുസയാതി ഏവം ദിട്ഠിട്ഠാനാദീനം പദാനം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാദീഹി കമ്പനിയതായ സബ്ബസങ്ഖാരാവ ഇഞ്ജിതാനീതി സബ്ബസങ്ഖാരഇഞ്ജിതാനി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധി, ഖന്ധാവ ഉപധി ഖന്ധൂപധി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തദേവ ച ആഗമ്മ തണ്ഹാ ഖീയതി വിരജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി യോജനാ. ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി നാമസ്സൂതിആദീസു നിപാതമത്തം, സംസയേ വാ. താസോതി അത്തനിയാഭാവം പടിച്ച തണ്ഹാപരിത്താസോ ചേവ ഭയപരിത്താസോ ച. തേനാഹ ‘‘താസോ ഹേസോ’’തിആദി. നോ ചസ്സം,നോ ച മേ സിയാതി ‘‘അഹ’’ന്തി കിര കോചി നോ ചസ്സം, ‘‘മേ’’തി ച കിഞ്ചി നോ സിയാതി. താസപ്പതീകാരദസ്സനഞ്ഹേതം.

൨൪൩. ഏത്താവതാതി ‘‘ഏവം വുത്തേ’’തിആദിനാ, പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പവത്തായ ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിട്ഠാനാനീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൧) വാ. സാപി ഹി അജ്ഝത്തഖന്ധവിനാസേ പരിതസ്സനകം ദസ്സേത്വാ അപരിതസ്സനകം ദസ്സേന്തീ പവത്താതി തസ്സനകസ്സ സുഞ്ഞതാദസ്സനം അകിച്ചസാധകമ്പി സുഞ്ഞതാദസ്സനമേവാതി ഇമേസം വസേന ‘‘ചതുക്കോടികാ സുഞ്ഞതാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരന്തി ബാഹിരം സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകഞ്ച സത്തോപകരണം. തഞ്ഹി ജീവിതവുത്തിയാ പരിക്ഖാരകട്ഠേന ‘‘പരിക്ഖാരോ’’തി വുത്തം. പരിഗ്ഗഹം നാമ കത്വാതി ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹേതബ്ബതായ പരിഗ്ഗഹിതം നാമ കത്വാ. സബ്ബോപി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ‘‘അത്താ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ, അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’’തിആദിനാ അത്തദിട്ഠിസന്നിസ്സയോയേവാതി വുത്തം ‘‘സക്കായദിട്ഠിപമുഖാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ’’തി. അയാഥാവഗ്ഗാഹിനാ അഭിനിവേസനപഞ്ഞാപനാനം ഉപത്ഥമ്ഭഭാവതോ ദിട്ഠി ഏവ നിസ്സയോതി ദിട്ഠിനിസ്സയോ. പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി നിച്ചാദിവിസേസയുത്തം കത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. കിമേവം പരിഗ്ഗഹേതും സക്കുണേയ്യ? സബ്ബത്ഥാതി ‘‘തം, ഭിക്ഖവേ, അത്തവാദുപാദാനം ഉപാദിയേഥ, തം, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിനിസ്സയം നിസ്സയേഥാ’’തി ഏതേസുപി.

൨൪൪. അത്തനി വാ സതീതി യസ്സ അത്തനോ സന്തകഭാവേന കിഞ്ചി അത്തനിയന്തി വുച്ചേയ്യ, തസ്മിം അത്തനി സതി, സോ ഏവ പന അത്താ പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സക്കാ ഹി വത്തും ബാഹിരകപരികപ്പിതോ അത്താ ‘‘പരമത്ഥോ’’തി? സിയാ ഖന്ധപഞ്ചകം ഞേയ്യസഭാവത്താ യഥാ തം ഘടോ, യദി പന തദഞ്ഞം നാമ കിഞ്ചി അഭവിസ്സ, ന തം നിയമതോ വിപരീതം സിയാതി? ന ച സോ പരമത്ഥതോ അത്ഥി പമാണേഹി അനുപലബ്ഭമാനത്താ തുരങ്ഗമവിസാണം വിയാതി. അത്തനിയേ വാ പരിക്ഖാരേ സതീതി ‘‘ഇദം നാമ അത്തനോ സന്തക’’ന്തി തസ്സ കിഞ്ചനഭാവേന നിച്ഛിതേ കിസ്മിഞ്ചി വത്ഥുസ്മിം സതി. അത്തനോ ഇദന്തി ഹി അത്തനിയന്തി. അഹന്തി സതീതി ‘‘അഹം നാമായ’’ന്തി അഹംകാരവത്ഥുഭൂതേ പരമത്ഥതോ നിദ്ധാരിതസരൂപേ കിസ്മിഞ്ചി സതി തസ്സ സന്തകഭാവേന മമാതി കിഞ്ചി ഗഹേതും യുത്തം ഭവേയ്യ. മമാതി സതി ‘‘അഹ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇതി പരമത്ഥതോ അത്തനോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ അത്തനിയം കിഞ്ചി പരമത്ഥതോ നത്ഥേവാതി സബ്ബസങ്ഖാരാനം അനത്തതായ അനത്തനിയതം, അനത്തനിയതായ ച അനത്തകതം ദസ്സേതി. ഭൂതതോതി ഭൂതത്ഥതോ. തഥതോതി തഥസഭാവതോ. ഥിരതോതി ഠിതസഭാവതോ നിബ്ബികാരതോ.

യസ്മാ ഹുത്വാ ന ഹോതീതി യസ്മാ പുബ്ബേ അസന്തം പച്ചയസമവായേന ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുന ഭങ്ഗുപഗമേന ന ഹോതി, തസ്മാ ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, അധുവന്തി അത്ഥോ. തതോ ഏവ ഉപ്പാദവയവത്തിതോതി ഉപ്പജ്ജനവസേന നിരുജ്ഝനവസേന ച പവത്തനതോ. സഭാവവിഗമോ ഇധ വിപരിണാമോ, ഖണികതാ താവകാലികതാ, നിച്ചസഭാവാഭാവോ ഏവ നിച്ചപടിക്ഖേപോ. അനിച്ചധമ്മാ ഹി തേനേവ അത്തനോ അനിച്ചഭാവേന അത്ഥതോ നിച്ചതം പടിക്ഖിപന്തി നാമ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന നിച്ചന്തി അനിച്ച’’ന്തി. ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗവസേന രൂപസ്സ നിരന്തരബാധതാതി പടിപീളനാകാരേനസ്സ ദുക്ഖതാ. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം, തതോ ഏവസ്സ ദുസ്സഹതായ ദുക്ഖമതാ. തിസ്സന്നം ദുക്ഖതാനം സംസാരദുക്ഖസ്സ ച അധിട്ഠാനതായ ദുക്ഖവത്ഥുകതാ. സുഖസഭാവാഭാവോ ഏവ സുഖപടിക്ഖേപോ. വിപരിണാമധമ്മന്തി ജരായ മരണേന ച വിപരിണമനസഭാവം. യസ്മാ ഇദം രൂപം പച്ചയസമവായേന ഉപ്പാദം, ഉപ്പാദാനന്തരം ജരം പത്വാ അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി, ഭിന്നഞ്ച ഭിന്നമേവ, നാസ്സ കസ്സചി സങ്കമോതി ഭവന്തരാനുപഗമനസങ്ഖാതേന സങ്കമാഭാവേന വിപരിണാമധമ്മതം പാകടം കാതും ‘‘ഭവസങ്കന്തി ഉപഗമനസഭാവ’’ന്തി വുത്തം. പകതിഭാവവിജഹനം സഭാവവിഗമോ നിരുജ്ഝനമേവ. ന്തി അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം രൂപം. ഇമിനാതി ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി രൂപസ്സ തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹാനം വത്ഥുഭാവപടിക്ഖേപേന. രൂപഞ്ഹി ഉപ്പന്നം ഠിതിം മാ പാപുണാതു, ഠിതിപ്പത്തം മാ ജീരതു, ജരപ്പത്തം മാ ഭിജ്ജതു, ഉദയബ്ബയേഹി മാ കിലമിയതൂതി ന ഏത്ഥ കസ്സചി വസീഭാവോ അത്ഥി, സ്വായമസ്സ അവസവത്തനട്ഠോ അനത്തതാസല്ലക്ഖണസ്സ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവസവത്തനാകാരേന രൂപം, ഭന്തേ, അനത്താതി പടിജാനന്തീ’’തി. നിവാസികാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹേന തതോ സുഞ്ഞതാ സുഞ്ഞട്ഠോ, സാമിഭൂതസ്സ കസ്സചി അഭാവോ അസ്സാമികട്ഠോ, യഥാവുത്തവസവത്തിഭാവാഭാവോ അനിസ്സരട്ഠോ, പരപരികപ്പിതഅത്തസഭാവാഭാവോ ഏവ അത്തപടിക്ഖേപട്ഠോ.

യസ്മാ അനിച്ചലക്ഖണേന വിയ ദുക്ഖലക്ഖണം, തദുഭയേന അനത്തലക്ഖണം സുവിഞ്ഞാപയം, ന കേവലം, തസ്മാ തദുഭയേനേത്ഥ അനത്തലക്ഖണവിഭാവനം കതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിച്ചവസേനാതി അനിച്ചതാവസേന. ദുക്ഖവസേനാതി ദുക്ഖതാവസേന. ന ഉപപജ്ജതീതി ന യുജ്ജതി. തമേവ അയുജ്ജമാനതം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോപീ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ അത്തവാദീ അത്താനം നിച്ചം പഞ്ഞപേതി, ചക്ഖും പന അനിച്ചം, തസ്മാ ചക്ഖു വിയ അത്താപി അനിച്ചോ ആപന്നോ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഖോ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ വേതീതി വിഗച്ഛതി നിരുജ്ഝതി. ഇതി ചക്ഖു അനത്താതി ചക്ഖുസ്സ ഉദയബ്ബയവന്തതായ അനിച്ചതാ, അത്തനോ ച അത്തവാദിനാ അനിച്ചതായ അനിച്ഛിതത്താ ചക്ഖു അനത്താ.

കാമം അനത്തലക്ഖണസുത്തേ (സം. നി. ൩.൫൯; മഹാവ. ൨൦) – ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ, തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതീ’’തി രൂപസ്സ അനത്തതായ ദുക്ഖതാ വിഭാവിതാ വിയ ദിസ്സതി, തഥാപി ‘‘യസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി, തസ്മാ അനത്താ’’തി പാകടതായ സാബാധതായ രൂപസ്സ അത്തസാരാഭാവോ വിഭാവിതോ, തതോ ഏവ ച ‘‘ന ലബ്ഭതി രൂപേ ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി രൂപേ കസ്സചി അനിസ്സരതാ, തസ്സ ച അവസവത്തനാകാരോ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖവസേന അനത്തതം ദസ്സേതീ’’തി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി യം വത്ഥു അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ, യം പന നിച്ചം തദഭാവതോ, തം സുഖം യഥാ തം നിബ്ബാനന്തി അധിപ്പായോ. യം തന്തി കാരണനിദ്ദേസോവായം, യസ്മാ രൂപം അനിച്ചം, തം തസ്മാതി അത്ഥോ. യം ദുക്ഖം തദനത്താതി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനിച്ചന്തി ഇമിനാ ഘടാദി വിയ പച്ചയുപ്പന്നത്താ രൂപം അനിച്ചന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഇമിനാവ നയേന ‘‘അനത്താ’’തി വത്തും ലബ്ഭമാനേപി ‘‘അനത്താ’’തി വത്താ നാമ നത്ഥി. ഏവം ദുക്ഖന്തി വദന്തീതി ഏത്ഥാപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം ‘‘അക്ഖിസൂലാദിവികാരപ്പത്തകാലേ വിയ പച്ചയുപ്പന്നത്താ ദുക്ഖം രൂപ’’ന്തിആദിനാ. ദുദ്ദസം ദുപ്പഞ്ഞാപനം. തഥാ ഹി സരഭങ്ഗാദയോപി സത്ഥാരോ നാദ്ദസംസു, കുതോ പഞ്ഞാപനാ. തയിദം അനത്തലക്ഖണം.

തസ്മാതിഹാതിആദിനാ തിയദ്ധഗതരൂപം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതരഹി അഞ്ഞദാപീ’’തി. തം പന യാദിസം താദിസമ്പി തഥാ വുത്തന്തി അജ്ഝത്താദിവിസേസോപി വത്തബ്ബോ. പി-സദ്ദേന വാ തസ്സാപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൪൫. ഉക്കണ്ഠതീതി നാഭിരമതി. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘നിബ്ബിദാ’’തി ബലവവിപസ്സനാ വുച്ചതി, സാനുലോമാ പന സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ’’തി, സാ ഇധ കഥം നിബ്ബിദാ നാമ ജാതാതി ആഹ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ ഹീ’’തിആദി. ഇമിനാ സിഖാപത്തനിബ്ബേദതായ വുട്ഠാനഗാമിനീ ഇധ നിബ്ബിദാനാമേന വുത്താതി ദസ്സേതി.

‘‘സോ അനുപുബ്ബേന സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൪, ൪൧൫) വത്വാ ‘‘സഞ്ഞാ ഖോ പോട്ഠപാദ പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ ഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൬) വുത്തത്താ സഞ്ഞഗ്ഗന്തി വുത്താ ലോകിയാസു പഹാനസഞ്ഞാസു സിഖാപത്തഭാവതോ. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി വുത്താ ഇദപ്പച്ചയതാദസ്സനസ്സ മത്ഥകപ്പത്തീതി കത്വാ. തതോ പരഞ്ഹി അസങ്ഖതാരമ്മണം ഞാണം ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ സുസിമ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൭൦). പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി വുത്താ മഗ്ഗാധിഗമസ്സ പരിപന്ഥഭൂതസബ്ബസംകിലേസവിസുദ്ധി പധാനികസ്സ യോഗിനോ, പധാനഭാവനായ വാ ജാതം അങ്ഗന്തി കത്വാ. പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുത്താ പരമുക്കംസഗതപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഭാവതോ. അതമ്മയതന്തി ഏത്ഥ തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ, കാമതണ്ഹാദീസു തായ തായ നിബ്ബത്തത്താ തമ്മയം നാമ തേഭൂമികപ്പവത്തം, തസ്സ ഭാവോതി കത്വാ. തസ്സാ തണ്ഹായ പരിയാദാനതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അതമ്മയതാതി വുച്ചതി. നിസ്സായാതി തം അതമ്മയതം പച്ചയം കത്വാ. ആഗമ്മാതി തസ്സേവ വേവചനം. നാനത്താതി നാനാസഭാവാ ബഹൂ അനേകപ്പകാരാ. നാനത്തസിതാതി നാനാരമ്മണനിസ്സിതാ രൂപാദിവിസയാ. ഏകത്താതി ഏകസഭാവാ. ഏകത്തസിതാതി ഏകംയേവ ആരമ്മണം നിസ്സിതാ. തം നിസ്സായാതി തം ഏകത്തസിതം ഉപേക്ഖം പച്ചയം കത്വാ. ഏതിസ്സാതി ഏതിസ്സാ ഉപേക്ഖായ. പഹാനം ഹോതീതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖതോ പഭുതി സബ്ബം ഉപേക്ഖം പജഹിത്വാ ഠിതസ്സ ‘‘അതമ്മയതാ’’തി വുത്തായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖായ വിപസ്സനുപേക്ഖായ ച പഹാനം ഹോതീതി പരിയാദാനന്തി വുത്താതി. സബ്ബസങ്ഖാരഗതസ്സ മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാനസ്സ സിഖാപത്തഭാവതോ വുട്ഠാനഗാമിനീ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ പടിസങ്ഖാനന്തി ച വുത്താ. മുദുമജ്ഝാദിവസേന പവത്തിആകാരമത്തം, അത്ഥതോ ഏകത്ഥാ മുഞ്ചിതുകമ്യതാദയോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ദ്വീഹി നാമേഹീതി ഗോത്രഭു, വോദാനന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി നാമേഹി.

വിരാഗോതി മഗ്ഗോ, അച്ചന്തമേവ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, തേന. മഗ്ഗേന ഹേതുഭൂതേന. വിമുച്ചതീതി പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിവസേന വിമുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ഫലം കഥിത’’ന്തി.

മഹാഖീണാസവോതി പസംസാവചനം യഥാ ‘‘മഹാരാജാ’’തി. തഥാ ഹി തം പസംസന്തോ സത്ഥാ ‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തപലിഘോ ഇതിപീ’’തിആദിമാഹാതി. തദത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇദാനി തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാഭൂതേഹീതി യാഥാവതോ ഭൂതേഹി. ദുരുക്ഖിപനട്ഠേനാതി പചുരജനേഹി ഉക്ഖിപിതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന. നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസേ വിബന്ധനേന പലിഘോ വിയാതി പലിഘോതി വുച്ചതി. മത്ഥകച്ഛിന്നോ താലോ പത്തഫലാദീനം അനങ്ഗതോ താലാവത്ഥു അസിവേ ‘‘സിവാ’’തി സമഞ്ഞാ വിയ. തേനാഹ ‘‘സീസച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ’’തി. പുനബ്ഭവസ്സ കരണസീലോ, പുനബ്ഭവം വാ ഫലം അരഹതീതി പോനോഭവികോ. ഏവംഭൂതോ പന പുനബ്ഭവം ദേതി നാമാതി ആഹ ‘‘പുനബ്ഭവദായകോ’’തി. പുനബ്ഭവഖന്ധാനം പച്ചയോതി ഇമിനാ ജാതിസംസാരോതി ഫലൂപചാരേന കാരണം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. പരിക്ഖാതി വുച്ചതി സന്താനസ്സ പരിക്ഖിപനതോ. സംകിണ്ണത്താതി സബ്ബസോ കിണ്ണത്താ വിനാസിതത്താ. ഗബ്ഭീരാനുഗതട്ഠേനാതി ഗമ്ഭീരം അനുപവിട്ഠട്ഠേന. ലുഞ്ചിത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാ. ഏതാനീതി കാമരാഗസഞ്ഞോജനാദീനി. അഗ്ഗളാതി വുച്ചന്തി അവധാരണട്ഠേന. അഗ്ഗമഗ്ഗേന പതിതോ മാനദ്ധജോ ഏതസ്സാതി പതിതമാനദ്ധജോ. ഇതരഭാരോരോപനസ്സ പുരിമപദേഹി പകാസിതത്താ ‘‘മാനഭാരസ്സേവ ഓരോപിതത്താ പന്നഭാരോതി അധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. മാനസംയോഗേനേവ വിസംയുത്തത്താതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചപി ഖന്ധേ അവിസേസതോ അസ്മീതി ഗഹേത്വാ പവത്തമാനോ ‘‘അസ്മിമാനോ’’തി അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘രൂപേ അസ്മീതി മാനോ’’തിആദി.

നഗരദ്വാരസ്സ പരിസ്സയപടിബാഹനത്ഥഞ്ചേവ സോഭനത്ഥഞ്ച ഉഭോസു പസ്സേസു ഏസികത്ഥമ്ഭേ നിഖണിത്വാ ഠപേന്തീതി ആഹ ‘‘നഗരദ്വാരേ ഉസ്സാപിതേ ഏസികത്ഥമ്ഭേ’’തി. പാകാരവിദ്ധംസനേനേവ പരിക്ഖായ ഭൂമിസമകരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പാകാരം ഭിന്ദന്തോ പരിക്ഖം സംകിരിത്വാ’’തി. ഏവന്തിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ കായോ ധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാ ദുക്ഖക്ഖന്ധേ ആഗതാ. അക്ഖിരോഗസീസരോഗാദയോ അട്ഠനവുതി രോഗാ. രാജഭയാദീനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി.

൨൪൬. അനധിഗമനീയവിഞ്ഞാണതന്തി ‘‘ഇദം നാമ നിസ്സായ ഇമിനാ നാമ ആകാരേന പവത്തതീ’’തി ഏവം ദുവിഞ്ഞേയ്യചിത്തതം. അന്വേസന്തി പച്ചത്തേ ഏകവചനന്തി ആഹ ‘‘അന്വേസന്തോ’’തി. സത്തോപി തഥാഗതോതി വുച്ചതി ‘‘തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬൫) വിയ. സത്തോ ഹി യഥേകോ കമ്മകിലേസേഹി ഇത്ഥത്തം ആഗതോ, തഥാ അപരോപി ആഗതോതി ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. ഉത്തമപുഗ്ഗലോതി ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി. ഖീണാസവോപീതി യോ കോചി ഖീണാസവോപി ‘‘തഥാഗതോ’’തി അധിപ്പേതോ. സോപി ഹി യഥേകോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സൂപട്ഠിതചിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ അനുത്തരം അരഹത്തം ആഗതോ അധിഗതോ, തഥാ അപരോപി ആഗതോതി ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. അസംവിജ്ജമാനോതി പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനീയോ. അവിന്ദേയ്യോതി ന വിന്ദിതബ്ബോ, ദുവിഞ്ഞേയ്യോതി അത്ഥോ.

തഥാഗതോ സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ന പഞ്ഞപേമി പരമത്ഥതോ സത്തസ്സേവ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. കിം പഞ്ഞപേസ്സാമി പഞ്ഞത്തിഉപാദാനസ്സപി ധരമാനകസ്സ അഭാവതോ. ‘‘അനുപ്പാദോ ഖേമം, അനുപ്പത്തി ഖേമ’’ന്തിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പക്ഖന്ധനവസേന പവത്തം അഗ്ഗഫലസമാപത്തിഅത്ഥം വിപസ്സനാചിത്തം വാ.

തുച്ഛാതി കരണേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘തുച്ഛകേനാ’’തി. വിനയതീതി വിനയോ, സോ ഏവ വേനയികോ. തഥാ മന്തി തഥാഭൂതം മം. പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനസ്സ ഹി സത്തസ്സ അഭാവം വദന്തോ സത്തവിനാസപഞ്ഞാപകോ ച നാമ സിയാ, അഹം പന പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം തം ‘‘നത്ഥീ’’തി വദാമി. യഥാ ച ലോകോ വോഹരതി, തഥേവ തം വോഹരാമി, തഥാഭൂതം മം യേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘വേനയികോ സമണോ ഗോതമോ’’തി വദന്താ അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി യോജനാ. അപ്പടിസന്ധികസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചരിമചിത്തം നിരുപാദാനതോ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ പരിനിബ്ബുതം ഇദം നാമ നിസ്സിതന്തി ന പഞ്ഞായതീതി വദന്തോ കിമേത്താവതാ ഉച്ഛേദവാദീ ഭവേയ്യ, നാഹം കദാചിപി അത്ഥി, നാപി കോചി അത്ഥീതി വദാമി. ഏവം സന്തേ കിം നിസ്സായ തേ മോഘപുരിസാ സതോ സത്തസ്സ നാമ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേതീതി വദന്താ അസതാ…പേ… അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

മഹാബോധിമണ്ഡമ്ഹീതി ബോധിമണ്ഡഗ്ഗഹണേന സത്തസത്താഹമാഹ. തേന ധമ്മചക്കപവത്തനതോ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) പുബ്ബേ വുത്തം തന്തിദേസനം വദതി. ചതുസച്ചമേവ പഞ്ഞപേമീതി ഏതേന സച്ചവിമുത്താ സത്ഥുദേസനാ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച – ‘‘പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധ’’ന്തി വദന്തോ ഭഗവാ നാഹം കദാചിപി ‘‘അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി, വിനസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘അത്താ നാമ കോചി അത്ഥീ’’തി വാ വദാമി. ഏവം സന്തേ കിം നിസ്സായ തേ മോഘപുരിസാ ‘‘സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേതീ’’തി അസതാ തുച്ഛേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി ദസ്സേതി. പരേതി അമാമകാ, മമ ഓവാദസ്സ അഭാജനഭൂതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സച്ചാനി…പേ… അസമത്ഥപുഗ്ഗലാ’’തി. അധിപ്പായേനാതി ഇമിനാ തേസം അധിപ്പായമത്തം, രോസനവിഹേസനാനി പന തഥാഗതസ്സ ആകാസസ്സ വിലിഖനം വിയ ന സമ്ഭവന്തിയേവാതി ദസ്സേതി. ആഹനതി ചിത്തന്തി ആഘാതോ. അപ്പതീതാ ഹോന്തി ഏതേനാതി അപ്പച്ചയോ. ചിത്തം ന അഭിരാധയതീതി അനഭിരദ്ധി. അതുട്ഠീതി തുട്ഠിപടിപക്ഖോ തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ, കോധോ ഏവ വാ.

പരേതി അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ. ആനന്ദന്തി പമോദന്തി ഏതേനാതി ആനന്ദോ, പീതിയാ ഏവേതം അധിവചനം. സോഭനമനതാ സോമനസ്സം, ചേതസികസുഖസ്സേതം അധിവചനം. ഉപ്പിലതി പുരിമാവത്ഥായ ഭിജ്ജതി വിസേസം ആപജ്ജതീതി ഉപ്പിലം, തദേവ ഉപ്പിലാവിതം, തസ്സ ഭാവോ ഉപ്പിലാവിതത്തം. യായ ഉപ്പന്നായ കായചിത്തം വാതപൂരിതഭത്താ വിയ ഉദ്ധുമായനാകാരപ്പത്തം ഹോതി, തസ്സാ ഗേഹസ്സിതായ ഓദഗ്ഗിയപീതിയാ ഏതം അധിവചനം. സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാതി ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതി ച, ന അഞ്ഞോ സത്തോ നാമ അത്ഥീതി ഏവം ജാനിതും അസമത്ഥാ ‘‘അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി ഏവംദിട്ഠിനോ അപ്പഹീനവിപല്ലാസാ. ഉത്തമം പസാദനീയട്ഠാനം തഥാഗതമ്പി അക്കോസന്തി, കിമങ്ഗം പന ഭിക്ഖൂതി അധിപ്പായോ.

൨൪൭. അനത്തനിയേപി ഖന്ധപഞ്ചകേ മിച്ഛാഗാഹവസേന അത്തനിയസഞ്ഞായ പവത്തസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം. അമ്ഹാകം നേവ അത്താതി യസ്മാ രൂപവേദനാദിയേവ അത്തഗ്ഗാഹവത്ഥു തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ലോഭനേയ്യസ്സ അഭാവതോ. ഏതം തിണകട്ഠസാഖാപലാസം ന അമ്ഹാകം രൂപം, ന വിഞ്ഞാണം, തസ്മാ അമ്ഹാകം നേവ അത്താതി യോജനാ. അജ്ഝത്തികസ്സ വത്ഥുനോ നേവ അത്താതി പടിക്ഖിത്തത്താ ബാഹിരവത്ഥു അത്തനിയഭാവേന പടിക്ഖിത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അമ്ഹാകം ചീവരാദിപരിക്ഖാരോപി ന ഹോതീ’’തി. ഖന്ധപഞ്ചകംയേവാതി ബാഹിരവത്ഥും നിദസ്സനം കത്വാ ഖന്ധപഞ്ചകംയേവ ന തുമ്ഹാകന്തി പജഹാപേതി. ന ഉപ്പാടേത്വാ കന്ദം വിയ. ന ലുഞ്ചിത്വാ വാ കേസേ വിയാതി. ഇമിനാ രൂപാദീനം നാമമുഖേന പഹാനം ഇച്ഛന്തി. ഉല്ലിങ്ഗിതമത്ഥം ഛന്ദരാഗവിനയേന പജഹാപേതീതി സരൂപതോ ദസ്സേതി.

൨൪൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ’’തിആദി ദേസനാ തിപരിവട്ടം. യാവ ഇമം ഠാനന്തി ‘‘ഏവം സ്വാക്ഖാതോ’’തി യാവായം പാളിപദേസോ. സുവിഞ്ഞേയ്യഭാവേന അക്ഖാതത്താപി സ്വാക്ഖാതോതി ആഹ ‘‘സുകഥിതത്താ ഏവ ഉത്താനോ വിവടോ പകാസിതോ’’തി. തിരിയം വിദാരണേന ഛിന്നം, ദീഘസോ ഫാലനേന ഭിന്നം, തതോ ഏവ തത്ഥ തത്ഥ സിബ്ബിതഗണ്ഠികതജിണ്ണവത്ഥം പിലോതികാ, തദഭാവതോ ഛിന്നപിലോതികോ, പിലോതികരഹിതോതി അത്ഥോ. ഇരിയാപഥ-സണ്ഠപനഅവിജ്ജമാനഝാന-വിപസ്സനാനി ഛിന്നായ അവിജ്ജമാനായ പടിപത്തിയാ സിബ്ബനഗണ്ഠികരണസദിസാനി, താദിസം ഇധ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന ഹേത്ഥ…പേ… അത്ഥീ’’തി. പതിട്ഠാതും ന ലഭതീതി പേസലേഹി സദ്ധിം സംവാസവസേനപി പതിട്ഠാതും ന ലഭതി, വിസേസാധിഗമവസേന പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

കാരണ്ഡവം നിദ്ധമഥാതി വിപന്നസീലതായ കചവരഭൂതം പുഗ്ഗലം കചവരമിവ നിരപേക്ഖാ അപനേഥ. കസമ്ബുഞ്ചാപകസ്സഥാതി കസടഭൂതഞ്ച നം ഖത്തിയാദീനം മജ്ഝഗതം സമ്ഭിന്നം പഗ്ഘരിതകുട്ഠം ചണ്ഡാലം വിയ അപകസ്സഥ നിക്കഡ്ഢഥ. കിം കാരണം? സങ്ഘാരാമോ നാമ സീലവന്താനം കതോ, ന ദുസ്സീലാനം, യതോ ഏതദേവ. തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേതി യഥാ പലാപാ അന്തോസാരരഹിതാ അതണ്ഡുലാ ബഹി ഥുസേന വീഹി വിയ ദിസ്സന്തി, ഏവം പാപഭിക്ഖൂ അന്തോസീലരഹിതാപി ബഹി കാസാവാദിപരിക്ഖാരേന ഭിക്ഖൂ വിയ ദിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘പലാപാ’’തി വുച്ചന്തി, തേ പലാപേ വാഹേഥ ഓധുനാഥ വിധമഥ. പരമത്ഥതോ അസ്സമണേ വേസമത്തേന സമണമാനിനേ ഏവം നിദ്ധമിത്വാന…പേ…പതിസ്സതാതി. തത്ഥ കപ്പയവ്ഹോതി കപ്പേഥ, കരോഥാതി വുത്തം ഹോതി. പതിസ്സതാതി പതി പതി സതാ സമ്പജാനന്താ സുട്ഠു പജാനന്താ. പതിസ്സതാ വാ സപ്പതിസ്സാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ. അഥേവം സുദ്ധാ സുദ്ധേഹി സംവാസം കപ്പേന്താ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സമഗ്ഗാ. അനുക്കമേന പരിപാകഗതപഞ്ഞതായ നിപകാ. സബ്ബസ്സേവിമസ്സ ദുക്ഖവട്ടസ്സ അന്തം കരിസ്സഥ, പരിനിബ്ബാനം പാപുണിസ്സഥാതി അത്ഥോ.

വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നവട്ടമൂലകത്താ.

ധമ്മം അനുസ്സരന്തി, ധമ്മസ്സ വാ അനുസ്സരണസീലാതി ധമ്മാനുസാരിനോ. ഏവം സദ്ധാനുസാരിനോപി വേദിതബ്ബാ. പടിപന്നസ്സാതി പടിപജ്ജമാനസ്സ, സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോപി അധിപ്പേതോ. അധിമത്തന്തി ബലവം. പഞ്ഞാവാഹീതി പഞ്ഞം വാഹേതി, പഞ്ഞാ വാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി പഞ്ഞാവാഹീതിപി വദന്തി. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മേന സരതി അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. സദ്ധാവാഹീതി സദ്ധം വാഹേതി, സദ്ധാ വാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി സദ്ധാവാഹീതിപി വദന്തി. സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ധം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധായ സരതി അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. സദ്ധാമത്തന്തി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ സദ്ദഹനമത്തം. മത്ത-സദ്ദേന അവേച്ചപ്പസാദം നിവത്തേതി. പേമമത്തന്തി യഥാവുത്തസദ്ധാനുസാരേന ഉപ്പന്നം തുട്ഠിമത്തം. സിനേഹോതി കേചി. ഏവം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നാനന്തി കലാപസമ്മസനാദിവസേന ആരദ്ധവിപസ്സനാനം. ഏകാ സദ്ധാതി വിപസ്സനാനുസാരേന സ്വാക്ഖാതധമ്മതാ സിദ്ധാ, തതോ ഏവ ഏകാ സേട്ഠാ ഉളാരാ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകം പേമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സഗ്ഗേ ഠപിതാ വിയ ഹോന്തീതി തേസം സദ്ധാപേമാനം സഗ്ഗസംവത്തനിയതായ അബ്യഭിചാരീഭാവമാഹ. ചൂളസോതാപന്നോതി വദന്തി ഏകദേസേന സച്ചാനുബോധേ ഠിതത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.