൩. ഓപമ്മവഗ്ഗോ

൧. കകചൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. മോളിന്തി കേസരചനം. വേഹായസന്തി ആകാസേ. രതനചങ്കോടവരേനാതി രതനസിലാമയവരചങ്കോടകേന സഹസ്സനേത്തോ സിരസാ പടിഗ്ഗഹി. ‘‘സുവണ്ണചങ്കോടകവരേനാ’’തിപി (ബു. വം. അട്ഠ. ൨൩ ദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.൨ അവിദൂരേനിദാനകഥാ) പാഠോ.

സാതി മോളി. മോളി ഏതസ്സ അത്ഥീതി മോളികോ, മോളികോ ഏവ മോളിയോ. ഫഗ്ഗുനോതി പന നാമം. സങ്ഖാതി സമഞ്ഞാ. വേലീയതി ഖണമുഹുത്താദിവസേന ഉപദിസീയതീതി വേലാ, കാലോതി ആഹ ‘‘തായം വേലായം…പേ… അയം കാലവേലാ നാമാ’’തി. വേലയതി പരിച്ഛേദവസേന തിട്ഠതീതി വേലാ, സീമാ. വേലയതി സംകിലേസപക്ഖം ചാലയതീതി വേലാ, സീലം. അനതിക്കമനട്ഠോപി ചസ്സ സംകിലേസധമ്മനിമിത്തം അചലനമേവ. വിഞ്ഞുപുരിസാഭാവേ ഛപഞ്ചവാചാമത്തം ഓവാദേ പമാണം നാമ.ദവസഹഗതം കത്വാതി കീളാസഹിതം കത്വാ.

മിസ്സീഭൂതോതി അനനുലോമികസംസഗ്ഗവസേന മിസ്സീഭൂതോ. ‘‘അവണ്ണം ഭാസതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വിവരിതും ‘‘താപനപചനകോട്ടനാദീനീ’’തിആദി വുത്തം. അധികരണമ്പി കരോതീതി ഏത്ഥ യഥാ സോ അധികരണായ പരിസക്കതി, തംദസ്സനം ‘‘ഇമേസം ഭിക്ഖൂന’’ന്തിആദി. അധികരണം ആകഡ്ഢതീതി അധികരണം ഉദ്ദിസ്സ തേ ഭിക്ഖൂ ആകഡ്ഢതി, അധികരണം വാ തേസു ഉപ്പാദേന്തോ ആകഡ്ഢതി. ഉദ്ദേസപദം വാതി പദസോ ഉദ്ദേസമത്തം വാ. നേവ പിയകമ്യതായാതി നേവ അത്തനി സത്ഥുനോ പിയഭാവകാമതായ. ന ഭേദാധിപ്പായേനാതി ന സത്ഥുനോ തേന ഭിക്ഖുനാ ഭേദാധിപ്പായേന. അത്ഥകാമതായാതി മോളിയഫഗ്ഗുനസ്സ ഹിതകാമതായ.

൨൨൪. അവണ്ണഭാസനേതി ഭിക്ഖുനീനം അഗുണകഥനേ. ഛന്ദാദീനം വത്ഥുഭാവതോ കാമഗുണാ ഗേഹം വിയ ഗേഹം, തേ ച തേ സിതാ നിസ്സിതാതി ഗേഹസ്സിതാതി വുത്താ. തണ്ഹാഛന്ദാപി താസം കത്തുകാമതാപീതി ഉഭയേപി തണ്ഹാഛന്ദാ, പടിഘഛന്ദാ പന തേസം കത്തുകാമതാ ഏവ. ഫലികമണി വിയ പകതിപഭസ്സരസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ ഉപസങ്ഗോ വിയ വിപരിണാമകാരണം രാഗാദയോതി ആഹ ‘‘രത്തമ്പി ചിത്തം വിപരിണത’’ന്തിആദി. ഹിതാനുകമ്പീതി കരുണായ പച്ചുപട്ഠാപനമാഹ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) വിയ അന്തര-സദ്ദോ ചിത്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദോസന്തരോതി ദോസചിത്തോ’’തി.

൨൨൫. ദുബ്ബചതായ ഓവാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ചിത്തേനേവ പടിവിരുദ്ധോ അട്ഠാസി. ഗണ്ഹിംസു ചിത്തം, ഹദയഗാഹിനിം പടിപജ്ജിംസൂതി അത്ഥോ. പൂരയിംസു അജ്ഝാസയന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം സമയേ പഠമബോധിയം. ഏകാസനം ഭോജനസ്സ ഏകാസനഭോജനം, ഏകവേലായമേവ ഭോജനം. തഞ്ച ഖോ പുബ്ബണ്ഹേ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഏകം പുരേഭത്തഭോജന’’ന്തിആദി. സത്തക്ഖത്തും ഭുത്തഭോജനമ്പി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകാസനഭോജനന്തേവ അധിപ്പേതം, ന ഏകാസനികതായ ഏകായ ഏവ നിസജ്ജായ ഭോജനം. ‘‘അപ്പഡംസ…പേ… സമ്ഫസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിരാബാധതം, നിദ്ദുക്ഖത’’ന്തി. പധാനാദിവസേന സല്ലഹുകം അകിച്ഛം ഉട്ഠാനം സല്ലഹുകഉട്ഠാനം. ന ഏകപ്പഹാരേനാതി ന ഏകവാരേന, ന ഏകസ്മിംയേവ കാലേതി അധിപ്പായോ. ദ്വേ ഭോജനാനീതി ‘‘അപരണ്ഹേ രത്തിയ’’ന്തി കാലവസേന ദ്വേ ഭോജനാനി. പഞ്ച ഗുണേതി അപ്പാബാധാദികേ പഞ്ച ആനിസംസേ. സതുപ്പാദകരണീയമത്തമേവാതി സതുപ്പാദമത്തകരണീയമേവ, നിവാരേതബ്ബസ്സ പുനപ്പുനം സമാദപനഞ്ച നാഹോസി.

മണ്ഡഭൂമീതി ഓജവന്തഭൂമി, യത്ഥ പരിസിഞ്ചനേന വിനാ സസ്സാനി കിട്ഠാനി സമ്പജ്ജന്തി. യുഗേ യോജേതബ്ബാനി യോഗ്ഗാനി, തേസം ആചരിയോ യോഗ്ഗാചരിയോ, തേസം സിക്ഖാപനകോ. ഗാമണിഹത്ഥിആദയോപി ‘‘യോഗ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ പാളിയം ‘‘അസ്സദമ്മസാരഥീ’’തി. ചതൂസു മഗ്ഗേസു യേന യേന മഗ്ഗേന ഇച്ഛതി. ജവസമഗാദിഭേദാസു ഗതീസു യം യം ഗതിം. തം തം മഗ്ഗം ആരുള്ഹാവ ഓതിണ്ണായേവ. നേവ വാരേതബ്ബാ രസ്മിവിനിഗ്ഗണ്ഹനേന. ന വിജ്ഝിതബ്ബാ പതോദലട്ഠിയാ. ഗമനമേവാതി ഇമേ യുത്താ മമ ഇച്ഛാനുരൂപം മന്ദം ഗച്ഛന്തി, സമം ഗച്ഛന്തി, സീഘം ഗച്ഛന്തീതി ഖുരേസു നിമിത്തഗ്ഗഹണം പട്ഠപേത്വാ സാരഥിനാ തേസം ഗമനമേവ പസ്സിതബ്ബം ഹോതി, ന തത്ഥ നിയോജനം. തേഹിപി ഭിക്ഖൂഹി. പജഹിംസു പജഹിതബ്ബം. സാലദൂസനാതി സാലരുക്ഖവിസനാസകാ. അഞ്ഞാ ച വല്ലിയോ സാലരുക്ഖേ വിനന്ധിത്വാ ഠിതാ. ബഹി നീഹരണേനാതി സാലവനതോ ബഹി ഛഡ്ഡനേന. സുസണ്ഠിതാതി സണ്ഠാനസമ്പന്നാ, മരിയാദം ബന്ധിത്വാതി ആലവാലസമ്പാദനവസേന മരിയാദം ബന്ധിത്വാ. കിപില്ലപുടകം തമ്ബകിപില്ലകപുടകം. സുക്ഖദണ്ഡകഹരണം ആലവാലബ്ഭന്തരാ.

൨൨൬. വിദേഹരട്ഠേ ജാതസംവഡ്ഢതായ വേദേഹികാ. പണ്ഡാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഇതാ ഗതാ പവത്താതി പണ്ഡിതാ. ഗഹപതാനീതി ഗേഹസാമിനീ. സോരച്ചേനാതി സംയമേന. നിവാതവുത്തീതി പണിപാതകാരീ. നിബ്ബുതാതി നിബ്ബുതദുച്ചരിതപരിളാഹാ. ഉട്ഠാഹികാതി ഉട്ഠാനവീരിയവതീ. കിബ്ബിസാതി കുരൂരാ.

൨൨൭. ഏവം അക്ഖന്തിയാ ദോസം ദസ്സേത്വാതി ‘‘ഗുണവന്തോ’’തി ലോകേ പത്ഥടകിത്തിസദ്ദാനമ്പി അക്ഖന്തിനിമിത്തം അയസുപ്പത്തിഗുണപരിഹാനിആദിം അക്ഖമതായആദീനവം പകാസേത്വാ. വചനപഥേതി വചനമഗ്ഗേ യുത്തകാലാദികേ. സണ്ഹാഭാവോപി ഹി വചനസ്സ പവത്തിആകാരോതി കത്വാ ‘‘വചനപഥോ’’ ത്വേവ വുത്തോ. തേസംയേവ കാലാദീനം. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, ഉപ്പന്നം മേത്തചിത്തം ഏതേസന്തി ഉപ്പന്നമേത്തചിത്താ. പുന ‘‘കാലേന വാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി (പരി. ൩൬൨, ൩൬൩) പാളി ധമ്മസഭാവദസ്സനവസേന പവത്താ ‘‘പരം ചോദനാവസേന വദന്താ നാമ ഇമേഹി ആകാരേഹി വദന്തീ’’തി. അധിമുഞ്ചിത്വാതി അഭിരതിവസേന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവനാചിത്തം മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ. സോ പുഗ്ഗലോ ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി തദാരമ്മണം, മേത്തചിത്തം. യദി ഏവം പദേസവിസയം തം കഥം നിപ്പദേസവിസയം വിയ ഹോതീതി ചോദേന്തോ ‘‘കഥം തദാരമ്മണം സബ്ബാവന്തം ലോകം കരോതീ’’തി ആഹ, ഇതരോ ‘‘പഞ്ച വചനപഥേ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. ഇധ തദാരമ്മണഞ്ചാതി തസ്സേവ മേത്തചിത്തസ്സ ആരമ്മണം കത്വാതി പാളിയം വചനസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പുന തസ്സേവാ’’തിആദി. സബ്ബാ സത്തകായസങ്ഖാതാ പജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബാവന്തോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബാവന്ത’’ന്തി ആഹ. വിപുലേനാതി മഹാജനാരമ്മണേന. മഹന്തപരിയായോ ഹി വിപുല-സദ്ദോ, മഹത്തഞ്ചേത്ഥ ബഹുകഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അനേകസത്താരമ്മണേനാ’’തി. തഞ്ച പുഗ്ഗലന്തി പഞ്ച വചനപഥേ ഗഹേത്വാ ആഗതപുഗ്ഗലം. ചിത്തസ്സാതി മേത്താസഹഗതചിത്തസ്സ. ഏത്ഥ ച മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കഥന്തി ആഹ ‘‘തഞ്ച പുഗ്ഗലം സബ്ബഞ്ച ലോകം തസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം കത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ’’തി.

൨൨൮. തദത്ഥദീപികന്തി യാ മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം സമ്മദേവ ഭാവേത്വാ ഠിതസ്സ നിബ്ബികാരതോ കേനചി വികാരം ന ആപാദേതബ്ബതാ, തദത്ഥജോതികം. അപഥവിന്തി പഥവീ ന ഹോതീതി അപഥവീ. നിപ്പഥവിന്തി സബ്ബേന സബ്ബം പഥവീഭാവാഭാവം. തിരിയം പന അപരിച്ഛിന്നാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ചക്കവാളപബ്ബതേഹി തം തം ചക്കവാളം പരിച്ഛിന്ദതി? ന, തദഞ്ഞചക്കവാളപഥവിയാ ഏകാബദ്ധഭാവതോ. തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കാനം അന്തരസദിസേ തിണ്ണം തിണ്ണം ലോകധാതൂനം അന്തരേയേവ പഥവീ നത്ഥി ലോകന്തരനിരയഭാവതോ. ചക്കവാളപബ്ബതന്തരേഹി സമ്ബദ്ധട്ഠാനേ പഥവീ ഏകാബദ്ധാവ. വിവട്ടകാലേ ഹി സണ്ഠഹമാനാപി പഥവീ യഥാസണ്ഠിതപഥവിയാ ഏകാബദ്ധാവ സണ്ഠഹതി. തേനാഹ ‘‘തിരിയം പന അപരിച്ഛിന്നാ’’തി. ഇമിനാവ ഗമ്ഭീരഭാവേന വുത്തപരിമാണതോ പരം നത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതി.

൨൨൯. ഹലിദ്ദീതി ഹലിദ്ദിവണ്ണം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘യം കിഞ്ചി പീതകവണ്ണ’’ന്തി. വണ്ണസങ്ഖാതം രൂപം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ, ന രൂപീതി അരൂപീതി ആഹ ‘‘അരൂപോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘സനിദസ്സനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി.

൨൩൦. പഞ്ച യോജനസതാനീതി ഹിമവന്തതോ സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനവസേന വുത്തം, ന അനോതത്തദഹമുഖതോ. അഞ്ഞാ നദിയോ ഉപാദായ ലബ്ഭമാനം ഗമ്ഭീരതം അപ്പമേയ്യഉദകതഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘ഗമ്ഭീരാ അപ്പമേയ്യാ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന തിണുക്കായ താപേതബ്ബത്താഭാവദസ്സനപരമേതന്തി വുത്തം ‘‘ഏതേന പയോഗേനാ’’തിആദി.

൨൩൧. തൂലിനീ വിയ തൂലിനീതി ആഹ ‘‘സിമ്ബലിതൂലലതാതൂലസമാനാ’’തി. സസ്സരന്തി ഏവംപവത്തോ സദ്ദോ സസ്സരസദ്ദോ. അനുരവദസ്സനഞ്ഹേതം. തഥാ ഭബ്ഭരസദ്ദോ. സബ്ബമേതം മേത്താവിഹാരിനോ ചിത്തസ്സ ദൂസേതും അസക്കുണേയ്യഭാവദസ്സനപരം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ മഹാപഥവീ കേനചി പുരിസേന അപഥവിം കാതും ന സക്കാ, യഥാ ആകാസേ കിഞ്ചി രൂപം പട്ഠപേതും ന സക്കാ, യഥാ ഗങ്ഗായ ഉദകം തിണുക്കായ താപേതും ന സക്കാ, യഥാ ച ബിളാരഭസ്തം ഥദ്ധം ഫരുസഞ്ച സമ്ഫസ്സം കാതും ന സക്കാ, ഏവമേവം മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ പഞ്ച വചനപഥേ ഗഹേത്വാ ആഗതപുരിസേന കേനചി പരിയായേന ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം കാതും ന സക്കാതി.

൨൩൨. ഓചരകാതി പരൂപഘാതവസേന ഹീനകമ്മകാരിനോ. തേനാഹ ‘‘നീചകമ്മകാരകാ’’തി. അനധിവാസനേനാതി അക്ഖമനേന. മയ്ഹം ഓവാദകരോ ന ഹോതീതി പരമ്ഹി അനത്ഥകാരിമ്ഹി ചിത്തപദോസനേന ആഘാതുപ്പാദനേന മമ സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജമാനോ നാമ ന ഹോതി.

൨൩൩. അണുന്തി അപ്പകം തനു പരിത്തകം. ഥൂലന്തി മഹന്തം ഓളാരികം. വചനപഥസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ തം സാവജ്ജവിഭാഗേന ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അപ്പസാവജ്ജം വാ മഹാസാവജ്ജം വാ’’തി. ഖന്തിയാ ഇദം ഭാരിയം ന ഹോതീതി അവോചും ‘‘അനധി…പേ… പസ്സാമാ’’തി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം, അച്ചന്തമേവാതി അത്ഥോ. അച്ചന്തഞ്ച ഹിതസുഖം നാമ അഞ്ഞാധിഗമേനേവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ’’തി.

കകചൂപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ബാധയിംസൂതി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൧൭) ഹനിംസു. തംതംസമ്പത്തിയാ വിബന്ധനവസേന സത്തസന്താനസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ, അനതിക്കമനട്ഠേന തസ്മിം അന്തരായേ നിയുത്താ, അന്തരായം വാ ഫലം അരഹന്തി, അന്തരായസ്സ വാ കരണസീലാതി അന്തരായികാ. തേനാഹ ‘‘അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ’’തി. ആനന്തരിയധമ്മാതി ആനന്തരിയസഭാവചേതനാധമ്മാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ചുതിഅനന്തരഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താ, തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാ, അനന്തരപയോജനാതി വാ ആനന്തരികാ, തേ ഏവ ആനന്തരിയാതി വുത്താ. കമ്മാനി ഏവ അന്തരായികാതി കമ്മന്തരായികാ. മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോതി, ന സഗ്ഗസ്സ മിച്ഛാചാരലക്ഖണാഭാവതോ. ന ഹി ഭിക്ഖുനിയാ ധമ്മരക്ഖിതഭാവോ അത്ഥി. പാകതികഭിക്ഖുനീവസേന ചേതം വുത്തം, അരിയായ പന പവത്തം അപായസംവത്തനിയമേവ. നന്ദമാണവകോ ചേത്ഥ നിദസ്സനം. ഉഭിന്നം സമാനച്ഛന്ദതാവസേന വാ അസഗ്ഗന്തരായികതാ, മോക്ഖന്തരായികതാ പന മോക്ഖത്ഥപടിപത്തിയാ വിദൂസനതോ, അഭിഭവിത്വാ പന പവത്തിയം സഗ്ഗന്തരായികതാപി ന സക്കാ നിവാരേതുന്തി. അഹേതുകദിട്ഠിഅകിരിയദിട്ഠിനത്ഥികദിട്ഠിയോവ നിയതഭാവം പത്താ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ. പടിസന്ധിധമ്മാതി പടിസന്ധിചിത്തുപ്പാദമാഹ. പണ്ഡകാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം സബ്ബായപി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ വിപാകന്തരായികഭാവതോ. യാ ഹി അരിയേ ഉപവദതി, സാ ചേതനാ അരിയൂപവാദധമ്മാ. തതോ പരന്തി ഖമാപനതോ ഉപരി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മഹാസീഹനാദസ്സ ലീനത്ഥപകാസനേ വുത്തമേവ. യാവ ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനാതി പാരാജികം ആപന്നോ. ന വുട്ഠാതി സേസം ഗരുകാപത്തിം. ന ദേസേതി ലഹുകാപത്തിം.

അയം ഭിക്ഖു അരിട്ഠോ. രസേന രസം സംസന്ദിത്വാതി അനവജ്ജേന പച്ചയപരിഭുഞ്ജനരസേന സാവജ്ജം കാമഗുണപരിഭോഗരസം സമാനേത്വാ. ഉപനേന്തോ വിയാതി ബന്ധനം ഉപനേന്തോ വിയ. ‘‘ഘടേന്തോ വിയാ’’തിപി പാഠോ. ഉപസംഹരന്തോ വിയാതി സദിസതം ഉപസംഹരന്തോ വിയ ഏകന്തസാവജ്ജേ അനവജ്ജഭാവപക്ഖേപേന. പാപകന്തി ലാമകട്ഠേന ദുഗ്ഗതിസമ്പാപനട്ഠേന ച പാപകം. സേതുകരണവസേന മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തേന വിയ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ‘‘സാവജ്ജ’’ന്തി ദിട്ഠം ‘‘അനവജ്ജ’’ന്തി ഗഹണേന തേന പടിവിരുജ്ഝന്തോ. ഏകന്തതോ അനന്തരായികന്തി ഗഹണേന വേസാരജ്ജഞാണം പടിബാഹന്തോ. കാമകണ്ടകേഹി അരിയമഗ്ഗസമ്മാപടിപത്തി ന ഉപക്കിലിസ്സതീതി വദന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗേ ഖാണുകണ്ടകാദീനി പക്ഖിപന്തോ’’തി വുത്തോ. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദസങ്ഖാതേ, ‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮, ൧൯൪) ആദിദേസനാസങ്ഖാതേ ച ആണാചക്കേ.

പുച്ഛമാനാ സമനുയുഞ്ജന്തി നാമ. പുച്ഛാ ഹി അനുയോഗോതി. തേനാധിഗതായ ലദ്ധിയാ അനുവജ്ജനത്ഥം പച്ചനുഭാസനേന പുന പടിജാനാപനം പതിട്ഠാപനം, തം പനസ്സ ആദായ സമാദാപനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമനുഗാഹന്തി നാമാ’’തി. തസ്സാ പന ലദ്ധിയാ അനുയുഞ്ജിതായ വുച്ചമാനമ്പി കാരണം കാരണപതിരൂപകമേവാതി തസ്സ പുച്ഛനം സമനുഭാസനം. അനുദഹനട്ഠേന അനുപായപടിപത്തിയാ സമ്പതി ആയതിഞ്ച അനുദഹനട്ഠേന. മഹാഭിതാപനട്ഠേന അനവട്ഠിതസഭാവതായ. ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന മുഹുത്തരമണീയതായ. താവകാലികട്ഠേന പരേഹി അഭിഭവനീയതായ. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന ഛേദനഭേദനാദിഅധികരണഭാവേന. ഉഗ്ഘാടസദിസതായ അധികുട്ടനട്ഠേന. അവണേ വണം ഉപ്പാദേത്വാ അന്തോ അനുപവിസനസഭാവതായ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅനത്ഥനിമിത്തതായ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന.ദിട്ഠിഥാമേനാതി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഥാമഗതഭാവേന. ദിട്ഠിപരാമാസേനാതി ദിട്ഠിസങ്ഖാതപരാമസനേന. ദിട്ഠിയേവ ഹി ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസനേന പരാമാസോ. അഭിനിവിസ്സാതി തണ്ഹാഭിനിവേസപുബ്ബങ്ഗമേന ദിട്ഠാഭിനിവേസേന ‘‘ഇദമേവേത്ഥ തഥ’’ന്തി അഭിനിവിസിത്വാ. യസ്മാ ഹി അഭിനിവേസനം തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠം നാമ ഹോതി.തസ്മാ ആഹ ‘‘അധിട്ഠഹിത്വാ’’തി.

൨൩൫. നത്ഥീതി വത്തുകാമോപീതി അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗുഹേതുകാമതായ അവജാനിതുകാമോപി. സമ്പടിച്ഛതി പടിജാനാതി. ദ്വേ കഥാതി വിസംവാദനകഥം സന്ധായ വദതി. അഭൂതകഥാ ഹി പുബ്ബേ പവത്താ ഭൂതകഥായ വസേന ദ്വേ കഥാതി വുച്ചതി.

൨൩൬. കസ്സ ഖോ നാമാതി ഇമിനാ സത്ഥാ ‘‘ന മമ തുയ്ഹം താദിസസ്സ അത്ഥായ ധമ്മദേസനാ നാമ ഭൂതപുബ്ബാ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഖത്തിയസ്സ വാ’’തിആദി.

ഞാണമയാ ഉസ്മാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉസ്മീ, തഥാരൂപേഹി പച്ചയേഹി അനുസ്മീകതോ തസ്മിം അത്തഭാവേ പടിവേധഗബ്ഭോഅപി ഉസ്മീകതോതി വികതഭാവതോ പഞ്ഞാബീജമസ്സ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അപി നു അത്ഥീതി ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛതി. തേ പടിക്ഖിപന്താ വദന്തി ഠാനഗതേന ദുച്ചരിതേന ഞാണുപഹതഭാവം സമ്പസ്സന്താ. നിത്തേജഭൂതോതി നിത്തേജം ഭൂതോ തേജോഹാനിപ്പത്തോ. തതോ ഏവ ഭിക്ഖൂനമ്പി സമ്മുഖാ ഓലോകേതും അസമത്ഥതായ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ. സഹധമ്മികം കിഞ്ചി വത്തും അവിസഹനതോ അപ്പടിഭാനോ. സമ്പത്തൂപഗന്തി സമ്പത്തിആവഹം. പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോതി പടിസേധേന്തോ.

൨൩൭. അന്തരായകരലദ്ധിയാ സഭാവവിഭാവനേന പരിസം സോധേതി. നിസ്സാരേതി നീഹരതി അവിസുദ്ധദിട്ഠിതായ. കസ്സചി ബുദ്ധാനുഭാവം അജാനന്തസ്സ. തസ്സ ഹി ഏവം ഭവേയ്യ ‘‘സഹസാ കഥിത’’ന്തി. ന ഹി കദാചി ബുദ്ധാനം സഹസാ കിരിയാ നാമ അത്ഥി. അസ്സാതി ‘‘കസ്സചീ’’തി വുത്തഭിക്ഖുസ്സ. സുത്വാപി തുണ്ഹീഭാവം ആപജ്ജേയ്യാതി അഥാപി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തം സബ്ബന്തി ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം പരികപ്പനം. ന കരിസ്സന്തീതി പരിസായ ലദ്ധിം സോധേതീതി സമ്ബന്ധോ. ലദ്ധിം പകാസേന്തോതി മഹാസാവജ്ജതാവസേന പകാസേന്തോ. സഞ്ഞാവിതക്കേഹീതി സുഭനിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹാദിവസേന പവത്തേഹി സഞ്ഞാവിതക്കേഹി. തേനാഹ ‘‘കിലേസകാമസമ്പയുത്തേഹീ’’തി. മേഥുനസമാചാരന്തി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം. തദഞ്ഞമ്പി പന – ‘‘അപിച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനം പരിമദ്ദനം നഹാപനം സമ്ബാഹനം സാദിയതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൫൦) ആഗതം വിസഭാഗവത്ഥുവിസയം ആമിസപരിഭോഗം. ‘‘അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര കാമസഞ്ഞാഹി അഞ്ഞത്ര കാമവിതക്കേഹി സമാചരിസ്സതീ’’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൩൮. യോനിസോ പച്ചവേക്ഖണേന നത്ഥി ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോതി നിച്ഛന്ദരാഗോ, തം നിച്ഛന്ദരാഗം. കദാചി ഉപോസഥികഭാവേന സമാദിന്നസീലാപി ഹോന്തി കദാചി നോതി അനിബദ്ധസീലാനം ഗഹട്ഠാനം. സീലസമാദാനഭാവതോ അന്തരായകരം. വത്ഥുകാമാനം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച. അപച്ചവേക്ഖണേന ഭിക്ഖൂനം ആവരണകരം. പച്ചയാനം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച. അയം അരിട്ഠോ ദുഗ്ഗഹിതായ പരിയത്തിയാ വസേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖതി, അത്താനഞ്ച ഖനതി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതീതി ഏവം സഞ്ഞാ മാ ഹോന്തൂതി ദുഗ്ഗഹിതായ പരിയത്തിയാ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീതി സജ്ഝായന്തി ചേവ വാചുഗ്ഗതം കരോന്താ ധാരേന്തി ചാതി അത്ഥോ.

സുത്തന്തിആദിനാ നവപ്പഭേദമ്പി പരിയത്തിധമ്മം പരിയാദിയതി. കഥം സുത്തം നവപ്പഭേദം? സഗാഥകഞ്ഹി സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണം, തദുഭയവിനിമുത്തഞ്ച സുത്തം ഉദാനാദിവിസേസസഞ്ഞാവിരഹിതം നത്ഥി, യം സുത്തങ്ഗം സിയാ, മങ്ഗലസുത്താദീനഞ്ച സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ, ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ, തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനന്തി? വുച്ചതേ –

സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരൂള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നഞ്ഞതോ. (ദീ. നി. ടീ. ൧.നിദാനകഥാവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൬; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ബാഹിരനിദാനകഥാ);

സബ്ബസ്സപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തേനേവാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ നേത്തിയം (നേത്തി. ൧.സങ്ഗഹവാര) ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി. ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൬൫൫, ൧൨൪൨), സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവമാദി ച ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം. തദേകദേസേസു പന ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതാ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം വാ ചുണ്ണിയഗന്ഥം ‘‘ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ‘‘ബ്യാകരണ’’ന്തി വുച്ചതി, ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണം.

ഏവം സന്തേ സഗാഥകാദീനമ്പി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ, ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു, സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥായുത്തേസു, ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തി (ഇതിവു. ൧) ആദിവചനസമ്ബന്ധേസു, അബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാ-ഉദാന-ഇതിവുത്തക-അബ്ഭുതധമ്മ-സഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ, സതിപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യാദയോ. യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോതി. നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാ ഏവാതി? ന തദവത്ഥാ സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്ത’’ന്തി.

യഞ്ച വുത്തം ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി (ഖു. പാ. ൫.൧; സു. നി. ൨൬൧), തം ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തഭാവോ. ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, കിന്തു സുത്തഭാവേനേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സുത്തനാമക’’ന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം. യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി, യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി ഹി സഗാഥകം, സഹഭാവോ ച നാമ അത്ഥതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപദേസോ അത്ഥി, യോ ‘‘സഹ ഗാഥാഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ, അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി. ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥത്ഥന്തി അത്ഥഭൂതം യഥാഭൂതം അത്ഥം. അനത്ഥമ്പി കേചി വിപല്ലാസവസേന ‘‘അത്ഥോ’’തി ഗണ്ഹന്തീതി ‘‘അത്ഥത്ഥ’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. കാരണത്ഥന്തി കാരണഭൂതം അത്ഥം, സീലം സമാധിസ്സ കാരണം, സമാധി വിപസ്സനായാതി ഏവം തസ്സ തസ്സ കാരണഭൂതം അത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീല’’ന്തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി – ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിതം, തഞ്ച യാവദേവ സമാധത്ഥം, സമാധി വിപസ്സനത്ഥോ, വിപസ്സനാ മഗ്ഗത്ഥാ, മഗ്ഗോ ഫലത്ഥോ, വട്ടം കഥിതം യാവദേവ വിവട്ടാധിഗമത്ഥന്തി ജാനിതും ന സക്കോന്തീതി. ഏവം പാളിയം ‘‘അത്ഥ’’ന്തി ഇമിനാ ഭാസിതത്ഥപയോജനത്ഥാനം ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ. ന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ന വിചാരേന്തി, നിജ്ഝാനപഞ്ഞാക്ഖമാ ന ഹോന്തി, നിജ്ഝായിത്വാ പഞ്ഞായ രോചേത്വാ ഗഹേതബ്ബാ ന ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇതി ഏവം ഏതായ പരിയത്തിയാ വാദപ്പമോക്ഖാനിസംസാ അത്തനോ ഉപരി പരേഹി ആരോപിതവാദസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ മോക്ഖപയോജനാ ഹുത്വാ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി. വാദപ്പമോക്ഖോ വാ നിന്ദാപമോക്ഖോ. യസ്സ ചാതി യസ്സ ച സീലാദിപൂരണേന പത്തബ്ബസ്സ, മഗ്ഗസ്സ വാ തദധിഗമേന പത്തബ്ബസ്സ, ഫലസ്സ വാ തദധിഗമേന പത്തബ്ബസ്സ, അനുപാദാവിമോക്ഖസ്സ വാ അത്ഥായ. ധമ്മം പരിയാപുണന്തി, ഞായേന പരിയാപുണന്തീതി അധിപ്പായോ. നാനുഭോന്തി ന വിന്ദന്തി. തേസം തേ ധമ്മാ ദുഗ്ഗഹിതാ ഉപാരമ്ഭമാനദപ്പമക്ഖപളാസാദിഹേതുഭാവേന ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി.

൨൩൯. അലം പരിയത്തോ ഗദോ അസ്സാതി അലഗദ്ദോ അനുനാസികലോപം ദ-കാരാഗമഞ്ച കത്വാ. വട്ടദുക്ഖകന്താരതോ നിത്ഥരണത്ഥായ പരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി. ഭണ്ഡാഗാരേ നിയുത്തോ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മരതനാനുപാലകോ. അഞ്ഞം അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സേവ സതോ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി. ‘‘വംസാനുരക്ഖകോവാ’’തി അവധാരണം സീഹാവലോകനഞായേന തന്തിധാരകോവ പവേണിപാലകോവാതി പുരിമപദദ്വയേപി യോജേതബ്ബം.

യദി തന്തിധാരണാദിഅത്ഥം ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി, കസ്മാ ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം, നനു ഏകച്ചസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സപി അയം നയോ ലബ്ഭതീതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. അത്തനോ ഠാനേതി നിത്ഥരണട്ഠാനേ. കാമം പുഥുജ്ജനോ ‘‘പവേണിം പാലേസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയേന പരിയാപുണാതി. അത്തനോ പന ഭവകന്താരതോ അനിത്തിണ്ണത്താ തസ്സ സാ പരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി ഏവ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി.

നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി നിജ്ഝാനപഞ്ഞം ഖമന്തി. തത്ഥ തത്ഥ ആഗതേ സീലാദിധമ്മേ നിജ്ഝായിത്വാ പഞ്ഞായ രോചേത്വാ യാഥാവതോ ഗഹേതബ്ബാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇധ സീല’’ന്തിആദി. ന കേവലം സുഗ്ഗഹിതം പരിയത്തിം നിസ്സായ മഗ്ഗഭാവനാഫലസച്ഛികിരിയാ, പരവാദനിഗ്ഗഹസകവാദപതിട്ഠാപനാദീനിപി ഇജ്ഝന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പരവാദേ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പന്നം പരപ്പവാദം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹം നിഗ്ഗഹിത്വാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൬൮). ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനന്തി ദിട്ഠിവിനിവേഠനാദിവസേന ഇച്ഛിതം ഇച്ഛിതം പാളിപദേസം. മോചേതുന്തി അപനേതും. അഹിതായ ദുക്ഖായ അസംവത്തനമ്പി തദഭാവേ ഉപ്പജ്ജനകഹിതസുഖസ്സ കാരണമേവ തസ്മിം സതി ഭാവതോതി. സുഗ്ഗഹിതഅലഗദ്ദസ്സപി ഹിതായ സുഖായ സംവത്തനതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൨൪൦. ഉത്തരന്തി ഏതേനാതി ഉത്തരോ, സിനന്തി ബന്ധന്തീതി സേതു, ഉത്തരോ ച സോ സേതു ചാതി ഉത്തരസേതു. കൂലം പരതീരം വഹതി പാപേതീതി കുല്ലം. കലാപം കത്വാ ബദ്ധോതി വേളുനളാദീഹി കലാപവസേന ബദ്ധോ. അണുന്തി ഇദം അട്ഠസമാപത്തിആരമ്മണം സഞ്ഞോജനം സന്ധായ വദതി. ഥൂലന്തി ഇതരം. ദിട്ഠിന്തി യഥാഭൂതദസ്സനം, വിപസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതന്തി തേഭൂമകേസു ധമ്മേസു ഞാതം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി, ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠിസംകിലേസാഭാവേന സബ്ബസോ വിസുദ്ധം, പരിസുദ്ധത്താ ഏവ പരിയോദാതം. ന അല്ലീയേഥാതി നികന്തിവസേന ന നിസ്സയേഥ. ന കേലായേഥാതി ന മമായേഥ. ന ധനായേഥാതി ധനം ദ്രബ്യം ന കയിരാഥ. ഉഭയത്ഥാതി സമഥേ വിപസ്സനായ ച.

അസദ്ധമ്മേതിആദീസു അസതം ഹീനജ്ഝാസയാനം ധമ്മോതി അസദ്ധമ്മോ. ഗാമവാസീനം ധമ്മോതി ഗാമധമ്മോ. കിലേസാനം വസ്സനസഭാവതായ വസലധമ്മോ. കിലേസേഹി ദൂസിതത്താ ഥൂലത്താ ച ദുട്ഠുല്ലോ. ഉദകസുദ്ധിപരിയോസാനതായ ഓദകന്തികോ. ‘‘ധമ്മാപി വോ പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമിനാപി ഓവാദേന ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സ കഥേന്തോപി അരിട്ഠംയേവ നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൨൪൧. തിവിധഗ്ഗാഹവസേനാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന. യദി ഏവം ‘‘അഹം മമാതി ഗണ്ഹാതീ’’തി ഗാഹദ്വയമേവ കസ്മാ വുത്തന്തി? നയിദമേവം തത്ഥാപി ഗാഹത്തയസ്സേവ വുത്തത്താ. ‘‘അഹ’’ന്തി ഹി ഇമിനാ മാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹാ വുത്താ ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ഗാഹസാമഞ്ഞതോ. ദിട്ഠിപി ദിട്ഠിട്ഠാനം പുരിമുപ്പന്നായ ദിട്ഠിയാ ഉത്തരദിട്ഠിയാ സക്കായദിട്ഠിയാ സസ്സതദിട്ഠിയാ ച കാരണഭാവതോ. ആരമ്മണം പഞ്ച ഖന്ധാ, രൂപാരമ്മണാദീനി ച. ദിട്ഠിയാ പച്ചയോ അവിജ്ജാ-ഫസ്സ-സഞ്ഞാ-വിതക്ക-അയോനിസോമനസികാര-പാപമിത്തപരതോഘോസാദികോ ദിട്ഠിയാ ഉപനിസ്സയാദിപച്ചയോ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൨൪)‘‘കതമാനി അട്ഠ ദിട്ഠിട്ഠാനാനി അവിജ്ജാപി ഫസ്സോപി സഞ്ഞാപി വിതക്കോപി അയോനിസോമനസികാരോപി പാപമിത്തോപി പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദി. രൂപാരമ്മണാതി രുപ്പനസഭാവധമ്മാരമ്മണാ. രൂപം പന അത്താതി ന വത്തബ്ബം ഇധ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൧, ൩൪൫) ഇമസ്സ ഗാഹസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. സോ ഹി ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ പരതോ വുച്ചതി. ഇധ പന ‘‘രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, അത്തനി രൂപം, രൂപസ്മിം അത്താന’’ന്തി ഇമേ തയോ ഗാഹാ അധിപ്പേതാതി കേചി, തദയുത്തം. യസ്മാ രൂപം അത്താ ന ഹോതി, അത്തഗ്ഗാഹസ്സ പന ആലമ്ബനം ഹോതി, അത്തസഭാവേയേവ വാ രൂപാദിധമ്മേ ആരബ്ഭ അത്തദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ന അത്താനം തസ്സ പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനതോ, തസ്മാ രൂപാദിആരമ്മണാവ അത്തദിട്ഠീതി കത്വാ വുത്തം, രൂപം പന ‘‘അത്താ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ പന വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ വിയ ദിട്ഠിഅനുപസ്സനാ നാമ ദസ്സിതാ.

ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനാനം സമ്പത്തഗാഹിന്ദ്രിയവിസയതായ പത്വാ ഗഹേതബ്ബതാ. തഞ്ഹി തസ്സ അത്തനോ വിസയം പരിഭുത്വാ സമ്ബന്ധം ഹുത്വാ ഗണ്ഹാതി. അവസേസാനി സത്തായതനാനി വിഞ്ഞാതം നാമ മനസാ വിഞ്ഞാതബ്ബതോ. അഞ്ഞഥാ ഇതരേസമ്പി വിഞ്ഞാതതാ സിയാ. പത്തന്തി അധിഗതം. പരിയേസിതന്തി ഗവേസിതം. അനുവിചരിതന്തി ചിന്തിതം. തേനാഹ ‘‘മനസാ’’തി. ഏത്ഥ ച പത്തപരിയേസനാനം അപടിക്ഖേപസ്സ, വിസും, ഏകജ്ഝം പടിക്ഖേപസ്സ ച വസേന ചതുക്കോടികം ദസ്സേത്വാ പത്തപരിയേസിതേഹി അനുവിചരിതസ്സ ഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ലോകസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പരിയേസിത്വാ പത്തം പഠമം ചേതസാ പച്ഛാ കായേന പത്തത്താ പത്തം നാമ. പരിയേസിത്വാ നോപത്തം പരിയേസിതം നാമ കേവലം പരിയേസിതഭാവതോ. അപരിയേസിത്വാ പത്തഞ്ച നോപത്തഞ്ച മനസാ അനുവിചരിതബ്ബതോ മനസാനുവിചരിതം നാമ.

അയഞ്ച വികപ്പോ ആകുലോ വിയാതി ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. പത്തട്ഠേനാതി പത്തഭാവേന പത്തതാസാമഞ്ഞേന. അപരിയേസിത്വാ നോപത്തം മനസാനുവിചരിതം നാമ പത്തിയാ പരിയേസനായ ച അഭാവതോ. സബ്ബം വാ ഏതന്തി ‘‘പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പീ’’തിആദിനാ വുത്തം ചതുബ്ബിധമ്പി. ഇമിനാതി ‘‘യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം’’തിആദിവചനേന. വിഞ്ഞാണാരമ്മണാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കഥിതാ പാരിസേസഞായേന. ഏവം പാരിസേസഞായപരിഗ്ഗഹേ കിം പയോജനന്തി ആഹ ‘‘ദേസനാവിലാസേനാ’’തിആദി. യേസം വിനേയ്യാനം ദേസേതബ്ബധമ്മസ്സ സരൂപം അനാമസിത്വാ ആരമ്മണകിച്ച-സമ്പയുത്തധമ്മ-ഫലവിസേസാദി-പകാരന്തരവിഭാവനേന പടിവേധോ ഹോതി, തേസം തപ്പകാരഭേദേഹി ധമ്മേഹി, യേസം പന യേന ഏകേനേവ പകാരേന സരൂപേനേവ വാ വിഭാവനേ കതേ പടിവേധോ ഹോതി, തേസം തം വത്വാ ധമ്മിസ്സരത്താ തദഞ്ഞം നിരവസേസാകാരവിഭാവനഞ്ച ദേസനാവിലാസോ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠാദിആരമ്മണവസേന വിഞ്ഞാണം ദസ്സിത’’ന്തി.

ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ദിട്ഠി ഏവ ദിട്ഠിട്ഠാനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. യം രൂപം ഏസാ ദിട്ഠി ‘‘ലോകോ ച അത്താ ചാ’’തി ഗണ്ഹാതി. തം രൂപം സന്ധായ ‘‘സോ ലോകോ സോ അത്താ’’തി വചനം വുത്തന്തി യോജനാ. സോ പേച്ചഭവിസ്സാമീതി ഉദ്ധമാഘാതനികവാദവസേനായം ദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘സോ അഹം പരലോകം ഗന്ത്വാ നിച്ചോ ഭവിസ്സാമീ’’തിആദി. ധുവോതി ഥിരോ. സസ്സതോതി സബ്ബദാഭാവീ. അവിപരിണാമധമ്മോതി ജരായ മരണേന ച അവിപരിണാമേതബ്ബസഭാവോ, നിബ്ബികാരോതി അത്ഥോ. തമ്പി ദസ്സനന്തി തമ്പി തഥാവുത്തം ദിട്ഠിദസ്സനം അത്താനം വിയ തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവിസേസേന ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദി. ദിട്ഠാരമ്മണാതി ദിട്ഠിവിസയാ. കഥം പന ദിട്ഠി ദിട്ഠിവിസയാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനായാ’’തിആദി. പടിവിപസ്സനാകാലേതി യമകതോ സമ്മസനാദികാലം സന്ധായാഹ. തത്ഥ അക്ഖരചിന്തകാനം സദ്ദേ വിയ, വേദജ്ഝായീനം വേദസത്ഥേ വിയ ച ദിട്ഠിയം ദിട്ഠിഗതികാനം ദിട്ഠിഗ്ഗാഹപ്പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ.

സമനുപസ്സതീതി പദസ്സ ച തസ്സോ സമനുപസ്സനാ അത്ഥോതി യോജനാ. തേന സമനുപസ്സനാ നാമ ചതുബ്ബിധാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഞാണം താവ സമവിസമം സമ്മാ യാഥാവതോ അനുപസ്സതീതി സമനുപസ്സനാ. ഇതരാ പന സംകിലേസവസേന അനു അനു പസ്സന്തീതി സമനുപസ്സനാ. യദി ഏവം ഹോതു താവ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ മിച്ഛാദസ്സനഭാവതോ, കഥം തണ്ഹാമാനാതി? തണ്ഹായപി സത്താനം പാപകരണേ ഉപായദസ്സനവസേന പഞ്ഞാപതിരൂപികാ പവത്തി ലബ്ഭതേവ, യായ വഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ സമ്ഭവന്തി. മാനോപി സേയ്യാദിനാ ദസ്സനവസേനേവ തഥാ അത്താനം ഊഹതീതി തണ്ഹാമാനാനം സമനുപസ്സനാപതിരൂപികാ പവത്തി ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. അവിജ്ജമാനേതി ‘‘ഏതം മമാ’’തി ഏവം ഗഹേതബ്ബേ തണ്ഹാവത്ഥുസ്മിം അജ്ഝത്തഖന്ധപഞ്ചകേ അനുപലബ്ഭമാനേ വിനട്ഠേ. ന പരിതസ്സതി ഭയപരിത്താസതണ്ഹാപരിത്താസാനം മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതിതത്താ.

൨൪൨. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ‘‘അസതി ന പരിതസ്സതീ’’തി വുത്തമ്പി ഇതരേഹി തീഹി സഹ ഗഹേത്വാ വുത്തം. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ചതുക്കോടികസുഞ്ഞതാകഥനസ്സ കാരണേഹി. ബഹിദ്ധാ അസതീതി ബാഹിരേ വത്ഥുസ്മിം അവിജ്ജമാനേ. സാ പനസ്സ അവിജ്ജമാനതാ ലദ്ധവിനാസേന വാ അലദ്ധാലാഭേന വാതി പാളിയം – ‘‘അഹു വത മേ, തം വത മേ നത്ഥി, സിയാ വത മേ, തം വതാഹം ന ലഭാമീ’’തി വുത്തന്തി തദുഭയം പരിക്ഖാരവസേന വിഭജിത്വാ തത്ഥ പരിതസ്സനം ദസ്സേതും ‘‘ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരവിനാസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാനം ‘‘രഥോ വയ്ഹ’’ന്തി ഏവമാദി. വാഹനം ഹത്ഥിഅസ്സാദി.

യേഹി കിലേസേഹീതി യേഹി അസന്തപത്ഥനാദീഹി കിലേസേഹി. ഏവം ഭവേയ്യാതി ഏവം ‘‘അഹു വത മേ’’തിആദിനാ ചോദനാദി ഭവേയ്യ. ദിട്ഠിട്ഠാനാധിട്ഠാനപരിയുട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാനന്തി ഏത്ഥ അപരാപരം പവത്താസു ദിട്ഠീസു യാ പരതോ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠിയോ, താസം പുരിമുപ്പന്നാ ദിട്ഠിയോ കാരണട്ഠേന ദിട്ഠിട്ഠാനാനി. അധികരണട്ഠേന ദിട്ഠാധിട്ഠാനാനി, പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിയാ സബ്ബാപി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനി. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൨, ൪൨൭; ൩.൨൭-൨൯; ഉദാ. ൫൫; മഹാനി. ൨൦; നേത്തി. ൫൯) പവത്തിയാ അഭിനിവേസാ. അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ സയന്തീതി അനുസയാതി ഏവം ദിട്ഠിട്ഠാനാദീനം പദാനം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാദീഹി കമ്പനിയതായ സബ്ബസങ്ഖാരാവ ഇഞ്ജിതാനീതി സബ്ബസങ്ഖാരഇഞ്ജിതാനി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധി, ഖന്ധാവ ഉപധി ഖന്ധൂപധി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തദേവ ച ആഗമ്മ തണ്ഹാ ഖീയതി വിരജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി യോജനാ. ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി നാമസ്സൂതിആദീസു നിപാതമത്തം, സംസയേ വാ. താസോതി അത്തനിയാഭാവം പടിച്ച തണ്ഹാപരിത്താസോ ചേവ ഭയപരിത്താസോ ച. തേനാഹ ‘‘താസോ ഹേസോ’’തിആദി. നോ ചസ്സം,നോ ച മേ സിയാതി ‘‘അഹ’’ന്തി കിര കോചി നോ ചസ്സം, ‘‘മേ’’തി ച കിഞ്ചി നോ സിയാതി. താസപ്പതീകാരദസ്സനഞ്ഹേതം.

൨൪൩. ഏത്താവതാതി ‘‘ഏവം വുത്തേ’’തിആദിനാ, പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പവത്തായ ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിട്ഠാനാനീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൧) വാ. സാപി ഹി അജ്ഝത്തഖന്ധവിനാസേ പരിതസ്സനകം ദസ്സേത്വാ അപരിതസ്സനകം ദസ്സേന്തീ പവത്താതി തസ്സനകസ്സ സുഞ്ഞതാദസ്സനം അകിച്ചസാധകമ്പി സുഞ്ഞതാദസ്സനമേവാതി ഇമേസം വസേന ‘‘ചതുക്കോടികാ സുഞ്ഞതാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരന്തി ബാഹിരം സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകഞ്ച സത്തോപകരണം. തഞ്ഹി ജീവിതവുത്തിയാ പരിക്ഖാരകട്ഠേന ‘‘പരിക്ഖാരോ’’തി വുത്തം. പരിഗ്ഗഹം നാമ കത്വാതി ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹേതബ്ബതായ പരിഗ്ഗഹിതം നാമ കത്വാ. സബ്ബോപി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ‘‘അത്താ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ, അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’’തിആദിനാ അത്തദിട്ഠിസന്നിസ്സയോയേവാതി വുത്തം ‘‘സക്കായദിട്ഠിപമുഖാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ’’തി. അയാഥാവഗ്ഗാഹിനാ അഭിനിവേസനപഞ്ഞാപനാനം ഉപത്ഥമ്ഭഭാവതോ ദിട്ഠി ഏവ നിസ്സയോതി ദിട്ഠിനിസ്സയോ. പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി നിച്ചാദിവിസേസയുത്തം കത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. കിമേവം പരിഗ്ഗഹേതും സക്കുണേയ്യ? സബ്ബത്ഥാതി ‘‘തം, ഭിക്ഖവേ, അത്തവാദുപാദാനം ഉപാദിയേഥ, തം, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിനിസ്സയം നിസ്സയേഥാ’’തി ഏതേസുപി.

൨൪൪. അത്തനി വാ സതീതി യസ്സ അത്തനോ സന്തകഭാവേന കിഞ്ചി അത്തനിയന്തി വുച്ചേയ്യ, തസ്മിം അത്തനി സതി, സോ ഏവ പന അത്താ പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സക്കാ ഹി വത്തും ബാഹിരകപരികപ്പിതോ അത്താ ‘‘പരമത്ഥോ’’തി? സിയാ ഖന്ധപഞ്ചകം ഞേയ്യസഭാവത്താ യഥാ തം ഘടോ, യദി പന തദഞ്ഞം നാമ കിഞ്ചി അഭവിസ്സ, ന തം നിയമതോ വിപരീതം സിയാതി? ന ച സോ പരമത്ഥതോ അത്ഥി പമാണേഹി അനുപലബ്ഭമാനത്താ തുരങ്ഗമവിസാണം വിയാതി. അത്തനിയേ വാ പരിക്ഖാരേ സതീതി ‘‘ഇദം നാമ അത്തനോ സന്തക’’ന്തി തസ്സ കിഞ്ചനഭാവേന നിച്ഛിതേ കിസ്മിഞ്ചി വത്ഥുസ്മിം സതി. അത്തനോ ഇദന്തി ഹി അത്തനിയന്തി. അഹന്തി സതീതി ‘‘അഹം നാമായ’’ന്തി അഹംകാരവത്ഥുഭൂതേ പരമത്ഥതോ നിദ്ധാരിതസരൂപേ കിസ്മിഞ്ചി സതി തസ്സ സന്തകഭാവേന മമാതി കിഞ്ചി ഗഹേതും യുത്തം ഭവേയ്യ. മമാതി സതി ‘‘അഹ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇതി പരമത്ഥതോ അത്തനോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ അത്തനിയം കിഞ്ചി പരമത്ഥതോ നത്ഥേവാതി സബ്ബസങ്ഖാരാനം അനത്തതായ അനത്തനിയതം, അനത്തനിയതായ ച അനത്തകതം ദസ്സേതി. ഭൂതതോതി ഭൂതത്ഥതോ. തഥതോതി തഥസഭാവതോ. ഥിരതോതി ഠിതസഭാവതോ നിബ്ബികാരതോ.

യസ്മാ ഹുത്വാ ന ഹോതീതി യസ്മാ പുബ്ബേ അസന്തം പച്ചയസമവായേന ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുന ഭങ്ഗുപഗമേന ന ഹോതി, തസ്മാ ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, അധുവന്തി അത്ഥോ. തതോ ഏവ ഉപ്പാദവയവത്തിതോതി ഉപ്പജ്ജനവസേന നിരുജ്ഝനവസേന ച പവത്തനതോ. സഭാവവിഗമോ ഇധ വിപരിണാമോ, ഖണികതാ താവകാലികതാ, നിച്ചസഭാവാഭാവോ ഏവ നിച്ചപടിക്ഖേപോ. അനിച്ചധമ്മാ ഹി തേനേവ അത്തനോ അനിച്ചഭാവേന അത്ഥതോ നിച്ചതം പടിക്ഖിപന്തി നാമ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന നിച്ചന്തി അനിച്ച’’ന്തി. ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗവസേന രൂപസ്സ നിരന്തരബാധതാതി പടിപീളനാകാരേനസ്സ ദുക്ഖതാ. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം, തതോ ഏവസ്സ ദുസ്സഹതായ ദുക്ഖമതാ. തിസ്സന്നം ദുക്ഖതാനം സംസാരദുക്ഖസ്സ ച അധിട്ഠാനതായ ദുക്ഖവത്ഥുകതാ. സുഖസഭാവാഭാവോ ഏവ സുഖപടിക്ഖേപോ. വിപരിണാമധമ്മന്തി ജരായ മരണേന ച വിപരിണമനസഭാവം. യസ്മാ ഇദം രൂപം പച്ചയസമവായേന ഉപ്പാദം, ഉപ്പാദാനന്തരം ജരം പത്വാ അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി, ഭിന്നഞ്ച ഭിന്നമേവ, നാസ്സ കസ്സചി സങ്കമോതി ഭവന്തരാനുപഗമനസങ്ഖാതേന സങ്കമാഭാവേന വിപരിണാമധമ്മതം പാകടം കാതും ‘‘ഭവസങ്കന്തി ഉപഗമനസഭാവ’’ന്തി വുത്തം. പകതിഭാവവിജഹനം സഭാവവിഗമോ നിരുജ്ഝനമേവ. ന്തി അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം രൂപം. ഇമിനാതി ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി രൂപസ്സ തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹാനം വത്ഥുഭാവപടിക്ഖേപേന. രൂപഞ്ഹി ഉപ്പന്നം ഠിതിം മാ പാപുണാതു, ഠിതിപ്പത്തം മാ ജീരതു, ജരപ്പത്തം മാ ഭിജ്ജതു, ഉദയബ്ബയേഹി മാ കിലമിയതൂതി ന ഏത്ഥ കസ്സചി വസീഭാവോ അത്ഥി, സ്വായമസ്സ അവസവത്തനട്ഠോ അനത്തതാസല്ലക്ഖണസ്സ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവസവത്തനാകാരേന രൂപം, ഭന്തേ, അനത്താതി പടിജാനന്തീ’’തി. നിവാസികാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹേന തതോ സുഞ്ഞതാ സുഞ്ഞട്ഠോ, സാമിഭൂതസ്സ കസ്സചി അഭാവോ അസ്സാമികട്ഠോ, യഥാവുത്തവസവത്തിഭാവാഭാവോ അനിസ്സരട്ഠോ, പരപരികപ്പിതഅത്തസഭാവാഭാവോ ഏവ അത്തപടിക്ഖേപട്ഠോ.

യസ്മാ അനിച്ചലക്ഖണേന വിയ ദുക്ഖലക്ഖണം, തദുഭയേന അനത്തലക്ഖണം സുവിഞ്ഞാപയം, ന കേവലം, തസ്മാ തദുഭയേനേത്ഥ അനത്തലക്ഖണവിഭാവനം കതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിച്ചവസേനാതി അനിച്ചതാവസേന. ദുക്ഖവസേനാതി ദുക്ഖതാവസേന. ന ഉപപജ്ജതീതി ന യുജ്ജതി. തമേവ അയുജ്ജമാനതം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോപീ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ അത്തവാദീ അത്താനം നിച്ചം പഞ്ഞപേതി, ചക്ഖും പന അനിച്ചം, തസ്മാ ചക്ഖു വിയ അത്താപി അനിച്ചോ ആപന്നോ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഖോ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ വേതീതി വിഗച്ഛതി നിരുജ്ഝതി. ഇതി ചക്ഖു അനത്താതി ചക്ഖുസ്സ ഉദയബ്ബയവന്തതായ അനിച്ചതാ, അത്തനോ ച അത്തവാദിനാ അനിച്ചതായ അനിച്ഛിതത്താ ചക്ഖു അനത്താ.

കാമം അനത്തലക്ഖണസുത്തേ (സം. നി. ൩.൫൯; മഹാവ. ൨൦) – ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ, തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതീ’’തി രൂപസ്സ അനത്തതായ ദുക്ഖതാ വിഭാവിതാ വിയ ദിസ്സതി, തഥാപി ‘‘യസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി, തസ്മാ അനത്താ’’തി പാകടതായ സാബാധതായ രൂപസ്സ അത്തസാരാഭാവോ വിഭാവിതോ, തതോ ഏവ ച ‘‘ന ലബ്ഭതി രൂപേ ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി രൂപേ കസ്സചി അനിസ്സരതാ, തസ്സ ച അവസവത്തനാകാരോ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖവസേന അനത്തതം ദസ്സേതീ’’തി. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി യം വത്ഥു അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ, യം പന നിച്ചം തദഭാവതോ, തം സുഖം യഥാ തം നിബ്ബാനന്തി അധിപ്പായോ. യം തന്തി കാരണനിദ്ദേസോവായം, യസ്മാ രൂപം അനിച്ചം, തം തസ്മാതി അത്ഥോ. യം ദുക്ഖം തദനത്താതി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനിച്ചന്തി ഇമിനാ ഘടാദി വിയ പച്ചയുപ്പന്നത്താ രൂപം അനിച്ചന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഇമിനാവ നയേന ‘‘അനത്താ’’തി വത്തും ലബ്ഭമാനേപി ‘‘അനത്താ’’തി വത്താ നാമ നത്ഥി. ഏവം ദുക്ഖന്തി വദന്തീതി ഏത്ഥാപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം ‘‘അക്ഖിസൂലാദിവികാരപ്പത്തകാലേ വിയ പച്ചയുപ്പന്നത്താ ദുക്ഖം രൂപ’’ന്തിആദിനാ. ദുദ്ദസം ദുപ്പഞ്ഞാപനം. തഥാ ഹി സരഭങ്ഗാദയോപി സത്ഥാരോ നാദ്ദസംസു, കുതോ പഞ്ഞാപനാ. തയിദം അനത്തലക്ഖണം.

തസ്മാതിഹാതിആദിനാ തിയദ്ധഗതരൂപം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതരഹി അഞ്ഞദാപീ’’തി. തം പന യാദിസം താദിസമ്പി തഥാ വുത്തന്തി അജ്ഝത്താദിവിസേസോപി വത്തബ്ബോ. പി-സദ്ദേന വാ തസ്സാപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൪൫. ഉക്കണ്ഠതീതി നാഭിരമതി. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘നിബ്ബിദാ’’തി ബലവവിപസ്സനാ വുച്ചതി, സാനുലോമാ പന സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ’’തി, സാ ഇധ കഥം നിബ്ബിദാ നാമ ജാതാതി ആഹ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ ഹീ’’തിആദി. ഇമിനാ സിഖാപത്തനിബ്ബേദതായ വുട്ഠാനഗാമിനീ ഇധ നിബ്ബിദാനാമേന വുത്താതി ദസ്സേതി.

‘‘സോ അനുപുബ്ബേന സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൪, ൪൧൫) വത്വാ ‘‘സഞ്ഞാ ഖോ പോട്ഠപാദ പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ ഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൬) വുത്തത്താ സഞ്ഞഗ്ഗന്തി വുത്താ ലോകിയാസു പഹാനസഞ്ഞാസു സിഖാപത്തഭാവതോ. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി വുത്താ ഇദപ്പച്ചയതാദസ്സനസ്സ മത്ഥകപ്പത്തീതി കത്വാ. തതോ പരഞ്ഹി അസങ്ഖതാരമ്മണം ഞാണം ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ സുസിമ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൭൦). പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി വുത്താ മഗ്ഗാധിഗമസ്സ പരിപന്ഥഭൂതസബ്ബസംകിലേസവിസുദ്ധി പധാനികസ്സ യോഗിനോ, പധാനഭാവനായ വാ ജാതം അങ്ഗന്തി കത്വാ. പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുത്താ പരമുക്കംസഗതപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഭാവതോ. അതമ്മയതന്തി ഏത്ഥ തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ, കാമതണ്ഹാദീസു തായ തായ നിബ്ബത്തത്താ തമ്മയം നാമ തേഭൂമികപ്പവത്തം, തസ്സ ഭാവോതി കത്വാ. തസ്സാ തണ്ഹായ പരിയാദാനതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അതമ്മയതാതി വുച്ചതി. നിസ്സായാതി തം അതമ്മയതം പച്ചയം കത്വാ. ആഗമ്മാതി തസ്സേവ വേവചനം. നാനത്താതി നാനാസഭാവാ ബഹൂ അനേകപ്പകാരാ. നാനത്തസിതാതി നാനാരമ്മണനിസ്സിതാ രൂപാദിവിസയാ. ഏകത്താതി ഏകസഭാവാ. ഏകത്തസിതാതി ഏകംയേവ ആരമ്മണം നിസ്സിതാ. തം നിസ്സായാതി തം ഏകത്തസിതം ഉപേക്ഖം പച്ചയം കത്വാ. ഏതിസ്സാതി ഏതിസ്സാ ഉപേക്ഖായ. പഹാനം ഹോതീതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖതോ പഭുതി സബ്ബം ഉപേക്ഖം പജഹിത്വാ ഠിതസ്സ ‘‘അതമ്മയതാ’’തി വുത്തായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖായ വിപസ്സനുപേക്ഖായ ച പഹാനം ഹോതീതി പരിയാദാനന്തി വുത്താതി. സബ്ബസങ്ഖാരഗതസ്സ മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാനസ്സ സിഖാപത്തഭാവതോ വുട്ഠാനഗാമിനീ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ പടിസങ്ഖാനന്തി ച വുത്താ. മുദുമജ്ഝാദിവസേന പവത്തിആകാരമത്തം, അത്ഥതോ ഏകത്ഥാ മുഞ്ചിതുകമ്യതാദയോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ദ്വീഹി നാമേഹീതി ഗോത്രഭു, വോദാനന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി നാമേഹി.

വിരാഗോതി മഗ്ഗോ, അച്ചന്തമേവ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, തേന. മഗ്ഗേന ഹേതുഭൂതേന. വിമുച്ചതീതി പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിവസേന വിമുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ഫലം കഥിത’’ന്തി.

മഹാഖീണാസവോതി പസംസാവചനം യഥാ ‘‘മഹാരാജാ’’തി. തഥാ ഹി തം പസംസന്തോ സത്ഥാ ‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തപലിഘോ ഇതിപീ’’തിആദിമാഹാതി. തദത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇദാനി തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാഭൂതേഹീതി യാഥാവതോ ഭൂതേഹി. ദുരുക്ഖിപനട്ഠേനാതി പചുരജനേഹി ഉക്ഖിപിതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന. നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസേ വിബന്ധനേന പലിഘോ വിയാതി പലിഘോതി വുച്ചതി. മത്ഥകച്ഛിന്നോ താലോ പത്തഫലാദീനം അനങ്ഗതോ താലാവത്ഥു അസിവേ ‘‘സിവാ’’തി സമഞ്ഞാ വിയ. തേനാഹ ‘‘സീസച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ’’തി. പുനബ്ഭവസ്സ കരണസീലോ, പുനബ്ഭവം വാ ഫലം അരഹതീതി പോനോഭവികോ. ഏവംഭൂതോ പന പുനബ്ഭവം ദേതി നാമാതി ആഹ ‘‘പുനബ്ഭവദായകോ’’തി. പുനബ്ഭവഖന്ധാനം പച്ചയോതി ഇമിനാ ജാതിസംസാരോതി ഫലൂപചാരേന കാരണം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. പരിക്ഖാതി വുച്ചതി സന്താനസ്സ പരിക്ഖിപനതോ. സംകിണ്ണത്താതി സബ്ബസോ കിണ്ണത്താ വിനാസിതത്താ. ഗബ്ഭീരാനുഗതട്ഠേനാതി ഗമ്ഭീരം അനുപവിട്ഠട്ഠേന. ലുഞ്ചിത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാ. ഏതാനീതി കാമരാഗസഞ്ഞോജനാദീനി. അഗ്ഗളാതി വുച്ചന്തി അവധാരണട്ഠേന. അഗ്ഗമഗ്ഗേന പതിതോ മാനദ്ധജോ ഏതസ്സാതി പതിതമാനദ്ധജോ. ഇതരഭാരോരോപനസ്സ പുരിമപദേഹി പകാസിതത്താ ‘‘മാനഭാരസ്സേവ ഓരോപിതത്താ പന്നഭാരോതി അധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. മാനസംയോഗേനേവ വിസംയുത്തത്താതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചപി ഖന്ധേ അവിസേസതോ അസ്മീതി ഗഹേത്വാ പവത്തമാനോ ‘‘അസ്മിമാനോ’’തി അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘രൂപേ അസ്മീതി മാനോ’’തിആദി.

നഗരദ്വാരസ്സ പരിസ്സയപടിബാഹനത്ഥഞ്ചേവ സോഭനത്ഥഞ്ച ഉഭോസു പസ്സേസു ഏസികത്ഥമ്ഭേ നിഖണിത്വാ ഠപേന്തീതി ആഹ ‘‘നഗരദ്വാരേ ഉസ്സാപിതേ ഏസികത്ഥമ്ഭേ’’തി. പാകാരവിദ്ധംസനേനേവ പരിക്ഖായ ഭൂമിസമകരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പാകാരം ഭിന്ദന്തോ പരിക്ഖം സംകിരിത്വാ’’തി. ഏവന്തിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ കായോ ധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാ ദുക്ഖക്ഖന്ധേ ആഗതാ. അക്ഖിരോഗസീസരോഗാദയോ അട്ഠനവുതി രോഗാ. രാജഭയാദീനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി.

൨൪൬. അനധിഗമനീയവിഞ്ഞാണതന്തി ‘‘ഇദം നാമ നിസ്സായ ഇമിനാ നാമ ആകാരേന പവത്തതീ’’തി ഏവം ദുവിഞ്ഞേയ്യചിത്തതം. അന്വേസന്തി പച്ചത്തേ ഏകവചനന്തി ആഹ ‘‘അന്വേസന്തോ’’തി. സത്തോപി തഥാഗതോതി വുച്ചതി ‘‘തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬൫) വിയ. സത്തോ ഹി യഥേകോ കമ്മകിലേസേഹി ഇത്ഥത്തം ആഗതോ, തഥാ അപരോപി ആഗതോതി ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. ഉത്തമപുഗ്ഗലോതി ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി. ഖീണാസവോപീതി യോ കോചി ഖീണാസവോപി ‘‘തഥാഗതോ’’തി അധിപ്പേതോ. സോപി ഹി യഥേകോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സൂപട്ഠിതചിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ അനുത്തരം അരഹത്തം ആഗതോ അധിഗതോ, തഥാ അപരോപി ആഗതോതി ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. അസംവിജ്ജമാനോതി പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനീയോ. അവിന്ദേയ്യോതി ന വിന്ദിതബ്ബോ, ദുവിഞ്ഞേയ്യോതി അത്ഥോ.

തഥാഗതോ സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ന പഞ്ഞപേമി പരമത്ഥതോ സത്തസ്സേവ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. കിം പഞ്ഞപേസ്സാമി പഞ്ഞത്തിഉപാദാനസ്സപി ധരമാനകസ്സ അഭാവതോ. ‘‘അനുപ്പാദോ ഖേമം, അനുപ്പത്തി ഖേമ’’ന്തിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പക്ഖന്ധനവസേന പവത്തം അഗ്ഗഫലസമാപത്തിഅത്ഥം വിപസ്സനാചിത്തം വാ.

തുച്ഛാതി കരണേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘തുച്ഛകേനാ’’തി. വിനയതീതി വിനയോ, സോ ഏവ വേനയികോ. തഥാ മന്തി തഥാഭൂതം മം. പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനസ്സ ഹി സത്തസ്സ അഭാവം വദന്തോ സത്തവിനാസപഞ്ഞാപകോ ച നാമ സിയാ, അഹം പന പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം തം ‘‘നത്ഥീ’’തി വദാമി. യഥാ ച ലോകോ വോഹരതി, തഥേവ തം വോഹരാമി, തഥാഭൂതം മം യേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘വേനയികോ സമണോ ഗോതമോ’’തി വദന്താ അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി യോജനാ. അപ്പടിസന്ധികസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചരിമചിത്തം നിരുപാദാനതോ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ പരിനിബ്ബുതം ഇദം നാമ നിസ്സിതന്തി ന പഞ്ഞായതീതി വദന്തോ കിമേത്താവതാ ഉച്ഛേദവാദീ ഭവേയ്യ, നാഹം കദാചിപി അത്ഥി, നാപി കോചി അത്ഥീതി വദാമി. ഏവം സന്തേ കിം നിസ്സായ തേ മോഘപുരിസാ സതോ സത്തസ്സ നാമ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേതീതി വദന്താ അസതാ…പേ… അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

മഹാബോധിമണ്ഡമ്ഹീതി ബോധിമണ്ഡഗ്ഗഹണേന സത്തസത്താഹമാഹ. തേന ധമ്മചക്കപവത്തനതോ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) പുബ്ബേ വുത്തം തന്തിദേസനം വദതി. ചതുസച്ചമേവ പഞ്ഞപേമീതി ഏതേന സച്ചവിമുത്താ സത്ഥുദേസനാ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച – ‘‘പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധ’’ന്തി വദന്തോ ഭഗവാ നാഹം കദാചിപി ‘‘അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി, വിനസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘അത്താ നാമ കോചി അത്ഥീ’’തി വാ വദാമി. ഏവം സന്തേ കിം നിസ്സായ തേ മോഘപുരിസാ ‘‘സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേതീ’’തി അസതാ തുച്ഛേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി ദസ്സേതി. പരേതി അമാമകാ, മമ ഓവാദസ്സ അഭാജനഭൂതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സച്ചാനി…പേ… അസമത്ഥപുഗ്ഗലാ’’തി. അധിപ്പായേനാതി ഇമിനാ തേസം അധിപ്പായമത്തം, രോസനവിഹേസനാനി പന തഥാഗതസ്സ ആകാസസ്സ വിലിഖനം വിയ ന സമ്ഭവന്തിയേവാതി ദസ്സേതി. ആഹനതി ചിത്തന്തി ആഘാതോ. അപ്പതീതാ ഹോന്തി ഏതേനാതി അപ്പച്ചയോ. ചിത്തം ന അഭിരാധയതീതി അനഭിരദ്ധി. അതുട്ഠീതി തുട്ഠിപടിപക്ഖോ തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ, കോധോ ഏവ വാ.

പരേതി അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ. ആനന്ദന്തി പമോദന്തി ഏതേനാതി ആനന്ദോ, പീതിയാ ഏവേതം അധിവചനം. സോഭനമനതാ സോമനസ്സം, ചേതസികസുഖസ്സേതം അധിവചനം. ഉപ്പിലതി പുരിമാവത്ഥായ ഭിജ്ജതി വിസേസം ആപജ്ജതീതി ഉപ്പിലം, തദേവ ഉപ്പിലാവിതം, തസ്സ ഭാവോ ഉപ്പിലാവിതത്തം. യായ ഉപ്പന്നായ കായചിത്തം വാതപൂരിതഭത്താ വിയ ഉദ്ധുമായനാകാരപ്പത്തം ഹോതി, തസ്സാ ഗേഹസ്സിതായ ഓദഗ്ഗിയപീതിയാ ഏതം അധിവചനം. സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാതി ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതി ച, ന അഞ്ഞോ സത്തോ നാമ അത്ഥീതി ഏവം ജാനിതും അസമത്ഥാ ‘‘അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി ഏവംദിട്ഠിനോ അപ്പഹീനവിപല്ലാസാ. ഉത്തമം പസാദനീയട്ഠാനം തഥാഗതമ്പി അക്കോസന്തി, കിമങ്ഗം പന ഭിക്ഖൂതി അധിപ്പായോ.

൨൪൭. അനത്തനിയേപി ഖന്ധപഞ്ചകേ മിച്ഛാഗാഹവസേന അത്തനിയസഞ്ഞായ പവത്തസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം. അമ്ഹാകം നേവ അത്താതി യസ്മാ രൂപവേദനാദിയേവ അത്തഗ്ഗാഹവത്ഥു തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ലോഭനേയ്യസ്സ അഭാവതോ. ഏതം തിണകട്ഠസാഖാപലാസം ന അമ്ഹാകം രൂപം, ന വിഞ്ഞാണം, തസ്മാ അമ്ഹാകം നേവ അത്താതി യോജനാ. അജ്ഝത്തികസ്സ വത്ഥുനോ നേവ അത്താതി പടിക്ഖിത്തത്താ ബാഹിരവത്ഥു അത്തനിയഭാവേന പടിക്ഖിത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അമ്ഹാകം ചീവരാദിപരിക്ഖാരോപി ന ഹോതീ’’തി. ഖന്ധപഞ്ചകംയേവാതി ബാഹിരവത്ഥും നിദസ്സനം കത്വാ ഖന്ധപഞ്ചകംയേവ ന തുമ്ഹാകന്തി പജഹാപേതി. ന ഉപ്പാടേത്വാ കന്ദം വിയ. ന ലുഞ്ചിത്വാ വാ കേസേ വിയാതി. ഇമിനാ രൂപാദീനം നാമമുഖേന പഹാനം ഇച്ഛന്തി. ഉല്ലിങ്ഗിതമത്ഥം ഛന്ദരാഗവിനയേന പജഹാപേതീതി സരൂപതോ ദസ്സേതി.

൨൪൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ’’തിആദി ദേസനാ തിപരിവട്ടം. യാവ ഇമം ഠാനന്തി ‘‘ഏവം സ്വാക്ഖാതോ’’തി യാവായം പാളിപദേസോ. സുവിഞ്ഞേയ്യഭാവേന അക്ഖാതത്താപി സ്വാക്ഖാതോതി ആഹ ‘‘സുകഥിതത്താ ഏവ ഉത്താനോ വിവടോ പകാസിതോ’’തി. തിരിയം വിദാരണേന ഛിന്നം, ദീഘസോ ഫാലനേന ഭിന്നം, തതോ ഏവ തത്ഥ തത്ഥ സിബ്ബിതഗണ്ഠികതജിണ്ണവത്ഥം പിലോതികാ, തദഭാവതോ ഛിന്നപിലോതികോ, പിലോതികരഹിതോതി അത്ഥോ. ഇരിയാപഥ-സണ്ഠപനഅവിജ്ജമാനഝാന-വിപസ്സനാനി ഛിന്നായ അവിജ്ജമാനായ പടിപത്തിയാ സിബ്ബനഗണ്ഠികരണസദിസാനി, താദിസം ഇധ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന ഹേത്ഥ…പേ… അത്ഥീ’’തി. പതിട്ഠാതും ന ലഭതീതി പേസലേഹി സദ്ധിം സംവാസവസേനപി പതിട്ഠാതും ന ലഭതി, വിസേസാധിഗമവസേന പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

കാരണ്ഡവം നിദ്ധമഥാതി വിപന്നസീലതായ കചവരഭൂതം പുഗ്ഗലം കചവരമിവ നിരപേക്ഖാ അപനേഥ. കസമ്ബുഞ്ചാപകസ്സഥാതി കസടഭൂതഞ്ച നം ഖത്തിയാദീനം മജ്ഝഗതം സമ്ഭിന്നം പഗ്ഘരിതകുട്ഠം ചണ്ഡാലം വിയ അപകസ്സഥ നിക്കഡ്ഢഥ. കിം കാരണം? സങ്ഘാരാമോ നാമ സീലവന്താനം കതോ, ന ദുസ്സീലാനം, യതോ ഏതദേവ. തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേതി യഥാ പലാപാ അന്തോസാരരഹിതാ അതണ്ഡുലാ ബഹി ഥുസേന വീഹി വിയ ദിസ്സന്തി, ഏവം പാപഭിക്ഖൂ അന്തോസീലരഹിതാപി ബഹി കാസാവാദിപരിക്ഖാരേന ഭിക്ഖൂ വിയ ദിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘പലാപാ’’തി വുച്ചന്തി, തേ പലാപേ വാഹേഥ ഓധുനാഥ വിധമഥ. പരമത്ഥതോ അസ്സമണേ വേസമത്തേന സമണമാനിനേ ഏവം നിദ്ധമിത്വാന…പേ…പതിസ്സതാതി. തത്ഥ കപ്പയവ്ഹോതി കപ്പേഥ, കരോഥാതി വുത്തം ഹോതി. പതിസ്സതാതി പതി പതി സതാ സമ്പജാനന്താ സുട്ഠു പജാനന്താ. പതിസ്സതാ വാ സപ്പതിസ്സാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ. അഥേവം സുദ്ധാ സുദ്ധേഹി സംവാസം കപ്പേന്താ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സമഗ്ഗാ. അനുക്കമേന പരിപാകഗതപഞ്ഞതായ നിപകാ. സബ്ബസ്സേവിമസ്സ ദുക്ഖവട്ടസ്സ അന്തം കരിസ്സഥ, പരിനിബ്ബാനം പാപുണിസ്സഥാതി അത്ഥോ.

വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നവട്ടമൂലകത്താ.

ധമ്മം അനുസ്സരന്തി, ധമ്മസ്സ വാ അനുസ്സരണസീലാതി ധമ്മാനുസാരിനോ. ഏവം സദ്ധാനുസാരിനോപി വേദിതബ്ബാ. പടിപന്നസ്സാതി പടിപജ്ജമാനസ്സ, സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോപി അധിപ്പേതോ. അധിമത്തന്തി ബലവം. പഞ്ഞാവാഹീതി പഞ്ഞം വാഹേതി, പഞ്ഞാ വാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി പഞ്ഞാവാഹീതിപി വദന്തി. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മേന സരതി അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. സദ്ധാവാഹീതി സദ്ധം വാഹേതി, സദ്ധാ വാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി സദ്ധാവാഹീതിപി വദന്തി. സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ധം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധായ സരതി അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. സദ്ധാമത്തന്തി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ സദ്ദഹനമത്തം. മത്ത-സദ്ദേന അവേച്ചപ്പസാദം നിവത്തേതി. പേമമത്തന്തി യഥാവുത്തസദ്ധാനുസാരേന ഉപ്പന്നം തുട്ഠിമത്തം. സിനേഹോതി കേചി. ഏവം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നാനന്തി കലാപസമ്മസനാദിവസേന ആരദ്ധവിപസ്സനാനം. ഏകാ സദ്ധാതി വിപസ്സനാനുസാരേന സ്വാക്ഖാതധമ്മതാ സിദ്ധാ, തതോ ഏവ ഏകാ സേട്ഠാ ഉളാരാ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകം പേമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സഗ്ഗേ ഠപിതാ വിയ ഹോന്തീതി തേസം സദ്ധാപേമാനം സഗ്ഗസംവത്തനിയതായ അബ്യഭിചാരീഭാവമാഹ. ചൂളസോതാപന്നോതി വദന്തി ഏകദേസേന സച്ചാനുബോധേ ഠിതത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. വമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. പിയവചനന്തി പിയസമുദാചാരോ. വിഞ്ഞുജാതികാ ഹി പരം പിയേന സമുദാചരന്താ ‘‘ഭവ’’ന്തി വാ, ‘‘ദേവാനം പിയോ’’തി വാ, ‘‘ആയസ്മാ’’തി വാ സമുദാചരന്തി, തസ്മാ സമ്മുഖാ സമ്ബോധനവസേന ‘‘ആവുസോ’’തി, തിരോക്ഖം ‘‘ആയസ്മാ’’തി അയമ്പി സമുദാചാരോ. മഹാകസ്സപഉരുവേലകസ്സപാദയോ അഞ്ഞേപി കസ്സപനാമകാ അത്ഥീതി ‘‘കതരസ്സ കസ്സപസ്സാ’’തി പുച്ഛന്തി. രഞ്ഞാതി കോസലരഞ്ഞാ. ‘‘സഞ്ജാനിംസൂ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘അയം പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അസ്സാതി കുമാരകസ്സപസ്സ, ‘‘സഞ്ജാനിംസൂ’’തി വുത്തസഞ്ജാനനസ്സ വാ. പുഞ്ഞാനി കരോന്തോതി കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച നിബ്ബത്തിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി ഭാവേന്തോ. ഓസക്കന്തേതി പരിഹായമാനേ. പഠമന്തി കുമാരികാകാലേ. സത്ഥാ ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസി തം അധികരണം വിനയകമ്മേനേവസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പബ്ബജ്ജായ അരോഗഭാവം.

പഞ്ഞത്തിവിഭാവനാതി ‘‘അന്ധവന’’ന്ത്വേവ പഞ്ഞായമാനസ്സ വിഭാവനാ. ഓലീയതീതി സങ്കുചതി സണികം വത്തതി. ഭാണകോതി സരഭാണകോ. യം അത്ഥി, തം ഗഹേത്വാതി ഇദാനി പരിയേസിതബ്ബട്ഠാനം നത്ഥി, യഥാഗതം പന യം അത്ഥി, തം ഗഹേത്വാ. ബലവഗുണേതി അധിമത്തഗുണേ. കസ്സപഭഗവതോ കാലേ നിരുള്ഹസമഞ്ഞാവസേന വചനസന്തതിയാ അവിച്ഛേദേന ച ഇമസ്മിമ്പി ബുദ്ധുപ്പാദേ തം ‘‘അന്ധവന’’ന്ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഉപരൂപരിവഡ്ഢമാനായ പഥവിയാ ഉപരി രുക്ഖഗച്ഛാദീസു സഞ്ജായന്തേസുപീതി. സേക്ഖപടിപദന്തി സേക്ഖഭാവാവഹം വിസുദ്ധിപടിപത്തിം.

അഞ്ഞതര-സദ്ദോ അപാകടേ വിയ പാകടേപി വത്തതി ഏക-സദ്ദേന സമാനത്ഥത്താതി ദസ്സേതും ‘‘അഭിജാനാതീ’’തിആദി വുത്തം. ഭയഭേരവദസ്സിതമ്പി അഭിക്കന്ത-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം ഇധ ദസ്സേന്തോ ഏവം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ കതാ അത്ഥസംവണ്ണനാ പരതോ തസ്മിം തസ്മിം സുത്തപദേസേ യഥാരഹം വത്തബ്ബാതി നയദസ്സനം കരോതി. കഞ്ചനസന്നിഭത്തചതാ സുവണ്ണവണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഛവിയ’’ന്തി. ഛവിഗതാ പന വണ്ണധാതു ഏവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി അപരേ. വണ്ണീയതി കിത്തീയതി ഉഗ്ഘോസനന്തി വണ്ണോ, ഥുതി. വണ്ണീയതി അസങ്കരതോ വവത്ഥപീയതീതി വണ്ണോ, കുലവഗ്ഗോ. വണ്ണീയതി ഫലം ഏതേന യഥാസഭാവതോ വിഭാവീയതീതി വണ്ണോ, കാരണം. വണ്ണനം ദീഘരസ്സാദിവസേന സണ്ഠഹനന്തി വണ്ണോ, സണ്ഠാനം. വണ്ണീയതി അണുമഹന്താദിവസേന പമീയതീതി വണ്ണോ, പമാണം. വണ്ണേതി വികാരമാപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി വണ്ണോ, രൂപായതനം. ഏവം തേന തേന പവത്തിനിമിത്തേന വണ്ണ-സദ്ദസ്സ തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

അനവസേസത്തം സകലതാ കേവലതാ. കേവലകപ്പാതി ഏത്ഥ കേചി ഈസം അസമത്താ കേവലാ കേവലകപ്പാതി വദന്തി, ഏവം സതി അനവസേസത്ഥോ ഏവ കേവല-സദ്ദോ സിയാ. അനത്ഥന്തരേന പന കപ്പ-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കത്വാ കേവലാ ഏവ കേവലകപ്പാ. തഥാ വാ കപ്പനീയത്താ പഞ്ഞപേതബ്ബത്താ കേവലകപ്പാ. യേഭുയ്യതാ ബഹുലഭാവോ. അബ്യാമിസ്സതാ വിജാതിയേന അസങ്കരോ സുദ്ധതാ. അനതിരേകതാ തംമത്തതാ വിസേസാഭാവോ. കേവലകപ്പന്തി കേവലം ദള്ഹം കത്വാതി അത്ഥോ. കേവലം വുച്ചതി നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തത്താ. തേനാഹ ‘‘വിസംയോഗാദിഅനേകത്ഥോ’’തി. കേവലം ഏതസ്സ അധിഗതം അത്ഥീതി കേവലീ, സച്ഛികതനിരോധോ ഖീണാസവോ.

കപ്പ-സദ്ദോ പനായം സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ചാതി അധിപ്പായേന ഓകപ്പനീയപദേ ലബ്ഭമാനം ഓകപ്പസദ്ദമത്തം നിദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ കപ്പ-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ ഓകപ്പനീയപദം അനിദസ്സനമേവ സിയാ. സമണകപ്പേഹീതി വിനയസിദ്ധേഹി സമണവോഹാരേഹി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. പഞ്ഞത്തീതി നാമം. നാമഞ്ഹേതം തസ്സ ആയസ്മതോ, യദിദം കപ്പോതി. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി കത്തരികായ ഛേദിതകേസമസ്സു. ദ്വങ്ഗുലകപ്പോതി മജ്ഝന്ഹികവേലായ വീതിക്കന്തായ ദ്വങ്ഗുലതാവികപ്പോ. ലേസോതി അപദേസോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സപി ഓഭാസസ്സ കേനചി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസോവ ഫരീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പ-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അനവസേസം സമന്തതോ’’തി.

സമണസഞ്ഞാസമുദാചാരേനാതി ‘‘അഹം സമണോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നസഞ്ഞാസമുട്ഠിതേന സമുദാചാരേന, തന്നിമിത്തേന വാ തബ്ബോഹാരേന. പുബ്ബയോഗേതി പുബ്ബയോഗകഥായം. പപഞ്ചോ ഏസാതി ഏസോ തുമ്ഹേസു ആഗതേസു യഥാപവത്തോ പടിസന്ഥാരോ കഥാസമുദാചാരോ ച അമ്ഹാകം പപഞ്ചോ. ഏത്തകമ്പി അകത്വാ സമണധമ്മമേവ കരോമാതി അധിപ്പായോ.

അരിയഭൂമിം പത്തോതി അനാഗാമിഫലം അധിഗതോ. പക്കുസാതികുലപുത്തം സന്ധായ വദതി. വിഭജിത്വാതി വിഭാഗം കത്വാ. തുരിതാലപനവസേനാതി തുരിതം ആലപനവസേന. തേന ദുല്ലഭോ അയം സമണോ, തസ്മാ സീഘമസ്സ പഞ്ഹോ കഥേതബ്ബോ, ഇമിനാ ച സീഘം ഗന്ത്വാ സത്ഥാ പുച്ഛിതബ്ബോതി തുരിതം ആലപീതി ദസ്സേതി. ‘‘യഥാ വാ’’തിആദിനാ പന വചനാലങ്കാരവസേന ദ്വിക്ഖത്തും ആലപതി. ഏവമാഹാതി ‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവം ദ്വിക്ഖത്തും അവോച.

വമ്മികപരിയായേന കരജകായം പച്ചക്ഖം കത്വാ ദസ്സേന്തീ ദേവതാ ‘‘അയം വമ്മികോ’’തി ആഹ. തായ പന ഭാവത്ഥസ്സ അഭാസിതത്താ സദ്ദത്ഥമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരതോ ഠിതം…പേ… അയന്തി ആഹാ’’തി അവോച. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മണ്ഡൂകന്തി ഥലമണ്ഡൂകം. സോ ഹി ഉദ്ധുമായികാതി വുച്ചതി, ന ഉദകമണ്ഡൂകോ. തസ്സ നിവാസതോ വാതോ മാ ഖോ ബാധയിത്ഥാതി ‘‘ഉപരിവാതതോ അപഗമ്മാ’’തി വുത്തം. കഥം പനായം ദേവതാ ഇമിനാ നീഹാരേന ഇമേ പഞ്ഹേ ഥേരസ്സ ആചിക്ഖീതി? കേചി താവ ആഹു – യഥാസുതമത്ഥം ഉപമാഭാവേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ പടിഭാനേന ഉപമേയ്യത്ഥം മനസാ ചിന്തേത്വാ തം ഭഗവാവ ഇമസ്സ ആചിക്ഖിസ്സതി. സാ ച ദേസനാ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതീതി ‘‘അയം വമ്മികോ’’തിആദിനാ ഉപമാവസേനേവ പന്നരസ പഞ്ഹേ ഥേരസ്സ ആചിക്ഖി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിര ബാരാണസിയം ഏകോ സേട്ഠി അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹന്തം നിധാനം നിദഹിത്വാ പലിഘാദിആകാരാനി കാനിചിപി ലങ്ഗാനി തത്ഥ ഠപേസി. സോ മരണകാലേ അത്തനോ സഹായസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആരോചേസി – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ മയാ നിധാനം നിദഹിതം, തം മമ പുത്തസ്സ വിഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദസ്സേതീ’’തി വത്വാ കാലമകാസി. ബ്രാഹ്മണോ സഹായകപുത്തസ്സ വിഞ്ഞുതം പത്തകാലേ തം ഠാനം ദസ്സേസി. സോ നിഖനിത്വാ സബ്ബപച്ഛാ നാഗം പസ്സി, നാഗോ അത്തനോ പുത്തം ദിസ്വാ ‘‘സുഖേനേവ ധനം ഗണ്ഹതൂ’’തി അപഗച്ഛി. സ്വായമത്ഥോ തദാ ലോകേ പാകടോ ജാതോ. അയം പന ദേവതാ തദാ ബാരാണസിയം ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ഉരം ദത്വാ സാസനേ പബ്ബജിതോ പഞ്ചഹി സഹായകഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമണധമ്മമകാസി. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘പഞ്ച ഭിക്ഖൂ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ’’തിആദി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാസുതമത്ഥം ഉപമാഭാവേന ഗഹേത്വാ’’തിആദി. അപരേ പന ‘‘ദേവതാ അത്തനോ പടിഭാനേന ഇമേ പഞ്ഹേ ഏവം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഥേരസ്സ ആചിക്ഖീ’’തി വദന്തി. ദേവപുത്തേ നിസ്സക്കം ദേവപുത്തപഞ്ഹത്താ തസ്സ അത്ഥസ്സ.

൨൫൧. ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോതി ചാതുമഹാഭൂതികോ. തേനാഹ ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയസ്സാ’’തി. വമതി ഉഗ്ഗിരന്തോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. വന്തകോതി ഉച്ഛഡ്ഡകോ. വന്തുസ്സയോതി ഉപചികാഹി വന്തസ്സ മത്തികാപിണ്ഡസ്സ ഉസ്സയഭൂതോ. വന്തസിനേഹസമ്ബദ്ധോതി വന്തേന ഖേളസിനേഹേന സമ്പിണ്ഡിതോ. അസുചികലിമലം വമതീതി ഏത്ഥ മുഖാദീഹി പാണകാനം നിഗ്ഗമനതോ പാണകേ വമതീതി അയമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതേവ. അരിയേഹി വന്തകോതി കായഭാവസാമഞ്ഞേന വുത്തം. ദുക്ഖസച്ചപരിഞ്ഞായ വാ സബ്ബസ്സപി തേഭൂമകധമ്മജാതസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ സബ്ബോപി കായോ അരിയേഹി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന വന്തോ ഏവ. തം സബ്ബന്തി യേഹി തീഹി അട്ഠിസതേഹി ഉസ്സിതോ, യേഹി ന്ഹാരൂഹി സമ്ബദ്ധോ, യേഹി മംസേഹി അവലിത്തോ, യേന അല്ലചമ്മേന പരിയോനദ്ധോ, യായ ഛവിയാ രഞ്ജിതോ, തം അട്ഠിആദിസബ്ബം അച്ചന്തമേവ ജിഗുച്ഛിത്വാ വിരത്തതായവന്തമേവ. ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബോപമതോപി വമ്മികോ വിയ വമ്മികോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ, മാതാപേത്തികോ സമ്ഭവോ ഏതസ്സാതി മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ. തസ്സ. ഉപചിയതി ഏതേനാതി ഉപചയോ’ ഓദനകുമ്മാസം ഉപചയോ ഏതസ്സാതി ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ. തസ്സ. അധുവസഭാവതായ അനിച്ചധമ്മസ്സ, സേദഗൂഥ-പിത്ത-സേമ്ഹാദി-ധാതുക്ഖോഭ-ഗരുഭാവദുഗ്ഗന്ധാനം വിനോദനായ ഉച്ഛാദേതബ്ബധമ്മസ്സ, പരിതോ സമ്ബാഹനേന പരിമദ്ദിതബ്ബധമ്മസ്സ, ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവതായ ഭേദനധമ്മസ്സ, തതോ ഏവ വികിരണസഭാവതായ വിദ്ധംസനധമ്മസ്സാതി ധമ്മ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തനുവിലേപനേനാതി കായാവലേപനേന ഉച്ഛാദനവിലേപനേന. അങ്ഗപച്ചങ്ഗാബാധവിനോദനത്ഥായാതി താദിസസമുട്ഠാന-സരീരവികാരവിഗമായ. യസ്മാ സുക്കസോണിതം ആഹാരോ, ഉച്ഛാദനം പരിമദ്ദനഞ്ച യഥാരഹം ഉപ്പാദസ്സ, വുഡ്ഢിയാ ച പച്ചയോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘മാതാപേത്തിക…പേ… കഥിതോ’’തി. ഉച്ചാവചഭാവോതി യഥാരഹം യോജേതബ്ബോ – ഓദനകുമ്മാസൂപചയ-ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനഗ്ഗഹണേഹി ഉച്ചഭാവോ, വഡ്ഢീ. മാതാപേത്തികസമ്ഭവഗ്ഗഹണേന സമുദയോ. ഇതരേഹി അവചഭാവോ, പരിഹാനി, അത്ഥങ്ഗമോ പകാസിതോ. അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സണ്ഠപനമ്പി ഹി വട്ടപച്ചയത്താ വട്ടന്തി.

കോധോ ധൂമോതി ഏത്ഥ ധൂമപരിയായേന കോധസ്സ വുത്തത്താ ധൂമ-സദ്ദോ കോധേ വത്തതീതി വുത്തം ‘‘ധൂമോ വിയ ധൂമോ’’തി. ഭസ്മനീതി ഭസ്മം. മോസവജ്ജന്തി മുസാവാദോ. ധൂമോ ഏവ ധൂമായിതം. ഇച്ഛാ ധൂമായിതം ഏതിസ്സാതി ഇച്ഛാധൂമായിതാ, പജാ. ഇച്ഛാധൂമായിതസദ്ദസ്സ തണ്ഹായ വുത്തി വുത്തനയോ ഏവ. ധൂമായന്തോതി വിതക്കസന്താപേന സംതപ്പേന്തോ, വിതക്കേന്തോതി അത്ഥോ. പലിപോതി ദുക്കരമഹാകദ്ദമം. തിമൂലന്തി തീഹി മൂലേഹി പതിട്ഠിതം വിയ അചലം പവത്തന്തി വുത്തം. രജോ ച ധൂമോ ച മയാ പകാസിതാതി രജസഭാവകരണട്ഠേന ‘‘രജോ’’തി ച ധൂമസഭാവകരണട്ഠേന ‘‘ധൂമോ’’തി ച മയാ പകാസിതാ. പകതിധൂമോ വിയ അഗ്ഗിസ്സ കിലേസഗ്ഗിജാലസ്സ പഞ്ഞാണഭാവതോ. ധമ്മദേസനാധൂമോ ഞാണഗ്ഗിസന്ധീപനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭാവതോ. അയം രത്തിം ധൂമായനാതി യാ ദിവാ കത്തബ്ബകമ്മന്തേ ഉദ്ദിസ്സ രത്തിയം അനുവിതക്കനാ, അയം രത്തിം ധൂമായനാ.

സത്തന്നം ധമ്മാനന്തി ഇദം സുത്തേ (ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൮) ആഗതനയേന വുത്തം. സുത്തഞ്ച തഥാ ആരാധനവേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന. തദേകട്ഠതായ വാ തദഞ്ഞകിലേസാനം. സുന്ദരപഞ്ഞോതി ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞായ പഞ്ഞായ സുന്ദരപഞ്ഞോ.

ഏതന്തി ‘‘സത്ഥ’’ന്തി ഏതം അധിവചനം സംകിലേസധമ്മാനം സസനതോ സമുച്ഛിന്ദനതോ. ന്തി വീരിയം. പഞ്ഞാഗതികമേവ പഞ്ഞായ ഹിതസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ. ലോകിയായ പഞ്ഞായ ആരമ്ഭകാലേ ലോകിയവീരിയം ഗഹേതബ്ബം, ലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ പവത്തിക്ഖണേ ലോകുത്തരവീരിയം ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. അത്ഥദീപനാതി ഉപമേയ്യത്ഥദീപനീ ഉപമാ.

ഗാമതോതി അത്തനോ വസനഗാമതോ. മന്തേതി ആഥബ്ബനമന്തേ. തേ ഹി ബ്രാഹ്മണാ അരഞ്ഞേ ഏവ വാചേന്തി ‘‘മാ അഞ്ഞേ അസ്സോസു’’ന്തി. തഥാ അകാസീതി ചത്താരോ കോട്ഠാസേ അകാസി. ഏവമേത്ഥ വമ്മികപഞ്ഹസ്സേവ വസേന ഉപമാ ആഗതാ, സേസാനം വസേന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

ലങ്ഗനട്ഠേന നിവാരണട്ഠേന ലങ്ഗീ, പലിഘോ. ഞാണമുഖേതി വിപസ്സനാഞാണവീഥിയം. പതതീതി പവത്തതി. കമ്മട്ഠാനഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേനാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനേന തസ്സ അത്ഥപരിപുച്ഛാവസേന ചേവ വിപസ്സനാസങ്ഖാത-അത്ഥവിനിച്ഛയ-പരിപുച്ഛാവസേന ച. സബ്ബസോ ഞാതും ഇച്ഛാ ഹി പരിപുച്ഛാ. വിപസ്സനാ ച അനിച്ചാദിതോ സബ്ബതേഭൂമകധമ്മാനം ഞാതും ഇച്ഛതി. ഏവം വിപസ്സനാവസേന അവിജ്ജാപഹാനമാഹ, ഉപരികത്തബ്ബസബ്ഭാവതോ ന താവ മഗ്ഗവസേന.

വല്ലിഅന്തരേ വാതി വാ-സദ്ദോ പംസുഅന്തരേ വാ മത്തികന്തരേ വാതി അവുത്തവികപ്പത്ഥോ. ചിത്താവിലമത്തകോവാതി ചിത്തക്ഖോഭമത്തകോവ. അനിഗ്ഗഹിതോതി പടിസങ്ഖാനബലേന അനിവാരിതോ. മുഖവികുലനം മുഖസങ്കോചോ. ഹനുസഞ്ചോപനം പാപേതി അന്തോജപ്പനാവത്ഥായം. ദിസാ വിലോകനം പാപേതി യത്ഥ ബാധേതബ്ബോ ഠിതോ, തംദസ്സനത്ഥം നിവാരകപരിവാരണത്ഥം. ദണ്ഡസത്ഥാഭിനിപാതന്തി ദണ്ഡസത്ഥാനം പരസ്സ ഉപരി നിപാതനാവത്ഥം. യേന കോധേന അനിഗ്ഗഹിതേന മാതാദികം അഘാതേതബ്ബം ഉഗ്ഘാതേത്വാ ‘‘അയുത്തം വത മയാ കത’’ന്തി അത്താനമ്പി ഹനതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പരഘാതനമ്പി അത്തഘാതനമ്പി പാപേതീ’’തി. യേന വാ പരസ്സ ഹഞ്ഞമാനസ്സ വസേന ഘാതകോപി ഘാതനം പാപുണാതി, താദിസസ്സ വസേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കോധസാമഞ്ഞേന ഹേതം വുത്തം ‘‘പരം ഘാതേത്വാ അത്താനം ഘാതേതീ’’തി. പരമുസ്സദഗതോതി പരമുക്കംസഗതോ. ദള്ഹം പരിസ്സയമാവഹതായ കോധോവ കോധൂപായാസോ. തേനാഹ ‘‘ബലവപ്പത്തോ’’തിആദി.

ദ്വേധാപഥസമാ ഹോതി അപ്പടിപത്തിഹേതുഭാവതോ.

കുസലധമ്മോ ന തിട്ഠതി നീവരണേഹി നിവാരിതപരമത്താ. സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ പഠമം സമഥേന നീവരണവിക്ഖമ്ഭനം ഹോതി, വിപസ്സനാ പന തദങ്ഗവസേനേവ താനി നീഹരതീതി വുത്തം ‘‘വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗവസേനാ’’തി.

‘‘കുമ്മോവ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൭) കുമ്മസ്സ അങ്ഗഭാവേന വിസേസതോ പാദസീസാനി ഏവ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചേവ അങ്ഗാനി ഹോന്തീ’’തി. വിപസ്സനാചാരസ്സ വുച്ചമാനത്താ അധികാരതോ സമ്മസനീയാനമേവ ധമ്മാനം ഇധ ഗഹണന്തി ‘‘സബ്ബേപി സങ്ഖതാ ധമ്മാ’’തി വിസേസം കത്വാവ വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി.

സുനന്തി കോട്ടന്തി ഏത്ഥാതി സൂനാ, അധികുട്ടനന്തി ആഹ ‘‘സൂനായ ഉപരീ’’തി. അസിനാതി മംസകന്തനേന. ഘാതിയമാനാതി ഹഞ്ഞമാനാ വിബാധിയമാനാ. വത്ഥുകാമാനം ഉപരി കത്വാതി വത്ഥുകാമേസു ഠപേത്വാ തേ അച്ചാധാനം കത്വാ. കന്തിതാതി ഛിന്ദിതാ. കോട്ടിതാതി ബിലസോ വിഭജിതാ. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി ഛന്ദരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം.

സമ്മത്താതി മുച്ഛിതാ സമ്മൂള്ഹാ. നന്ദീരാഗം ഉപഗമ്മ വട്ടം വഡ്ഢേന്തീതി സമ്മൂള്ഹത്താ ഏവആദീനവം അപസ്സന്താ നന്ദീരാഗസ്സ ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ തം പരിബ്രൂഹേന്തി. നന്ദീരാഗബദ്ധാതി നന്ദീരാഗേ ലഗ്ഗത്താ തേന ബദ്ധാ. വട്ടേ ലഗ്ഗന്തീതി തേഭൂമകേ വട്ടേ സജ്ജന്തി. തത്ഥ സജ്ജത്താ ഏവ ദുക്ഖം പത്വാപി ന ഉക്കണ്ഠന്തി ന നിബ്ബിന്ദന്തി. ഇധ അനവസേസപ്പഹാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥമഗ്ഗേന നന്ദീരാഗപ്പഹാനം കഥിത’’ന്തി.

അനങ്ഗണസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൩) പകാസിതോ ഏവ ‘‘ഛന്ദാദീഹി ന ഗച്ഛന്തീ’’തിആദിനാ. ‘‘ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ’’തിആദി ‘‘നമോ കരോഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൯, ൨൫൧) വുത്തനമക്കാരസ്സ കരണാകാരദസ്സനം. ബോധായാതി ചതുസച്ചസമ്ബോധായ. തഥാ ദമഥസമഥതരണപരിനിബ്ബാനാനി അരിയമഗ്ഗവസേന വേദിതബ്ബാനി. സമഥപരിനിബ്ബാനാനി പന അനുപാദിസേസവസേനപി യോജേതബ്ബാനി. കമ്മട്ഠാനം അഹോസീതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം അഹോസി. ഏതസ്സ പഞ്ഹസ്സാതി ഏതസ്സ പന്നരസമസ്സ പഞ്ഹസ്സ അത്ഥോ. ഏവം ഇതരേസുപി വത്തബ്ബം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം ഖീണാസവഗുണേഹി മത്ഥകം പാപേന്തോ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസി, ന പുച്ഛിതാനുസന്ധിനാതി അധിപ്പായോ. നനു ച പുച്ഛാവസേനായം ദേസനാ ആരദ്ധാതി? സച്ചം ആരദ്ധാ, ഏവം പന ‘‘പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ’’തി വത്തബ്ബം, ന ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന നിട്ഠപിതാ’’തി. അന്തരപുച്ഛാവസേന ദേസനായ അപരിവത്തിതത്താ ആരമ്ഭാനുരൂപമേവ പന ദേസനാ നിട്ഠപിതാ.

വമ്മികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. രഥവിനീതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. മഹാഗോവിന്ദേന പരിഗ്ഗഹിതതാകിത്തനം തദാ മഗധരാജേന പരിഗ്ഗഹിതൂപലക്ഖണം. തസ്സ ഹി സോ പുരോഹിതോ. മഹാഗോവിന്ദോതി പുരാതനോ ഏകോ മഗധരാജാതി കേചി. ഗയ്ഹതീതി ഗഹോ, രാജൂനം ഗഹോ രാജഗഹം. നഗര-സദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേതി രാജൂഹി ദിസ്വാ സമ്മാ പതിട്ഠാപിതത്താ തേസം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം. ആരക്ഖസമ്പത്തിആദിനാ അനത്ഥുപ്പത്തിഹേതുതായ ഉപഗതാനം പടിരാജൂനം ഗഹം ഗഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, ആരാമരാമണീയകാദീഹി രാജതേ, നിവാസസുഖതാദിനാ സത്തേഹി മമത്തവസേന ഗയ്ഹതി, പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി വാ രാജഗഹന്തി ഏവമാദികേ പകാരേ. ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ചാതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. വേളൂഹി പരിക്ഖിത്തം അഹോസി, ന പന കേവലം കട്ഠകപവനമേവ. രഞ്ഞോ ഉയ്യാനകാലേ പതിട്ഠാപിതഅട്ടാലകവസേന അട്ടാലകയുത്തം.

ജനനം ജാതി, ജാതിയാ ഭൂമി ജാതിഭൂമം, ജായി വാ മഹാബോധിസത്തോ ഏത്ഥാഭി ജാതി, സാ ഏവ ഭൂമീതി ജാതിഭൂമം, സാ ഇമേസം നിവാസോതി ജാതിഭൂമകാതി ആഹ ‘‘ജാതിഭൂമകാതി ജാതിഭൂമിവാസിനോ’’തി. കസ്സ പനായം ജാതിഭൂമീതി ആഹ ‘‘തം ഖോ പനാ’’തിആദി. തേന അനഞ്ഞസാധാരണായ ജാതിയാ അധിപ്പേതത്താ സദേവകേ ലോകേ സുപാകടഭാവതോ വിസേസനേന വിനാപി വിസിട്ഠവിസയോവ ഇധ ജാതി-സദ്ദോ വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തസ്സ ജാതട്ഠാനസാകിയജനപദോ’’തി. തത്ഥപി കപിലവത്ഥുസന്നിസ്സയോ പദേസോതി ആഹ ‘‘കപിലവത്ഥാഹാരോ’’തി.

ഗരുധമ്മഭാവവണ്ണനാ

സാകിയമണ്ഡലസ്സാതി സാകിയരാജസമൂഹസ്സ. ദസന്നം അപ്പിച്ഛകഥാദീനം വത്ഥു ദസകഥാവത്ഥു, അപ്പിച്ഛതാദി. തത്ഥ സുപ്പതിട്ഠിതതായ തസ്സ ലാഭീ ദസകഥാവത്ഥുലാഭീ. തത്ഥാതി ദസകഥാവത്ഥുസ്മിം.

ഗരുകരണീയതായ ധമ്മോ ഗരു ഏതസ്സാതി ധമ്മഗരു, തസ്സ ഭാവോ ധമ്മഗരുതാ, തായ. ‘‘അജ്ഝാസയേന വേദിതബ്ബോ’’തി വത്വാ ന കേവലം അജ്ഝാസയേനേവ, അഥ ഖോ കായവചീപയോഗേഹിപി വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മഗരുതായേവ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തിയാമരത്തിം ധമ്മകഥം കത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘കുമ്ഭകാരസ്സ നിവേസനേ തിയാമരത്തിം വസന്തോ ധമ്മകഥം കത്വാ’’തി ഏവം വചനസേസവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ യഥാലാഭവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ തിയാമരത്തിം ധമ്മകഥാ കതാതി ആപജ്ജതി, ന ച തം അത്ഥി. വക്ഖതി ഹി ‘‘ബഹുദേവ രത്തിന്തി ദിയഡ്ഢയാമമത്ത’’ന്തി. ദസബലാദിഗുണവിസേസാ വിയ ധമ്മഗാരവഹേതുകാ പരഹിതപടിപത്തിപി സബ്ബബുദ്ധാനം മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ സദിസാ ഏവാതി ഇമസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മഗാരവകിത്തനേ ‘‘കസ്സപോപി ഭഗവാ’’തിആദിനാ കസ്സപഭഗവതോ ധമ്മഗാരവം ദസ്സേതി.

ചാരികം നിക്ഖമീതി ജനപദചാരികം ചരിതും നിക്ഖമി. ജനപദചാരികായ അകാലേ നിക്ഖന്തത്താ കോസലരാജാദയോ വാരേതും ആരഭിംസു. പവാരേത്വാ ഹി ചരണം ബുദ്ധാചിണ്ണം. പുണ്ണായ സമ്മാപടിപത്തിം പച്ചാസീസന്തോ ഭഗവാ ‘‘കിം മേ കരിസ്സസീ’’തി ആഹ.

അനഹാതോവാതി ധമ്മസവനുസ്സുക്കേന സായന്ഹേ ബുദ്ധാചിണ്ണം ന്ഹാനം അകത്വാവ. അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തീസു ഏകിസ്സാ ദ്വിന്നഞ്ച അത്ഥിതാസിദ്ധാ ചതുബ്ബിധതാ പടിപത്തികതാ ഏവ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പടിപന്നകോ ച നാമ…പേ… ചതുബ്ബിധോ ഹോതീ’’തി. പടിക്ഖേപപുബ്ബകോപി ഹി പടിപന്നോ അത്ഥതോ പടിപന്നത്ഥോ ഏവാതി. കാമം അത്തഹിതായ പടിപന്നോ തായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സാസനം സോഭതി, ന പന സാസനം വഡ്ഢേതി അപ്പോസ്സുക്കഭാവതോ, ന ച കാരുണികസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബഥാ മനോരഥം പൂരേതി. തഥാ ഹി ഭഗവാ പഠമബോധിയം ഏകസട്ഠിയാ ച അരഹന്തേസു ജാതേസു – ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ബഹുജനഹിതായാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൮൬-൮൮; മഹാവ. ൩൨) ഭിക്ഖൂ പരഹിതപടിപത്തിയം നിയോജേസി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവരൂപം ഭിക്ഖും ഭഗവാ ന പുച്ഛതി, കസ്മാ? ന മയ്ഹം സാസനസ്സ വുഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതോ’’തി.

സമുദായോ അപ്പകേന ഊനോപി അനൂനോ വിയ ഹോതീതി ബാകുലത്ഥേരം ചതുത്ഥരാസിതോ ബഹി കത്വാപി ‘‘അസീതിമഹാഥേരാ വിയാ’’തി വുത്തം. അസീതിമഹാഥേരസമഞ്ഞാ വാ അവയവേപി അട്ഠസമാപത്തിസാമഞ്ഞാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. ഈദിസേ ഠാനേ ബഹൂനം ഏകതോ കഥനം മഹതാ കണ്ഠേന ച കഥനം സത്ഥു ചിത്താരാധനമേവാതി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി തഥാ പടിപന്നന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ഭിക്ഖൂ മേഘസദ്ദം സുത്വാ’’തിആദിമാഹ. ഗുണസമ്ഭാവനായാതി വക്ഖമാനഗുണഹേതുകായ സമ്ഭാവനായ സമ്ഭാവിതോ, ന യേന കേനചി കിച്ചസമത്ഥതാദിനാ.

ഗരുധമ്മഭാവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പിച്ഛതാദിവണ്ണനാ

അപ്പ-സദ്ദസ്സ പരിത്തപരിയായതം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനം സാവസേസം വിയാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി തസ്സാ’’തിആദി. അപ്പ-സദ്ദോ പനേത്ഥ അഭാവത്ഥോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ‘‘അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨൫; ൨.൧൩൪) വിയ.

അത്രിച്ഛതാ നാമ (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൬൩) അത്ര അത്ര ഇച്ഛാതി കത്വാ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാതി അത്തനി അവിജ്ജമാനം ഗുണാനം വിജ്ജമാനാനം വിയ പരേസം പകാസനാ. സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂതി വത്തപടിപത്തികാരകവിസേസലാഭീതി ജാനാതു ‘‘വത്തപടിപത്തിആപാഥകജ്ഝായിതാ’’തി ഏവമാദിനാ. സന്തഗുണസമ്ഭാവനാതി ഇച്ഛാചാരേ ഠത്വാ അത്തനി വിജ്ജമാനസീലധുതധമ്മാദിഗുണവിഭാവനാ. താദിസസ്സ ഹി പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞുതാപി ഹോതി.

ഗണ്ഹന്തോയേവ ഉമ്മുജ്ജി അഞ്ഞേസം അജാനന്താനംയേവാതി അധിപ്പായോ.

അപ്പിച്ഛതാപധാനം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ചതുബ്ബിധം ഇച്ഛാപഭേദം ദസ്സേത്വാ പുനപി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ചതുബ്ബിധം ഇച്ഛാപഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപരോപി ചതുബ്ബിധോ അപ്പിച്ഛോ’’തിആദിമാഹ. ദായകസ്സ വസന്തി ദായകസ്സ ചിത്തവസം. ദേയ്യധമ്മസ്സ വസന്തി ദേയ്യധമ്മസ്സ അപ്പബഹുഭാവം. അത്തനോ ഥാമന്തി അത്തനോ യാപനമത്തകഥാമം.

ഏകഭിക്ഖുപി ന അഞ്ഞാസി സോസാനികവത്തേ സമ്മദേവ വുത്തിത്താ. അബ്ബോകിണ്ണന്തി അവിച്ഛേദം. ദുതിയോ മം ന ജാനേയ്യാതി ദുതിയോ സഹായഭൂതോപി യഥാ മം ജാനിതും ന സക്കുണേയ്യ, തഥാ സട്ഠി വസ്സാനി നിരന്തരം സുസാനേ വസാമി, തസ്മാ അഹം അഹോ സോസാനികുത്തമോ.

ധമ്മകഥായ ജനതം ഖോഭേത്വാതി ലോമഹംസനസാധുകാരദാനചേലുക്ഖേപാദിവസേന സന്നിപതിതം ഇതരഞ്ച ‘‘കഥം നു ഖോ അയ്യസ്സ സന്തികേവ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി കോലാഹലവസേന മഹാജനം ഖോഭേത്വാ. ഗതോതി ‘‘അയം സോ, തേന രത്തിയം ധമ്മകഥാ കതാ’’തി ജാനനഭയേന പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛതായ പരിവേണം ഗതോ.

തയോ കുലപുത്താ വിയാതി പാചീനവംസദായേ സമഗ്ഗവാസം വുത്ഥാ തയോ കുലപുത്താ വിയ. പഹായാതി പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗാദിവസേന പച്ഛാ അഗ്ഗമഗ്ഗേനേവ പജഹിത്വാ.

അപ്പിച്ഛതാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാദസവിധസന്തോസവണ്ണനാ

പകതിദുബ്ബലാദീനം ഗരുചീവരാദീനി നഫാസുഭാവാവഹാനി സരീരഖേദാവഹാനി ച ഹോന്തീതി പയോജനവസേന നഅത്രിച്ഛതാദിവസേന താനി പരിവത്തേത്വാ ലഹുകചീവരപരിഭോഗോ ന സന്തോസവിരോധീതി ആഹ ‘‘ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. മഹഗ്ഘചീവരം, ബഹൂനി വാ ചീവരാനി ലഭിത്വാപി താനി വിസ്സജ്ജേത്വാ തദഞ്ഞസ്സ ഗഹണം യഥാസാരുപ്പനയേ ഠിതത്താ ന സന്തോസവിരോധീതി ആഹ ‘‘തേസം…പേ… ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. ഏവം സേസപച്ചയേസുപി യഥാബലയഥാസാരുപ്പസന്തോസനിദ്ദേസേസു അപിസദ്ദഗ്ഗഹണേ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. യഥാസാരുപ്പസന്തോസോയേവ അഗ്ഗോ അലോഭജ്ഝാസയസ്സ ഉക്കംസനതോ.

ദ്വാദസവിധസന്തോസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തിവിധപവിവേകവണ്ണനാ

ഏകോതി ഏകാകീ. ഗച്ഛതീതി ചുണ്ണികഇരിയാപഥവസേന വുത്തം. ചരതീതി വിഹാരതോ ബഹി സഞ്ചാരവസേന, വിഹരതീതി ദിവാവിഹാരാദിവസേന. കായവിവേകോതി ച നേക്ഖമ്മാധിമുത്തസ്സ ഭാവനാനുയോഗവസേന വിവേകട്ഠകായതാ, ന ഝാനവിവേകമത്തം. തേനാഹ ‘‘നേക്ഖമ്മാഭിരതാന’’ന്തി. പരിസുദ്ധചിത്താനന്തി നീവരണാദിസംകിലേസതോ വിസുദ്ധചിത്താനം. പരമവോദാനപ്പത്താനന്തി വിതക്കാദിതംതംഝാനപടിപക്ഖവിഗമേന പരമം ഉത്തമം വോദാനം പത്താനം. നിരുപധീനന്തി കിലേസുപധിആദീനം വിഗമേന നിരുപധീനം.

തിവിധപവിവേകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചവിധസംസഗ്ഗവണ്ണനാ

സംസീദതി ഏതേനാതി സംസഗ്ഗോ, രാഗോ. സവനഹേതുകോ, സവനവസേന വാ പവത്തോ സംസഗ്ഗോ സവനസംസഗ്ഗോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കായസംസഗ്ഗോ പന കായപരാമാസോ. ഇത്ഥീ വാതി വധൂ, യുവതീ വാ. സന്ധാനേതുന്തി പുബ്ബേനാപരം ഘടേതും. സോതവിഞ്ഞാണവീഥിവസേനാതി ഇദം മൂലഭൂതം സവനം സന്ധായ വുത്തം, തസ്സ പിട്ഠിവത്തകമനോദ്വാരികജവനവീഥീസു ഉപ്പന്നോപി രാഗോ സവനസംസഗ്ഗോയേവ. ദസ്സനസംസഗ്ഗേപി ഏസേവ നയോ. അനിത്ഥിഗന്ധബോധിസത്തോ പരേഹി കഥിയമാനവസേന പവത്തസവനസംസഗ്ഗസ്സ നിദസ്സനം. തിസ്സദഹരോ അത്തനാ സുയ്യമാനവസേന. തത്ഥ പഠമം ജാതകേ വേദിതബ്ബന്തി ഇതരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദഹരോ കിരാ’’തിആദിമാഹ. കാമരാഗേന വിദ്ധോതി രാഗസല്ലേന ഹദയേ അപ്പിതോ അന്തോ അനുവിദ്ധോ.

സോതി ദസ്സനസംസഗ്ഗോ. ഏവം വേദിതബ്ബോതി വത്ഥുവസേന പാകടം കരോതി. തസ്മിം കിര ഗാമേ യേഭുയ്യേന ഇത്ഥിയോ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ, തസ്മാ ഥേരോ ‘‘സചേ അന്തോഗാമേ ന ചരിസ്സസീ’’തി ആഹ. കാലസ്സേവ പവിട്ഠത്താ യാഗും അദാസി, തസ്മാ യാഗുമേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തം ‘‘നിവത്തഥ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹംസു. യാചിത്വാതി ‘‘ന മയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖം ദാതുകാമാ നിവത്തേമ, അപിച ഇദം ഭന്തേ കാരണ’’ന്തി യാചിത്വാ.

ആദിതോ ലപനം ആലാപോ, വചനപടിവചനവസേന പവത്തോ ലാപോ സല്ലാപോ. ഭിക്ഖുനിയാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. യായ കായചിപി ഇത്ഥിയാ സന്തകപരിഭോഗവസേന ഉപ്പന്നരാഗോപി സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോവ.

പഞ്ചവിധസംസഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗാഹഗാഹകാദിവണ്ണനാ

ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂഹി കായപരാമാസോ കായസമ്ബാഹനാദിവസേന. കായസംസഗ്ഗന്തി കായപരാമാസസംസഗ്ഗം. ഗാഹഗാഹകോതി ഗണ്ഹനകാനം ഗണ്ഹനകോതി അത്ഥോ. ഗാഹമുത്തകോതി അയോനിസോ ആമിസേഹി സങ്ഗണ്ഹനകേഹി സയം മുച്ചനകോ. മുത്തഗാഹകോതി യഥാവുത്തസങ്ഗഹതോ മുത്താനം സങ്ഗണ്ഹനകോ. മുത്തമുത്തകോതി മുച്ചനകേഹി സയമ്പി മുച്ചനകോ. ഗഹണവസേന സങ്ഗണ്ഹനവസേന. ഉപസങ്കമന്തി തതോ കിഞ്ചി ലോകാമിസം പച്ചാസീസന്താ, ന ദക്ഖിണേയ്യവസേന. ഭിക്ഖുപക്ഖേ ഗഹണവസേനാതി പച്ചയലാഭായ സങ്ഗണ്ഹനവസേനാതി യോജേതബ്ബം. വുത്തനയേനാതി ‘‘ആമിസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

ഠാനന്തി അത്തനോ ഠാനാവത്ഥം. പാപുണിതും ന ദേതി ഉപ്പന്നമേവ തം പടിസങ്ഖാനബലേന നീഹരന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി. തേനാഹ ‘‘മന്തേനാ’’തിആദി. യഥാ ജീവിതുകാമോ പുരിസോ കണ്ഹസപ്പേന, അമിത്തേന വാ സഹ ന സംവസതി, ഏവം ഖണമത്തമ്പി കിലേസേഹി സഹ ന സംവസതീതി അത്ഥോ.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ലോകിയം ലോകുത്തരഞ്ച. തഥാ സമാധിപി. വിപസ്സനായ പാദകാ വിപസ്സനാപാദകാതി അട്ഠസമാപത്തിഗ്ഗഹണേന യഥാ ലോകിയസമാധി ഗഹിതോ, ഏവം വിപസ്സനാപാദകാ ഏതേസന്തി വിപസ്സനാപാദകാതി അട്ഠസമാപത്തിഗ്ഗഹണേനേവ ലോകുത്തരോ സമാധി ഗഹിതോ. യഥാ ഹി ചത്താരി രൂപജ്ഝാനാനി അധിട്ഠാനം കത്വാ പവത്തോ മഗ്ഗസമാധി വിപസ്സനാപാദകോ, ഏവം ചത്താരി അരൂപജ്ഝാനാനി അധിട്ഠാനം കത്വാ പവത്തോപി. സമാപത്തിപരിയായോ പന പുബ്ബവോഹാരേന വേദിതബ്ബോ. പടിപക്ഖസമുച്ഛേദനേന സമ്മാ ആപജ്ജനതോ വാ യഥാ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗോ’’തി. ഏവമേത്ഥ സീലസമാധീനമ്പി മിസ്സകഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ന പഞ്ഞായ ഏവ. വിമുത്തീതി അരിയഫലന്തി വുത്തം ‘‘വിമുത്തിസമ്പന്നോ’’തി വുത്തത്താ. തഞ്ഹി നിപ്ഫാദനട്ഠേന സമ്പാദേതബ്ബം, ന നിബ്ബാനന്തി.

ഏത്ഥ ച അപ്പിച്ഛതായ ലദ്ധപച്ചയേന പരിതുസ്സതി, സന്തുട്ഠതായ ലദ്ധാ തേ അഗധിതോ അമുച്ഛിതോആദീനവദസ്സീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവംഭൂതോ ച കത്ഥചി അലഗ്ഗമാനസതായ പവിവേകം പരിബ്രൂഹേന്തോ കേനചി അസംസട്ഠോ വിഹരതി ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. സോ ഏവം അജ്ഝാസയസമ്പന്നോ വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ, അനധിഗമസ്സ അധിഗമായ. ആരഭന്തോ ച യഥാസമാദിന്നം അത്തനോ സീലം പച്ചവേക്ഖതി, തസ്സ സീലസ്സ സുപരിസുദ്ധതം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി അവിപ്പടിസാരോ, അയമസ്സ സീലസമ്പദാ. തസ്സ അവിപ്പടിസാരമൂലകേഹി പാമോജ്ജപീതിപസ്സദ്ധിസുഖേഹി സമ്മാ ബ്രൂഹിതം ചിത്തം സമ്മദേവ സമാധിയതി, അയമസ്സ സമാധിസമ്പദാ. തതോ യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, അയമസ്സ പഞ്ഞാസമ്പദാ. വിമുത്തചിത്തതാ പനസ്സ വിമുത്തിസമ്പദാ, തതോ വിമുത്തിതോ ഞാണദസ്സനന്തി ഏതേസം ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം അനുപുബ്ബീ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ യോ ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹി സമന്നാഗമോ, അയം അത്തഹിതായ പടിപത്തി. യാ നേസം പരേസം സംകിത്തനം, അയം പരഹിതായ പടിപത്തി. താസു പുരിമാ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമാ ഞാണസമ്പയുത്താ ച, ഇതരാ കരുണാപുബ്ബങ്ഗമാ കരുണാസമ്പയുത്താ ചാതി സബ്ബം ഞാണകരുണാകണ്ഡം വത്തബ്ബം.

ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹി കരണഭൂതേഹി ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദേതി, ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ അത്രിച്ഛതാദികേ ദൂരതോ വജ്ജേത്വാ സമ്മദേവ അപ്പിച്ഛേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ തം തം കഥാവത്ഥും ഭിക്ഖൂനം ഉപദിസതീതി അത്ഥോ. ഉപദിസന്തോ ഹി താനി ‘‘തേഹി ഭിക്ഖൂ ഓവദതീ’’തി വുത്തോ. ഓവദതിയേവ സരൂപദസ്സനമത്തേന. സുഖുമം അത്ഥം പരിവത്തേത്വാതി ഏവമ്പി അപ്പിച്ഛതാ ഹോതി ഏവമ്പീതി അപ്പിച്ഛതാദിവസേന അപരാപരം അപ്പിച്ഛതാവുത്തിം ദസ്സേത്വാ തത്ഥ സുഖുമനിപുണം അപ്പിച്ഛതാസങ്ഖാതം അത്ഥം ജാനാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാപേതീതി യഥാവുത്തേഹി വിസേസേഹി വിഞ്ഞാപേതി. കാരണന്തി യേന കാരണേന അപ്പിച്ഛതാ ഇജ്ഝതി, തം പന ‘‘മഹിച്ഛതാദീസു ഏതേ ദോസാ, അപ്പിച്ഛതായ അയമാനിസംസോ’’തിആദീനവാനിസംസദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം. സമ്മാ ഹേതുനാ അപ്പിച്ഛതം ദസ്സേതീതി സന്ദസ്സകോ. ഗാഹേതുന്തി യഥാ ഗണ്ഹതി, തഥാ കാതും, തത്ഥ പട്ഠപേതുന്തി അത്ഥോ. ഉസ്സാഹജനനവസേനാതി യഥാ തം സമാദാനം നിച്ചലം ഹോതി, ഏവം ഉസ്സോള്ഹിയാ ഉപ്പാദനവസേന സമ്മദേവ ഉത്തേജേതീതി സമുത്തേജകോ. ഉസ്സാഹജാതേതി അപ്പിച്ഛതായ ജാതുസ്സാഹേ. വണ്ണം വത്വാ തത്ഥ സമ്പത്തിം ആയതിഞ്ച ലബ്ഭമാനഗുണം കിത്തേത്വാ സമ്പഹംസേതി സമ്മദേവ പകാരേഹി തോസേതീതി സമ്പഹംസകോ. ഏവം സന്തുട്ഠിആദീസു യഥാരഹം യോജനാ കാതബ്ബാ.

ഗാഹഗാഹകാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചലാഭവണ്ണനാ

൨൫൩. സത്ഥു സമ്മുഖാ ഏവം വണ്ണോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി. ഇമിനാ തസ്സ വണ്ണസ്സ യഥാഭൂതഗുണസമുട്ഠിതതം ദസ്സേതി. മന്ദമന്ദോ വിയാതി അതി വിയ അഛേകോ വിയ. അബലബലോ വിയാതി അതി വിയ അബലോ വിയ. ഭാകുടികഭാകുടികോ വിയാതി അതി വിയ ദുമ്മുഖോ വിയ. അനുമസ്സാതി അനുമസിത്വാ, ദസ കഥാവത്ഥൂനി സരൂപതോ വിസേസതോ ച അനുപരിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. പരിഗ്ഗണ്ഹനം പന നേസം അനുപവിസനം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനുപവിസിത്വാ’’തി. സബ്രഹ്മചാരീഹി വണ്ണഭാസനം ഏകോ ലാഭോതി യോജനാ. ഏവം സേസേസുപി. പത്ഥയമാനോ ഏവമാഹ ധമ്മഗരുതായാതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ചലാഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചാരികാദിവണ്ണനാ

൨൫൪. അഭിരമനം അഭിരതം, തദേവ അനുനാസികലോപം അകത്വാ വുത്തം ‘‘അഭിരന്ത’’ന്തി. ഭാവനപുംസകഞ്ചേതം. അനഭിരതി നാമ നത്ഥി, അഭിരമിത്വാ ചിരവിഹാരോപി നത്ഥി സമ്മദേവ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകത്താ. സബ്ബസഹാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ അസയ്ഹലാഭിനോ.

പുബ്ബേ ധമ്മഗരുതാകിത്തനപസങ്ഗേന ഗഹിതം അഗ്ഗഹിതഞ്ച മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദിം ഏകദേസേന ദസ്സേത്വാ വനവാസിതിസ്സസാമണേരസ്സ വത്ഥും വിത്ഥാരേത്വാ ജനപദചാരികം കഥേതും ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ആകാസഗാമീഹി സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ ‘‘ഛളഭിഞ്ഞാനം ആരോചേഹീ’’തി ആഹ. സങ്ഘകമ്മേന സിജ്ഝമാനാപി ഉപസമ്പദാ സത്ഥു ആണാവസേനേവ സിജ്ഝനതോ ‘‘ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. അപരേ ‘‘അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസ്സേവ തസ്സ ഉപസമ്പദം അനുജാനന്തോ സത്ഥാ ‘ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’തി അവോചാ’’തി വദന്തി. ഉപസമ്പാദേത്വാതി ധമ്മസേനാപതിനാ ഉപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേത്വാ.

നവയോജനസതികം മജ്ഝിമദേസപരിയാപന്നമേവ, തതോ പരം നാധിപ്പേതം ദന്ധതാവസേന ഗമനതോ. സമന്താതി ഗതഗതട്ഠാനസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു. അഞ്ഞേനപി കാരണേനാതി ഭിക്ഖൂനം സമഥവിപസ്സനാതരുണഭാവതോ അഞ്ഞേനപി മജ്ഝിമമണ്ഡലേ വേനേയ്യാനം ഞാണപരിപാകാദികാരണേന നിക്ഖമതി, അന്തോമണ്ഡലം ഓതരതി. സത്തഹി വാതിആദി ‘‘ഏകം മാസം വാ’’തിആദിനാ വുത്താനുക്കമേന യോജേതബ്ബം.

സരീരഫാസുകത്ഥായാതി ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ നിബദ്ധവാസേന ഉസ്സന്നധാതുകസ്സ സരീരസ്സ വിരേചനേന ഫാസുഭാവത്ഥായ. അട്ഠുപ്പത്തികാലാഭികങ്ഖനത്ഥായാതി അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമസുത്ത (അ. നി. ൭.൭൨) മഘദേവജാതകാദിദേസനാനം (ജാ. ൧.൧.൯) വിയ ധമ്മദേസനായ അട്ഠുപ്പത്തികാലസ്സ ആകങ്ഖനേന. സുരാപാനസിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനേ (പാചി. ൩൨൬) വിയ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനത്ഥായ. ബോധനേയ്യസത്തേ അങ്ഗുലിമാലാദികേ ബോധനത്ഥായ. നിബദ്ധവാസഞ്ച പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ ചാരികാ നിബദ്ധചാരികാ.

൨൫൫. അപരിഗ്ഗഹഭാവം കത്ഥചി അലഗ്ഗഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യൂഥം പഹായ…പേ… മത്തഹത്ഥീ വിയാ’’തി വുത്തം. അസഹായകിച്ചോതി സഹായകിച്ചരഹിതോ സീഹോ വിയ. തേനസ്സ ഏകവിഹാരിതം തേജവന്തതഞ്ച ദസ്സേതി. തദാ പന കായവിവേകോ ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി ഇദമേത്ഥ കാരണം ദട്ഠബ്ബം. ബഹൂഹീതിആദി പന സഭാവദസ്സനവസേന വുത്തം. ഥേരസ്സ പരിസാ സുവിനീതാ ചിണ്ണഗരുവാസാ ഗരുനോ ഇച്ഛാനുരൂപമേവ വത്തതി.

വുത്തകാരണയുത്തേ അദ്ധാനഗമനേ ചാരികാനം വോഹാരോ സാസനേ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. കേനചിദേവ നിമിത്തേന കിസ്മിഞ്ചി അത്ഥേ പവത്തായ സഞ്ഞായ തന്നിമിത്തരഹിതേപി അഞ്ഞസ്മിം പവത്തി രുള്ഹീ നാമ. വിജിതമാരത്താ സങ്ഗാമവിജയമഹായോധോ വിയ. അഞ്ഞം സേവിത്വാതി ‘‘മമ ആഗതഭാവം സത്ഥു ആരോചേഹീ’’തി ആരോചനത്ഥം അഞ്ഞം ഭിക്ഖും സേവിത്വാ.

ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ തംതംപുഗ്ഗലജ്ഝാസയാനുരൂപം തദനുച്ഛവികമേവ ധമ്മിം കഥം കരോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാമഗ്ഗിരസാനിസംസന്തി ‘‘കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൨൬) സാമഗ്ഗിരസാനിസംസം കഥേസി. ആവസഥാനിസംസന്തി ‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹനതീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൯൫, ൩൧൫) ആവസഥപടിസംയുത്തം ആനിസംസം. സതിപടിലാഭികന്തി ജോതിപാലത്ഥേരേ ലാമകം ഠാനം ഓതിണ്ണമത്തേ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ പന സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝിതും പത്ഥനം കത്വാ പാരമിയോ പൂരേന്തോ ആഗതോ. താദിസസ്സ നാമ പമാദവിഹാരോ ന യുത്തോതി യഥാ കസ്സപോ ഭഗവാ ബോധിസത്തസ്സ സതിം പടിലഭിതും ധമ്മിം കഥം കഥേസി, തഥാ അയം ഭഗവാ തമേവ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തകഥം ഭിക്ഖൂനം ഘടികാരസുത്തം (മ. നി. ൨.൨൮൨) കഥേസി. ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസേതി – ‘‘ഉപനീയതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസ്സകോ ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ ചാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസേ കഥേസി. കാമഞ്ചേതേ ധമ്മുദ്ദേസാ രട്ഠപാലസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൦൪) ആയസ്മതാ രട്ഠപാലത്ഥേരേന രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ കഥിതാ, തേ പന ഭഗവതോ ഏവ ആഹരിത്വാ ഥേരേന തത്ഥ കഥിതാതി വുത്തം ‘‘രട്ഠപാലസുത്തേ’’തിആദി. തഥാ ഹി വുത്തം സുത്തേ – ‘‘അത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൩൦൫) പാനകാനിസംസകഥന്തി ‘‘അഗ്ഗിഹുത്തം മുഖം യഞ്ഞാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൪൦൦; സു. നി. ൫൭൩) അനുമോദനം വത്വാ പുന പകിണ്ണകകഥാവസേന പാനകപടിസംയുത്തം ആനിസംസകഥം കഥേസി. ഏകീഭാവേ ആനിസംസം കഥേസി, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഭഗും ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസീ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൨൩൮). അനന്തനയന്തി അപരിമാണദേസനാനയം അപ്പിച്ഛതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം. തേനാഹ ‘‘പുണ്ണ, അയമ്പി അപ്പിച്ഛകഥായേവാ’’തിആദി ബഹൂഹി പരിയായേഹി നാനാനയം ദേസേതി. കഥം തഥാ ദേസിതം ഥേരോ അഞ്ഞാസീതി ആഹ ‘‘പടിസമ്ഭിദാപത്തസ്സ…പേ… അഹോസീ’’തി.

ചാരികാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തവിസുദ്ധിപഞ്ഹവണ്ണനാ

൨൫൬. തതോ പട്ഠായാതി. യദാ ജാതിഭൂമകാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സമ്മുഖാ ഥേരസ്സ വണ്ണം ഭാസിംസു, തതോ പട്ഠായ. സീസാനുലോകീ ഹുത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധനം ഥേരേന സമാഗമേ ആദരവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി വുത്തം പാഠേ ‘‘അപ്പേവ നാമാ’’തിആദി, ‘‘തരമാനരൂപോ’’തി ച. യം പന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകസ്മിം ഠാനേ നിലീന’’ന്തിആദി, തം അകാരണം. ന ഹി ധമ്മസേനാപതി തസ്സ ഥേരസ്സ നിസിന്നട്ഠാനം അഭിഞ്ഞാഞാണേന ജാനിതും ന സക്കോതി. ‘‘കച്ചി നു ഖോ മം അദിസ്വാവ ഗമിസ്സതീ’’തി അയമ്പി ചിന്താ ആദരവസേനേവാതി യുത്തം. ന ഹി സത്ഥാരം ദട്ഠും ആഗതോ സാവകോ അപി ആയസ്മാ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞോ സത്ഥുകപ്പം ധമ്മസേനാപതിം തത്ഥ വസന്തം അദിസ്വാവ ഗച്ഛനകോ നാമ അത്ഥി. ദിവാവിഹാരന്തി സമ്പദാനേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ദിവാവിഹാരത്ഥായാ’’തി.

൨൫൭. പുരിമകഥായാതി പഠമാലാപേ. അപ്പതിട്ഠിതായാതി നപ്പവത്തിതായ. പച്ഛിമകഥാ ന ജായതീതി പച്ഛാ വത്തബ്ബകഥായ അവസരോ ന ഹോതി. സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛി ദിട്ഠസംസന്ദനവസേന. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ അരിയമഗ്ഗോ. യസ്മാ തതോ ഉത്തരിമ്പി പത്തബ്ബം അത്ഥേവ, തസ്മാ ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദീസു ഠിതസ്സപി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ മത്ഥകം ന പാപുണാതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാതി ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ മത്ഥകം അപ്പത്തത്താ. സബ്ബം പടിക്ഖിപീതി സത്തമമ്പി പഞ്ഹം പടിക്ഖിപി, ഇതരേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനമാഹ. ഇദാനി പകാരന്തരേനപി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേധാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഗഹണൂപാദാനന്തി ദള്ഹഗ്ഗഹണഭൂതം ഉപാദാനം. തേനാഹ ‘‘കാമുപാദാനാദിക’’ന്തി. പച്ചയൂപാദാനന്തി യം കിഞ്ചി പച്ചയമാഹ. സോ ഹി അത്തനോ ഫലം ഉപാദിയതി ഉപാദാനവസേന ഗണ്ഹതീതി ഉപാദാനന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയൂപാദാനം നാമ…പേ… പച്ചയാ’’തി. ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി വചനതോ (മഹാവ. ൨൮, ൩൦) അരഹത്തഫലം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി കഥേന്തി. ന ച ഉപാദാനസമ്പയുത്തന്തി ഉപാദാനേഹി ഏതം ന സഹിതം നാപി ഉപാദാനേഹി സഹ പവത്തി ഹുത്വാ. ന ച കഞ്ചി ധമ്മം ഉപാദിയതീതി കസ്സചി ധമ്മസ്സ ആരമ്മണകരണവസേന ന ഉപാദിയതി. പരിനിബ്ബുതന്തേതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന കാതബ്ബകിലേസപരിനിബ്ബാനപരിയോസാനന്തേ ജാതത്താ. അമതധാതുമേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം കഥേന്തി, കഥേന്താനഞ്ച യഥാ തസ്സ കോചി പച്ചയോ നാമ നത്ഥി, ഏവം അധിഗതോപി യഥാ കോചി പച്ചയോ നാമ ന ഹോതി, തഥാ പരിനിബ്ബാനം അപച്ചയപരിനിബ്ബാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം അന്തോ’’തിആദിമാഹ. പുന പുച്ഛം ആരഭി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം സരൂപതോ പതിട്ഠാപേതുകാമോ.

൨൫൮. സബ്ബപരിവത്തേസൂതി സബ്ബേസു പഞ്ഹപരിവത്തനേസു, പഞ്ഹവാരേസൂതി അത്ഥോ. സഗഹണധമ്മമേവാതി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ ഗണ്ഹതീതി ഗഹണം, സഹ ഗഹണേനാതി സഗഹണം, ഉപാദാനിയന്തി അത്ഥോ. വിവട്ടസന്നിസ്സിതസ്സ അഭാവതോ വട്ടമേവ അനുഗതോതി വട്ടാനുഗതോ. തേനാഹ ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമത്തസ്സപി അഭാവതോ’’തി. യോ പന ചതുബ്ബിധേ വിവട്ടൂപനിസ്സയേ സീലേ ഠിതോ, സോപി ‘‘അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ധമ്മേഹീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി.

സത്തവിസുദ്ധിപഞ്ഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തരഥവിനീതവണ്ണനാ

൨൫൯. നിസ്സക്കവചനമേതം ‘‘യാവ ഹേട്ഠിമസോപാനകളേവരാ’’തിആദീസു വിയ. അത്ഥോതി പയോജനം. ചിത്തവിസുദ്ധി ഹേത്ഥ സീലവിസുദ്ധിം പയോജേതി തസ്സ തദത്ഥത്താ. സീലവിസുദ്ധികിച്ചം കതം നാമ ഹോതി സമാധിസംവത്തനതോ. സമാധിസംവത്തനികാ ഹി സീലവിസുദ്ധി നാമ. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘ചിത്തവിസുദ്ധി യാവദേവ ദിട്ഠിവിസുദ്ധത്ഥാ’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു, ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയം ഠിതസ്സ ചിത്തവിസുദ്ധകിച്ചം കതം നാമ ഹോതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം.

സാവത്ഥിനഗരം വിയ സക്കായനഗരം അതിക്കമിതബ്ബത്താ. സാകേതനഗരം വിയ നിബ്ബാനനഗരം പാപുണിതബ്ബത്താ. അച്ചായികസ്സ കിച്ചസ്സ ഉപ്പാദകാലോ വിയ നവമേനേവ ഖണേന പത്തബ്ബസ്സ അഭിസമയകിച്ചസ്സ ഉപാദകാലോ. യഥാ രഞ്ഞോ സത്തമേന രഥവിനീതേന സാകേതേ അന്തേപുരദ്വാരേ ഓരുള്ഹസ്സ ന താവ കിച്ചം നിട്ഠിതം നാമ ഹോതി, സംവിധാതബ്ബസംവിധാനം ഞാതിമിത്തഗണപരിവുതസ്സ സുരസഭോജനപരിഭോഗേ നിട്ഠിതം നാമ സിയാ, ഏവമേതം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ കിലേസേ ഖേപേത്വാ തേസംയേവ പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനസാധകഅരിയഫലസമങ്ഗികാലേ അഭിസമയകിച്ചം നിട്ഠിതം നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യോഗിനോ…പേ… കാലോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തത്ഥ പരോപണ്ണാസ കുസലധമ്മാ നാമ ചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ ഫസ്സാദയോ പരോപണ്ണാസ അനവജ്ജധമ്മാ. നിരോധസയനേതി നിബ്ബാനസയനേ.

‘‘വിസുദ്ധിയോ’’തി വാ ‘‘കഥാവത്ഥൂനീ’’തി വാ അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി തേസം അത്ഥതോ അനഞ്ഞഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇതീ’’തി ആരദ്ധം. ആയസ്മാ പുണ്ണോ ദസ കഥാവത്ഥൂനി വിസ്സജ്ജേസീതി സത്ത വിസുദ്ധിയോ നാമ വിസ്സജ്ജന്തോപി ദസ കഥാവത്ഥൂനി വിസ്സജ്ജേസി തേസം അത്ഥതോ അനഞ്ഞത്താ. ഏതേനേവ ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛന്തോ ദസ കഥാവത്ഥൂനി പുച്ഛീതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോവാതി വേദിതബ്ബോ. ന്തി പഞ്ഹം. കിം ജാനിത്വാ പുച്ഛീതി വിസുദ്ധിപരിയായേന കഥാവത്ഥൂനി പുച്ഛാമീതി കിം ജാനിത്വാ പുച്ഛി. ദസകഥാവത്ഥുലാഭിനം ഥേരം വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛന്തോ പുച്ഛിതട്ഠാനേയേവ പുച്ഛനേന കിം തിത്ഥകുസലോ വാ പന ഹുത്വാ വിസയസ്മിം പുച്ഛി, ഉദാഹു പാനീയത്ഥികമതിത്ഥേഹി ഛിന്നതടേഹി പാതേന്തോ വിയ അതിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ അപുച്ഛിതബ്ബട്ഠാനേ അവിസയസ്മിം പുച്ഛീതി യോജനാ. ഇമിനാ നയേന വിസ്സജ്ജനപക്ഖേപി അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യദത്ഥമസ്സ വിചാരണാ ആരദ്ധാ, തം ദസ്സേന്തേന ‘‘തിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ’’തിആദിം വത്വാ വിസുദ്ധികഥാവത്ഥൂനം അത്ഥതോ അനഞ്ഞത്തേപി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘യം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തദമിനാതി യം ‘‘സംഖിത്തം, വിത്ഥിണ്ണ’’ന്തി ച വുത്തം, തം ഇമിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനേന നയേന വിധിനാ വേദിതബ്ബം.