൪. ഭയഭേരവസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി ഭയഭേരവസുത്തം. കോ നിക്ഖേപോ? കേചി താവ ഏവമാഹു ‘‘പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ’’തി. ദുവിധാ ഹി പുച്ഛാ പാകടാപാകടഭേദതോ. തത്ഥ യസ്സാ ദേസനായ നിമിത്തഭൂതോ ഞാതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ കിം-സദ്ദപുബ്ബകേന പകാസീയതി, സാ പാകടാ പുച്ഛാ യഥാ ‘‘കിംസൂധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി ഏവമാദി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൩). യസ്സാ പന ദേസനായ നിമിത്തഭൂതോ ഞാതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ കിം-സദ്ദരഹിതേന കേവലേനേവ സദ്ദപയോഗേന പകാസീയതി, സാ അപാകടാ പുച്ഛാ. ഞാതും ഇച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ ‘‘പഞ്ഹാ, പുച്ഛാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മായേവ ഇധ ‘‘യേ മേ ഭോ ഗോതമാ’’തിആദികാ അപാകടാതി ‘‘പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ’’തി. തയിദം അകാരണം, യസ്മാ സോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘യേമേ ഭോ ഗോതമാ’’തിആദീനി വദന്തോ ന തത്ഥ കങ്ഖീ വിചികിച്ഛീ സംസയമാപന്നോ അവോച, അഥ ഖോ അത്തനാ യഥാനിച്ഛിതമത്ഥം ഭഗവതി പസാദഭാവബഹുമാനം പവേദേന്തോ കഥേസി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതി പസാദം അലത്ഥാ’’തിആദി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൪). വിഹാരേതി വിഹാരകേ നിവാസേ. അവിച്ഛിന്നേയേവാതി പവത്തമാനേയേവ. പദദ്വയസ്സപി വസന്തേ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏതം പുരോഹിതട്ഠാനം ഉണ്ഹീസാദികകുധഭണ്ഡേഹി സദ്ധിം ലദ്ധം, തഥാ ച ‘‘അസ്സ രഞ്ഞാ ദിന്ന’’ന്തി വദന്തി. തേനാഹ ‘‘തം തസ്സ രഞ്ഞാ ദിന്ന’’ന്തി. ബ്രഹ്മന്തി വേദം. സോ പന മന്തബ്രഹ്മകപ്പവസേന തിവിധോ. തത്ഥ മന്താ പധാനം മൂലഭാവതോ, യേ അട്ഠകാദീഹി പവുത്താ, ഇതരേ തന്നിസ്സയേന ജാതാ, തേന തേസംയേവ ഗഹണം ‘‘മന്തേ സജ്ഝായതീ’’തി. തേ ഹി ഗുത്തഭാസിതബ്ബതായ ‘‘മന്താ’’തി വുച്ചന്തി. ഇദമേവ ഹീതി അവധാരണേന ‘‘ബ്രഹ്മതോ ജാതാ’’തിആദികം നിരുത്തിം പടിക്ഖിപതി.

യേന വാ കാരണേനാതി (സാരത്ഥ. ടീ. വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം ൨; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; അ. നി. ടീ. ൨.൨.൧൬) ഹേതുമ്ഹി ഇദം കരണവചനം. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി കിരിയാകാരണം, ന കരണം വിയ കിരിയത്ഥോ, തസ്മാ നാനപ്പകാരഗുണവിസേസാധിഗമത്ഥാ ഇധ ഉപസങ്കമനകിരിയാതി ‘‘അന്നേന വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുഅത്ഥമേവേതം കരണവചനം യുത്തം, ന കരണത്ഥം തസ്സ അയുജ്ജമാനത്താതി വുത്തം ‘‘യേന വാ കാരണേനാ’’തിആദി. ഭഗവതോ സതതപ്പവത്തനിരതിസയസാദുവിപുലാമതരസസദ്ധമ്മഫലതായ സാദുഫലനിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖേന ഭഗവാ ഉപമിതോ, സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായഗ്ഗഹണേനേവ ഹി മഹാരുക്ഖസ്സ സാദുഫലതാ ഗഹിതാതി.

ഉപസങ്കമീതി ഉപസങ്കന്തോ. സമ്പത്തുകാമതായ ഹി കിഞ്ചി ഠാനം ഗച്ഛന്തോ തംതംപദേസാതിക്കമനേന ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കന്തോതി വാ വത്തബ്ബതം ലഭതി. തേനാഹ ‘‘ഗതോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി, ഉപഗതോതി അത്ഥോ. ഉപസങ്കമിത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപന’’ന്തി. തതോതി യം ഠാനം പത്തോ ‘‘ഉപസങ്കമീ’’തി വുത്തോ, തതോ ഉപഗതട്ഠാനതോ. യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോതി (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൧൨) യഥാ ഭഗവാ ‘‘കച്ചി തേ ബ്രാഹ്മണ ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ തേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസി പുബ്ബഭാസിതായ, തദനുകരണേന ഏവം സോപി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസീതി യോജനാ. തം പന സമപ്പവത്തമോദതം ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘സീതോദകം വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മോദിതന്തി സംസന്ദിതം. ഏകീഭാവന്തി സമ്മോദനകിരിയായ സമാനതം ഏകരൂപതം. ഖമനീയന്തി ‘‘ഇദം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം ഖണഭങ്ഗുരതായ സഭാവതോ ദുസ്സഹം, കച്ചി ഖമിതും സക്കുണേയ്യ’’ന്തി പുച്ഛതി. യാപനീയന്തി പച്ചയായത്തവുത്തികം ചിരപ്പബന്ധസങ്ഖാതായ യാപനായ കച്ചി യാപേതും സക്കുണേയ്യം. സീസരോഗാദിആബാധാഭാവേന കച്ചി അപ്പാബാധം. ദുക്ഖജീവികാഭാവേന കച്ചി അപ്പാതങ്കം. തംതംകിച്ചകരണേ ഉട്ഠാനസുഖതായ കച്ചി ലഹുട്ഠാനം. തദനരൂപബലയോഗതോ കച്ചി ബലം. സുഖവിഹാരസബ്ഭാവേന കച്ചി ഫാസുവിഹാരോ അത്ഥീതി തത്ഥ തത്ഥ കച്ചി-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ബലവപ്പത്താ പീതി പീതിയേവ. തരുണപീതി പാമോജ്ജം. സമ്മോദനം ജനേതി കരോതീതി സമ്മോദനികം, തദേവ സമ്മോദനീയന്തി ആഹ ‘‘സമ്മോദജനനതോ’’തി. സമ്മോദിതബ്ബതോ സമ്മോദനീയന്തി ഇമം പന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ’’തി ആഹ. സരിതബ്ബഭാവതോതി അനുസ്സരിതബ്ബഭാവതോ. ‘‘സരണീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ദീഘം കത്വാ ‘‘സാരണീയ’’ന്തി വുത്തം. സുയ്യമാനസുഖതോതി ആപാഥമധുരതം ആഹ, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോതി വിമദ്ദരമണീയതം. ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായാതി സഭാവനിരുത്തിഭാവേന തസ്സാ കഥായ വചനചാതുരിയമാഹ, അത്ഥപരിസുദ്ധതായാതി അത്ഥസ്സ നിരുപക്കിലേസതം. അനേകേഹി പരിയായേഹീതി അനേകേഹി കാരണേഹി.

അഭിദൂരഅച്ചാസന്നപടിക്ഖേപേന നാതിദൂരനാച്ചാസന്നം നാമ ഗഹിതം, തം പന അവകംസതോ ഉഭിന്നം പസാരിതഹത്ഥസങ്ഘട്ടനേന ദട്ഠബ്ബം. ഗീവം പസാരേത്വാതി ഗീവം പരിവത്തനവസേന പസാരേത്വാ.

യേമേതി ഏത്ഥ സന്ധിവസേന ഇകാരലോപോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. ഉച്ചാകുലീനതായ ജാതിവസേന അഭിജാതാ ജാതികുലപുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഉച്ചാകുലപ്പസുതാ’’തി. ആചാരസമ്പത്തിയാ അഭിജാതാ ആചാരകുലപുത്താ. തേനാഹ ‘‘ആചാരസമ്പന്നാ’’തി. യത്ഥ കത്ഥചി അപാകടേപി കുലേ. തേന ബ്രാഹ്മണേന അധിപ്പേതാ ഭിക്ഖൂസു ദുവിധാപി സംവിജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘ഇധ പന ദ്വീഹിപി കാരണേഹി കുലപുത്തായേവാ’’തി.

സദ്ധാതി ഇദം കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘സദ്ധായാ’’തി, സദ്ധാതി വാ സദ്ദഹിത്വാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ പാളിയം യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ദട്ഠബ്ബം. അഗാരതോതി അഗാരവാസതോ, ഉത്തരപദലോപേന, നിസ്സയൂപചാരേന വാ അയം നിദ്ദേസോതി. ഭിക്ഖനസീലതാദിലക്ഖണോ ഭിക്ഖുഭാവോ പബ്ബജ്ജാസഹചരിതായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുഭാവം അന്വാചിനന്തോതി ആഹ ‘‘പബ്ബജ്ജം ഭിക്ഖുഭാവഞ്ചാ’’തി. കമ്മവാചാലക്ഖണേ പന ഭിക്ഖുഭാവേ അധിപ്പേതേ സമുച്ചയത്ഥോ ച-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. അനഗാരസ്സ ഭാവോതി ഏതേന പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതോ സുവിസുദ്ധോ സീലാചാരഗുണവിസേസോ ഗഹിതോ, കസിഗോരക്ഖാദികമ്മപടിക്ഖേപോ ഇധ അനുപ്പാദാദീഹി വേദിതബ്ബോ. സേസഗ്ഗഹണേ പന സരണഗമനാദിവസേന പബ്ബജ്ജായ, സരണഗമനാദിവസേന ഉപസമ്പദായ ച അനേകഭേദത്താ ആഹ ‘‘സബ്ബഥാപീ’’തി, തേന തേന പകാരേനാതി അത്ഥോ. പുരതോഗാമിതാ പടിപത്തിഗമനേന, ന കായഗമനേനാതി ആഹ ‘‘നായകോ’’തി, സമ്മാപടിപത്തിയാ നിബ്ബാനസമ്പാപകോതി അത്ഥോ. ഹിതകിരിയായാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതചരിയായ. ഗാഹണം അധിസീലാദീസു അച്ചന്തായ നിയോജനം, ന കഥനമത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗാഹേതാ’’തി വത്വാ ‘‘സിക്ഖാപേതാ’’തി ആഹ. ദിട്ഠാനുഗതിന്തി ദിട്ഠിയാ അനുഗമനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദസ്സനാനുഗതി’’ന്തി വത്വാ സിക്ഖാത്തയസങ്ഗഹം ഭഗവതോ സാസനം തേന ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠി, തസ്സ തസ്സേവ ഖമനവസേന ഖന്തി, രുച്ചനവസേന രുചി, തംദിട്ഠിഖന്തിരുചികാവ ഭഗവതോ സാവകാതി ആഹ ‘‘യംദിട്ഠികോ’’തിആദി.

ഏസ കിര അലത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ദേവപുത്തേ വിയാതിആദി കസ്സചി പാരിജുഞ്ഞസ്സ അഭാവദീപനതോ ‘‘സദ്ധായാ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ പബ്ബജിതഭാവസ്സ പാകടീകരണം. സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാതി ഇദം ഹട്ഠപഹട്ഠാദിഭാവസ്സ കാരണവചനം. ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠേതി ഇദം അനുസ്സങ്കിതാപരിസങ്കിതതായ കാരണവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവമേതന്തിആദിനാ ആമേഡിതവചനം സമ്പഹംസനവസേന, പസാദവസേന വാ കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി ഏവം-സദ്ദോ സമ്പടിച്ഛനത്ഥോ അബ്ഭനുമോദനത്ഥോ ച വുത്തോ. മമന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, നിപാതപദം വാ ഏതം ‘‘മ’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആദീനീതി ആദി-സദ്ദേന നജീവികാപകതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി ഈദിസാനംയേവാതി സദ്ധാപബ്ബജ്ജായ വിഭാവിതഅനഭിജ്ഝാലുആദിസഭാവാനംയേവ, ന ഇതരേസം അഭിജ്ഝാലുസഭാവാനം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സങ്ഘാടികണ്ണേ ചേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധോ അസ്സ പദേ പദം നിക്ഖിപന്തോ, സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലു കാമേസു തിബ്ബസാരാഗോ ബ്യാപന്നചിത്തോ പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകടിന്ദ്രിയോ, അഥ ഖോ ആരകാവ മമ അഹഞ്ച തസ്സാ’’തി (ഇതിവു. ൯൨).

അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അധിപ്പേതത്ഥം സമ്ഭവിതും സാധേതും ദുക്ഖാനീതി ദുരഭിസമ്ഭവാനി. അട്ഠകഥായം പന തത്ഥ നിവാസോയേവ ദുക്ഖോതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്ഭവിതും ദുക്ഖാനി ദുസ്സഹാനീ’’തി വുത്തം. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞലക്ഖണപ്പത്താനി വനസണ്ഡാനി. വനപത്ഥ-സദ്ദോ ഹി സണ്ഡഭൂതേ രുക്ഖസമൂഹേപി വത്തതീതി അരഞ്ഞഗ്ഗഹണം. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനസമ്ഭാവനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതി? നിപ്പരിയായതോ അരഞ്ഞാഭാവം ‘‘ഗാമതോ ബഹി അരഞ്ഞ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘നിപ്പരിയായേനാ’’തിആദി. കിം സമ്ഭാവേതി? ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകത്തം. യഞ്ഹി ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം, തം വിസേസതോ ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തന്തി. തേനേവാഹ ‘‘യം തം പഞ്ചധനുസതിക’’ന്തിആദി. നിക്ഖമിത്വാ ബഹിഇന്ദഖീലാതി ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ, തതോ ബഹി പട്ഠായാതി അത്ഥോ. ബഹി ഇന്ദഖീലാതി യത്ഥ ദ്വേ തീണി ഇന്ദഖീലാനി, തത്ഥ ബഹിദ്ധാ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ, യത്ഥ തം നത്ഥി, തത്ഥ തദരഹട്ഠാനതോ പട്ഠായാതി വദന്തി. യസ്മാ ബഹി ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ മനുസ്സൂപചാരേ ഭയഭേരവം നത്ഥി, തസ്മാ ഇധ നാധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാമന്തന്തി ഗാമസമീപം. അനുപചാരട്ഠാനന്തി നിച്ചകിച്ചവസേന നുപചരിതബ്ബട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതീ’’തി. പന്താനീതി ഇമിനാ ‘‘പരിയന്താന’’ന്തി ഇമസ്സ പരിയായസ്സ ഇധ പാളിയം ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘പരിയന്താനന്തി ഇമമേകം പരിയായം ഠപേത്വാ’’തി. ദൂരാനന്തി പന അയം പരിയായോ ഠപേതബ്ബോ സിയാ തസ്സാപി ‘‘പന്താനീ’’തി ഇമിനാവ അത്ഥതോ ഗഹിതത്താ, തഥാ സതി ‘‘ന മനുസ്സൂപചാരാന’’ന്തി ഏദിസാനമ്പി ഠപേതബ്ബതാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ സദ്ദതോ ഏവ ഠപനം ദട്ഠബ്ബം. പവിവേകന്തി പകാരതോ, പകാരേഹി വാ വിവേചനം, രൂപാദിപുഥുത്താരമ്മണേ പകാരതോ ഗമനാദിഇരിയാപഥപ്പകാരേഹി അത്തനോ കായസ്സ വിവേചനം ഗച്ഛതോപി തിട്ഠതോപി നിസജ്ജതോപി ഏകസ്സേവ പവത്തതി. തേനേവ ഹി വിവേചേതബ്ബാനം വിവേചനാകാരസ്സ ച ഭേദതോ ബഹുവിധത്താ തേ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ ‘‘പവിവേക’’ന്തി ഏകവചനേന വുത്തം. ദുക്കരം പവിവേകന്തി വാ പവിവേകം കത്തും ന സുഖന്തി അത്ഥോ. ഏകീഭാവേതി ഏകികഭാവേ. ദ്വയംദ്വയാരാമോതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഭാവാഭിരതോ. ഹരന്തി വിയാതി സംഹരന്തി വിയ വിഘാതുപ്പാദനേന. തേനാഹ ‘‘ഘസന്തി വിയാ’’തി, ഭയസന്താസുപ്പാദനേന ഖാദിതും ആഗതാ യക്ഖരക്ഖസപിസാചാദയോ വിയാതി അധിപ്പായോ. ഈദിസസ്സാതി അലദ്ധസമാധിനോ. തിണപണ്ണമിഗാദിസദ്ദേഹീതി വാതേരിതാനം തിണപണ്ണാദീനം മിഗപക്ഖിആദീനഞ്ച ഭിംസനകേഹി ഭേരവേഹി സദ്ദേഹി വിവിധേഹി ച അഞ്ഞേഹി ഖാണുആദീഹി യക്ഖാദിആകാരേഹി ഉപട്ഠിതേഹി ഭിംസനകേഹി. ഏവം ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവം നാമ കരോന്തോ അഹോ അച്ഛരിയാ ഏതേതി വിമ്ഹിതോ.

കായകമ്മന്തവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൫. സോളസസു ഠാനേസൂതി ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദിനാ പാളിയം വക്ഖമാനേസു സോളസസു കാരണേസു. അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തതാദയോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്താനം ചിത്തുത്രാസനിമിത്തതായ വിസേസതോ വിക്ഖേപാവഹാ, പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തതാദയോ പന തദഭാവതോ തേസം അവിക്ഖേപാവഹാ. തേനാഹ ‘‘അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തസന്ദോസഹേതൂ’’തിആദി. സോളസസൂതി ച വോദാനപക്ഖംയേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. സംകിലേസഗ്ഗഹണമ്പി യാവദേവ വോദാനദസ്സനത്ഥന്തി. ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹരഹിതാനന്തി അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്താദികസ്സ അരഞ്ഞേ ദിട്ഠസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദിനാ പാളിയം ആഗതനയേന പരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണരഹിതാനം. ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹയുത്താനന്തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനാതി ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി, സയന്തി അത്ഥോ. താദിസോതി ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹയുത്തോ.

സമ്ബുജ്ഝതി ഏതേനാതി സമ്ബോധോ, അരിയമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിതോ’’തി. അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമാധീനോ ബുദ്ധാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമോതി ആഹ ‘‘അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി അപ്പടിവിദ്ധചതുസച്ചസ്സാ’’തി. അനവസേസതോ ഞേയ്യം, ബുജ്ഝിതും അരഹതീതി ബോധി, മഹാവീരിയതാദിനാ തത്ഥ വിസേസയോഗതോ സത്തോതി ആഹ ‘‘ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാ’’തി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാസമ്ബോധി’’ന്തിആദി. നിയതഭാവപ്പത്തിതോ പട്ഠായ മഹാസത്താ യഥാ മഹാബോധിയാനപടിപദാ ഹാനഭാഗിയാ, ഠിതിഭാഗിയാ വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ വിസേസഭാഗിയാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ ച ഹോതി, തഥാ പടിപജ്ജനതോ ബോധിയം നിന്നഗോണപബ്ഭാരാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ബോധിയാ വാ സത്തസ്സേവ ലഗ്ഗസ്സേവാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ദീപങ്കരസ്സ ഹീ’’തിആദി. അട്ഠധമ്മസമോധാനേനാതി –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഇമേസം അഭിനീഹാരസ്സ അങ്ഗഭൂതാനം അട്ഠന്നം ധമ്മാനം സമോധാനേന സമവധാനേന.

പബ്ബജ്ജൂപഗതാതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാ. തേന പബ്ബജ്ജാമത്തേന സമണാ, ന സമിതപാപതായാതി ദസ്സേതി. ജാതിമത്തേന ഇധ ബ്രാഹ്മണാതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഭോവാദിനോ വാ’’തി. തേ ഹി ‘‘ഭോ ഭോ’’തി വദനസീലാ, തേനാഹ ‘‘ഭോവാദീ നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ’’തി (ധ. പ. ൩൯൬; സു. നി. ൬൨൫). പാണാതിപാതാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാനം അബ്രഹ്മചരിയഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. അപരിസുദ്ധേനാതി ച വിസേസനം കായകമ്മന്താപേക്ഖായ, ന പാണാതിപാതാദിഅപേക്ഖായ. ന ഹി പാണാതിപാതാദികോ തസ്സ പുബ്ബഭാഗപയോഗോ ച കോചി പരിസുദ്ധോ നാമ അത്ഥി. ഭായനട്ഠേന ഭയം, ഭീരുതാവഹട്ഠേന ഭേരവം. സന്ദോസഹേതൂതി സദോസഹേതു. സ-സദ്ദോ ഹി ഇധ സാനുസാരോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ദോസസ്സ ഹേതൂ’’തി. ഏകന്തേന ചിത്തുത്രാസലക്ഖണസ്സ ഭയസ്സ വസേന ‘‘സാവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. ചിത്തുത്രാസോ ഹി ഏകന്തസാവജ്ജോ ഭായനട്ഠേന ഭയഞ്ചാതി. അക്ഖേമന്തി ഇദം ഉഭയവസേന. ചിത്തുത്രാസോപി ഹി സരീരചിത്താനം അനത്ഥാവഹതോ അക്ഖേമ, തഥാ ഭയാനകാരമ്മണമ്പീതി. അട്ഠകഥായം പന അത്ഥദ്വയം യഥാസങ്ഖ്യം യോജിതം. സയം പരികപ്പിതഭയാനകാരമ്മണനിമിത്തം ചിത്തുത്രാസസമുപ്പാദനവസേന ആനേന്താ ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവ്ഹായന്തീതി പക്കോസന്തീ’’തി. തേതി മാരിതമനുസ്സാനം ഞാതിമിത്താദയോ. ഗച്ഛം ഗഹനഭൂതം മഹന്തം കണ്ടകസണ്ഡം, ഗുമ്ബം നാതിമഹന്തന്തി വദന്തി. ഗച്ഛന്തി പന തിണവനം വേദിതബ്ബം, ‘‘ഗച്ഛേ രുള്ഹതിണേ’’തി വുത്തം, ഗുമ്ബം കണ്ടകലതാദിഭരിതാവിരുള്ഹം. ബദ്ധാ വധിതാ വിയാതി ബദ്ധാ ഹുത്വാ താളിയമാനാ വിയ.

‘‘ന ഖോ പനാതി ഏത്ഥ ഖോതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ, പനാ’’തി വിസേസത്ഥേ. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അഞ്ഞേ സമണബ്രാഹ്മണാ വിയ അഹം അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി ന ഖോ പന പടിസേവാമി, പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോയേവ പന ഹുത്വാ താനി പടിസേവാമീ’’തി. ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോഹമസ്മീ’’തി ഹി തേന അവധാരണേന വിഭാവിതത്ഥദസ്സനം. തേസമഹം അഞ്ഞതരോതി തായ പരിസുദ്ധകായകമ്മതായ തേസം അരിയാനം അഹം അഞ്ഞതരോതി കായകമ്മപാരിസുദ്ധിയാ മഹാസത്തോ അത്താനം അരിയേസു പക്ഖിപതി. പരമസല്ലേഖഭാവപ്പത്താ ഹി തദാ ബോധിസത്തസ്സ കായകമ്മപാരിസുദ്ധി, തഥാ വചീകമ്മാദിപാരിസുദ്ധി, യതോ മാരോ രന്ധഗവേസീ ഹുത്വാ ഛബ്ബസ്സാനി നിരന്തരം അനുബന്ധോ അന്തരം ന ലഭതി. തേനാഹ –

‘‘സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;

ഓതാരം നാധിഗച്ഛിസ്സം, സമ്ബുദ്ധസ്സ സതീമതോ’’തി. (സു. നി. ൪൪൮);

ഭിയ്യോതി അധികം സവിസേസം, ഉപരൂപരി വാ. ഭീതതസിതാ ഭയൂപദ്ദവേന ഛമ്ഭിതസരീരാ ഹട്ഠലോമാ ഹോന്തി, അഭീതാതസിതാ പന ഭയൂപദ്ദവാഭാവതോ അഹട്ഠലോമാ ഖേമേന സോത്ഥിനാ തിട്ഠന്തീതി തേസം ഖേമപ്പത്തി സോത്ഥിഭാവോ വാ പന്നലോമതായ പാകടോ ഹോതീതി പാളിയം ‘‘പല്ലോമ’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പന്നലോമത’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ ച ഭിയ്യോ പല്ലോമമാപാദിം അരഞ്ഞേ വിഹാരായാതി പടിഞ്ഞാനിദ്ദേസോ. പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോഹമസ്മീതി ഹേതുദസ്സനം. ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ’’തി സദിസൂദാഹരണദസ്സനം. യേ ഖോ കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി വിസദിസൂദാഹരണദസ്സനം. സേസാനി അന്വയബ്യതിരേകവിഭാവനാനീതി ദട്ഠബ്ബന്തി അയമേത്ഥ യുത്തിവിഭാവനാ. ഇമിനാ നയേന സേസവാരേസുപി യുത്തിവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

കായകമ്മന്തവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മന്തവാരാദികഥാവണ്ണനാ

൩൬. അപരിസുദ്ധേന മുസാവാദാദിനാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ആദി-സദ്ദേന പന സങ്ഗഹിതം തേസഞ്ച മുസാവാദാദീനം പവത്തിഭേദം ഭയഭേരവാവ്ഹാനമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

ഭണ്ഡേസൂതി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേസു ഭണ്ഡേസു. ഉപ്പാദേത്വാതി അത്തനോ പരിണാമവസേന അഭിജ്ഝാസങ്ഖാതം വിസമലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ. കുജ്ഝിത്വാതി വിനാസചിന്താവസേന പരസ്സ കുജ്ഝിത്വാ. ഏവഞ്ഹി നേസം ‘‘യേസം അപരജ്ഝിമ്ഹാ, തേ ഇദാനി അനുബന്ധിത്വാ’’തിആദിനാ പച്ഛാ ആസങ്കുപ്പത്തി സിയാ. ‘‘ഏതേ അമ്ഹാകം പരിഗ്ഗഹവത്ഥും ഗഹേതുകാമാ മഞ്ഞേ, വിനാസം കാതുകാമാ മഞ്ഞേ’’തി യഥാ പരേ പരതോ തേസം അഭിജ്ഝാബ്യാപാദപ്പവത്തിം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, താദിസം മനോകമ്മന്തം സന്ധായ ‘‘തേ പരേസ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കാമം അകുസലകായകമ്മവചീകമ്മപവത്തികാലേപി അഭിജ്ഝാദയോ പവത്തന്തിയേവ, തദാ പന തേ ചേതനാപക്ഖികാ വാ അബ്ബോഹാരികാ വാതി മനോകമ്മന്തവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദിവസേന യോജനാ കതാ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനമ്പി പാണാതിപാതാദീനം വചീകമ്മാദിഭാവാഭാവോ വിയ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനമ്പി അഭിജ്ഝാദീനം കായകമ്മാദിഭാവാഭാവോ, മനോകമ്മഭാവോ ഏവ പന സിദ്ധോതി കത്വാ മനോകമ്മന്തവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദയോ ഉദ്ധടാ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;

തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧.കായകമ്മദ്വാര);

കിഞ്ചാപി അട്ഠകഥായം സാസനേ പബ്ബജിതവസേന ആജീവവാരേ ഭയഭേരവാവ്ഹാനം യോജിതം, ‘‘യേ ഖോ കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ’’തി പന വചനതോ ബാഹിരകവസേന ഗഹട്ഠവസേന ച യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഗഹട്ഠാനമ്പി ഹി ജാതിധമ്മകുലധമ്മദേസധമ്മവിലോമനവസേന അഞ്ഞഥാപി മിച്ഛാജീവോ ലബ്ഭതേവ, തായ ഏവ ച ആജീവവിപത്തിയാ അഞ്ഞഥാ വാ നേസം അരഞ്ഞവാസോ സമ്ഭവേയ്യാതി.

൩൭. ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലവസേന ഭയഭേരവം ദസ്സേത്വാ തതോ പരം നീവരണപ്പഹാനാദിവസേന തം ദസ്സേതും ദേസനാ വഡ്ഢിതാതി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഇതോ പര’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ നീവരണവസേന പുന വുത്താതി അയമധിപ്പായോ – ഏവം സീലവിസുദ്ധിമത്തമ്പി അരഞ്ഞേ വിഹരതോ ഭയഭേരവാഭാവം ആവഹതി, കിമങ്ഗം പന നീവരണാനി പഹായ അപ്പനാസമാധിം, ഉപചാരസമാധിമേവ വാ സമ്പാദയതോതി സമാധിസമ്പദായ ഭയഭേരവാഭാവഹേതുകം ദസ്സേതും ഉപരി ദേസനാ വഡ്ഢിതാതി അകുസലമനോകമ്മന്തഭാവേന ഗഹിതാപി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ നീവരണവസേന പുന വുത്താതി അധിപ്പായോ. അഭി-പുബ്ബോ ഝാ-സദ്ദോ അഭിജ്ഝായനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരഭണ്ഡാദിഅഭിജ്ഝായനസീലാ’’തി. വത്ഥുകാമേസൂതി രൂപാദീസു കിലേസകാമസ്സ വത്ഥുഭൂതേസു കാമേസു. ബഹലകിലേസരാഗാതി ഥിരമൂലദുമ്മോചനീയതാഹി അജ്ഝോസാനേ പഭൂതകിലേസകാമാ. അഭിജ്ഝാ ചേത്ഥ അപ്പത്തവിസയപത്ഥനാ, തിബ്ബസാരാഗോ സമ്പത്തിവിസയാഭിനിവേസോ. തേ ഹി ലോഭാഭിഭൂതാ പുഗ്ഗലാ അത്തനി തിബ്ബസാപേക്ഖതായ ഏവ ലോഭാഭിഭൂതതായ അവവത്ഥിതാരമ്മണാ അവിനിച്ഛിതവിസയാ അരഞ്ഞേ തം തം വിസയം അനുപധാരിത്വാ വിഹരന്തി, രജ്ജുആദീനി യാഥാവതോ ന സല്ലക്ഖേന്തി. തേനാഹ ‘‘തേസ’’ന്തിആദി. ഉപട്ഠാതി സന്തചിത്തതായ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ആകുലചിത്താ’’തി. ‘‘ഇദാനിമ്ഹ നട്ഠാ’’തി തസന്തി വിതസന്തി, ആഗന്ത്വാ ബാധിയമാനാ വിയ ഹോന്തി, ഏവം തം ഭയഭേരവം അത്തനി സമാരോപനട്ഠേന അവ്ഹായന്തി പക്കോസന്തീതി യോജനം സന്ധായാഹ ‘‘സേസം താദിസമേവാ’’തി. ‘‘അനഭിജ്ഝാലുഹമസ്മീ’’തി പാളിപദേ ചിരപരിചിതഅലോഭജ്ഝാസയതായ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ അലഗ്ഗമാനസത്താ സബ്ബത്ഥ അനപേക്ഖോഹമസ്മീതി അത്ഥോ.

൩൮. പകതിഭാവവിജഹനേനാതി പരിസുദ്ധഭാവസങ്ഖാതസ്സ ച പകതിഭാവസ്സ വിജഹനേന. സാവജ്ജധമ്മസമുപ്പത്തിയാ ഹി ചിത്തസ്സ അനവജ്ജഭാവോ ജഹിതോ ഹോതീതി. വിപന്നചിത്താതി കിലേസാസുചിദൂസിതതായ കുഥിതചിത്താ. തേനാഹ ‘‘കിലേസാനുഗതം…പേ… പൂതികം ഹോതീ’’തി. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പാതി വിസസംസട്ഠമുത്തം വിയ ദോസേന പദൂസിതചിത്തസങ്കപ്പാ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘തേ അവവത്ഥിതാരമ്മണാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ അഭിജ്ഝാലുവാരേ വുത്തനയേനേവ. യഥാ ഹി ലോഭവസേന, ഏവം ദോസാദിവസേനപി അവവത്ഥിതാരമ്മണാ ഹോന്തീതി. സബ്ബത്ഥാതി ഹേട്ഠാ ഉപരി ചാതി സബ്ബത്ഥ ഠാനേസു വണ്ണേതബ്ബാ.

൩൯. ‘‘യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’’തി വചനതോ ഥിനം ചിത്തസ്സ ഗേലഞ്ഞഭാവേന ഗഹണം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ചിത്തഗേലഞ്ഞഭൂതേന ഥിനേനാ’’തി. തഥാ ‘‘യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൬൩) വചനതോ മിദ്ധം വിസേസതോ നാമകായസ്സ ഗേലഞ്ഞഭാവേന ഗഹണം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സേസനാമകായഗേലഞ്ഞഭൂതേന മിദ്ധേനാ’’തി. സേസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ചിത്തനിവത്തനത്ഥം. ഇദഞ്ച മിദ്ധം രൂപകായസ്സപി ഗേലഞ്ഞാവഹന്തി ദട്ഠബ്ബം നിദ്ദായ ഹേതുഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘നിദ്ദാ ചപലായികാ’’തി നിദ്ദിട്ഠം. തേനാഹ ‘‘തേ നിദ്ദാബഹുലാ ഹോന്തീ’’തി.

൪൦. ഉദ്ധച്ചപകതികാതി ഉദ്ധച്ചസീലാ അനവട്ഠിതസഭാവാ. അനവട്ഠാനരസഞ്ഹി ഉദ്ധച്ചം. തേനാഹ ‘‘വിപ്ഫന്ദമാനചിത്താ’’തിആദി. ഇധാതി ‘‘അവൂപസന്തചിത്താ’’തി ഇമസ്മിം പദേ. കുക്കുച്ചം ഗഹേതും വട്ടതി സംവണ്ണനാവസേന പച്ഛാനുതാപസ്സപി ചിത്തസ്സ അവൂപസമകരത്താ. ഉദ്ധച്ചം പന സരൂപേനേവ ഗഹിതന്തി അധിപ്പായോ.

൪൧. ഏകമേവിദം പഞ്ചമം നീവരണം യദിദം കങ്ഖാ വിചികിച്ഛാതി ച. യദി ഏവം കസ്മാ ദ്വിധാ കത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കിം നു ഖോ’’തിആദി. കങ്ഖനതോതി സംസയനതോ. വിചികിച്ഛാതി വുച്ചതി ‘‘ധമ്മസഭാവം വിചിനന്തോ ഏതായ കിച്ഛതി, വിഗതാ തികിച്ഛാ വാ’’തി കത്വാ.

൪൨. ഏവം നീവരണാഭാവകിത്തനമുഖേന സമാധിസമ്പദായ ഭയഭേരവാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തുക്കംസനാദിഅഭാവകിത്തനമുഖേന പഞ്ഞാസമ്പദായ ഭയഭേരവാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദിനാ ഉപരി ദേസനാ വഡ്ഢിതാ, തദത്ഥം വിവരിതും ‘‘അത്തുക്കംസനകാ’’തിആദി വുത്തം. ഉക്കംസേന്തി മാനവസേന പഗ്ഗണ്ഹനേന. തേനാഹ ‘‘ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തീ’’തി. ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാവാരേസു ഗയ്ഹമാനം അഭിജ്ഝാലുവാരസദിസന്തി തത്ഥ തം അനാമസിത്വാ അത്തുക്കംസകവാരേ കിഞ്ചി വിസദിസം അത്ഥീതി തം ദസ്സേതും ‘‘തേ കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൪൩. ഛമ്ഭനം ഛമ്ഭോ, കായസ്സ ഛമ്ഭിതത്തഹേതുഭൂതോ ബലവചിത്തുത്രാസോ. സോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഛമ്ഭീ. തേനാഹ ‘‘കായഥമ്ഭനാ’’തിആദി. ഭീരുകജാതികാതി ഭായനകസീലാ. ഏകമേവ ചേതം സാവജ്ജഭയം കായേ ഛമ്ഭിതത്തസ്സ, ചിത്തേ ച കായേ ച ഥദ്ധഭാവസ്സ ഉപ്പാദനവസേന ‘‘ഛമ്ഭോ ഭീരുതാ’’തി ച വുച്ചതീതി തംസമങ്ഗിനോ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഛമ്ഭീ ഭീരുകജാതികാ’’തി വുത്താ, ഇധ ഭയഭേരവം സരൂപേനേവ ഗഹിതം.

൪൪. ലബ്ഭതി പാപുണീയതീതി ലാഭസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനത്തമാഹ. സക്കച്ചം കാതബ്ബോ ദാതബ്ബോതി സക്കാരോ. തദത്ഥദീപകന്തി ലാഭാദിം പഹായ അരഞ്ഞേ വസതോ ഭയഭേരവാവ്ഹായനം നത്ഥീതി ദീപകം. സോ കിര ലാഭഗരുതായേവ പിയോ ഗാമോ ഏതസ്സാതി ‘‘പിയഗാമികോ’’തി നാമം ലഭതി. കമ്മമുത്തോതി ജരാജിണ്ണത്താ കമ്മം കാതും ന സക്കോതീതി സാമികേഹി വിസ്സട്ഠോ.

൪൫. അലസഭാവേന സമ്മാവായാമസ്സ അകരണതോ കുച്ഛിതം സീദന്തീതി കുസീതാ. വീരസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ വീരിയം, വിധിനാ വാ ഈരേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വീരിയം, സമ്മാവായാമോ. തേന ഹീനാ ഹീനവീരിയാ. കായവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാനവസേന പവത്തവീരിയം കായികവീരിയം, വത്തകരണചങ്കമനാദീസു ദട്ഠബ്ബം. നിസജ്ജ സയിത്വാ ച കമ്മട്ഠാനമനസികാരവസേന പവത്തവീരിയം ചേതസികവീരിയം. തത്ഥ പുരിമം വിസേസതോ കോസജ്ജപടിപക്ഖതാവസേന, ദുതിയം വീരിയാരമ്ഭതാവസേന പാകടം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസീതാ’’തിആദിമാഹ. തേ ഹി ഹീനവീരിയാ അലസതായേവ ആരമ്മണവവത്ഥാനമത്തമ്പി കാതും ന സക്കോന്തി.

൪൬. നട്ഠസ്സതീതി അലബ്ഭമാനസ്സതി, പച്ചയവേകല്ലേന വിജ്ജമാനായപി സതിയാ സതികിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ ഏവം വുത്തം. ന സമ്പജാനാതി അസമ്പജാനാ. തംയോഗനിവത്തിയഞ്ചായം അ-കാരോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ (ധ. സ. ൨.ദുകമാതികാ), അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൭൬) വിയാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാരഹിതാ’’തി. നനു സോളസമോ പഞ്ഞാവാരോ, അയം സതിവാരോ, തത്ഥ കസ്മാ സംകിലേസപക്ഖേ പഞ്ഞാ ഗഹിതാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമസ്സ ചാ’’തിആദി. സതിഭാജനീയമേവേതം, യദിദം ചുദ്ദസമോ വാരോ, പഞ്ഞാ പനേത്ഥ ചുദ്ദസമേ വാരേ കേവലാ സതി ദുബ്ബലാതി സതിദുബ്ബല്യദീപനത്ഥം ‘‘അസമ്പജാനാ’’തി പടിക്ഖേപമുഖേന വുത്താ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ദുവിധാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

൪൭. അപ്പനാസമാധിനാ, ഉപചാരസമാധിനാ വാ ചിത്തം ആരമ്മണേ സമം, സമ്മാ വാ ആഹിതം നാമ ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസമാഹിതാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവിരഹിതാ’’തി ആഹ. വിബ്ഭന്തചിത്താതി അനവട്ഠിതചിത്താ. പുബ്ബേ നീവരണഭാവസാമഞ്ഞേന ഉദ്ധച്ചം ഗഹിതം ‘‘ഉദ്ധതാ അവൂപസന്തചിത്താ’’തി, ഇധ സമാധാനാഭാവേന ഉദ്ധച്ചഹേതുകോ ചിത്തവിബ്ഭമോ വുത്തോ ‘‘അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ’’തി, അയമേതേസം വിസേസോ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി പുബ്ബേ ‘‘ഉദ്ധച്ചേന ഹി ഏകാരമ്മണേ ചിത്തം വിപ്ഫന്ദതി ധജയട്ഠിയം വാതേന പടാകാ വിയാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൦) വുത്തനയേന. സബ്ബം പുബ്ബസദിസമേവാതി ഭയഭേരവാവ്ഹായനസ്സ അഭിജ്ഝാലുവാരേ വുത്തസദിസതം സന്ധായ വദതി.

൪൮. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ ദു-സദ്ദോ ‘‘ദുസ്സീലോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോ, ന ‘‘ദുഗ്ഗതി, ദുപ്പടിപന്നോ’’തിആദീസു വിയ ഗരഹത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘നിപ്പഞ്ഞാനമേതം അധിവചന’’ന്തി വത്വാ ‘‘പഞ്ഞാ പന ദുട്ഠാ നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം. തേതി ദുപ്പഞ്ഞാ. സബ്ബത്ഥാതി ചതൂസുപി പാഠവികപ്പേസു. ഏലന്തി വാ ദോസോ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തി. തഥാ ഹി സീലം ‘‘നേലങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. ദുപ്പഞ്ഞാ ച കഥേന്താ സദോസമേവ കഥം കഥേന്തി അപണ്ഡിതഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘ദുബ്ഭാസിതഭാസീ’’തി. തസ്മാ ഏലസബ്ഭാവതോ ഏലം മുഖം ഏതേസന്തി ഏലമൂഗാതി വുത്താതി ഏവമ്പി വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യായ പഞ്ഞായ വസേന ‘‘പഞ്ഞാസമ്പന്നോ’’തി വുത്തം, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘നോ ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. നനു ച ബോധിസത്താ ബഹുലവിപസ്സനാപഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ ഹോന്തീതി? ഹോന്തി, തദാ പന ബോധിസത്തേന ന വിപസ്സനാരമ്ഭോ കതോ, നോ ച വിപസ്സനാപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘നോ ച ഖോ വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി.

കേചി പനേത്ഥ ‘‘സദ്ധാവിരഹിതാ അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്താദയോ വിയ ഭയഭേരവാവ്ഹായനസ്സ വിസേസകാരണം, നാപി സദ്ധാലുതാ പല്ലോമതായാതി സദ്ധാവാരോ അനുദ്ധടോ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം. കമ്മഫലേ ഹി സദ്ദഹന്തോ കമ്മപടിസരണതംയേവ നിസ്സായ ഭയഭേരവം തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ പല്ലോമതമാപജ്ജേയ്യ. യസ്മാ പന വീരിയാദയോ സദ്ധായ വിനാ നപ്പവത്തന്തീതി തേസം ഉപനിസ്സയഭൂതാ സഹജാതാ ച സാ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ ഹോതീതി വിസും ന ഉദ്ധടാ. തഥാ ഹി സാ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദായമ്പി ന ഉദ്ധടാ, കിം വാ ഏതായ സദ്ധായ, അദ്ധാ സാ ഇമസ്മിം ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹട്ഠാനേ ന ഗഹേതബ്ബാവ, തതോ ധമ്മസ്സാമിനാ ഇധ ന ഉദ്ധടാ, ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസു നിച്ഛയോ കാതബ്ബോ. യഥാനുലോമദേസനാ ഹി സുത്തന്തകഥാതി.

വചീകമ്മന്തവാരാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോളസട്ഠാനാരമ്മണപരിഗ്ഗഹോ നിട്ഠിതോ.

ഭയഭേരവസേനാസനാദിവണ്ണനാ

൪൯. സോളസാരമ്മണാനീതി സോളസട്ഠാനാനി ആരമ്മണാനി. ഏവരൂപാസു രത്തീസൂതി ചാതുദ്ദസീആദികാ ഉപരി വക്ഖമാനാ രത്തിയോ സന്ധായ വദതി. ഏവരൂപേ സേനാസനേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യാതി അനിയമതോ ഉദ്ദിട്ഠാനം പുന ‘‘താ’’തി വചനം നിദ്ദേസോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘യാ താതി ഉഭയമേതം രത്തീനംയേവ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവചന’’ന്തി. അഭീതി ലക്ഖണത്ഥേ ‘‘അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ’’തിആദീസു വിയ. കഥം പനേത്ഥ ലക്ഖണത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ? ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘ചന്ദപാരിപൂരിയാ’’തിആദി. പുണ്ണമാസിയം ചന്ദപാരിപൂരിയാ അമാവാസിയം ചന്ദപരിക്ഖയേന. ആദി-സദ്ദേന ചന്ദസ്സ ഉപഡ്ഢമണ്ഡലതാരാഹുഗ്ഗഹതാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ അഭി-സദ്ദോ ലക്ഖിതസദ്ദേനേവ ലക്ഖണത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താതി അധിപ്പായോ.

പഠമദിവസതോ പഭുതീതി പഠമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ. യസ്മാ ചോദകോ ഭഗവതോ കാലേ അനഭിലക്ഖിതാപി അപരഭാഗേ അഭിലക്ഖിതാ ജാതാ, തസ്മാ തം അഭിലക്ഖണീയതം ഉപാദായ ‘‘സബ്ബദസ്സിനാ ഭഗവതാ പഞ്ചമീ കസ്മാ ന ഗഹിതാ’’തി ചോദേതി, ഇതരോ സബ്ബകാലികാസു ചാതുദ്ദസീആദീസു ഗയ്ഹമാനാസു അസബ്ബകാലികായ കഥം ഗഹണന്തി അധിപ്പായേന ‘‘അസബ്ബകാലികത്താ’’തി പരിഹരതി.

തഥാവിധാസൂതി ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ’’തിആദിനാ യഥാ വുത്താ, തഥാവിധാസു. ദേവതാധിട്ഠിതഭാവേന ആരാമാദീനം ലോകസ്സ ചേതിയഭാവോതി ആഹ ‘‘പൂജനീയട്ഠേനാ’’തി. മനുസ്സാ യേഭുയ്യേന ഗാമാദീനം ദ്വാരേസു തഥാരൂപേ രുക്ഖേ ചേതിയട്ഠാനിയേ കത്വാ വോഹരന്തീതി ആഹ ‘‘ഗാമനിഗമാദിദ്വാരേസൂ’’തിആദി. ദസ്സനമത്തേനപി സവനമത്തേനപി ഭയുപ്പാദനേന പാകതികസത്തേ ഭിംസേന്തീതി ഭിംസനകാനി. തേനാഹ ‘‘ഭയജനകാനീ’’തിആദി. ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, അതിവിയ സപ്പടിഭയം ഭേരവം.

ആയാചനഉപഹാരകരണാരഹന്തി തംതംബലികമ്മപണിധികമ്മകരണയോഗ്ഗം. പുപ്ഫധൂപ…പേ… ധരണിതലന്തി ഇദം യഥാപടിസൂതേന സുപ്പാദിനാ ഉപഹാരകരണദസ്സനം. കോട്ടേന്തോതി പഹരന്തോ, സിങ്ഗപ്പഹാരഖുരപ്പഹാരേഹി സദ്ദം കരോന്തോതി അധിപ്പായോ. സബ്ബചതുപ്പദാനം ഇധ മഗോതി നാമം, ന ‘‘അച്ഛചമ്മം മിഗചമ്മം ഏളകചമ്മ’’ന്തിആദീസു (മഹാവ. ൨൫൯) വിയ, രോഹിതോതിആദി മിഗവിസേസാനന്തി അധിപ്പായോ. ചാലേത്വാതി അഗ്ഗമദ്ദനേന ചാലേത്വാ. മോരഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉപലക്ഖണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇധ സബ്ബപക്ഖിഗഹണം അധിപ്പേത’’ന്തി. ഏസ നയോതി ഇദം യഥാ ‘‘മോരോ വാ’’തി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പനത്ഥോ, ഏവം ‘‘മിഗോ വാ’’തി ഏത്ഥാപീതി മിഗസദ്ദസ്സ വിസേസത്ഥവുത്തിതം സന്ധായാഹ. ഇതോ പഭൂതീതി ‘‘യംനൂനാഹം യാ താ രത്തിയോ’’തിആദിനാ ഭയഭേരവസ്സ ഗവേസനചിന്തനതോ പഭുതി, ന ഗവേസനാരമ്ഭതോ പഭുതി. ‘‘അപ്പേവ നാമാഹം ഭയഭേരവം പസ്സേയ്യ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ഹി ആരമ്മണമേവ ഭയഭേരവം. സുഖാരമ്മണം രൂപം സുഖമിവ ‘‘രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦). കഥം ഭയഗ്ഗഹണേന ച രൂപാരമ്മണഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘പരിത്തസ്സ ചാ’’തിആദി. ‘‘ആഗച്ഛതീ’’തി വചനതോ ഗവേസനാരമ്ഭതോ പഭുതി ‘‘ഏതം ഭയ’’ന്തി ആരമ്മണം അധിപ്പേതന്തി കേചി ‘‘തം ന പസ്സേയ്യ’’ന്തി ചക്ഖുനാ ദസ്സനസ്സ അധിപ്പേതത്താ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഭയം ആകങ്ഖമാനോതി ഉപപരിക്ഖനവസേന അഹം ഭയവത്ഥും ആകങ്ഖന്തോ വിഹരാമി, തം കിമത്ഥിയം, ഏത്തകോപി ഭയസമന്നാഹാരോ മയ്ഹം അയുത്തോതി അധിപ്പായോ.

യം പകാരം ഭൂതോ യഥാഭൂതോ, സോ പനേത്ഥ പകാരോ ഇരിയാപഥവസേന യുത്തോ പാളിയം തഥാ ആഗതത്താതി ആഹ ‘‘യേന യേന ഇരിയാപഥേന ഭൂതസ്സാ’’തി. ഭവിതസ്സാതി ഇദം ‘‘ഭൂതസ്സാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം പദന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സമങ്ഗീഭൂതസ്സാ’’തി പദം പുരിമപദലോപേന ഭൂതസ്സാതി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമങ്ഗീഭൂതസ്സ വാ’’തി ആഹ. ഭയഭേരവാരമ്മണേതി ഭയഭേരവാഭിമതേ ആരമ്മണേ. നേവ മഹാസത്തോ തിട്ഠതീതിആദി ‘‘തഥാഭൂതോ ച തം പടിവിനേയ്യ’’ന്തി യഥാ ചിന്തിതം, തഥാ പടിപന്നഭാവദസ്സനം. ഇരിയാപഥപടിപാടി നാമ ഠാനഗമനനിസജ്ജാനിപജ്ജാതി വദന്തി, ഉപ്പടിപാടി പന പഠമം നിപജ്ജാ, പുന നിസജ്ജാ, പുന ഠാനം, പച്ഛാ ഗമനന്തി ഏവം വേദിതബ്ബാ. ആസന്നപടിപാടിയാതി ഗമനസ്സ താവ ഠാനം ആസന്നം, ഠാനസ്സ നിസജ്ജാ ഗമനഞ്ച, നിസജ്ജായ നിപജ്ജാ ഠാനഞ്ച, നിപജ്ജായ നിസജ്ജാ ആസന്നാ. ഇധ പന ഗമനസ്സ ഠാനം, ഠാനസ്സ ച ഗമനം, നിസജ്ജായ ച നിപജ്ജാ, നിപജ്ജായ ച നിസജ്ജാ ആസന്നഭാവേന ഗഹിതാ, ഇതരേ പരമ്പരാവസേനാതി വേദിതബ്ബാ. ഭിക്ഖുസ്സ പന ഇരിയാപഥാ സമ്പത്തപടിപാടിയാ വിയ അപരാപരുപ്പത്തിവസേന വുച്ചന്തി.

ഭയഭേരവസേനാസനാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അസമ്മോഹവിഹാരവണ്ണനാ

൫൦. അയഞ്ച മേ സബ്ബസോ ഭയഭേരവാഭാവോ വിസേസതോ അസമ്മോഹധമ്മത്താതി ദസ്സേതും ‘‘സന്തി ഖോ പനാ’’തിആദിനാ ഉപരി ദേസനാ വഡ്ഢിതാതി അയം വാ ഏത്ഥ അനുസന്ധി. ഝായീനം സമ്മോഹട്ഠാനേസൂതി ഇമിനാ അജ്ഝായീനം സമ്മോഹട്ഠാനേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. അത്ഥീതി ഇദം നിപാതപദം പുഥുവചനമ്പി ഹോതി ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩-൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൧൦; ൩.൧൫൪; സം. നി. ൪.൧൨൭; ഖു. പാ. ൩.ദ്വതിംസാകാര) വിയാതി ‘‘സന്തീ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനവസേന വുത്തം. കിം ഖണത്തയസമങ്ഗിതായ തേ അത്ഥി, നോതി ആഹ ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തീ’’തി, മഹതി ലോകസന്നിവാസേ ഏദിസാപി സംവിജ്ജന്തി ഞാണേന ഗഹേതബ്ബതായ ഉപലബ്ഭന്തീതി. ഓദാതകസിണലാഭീതി അപ്പമാണഓദാതകസിണലാഭീ. ഏവം ഹിസ്സ സമന്തതോ ആലോകോ വിയ ഉപട്ഠാതി. പരികമ്മന്തി സമാപത്തിപുബ്ബഭാഗമാഹ. ഏത്തകം സൂരിയേ ഗതേ വുട്ഠഹാമീതി,നോ ച ഖോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ കുസലോ ഹോതി, കേവലം ‘‘ദിവാ ഏവ വുട്ഠഹാമീ’’തി മനസികാരം ഉപ്പാദേസി. വിസദം ഹോതി സബ്ബം ആരമ്മണജാതം, ദിബ്ബചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സ വിയ വിഭൂതം. അവിസദന്തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവംസഞ്ഞിനോതി രത്തിം ‘‘ദിവാ’’തി, ദിവാ ച ‘‘രത്തീ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോ.

അന്തോസേനാസനേ രത്തിം നിസിന്നോ ഹോതീതി രത്തി-സദ്ദോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ. പരിത്താസനാദീഹി, അഞ്ഞേഹി വാ കാരണേഹി. ഗമ്ഭീരായ ഭൂമിഗബ്ഭസദിസായ ഘനവനപടിച്ഛന്നായ ബഹലതരജാലവനപടലപടിച്ഛന്നായ. അന്തരഹിതസൂരിയാലോകേ കാലേതി ഏതേനേവ ദിവാതി അവുത്തസിദ്ധോ. സമ്മോഹവിഹാരോ നാമ ബഹുവിധോതി ആഹ ‘‘സമ്മോഹവിഹാരാനം അഞ്ഞതര’’ന്തി.

പാകടോ ബോധിസത്തസ്സ രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ അന്തമസോ ലവതുടിഖണസ്സപി ഉപാദായ സുവവത്ഥിതത്താ, തഥാ രത്തിദിവസകോട്ഠാസപരിച്ഛേദോ അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചവസേന കാലഞാണവസേന ച.

കാലഥമ്ഭേ ലദ്ധബ്ബഛായാവസേന ദ്വങ്ഗുലകാലേ. യാമഘണ്ടികം പഹരതി സങ്ഘസ്സ തംതംവത്തകരണത്ഥം. മുഗ്ഗരന്തി ഘണ്ടികപ്പഹരണമുഗ്ഗരം. യാമയന്തം പതതി അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി യോജിതന്തി അധിപ്പായോ. യാവ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഭോജനസാലം ഉപഗച്ഛന്തി, താവ ദിവാവിഹാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കരോതി.

യം ഖോ തന്തി ഏത്ഥ യന്തി അനിയമുദ്ദേസോ, ഖോതി അവധാരണേ, യമേവ പുഗ്ഗലന്തി അത്ഥോ. തന്തി വുച്ചമാനാകാരവചനം. മമേവാതി മം ഏവ. അസമ്മോഹസഭാവോതി സഭാവഭൂതഅസമ്മോഹോ. ‘‘ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി വുത്തം. പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാതി യാഥാവതോ ഹിതസ്സ ജാനനസമത്ഥേന അത്തനോ പഞ്ഞാഗുണേന, ന കേവലം അജ്ഝാസയേനേവ ഹിതേസിതാ, അഥ ഖോ പയോഗേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹിതൂപദേസകോ’’തി ആഹ. അജ്ഝാസയേന പന ഹിതേസിതാ ‘‘ലോകാനുകമ്പായാ’’തി ഇമിനാ ദസ്സിതാ. ഉപകരണേഹി വിനാ ന കദാചി ഭോഗസുഖം ഉപകരണദാനഞ്ച ചാഗസമ്പത്തിഹേതുകന്തി ആഹ ‘‘ചാഗസമ്പത്തിയാ…പേ… ദായകോ’’തി. മേത്താസമ്പത്തിയാ ഹിതൂപസംഹാരേന രക്ഖിതാ. കരുണാസമ്പത്തിയാ ദുക്ഖാപനയനേന ഗോപായിതാ. നനു ച പുബ്ബേപി വുത്തം ‘‘ഹിതായ സുഖായാ’’തി, അഥ കസ്മാ പുന തം ഗഹിതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇധ ദേവമനുസ്സഗ്ഗഹണേനാ’’തിആദി. തേന പുബ്ബേ അവിസേസതോ ഹിതാദീനി ദസ്സിതാനി, ഇദാനി വിസേസതോ സഹ പയോജനേന താനി ദസ്സിതാനീതി ദീപേതി. നിബ്ബാനതോ പരോ പരമോ അത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘പരമത്ഥത്തായാ’’തി. ഹിനോതി നിബ്ബാനം ഗച്ഛതീതി ഹിതം, മഗ്ഗോ. ഉക്കംസതോ സുഖത്ഥം അരിയഫലന്തി ആഹ ‘‘തതോ ഉത്തരി സുഖാഭാവതോ’’തി.

അസമ്മോഹവിഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബഭാഗപടിപദാദിവണ്ണനാ

൫൧. അസമ്മോഹവിഹാരന്തി അസമ്മോഹവുത്തിം, അസമ്മോഹസമ്ബോധിന്തി വാ അത്ഥോ. തന്തി സമഥവിപസ്സനാഭാവനാസങ്ഖാതം പടിപദം. പുബ്ബഭാഗതോ പഭുതീതി ഭാവനായ പുബ്ബഭാഗവീരിയാരമ്ഭാദിതോ പട്ഠായ. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ.

ബോധിമണ്ഡേതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൧൧) ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ മണ്ഡഭാവപ്പത്തേ ഠാനേ. ചതുരങ്ഗന്തി ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൩൭; അ. നി. ൨.൫; ൮.൧൩; മഹാനി. ൧൭, ൧൯൬) വുത്തചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം. പഗ്ഗഹിതന്തി ആരമ്ഭം സിഥിലം അകത്വാ ദള്ഹപരക്കമസങ്ഖാതുസ്സഹനഭാവേന ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘അസിഥിലപ്പവത്തിതന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. അസല്ലീനന്തി അസങ്കുചിതം കോസജ്ജവസേന സങ്കോചം അനാപന്നം.

ഉപട്ഠിതാതി ഓഗാഹനസങ്ഖാതേന അപിലാപനഭാവേന ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണാഭിമുഖീഭാവേനാ’’തി. സമ്മോസസ്സ വിദ്ധംസനവസേന പവത്തിയാ ന സമ്മുട്ഠാതി അസമ്മുട്ഠാ. കിഞ്ചാപി ചിത്തമിവ ചിത്തപസ്സദ്ധിവസേന കായപസ്സദ്ധിവസേനേവ കായോ പസ്സദ്ധോ ഹോതി, തഥാപി യസ്മാ കായപസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തപസ്സദ്ധിയാ സഹേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായചിത്തപസ്സദ്ധിസമ്ഭവേനാ’’തി. രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോയേവ ഹോതി കായപസ്സദ്ധിയാ ഉഭയേസമ്പി കായാനം പസ്സമ്ഭനാവഹത്താ. സോ ച ഖോ കായോ. വിഗതദരഥോതി വിഗതകിലേസദരഥോ. നാമകായേ ഹി വിഗതദരഥേ രൂപകായോപി വൂപസന്തദരഥപരിളാഹോ ഹോതി. സമ്മാ ആഹിതന്തി നാനാരമ്മണേസു വിധാവനസങ്ഖാതവിക്ഖേപം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ അവിക്ഖിത്തഭാവാപാദാനേന സമ്മദേവ ആഹിതം. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠു ഠപിത’’ന്തിആദി. ചിത്തസ്സ അനേകഗ്ഗഭാവോ വിക്ഖേപവസേന ചഞ്ചലതാ, സാ സതി ഏകഗ്ഗതായ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദന’’ന്തി. ഏത്താവതാതി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പനാ’’തിആദിനാ വീരിയസതിപസ്സദ്ധിസമാധീനം കിച്ചസിദ്ധിദസ്സനേന. നനു ച സദ്ധാപഞ്ഞാനമ്പി കിച്ചസിദ്ധി ഝാനസ്സ പുബ്ബപടിപദായ ഇച്ഛിതബ്ബാതി? സച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാ പന നാനന്തരിയഭാവേന അവുത്തസിദ്ധാതി ന ഗഹിതാ. അസതി ഹി സദ്ധായ വീരിയാരമ്ഭാദീനം അസമ്ഭവോയേവ, പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹേ ച നേസം അസതി പഞ്ഞായാരമ്ഭാദിഭാവോ ന സിയാ. തഥാ അസല്ലീനാസമ്മോസതാദയോ വീരിയാദീനന്തി അസല്ലീനതാദിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ പഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധി ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഝാനഭാവനായം വാ സമാധികിച്ചം അധികം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും സമാധിപരിയോസാനാവ ഝാനസ്സ പുബ്ബപടിപദാ കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

വുത്തം, തസ്മാ ഇധ ന വത്തബ്ബം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ഹി ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ ഏകദേസഭൂതോതി വുത്തോവായമത്ഥോതി. വിഹരതീതി ആഗതം പരുദ്ദേസികത്താ വിഹാരസ്സ. ഇധ വിഹാസിന്തി ആഗതം അത്ഥുദ്ദേസികത്താ. ഇദം കിര സബ്ബബുദ്ധാനം അവിജഹിതന്തി ആഹ ‘‘ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാന’’ന്തി. രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൨.നേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) പവത്തോ ചതുബ്ബിധോപി അരൂപജ്ഝാനവിസേസോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസങ്ഗഹോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ചത്താരി ഝാനാനീ’’തി. യുത്തം താവ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഭവോക്കമനത്ഥതാ വിയ വിപസ്സനാപാദകതാപി ചതുന്നം ഝാനാനം സാധാരണാതി തേസം വസേന ‘‘ചത്താരി ഝാനാനീ’’തി വചനം, അഭിഞ്ഞാപാദകതാ പന നിരോധപാദകതാ ച ചതുത്ഥസ്സേവ ഝാനസ്സ ആവേണികാ, സാ കഥം ചതുന്നം ഝാനാനം സാധാരണാ വുത്താതി? പരമ്പരാധിട്ഠാനഭാവതോ. പദട്ഠാനപദട്ഠാനമ്പി ഹി പദട്ഠാനന്തേവ വുച്ചതി, കാരണകാരണമ്പി കാരണന്തി യഥാ ‘‘തിണേഹി സത്തം സിദ്ധ’’ന്തി, ഏവഞ്ച കത്വാ പയോജനനിദ്ദേസേ അട്ഠസമാപത്തിഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. ചിത്തേകഗ്ഗതത്ഥാനീതി ചിത്തസമാധാനത്ഥാനി, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥാനീതി അത്ഥോ. ചിത്തേകഗ്ഗതാസീസേന ഹി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ വുത്തോ, സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന ചേതം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്താ സുഖം ദിവസം വിഹരിസ്സാമാ’’തി. ഭവോക്കമനത്ഥാനീതി ഭവേസു നിബ്ബത്തിഅത്ഥാനി.

യസ്മാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൨.നേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) ബോധിസത്തേന ബോധിമണ്ഡൂപസങ്കമനതോ പുബ്ബേപി ചരിമഭവേ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തിതപുബ്ബം, തദാ പന തം നിബ്ബത്തിതമത്തമേവ അഹോസി, ന വിപസ്സനാദിപാദകം, തസ്മാ ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിബ്ബത്തിത’’ന്തി തതോ വിസേസേത്വാ വുത്തം. വിപസ്സനാപാദകന്തി വിപസ്സനാരമ്ഭേ വിപസ്സനായ പാദകം. അഭിഞ്ഞാപാദകന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി പഠമാരമ്ഭേ ഏവ പാദകജ്ഝാനേന പയോജനം അഹോസി, ന തതോ പരം ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമഫലസമാപത്തിഅഭിഞ്ഞാവളഞ്ജനാദിഅത്ഥം. അഭിസമ്ബോധിസമധിഗമതോ പട്ഠായ ഹി സബ്ബം ഞാണസമാധികിച്ചം ആകങ്ഖമത്തപടിബദ്ധമേവാതി. സബ്ബകിച്ചസാധകന്തി അനുപുബ്ബവിഹാരാദിസബ്ബകിച്ചസാധകം. സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണദായകന്തി ഏത്ഥ വിപസ്സനാഭിഞ്ഞാപാദകത്താ ഏവ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണദായകതാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അഭിസമ്ബോധി, തദധിഗമസമകാലമേവ ഭഗവതോ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ഹത്ഥഗതാ അഹേസും, ചതുത്ഥജ്ഝാനസന്നിസ്സയോ ച മഗ്ഗാധിഗമോതി.

പുബ്ബഭാഗപടിപദാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ

൫൨. ദ്വിന്നം വിജ്ജാനന്തി പുബ്ബേനിവാസഞാണദിബ്ബചക്ഖുഞാണസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം വിജ്ജാനം. അനുപദവണ്ണനാതി താസം വിജ്ജാനം നിദ്ദേസപാളിയാ അനുപദവണ്ണനാ. ഭാവനാനയോതി ഉപ്പാദനവിധി. ‘‘സോ’’തി പച്ചത്തവചനസ്സ അഹം-സദ്ദേന സമ്ബന്ധനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അഭിനിന്നാമേസി’’ന്തിആദി വുത്തം. പാളിയം വാ ‘‘അഭിനിന്നാമേസി’’ന്തി ഉത്തമപുരിസസ്സ യോഗോതി അഹം-സദ്ദേന ആനേത്വാ വുച്ചമാനേ തദത്ഥോ പാകടോ ഹോതീതി ‘‘സോ അഹ’’ന്തി വുത്തം. അഭിനീഹരിന്തി ചിത്തം ഝാനാരമ്മണതോ അപനേത്വാ പുബ്ബേനിവാസാഭിമുഖം പേസേസിം, പുബ്ബേനിവാസനിന്നം പുബ്ബേനിവാസപോണം പുബ്ബേനിവാസപബ്ഭാരം അകാസിന്തി അത്ഥോ.

പുബ്ബേഅതീതജാതീസു നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസോ. നിവുത്ഥാതി ച അജ്ഝാവുത്ഥാ അനുഭൂതാ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ, ഗോചരനിവാസേന നിവുത്ഥധമ്മാ വാ അത്തനോ വിഞ്ഞാണേനവിഞ്ഞാതാ, പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാപി വാ ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസു, തം പുബ്ബേനിവാസം യായ സതിയാ അനുസ്സരതി, തായ സമ്പയുത്തം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞ്ഞാണം. പടിനിവത്തന്തസ്സാതി പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരണവസേന യാവദിച്ഛകം ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തസ്സ. തസ്മാതി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ കാരണഭാവേന പച്ചാമസനം, പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. ഇധൂപപത്തിയാതി ഇധ ചരിമഭവേ ഉപപത്തിയാ. അനന്തരന്തി അതീതാനന്തരമാഹ. അമുത്രാതി അമുകസ്മിം ഭവേതി അത്ഥോ. ഉദപാദിന്തി ഉപ്പജ്ജിം. താഹി ദേവതാഹീതി തുസിതാദേവതാഹി. ഏകഗോത്തോതി തുസിതഗോത്തേന ഏകഗോത്തോ. മഹാബോധിസത്താനം സന്താനസ്സ പരിയോസാനാവത്ഥായ ദേവലോകൂപപത്തിജനകം നാമ അകുസലേന കമ്മുനാ അനുപദ്ദുതമേവ ഹോതീതി അധിപ്പായേന ‘‘ദുക്ഖം പന സങ്ഖാരദുക്ഖമേവാ’’തി വുത്തം. മഹാപുഞ്ഞാനമ്പി പന ദേവപുത്താനം പുബ്ബനിമിത്തുപ്പത്തികാലാദീസു അനിട്ഠാരമ്മണസമായോഗോ ഹോതിയേവാതി ‘‘കദാചി ദുക്ഖദുക്ഖസ്സപി സമ്ഭവോ നത്ഥീ’’തി ന സക്കാ വത്തും. സത്തപഞ്ഞാസ…പേ… പരിയന്തോതി ഇദം മനുസ്സാനം വസ്സഗണനാവസേന വുത്തം. തത്ഥ ദേവാനം വസ്സഗണനായ പന ചതുസഹസ്സമേവ.

അതീതഭവേ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൨.പുബ്ബേനിവാസകഥായം) ഖന്ധാ തപ്പടിബദ്ധനാമഗോത്താനി ച സബ്ബം പുബ്ബേനിവാസന്തേവ സങ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസ’’ന്തി. മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന‘‘തമോ’’തി വുച്ചതി ‘‘തമോ വിയാ’’തി കത്വാ. ഓഭാസകരണട്ഠേനാതി കാതബ്ബതോ കരണം, ഓഭാസോവ കരണം, അത്തനോ പച്ചയേന ഓഭാസഭാവേന നിബ്ബത്തേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സേസം പസംസാവചനന്തി പടിപക്ഖവിധമനപവത്തിവിസേസാനം ബോധനതോ വുത്തം. അവിജ്ജാ വിഹതാതി ഏതേന വിജ്ജനട്ഠേന വിജ്ജാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാതി ഏതേന വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാ, പടിപക്ഖതാ ചസ്സാ പഹാതബ്ബഭാവേന വിജ്ജായ ച പഹായകഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേതി ഇമിനാ തമോ വിഹതോ വിനട്ഠോ. കസ്മാ? യസ്മാ ആലോകോ ഉപ്പന്നോതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. പേസിതത്തസ്സാതി യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിം പതി വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ. യഥാ അപ്പമത്തസ്സാതി അഞ്ഞസ്സപി കസ്സചി മാദിസസ്സാതി അധിപ്പായോ.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ

൫൩. ഇധാതി ഭയഭേരവസുത്തേ വുത്തം. ഇധ അയം വിസേസോതി യോജനാ. വുത്തസദിസമേവ ‘‘മേതി മയാ’’തിആദിനാ. പരികമ്മകിച്ചന്തി ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ സബ്ബപച്ഛിമാ നിസജ്ജാ ആവജ്ജിതബ്ബാ’’തിആദിനാ, കസിണാരമ്മണം അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സബ്ബാകാരേന അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ’’തിആദിനാ ച വുത്തേന പരികമ്മേന കിച്ചം പയോജനം നത്ഥി. ന തേന ഇധ അത്ഥോതി തേന ഭാവനാനയേന ഇധ പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനായം അത്ഥോ നത്ഥി തഥാഭാവനായ ഇധ അനധിപ്പേതത്താതി അധിപ്പായോ.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൫൪. വിപസ്സനാപാദകന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൪.ആസവക്ഖയഞാണകഥായം; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൪൮; അ. നി. ടീ. ൨.൩.൫൯) വിപസ്സനായ പദട്ഠാനഭൂതം. വിപസ്സനാ ച തിവിധാ വിപസ്സനകപുഗ്ഗലഭേദേന. മഹാബോധിസത്താനഞ്ഹി പച്ചേകബോധിസത്താനഞ്ച വിപസ്സനാ ചിന്താമയഞാണസംവദ്ധിതത്താ സയമ്ഭുഞാണഭൂതാ, ഇതരേസം സുതമയഞാണസംവദ്ധിതത്താ പരോപദേസസമ്ഭൂതാ, സാ ‘‘ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അവസേസരൂപാരൂപജ്ഝാനാനം അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായാ’’തിആദിനാ അനേകധാ അരൂപമുഖവസേന ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനം തേസം തേസം ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖാനം അഞ്ഞതരമുഖവസേന അനേകധാവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൬) നാനാനയതോ വിഭാവിതാ. മഹാബോധിസത്താനം പന ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സമുഖേന പഭേദഗമനതോ നാനാനയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസന്നിസ്സയസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതം പുബ്ബഭാഗഞാണഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തം പരിപാകം ഗച്ഛന്തം പരമഗമ്ഭീരസണ്ഹസുഖുമതരം അനഞ്ഞസാധാരണം വിപസ്സനാഞാണം ഹോതി, യം അട്ഠകഥാസു മഹാവജിരഞാണന്തി വുച്ചതി. യസ്സ ച പവത്തിവിഭാഗേന ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സപ്പഭേദസ്സ പാദകഭാവേന സമാപജ്ജിയമാനാ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ ദേവസികം സത്ഥു വളഞ്ജനകസമാപത്തിയോ വുച്ചന്തി, സ്വായം ബുദ്ധാനം വിപസ്സനാചാരോ പരമത്ഥമഞ്ജൂസായ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൪) ഉദ്ദേസതോ ദസ്സിതോ, അത്ഥികേഹി തതോ ഗഹേതബ്ബോതി.

ആസവാനം ഖേപനതോ സമുച്ഛിന്ദനതോ ആസവക്ഖയോ, അരിയമഗ്ഗോ, ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന അരഹത്തമഗ്ഗഗ്ഗഹണം. ആസവാനം ഖയേ ഞാണം ആസവക്ഖയഞാണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ര ചേതം ഞാണ’’ന്തി വത്വാ ഖയേതി ച ആധാരേ ഭുമ്മം, ന വിസയേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തപ്പരിയാ പന്നത്താ’’തി ആഹ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ തദാ പച്ചക്ഖതോ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. ഏത്തകം ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ തദാ പച്ചക്ഖതോ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. ഏത്തകം ദുക്ഖന്തി തസ്സ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. ന ഇതോ ഭിയ്യോതി അനവസേസേത്വാ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി. സരസലക്ഖണപടിവേധേനാതി സഭാവസങ്ഖാതസ്സ ലക്ഖണസ്സ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനേന. അസമ്മോഹപടിവേധോതി ച യഥാ തസ്മിം ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തി. തേനാഹ ‘‘യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി. യം ഠാനം പത്വാതി യം നിബ്ബാനം മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയട്ഠേന കാരണഭൂതം ആഗമ്മ. തദുഭയവതോ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ പത്തി തദുഭയസ്സ പത്തീതി വുത്തം. പത്വാതി വാ പാപുണനഹേതു. അപ്പവത്തിന്തി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. തേ വാ നപ്പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി അപ്പവത്തി, നിബ്ബാനം. തസ്സാതി ദുക്ഖനിരോധസ്സ. സമ്പാപകന്തി സച്ഛികിരിയാവസേന സമ്മദേവ പാപകം.

കിലേസവസേനാതി ആസവസങ്ഖാതകിലേസവസേന. യസ്മാ ആസവാനം ദുക്ഖസച്ചപരിയായോ തപ്പരിയാപന്നത്താ, സേസസച്ചാനഞ്ച തംസമുദയാദിപരിയായോ അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം. ‘‘പരിയായതോ’’തി. ദസ്സേന്തോ സച്ചാനീതി യോജനാ. ആസവാനംയേവ ചേത്ഥ ഗഹണം ‘‘ആസവാനം ഖയഞാണായാ’’തി ആരദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ആസവവിമുത്തി സീസേനേവ സബ്ബസംകിലേസവിമുത്തി വുത്താ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തിആദിനാ മിസ്സകമഗ്ഗോ ഇധ കഥിതോതി ‘‘സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേതീ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച സച്ചപടിവേധസ്സ തദാ അതീതകാലികത്താ ‘‘യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി വത്വാപി അഭിസമയകാലേ തസ്സ പച്ചുപ്പന്നതം ഉപാദായ ‘‘ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ’’തി വത്തമാനകാലേന നിദ്ദേസോ കതോ. സോ ച കാമം മഗ്ഗക്ഖണതോ പരം യാവജ്ജതനാ അതീതകാലികോ ഏവ, സബ്ബപഠമം പനസ്സ അതീതകാലികത്തം ഫലക്ഖണേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘വിമുച്ചിത്ഥാതി ഇമിനാ ഫലക്ഖണം ദസ്സേതീ’’തി. ജാനതോ പസ്സതോതി വാ ഹേതുനിദ്ദേസോയം. ജാനനഹേതു ദസ്സനഹേതു കാമാസവാ ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥാതി യോജനാ. ഭവാസവഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ ഭവരാഗസ്സ വിയ ഭവദിട്ഠിയാപി സമവരോധോതി ദിട്ഠാസവസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഖീണാജാതീതിആദീഹി പദേഹി. തസ്സാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ. ഭൂമീന്തി പവത്തിട്ഠാനം. ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ മഗ്ഗഭാവനായാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘പുബ്ബേവ ഖീണത്താ’’തി. ന അനാഗതാ അസ്സജാതി ഖീണാതി യോജനാ. ന അനാഗതാതി ച അനാഗതത്തസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ലേസേന ചോദേതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ’’തി, അനാഗതവിസേസോ പനേത്ഥ അധിപ്പേതോ, തസ്സ ച ഖേപനേ വായാമോപി ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘യാ പന മഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി. ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസൂതി ഭവത്തയഗ്ഗഹണം വുത്തനയേന അനവസേസതോ ജാതിയാ ഖീണഭാവദസ്സനത്ഥം. തന്തി യഥാവുത്തം ജാതിം. സോതി ഭഗവാ.

ബ്രഹ്മചരിയവാസോ നാമ ഇധ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ നിബ്ബത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘നിട്ഠിത’’ന്തി. സമ്മാദിട്ഠിയാ ചതൂസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചസാധനവസേന പവത്തമാനായ സമ്മാ സങ്കപ്പാദീനമ്പി ദുക്ഖസച്ചേ പരിഞ്ഞാഭിസമയാനുഗുണാ പവത്തി, ഇതരസച്ചേസു ച നേസം പഹാനാഭിസമയാദിവസേന പവത്തി പാകടാ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാവസേനാ’’തി. ഇത്ഥത്തായാതി ഇമേ പകാരാ ഇത്ഥം, തബ്ഭാവോ ഇത്ഥത്തം, തദത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. തേ പന പകാരാ അരിയമഗ്ഗബ്യാപാരഭൂതാ പരിഞ്ഞാദയോ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഏവംസോളസകിച്ചഭാവായാ’’തി. തേ ഹി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗാനുഭാവേന പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, പരിഞ്ഞാദീസു ച പഹാനമേവ പധാനം തദത്ഥത്താ ഇതരേസന്തി ആഹ ‘‘കിലേസക്ഖയായവാ’’തി. പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണവസേന വാ ഏതം വുത്തം. ഇത്ഥത്തായാതി നിസ്സക്കേ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘ഇത്ഥഭാവതോ’’തി. അപരം അനാഗതം. ഇമേ പന ചരിമത്തഭാവസങ്ഖാതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തീതി ഏതേന തേസം അപ്പതിട്ഠതം ദസ്സേതി. അപരിഞ്ഞാമൂലകാ ഹി പതിട്ഠാ. യഥാഹ ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൬൪; മഹാനി. ൭; കഥാ. ൨൯൬). തേനേവാഹ ‘‘ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയാ’’തിആദി.

പച്ചവേക്ഖണഞാണപരിഗ്ഗഹിതം, ന പഠമദുതിയഞാണദ്വയാധിഗമം വിയ കേവലന്തി അധിപ്പായോ. ദസ്സേന്തോ നിഗമനവസേനാതി അധിപ്പായോ. സരൂപതോ ഹി തം പുബ്ബേ ദസ്സിതമേവാതി. പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതാരമ്മണസഭാഗതായ തബ്ഭാവീഭാവതോ ച അതീതംസഞാണം സങ്ഗഹേത്വാതി യോജനാ. തത്ഥ അതീതംസഞാണന്തി അതീതഖന്ധായതനധാതുസങ്ഖാതേ അതീതകോട്ഠാസേ അപ്പടിഹതം ഞാണം. ദിബ്ബചക്ഖുനാതി സപരിഭണ്ഡേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന. പച്ചുപ്പന്നംസോ ച അനാഗതംസോ ച പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസം, തത്ഥ ഞാണം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണം. സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണന്തി ഏതേന സബ്ബം ലോകം ഉത്തരിത്വാ അഭിഭുയ്യ ഠിതത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിയ സേസാസാധാരണഞാണസ്സ ബലഞാണആവേണികബുദ്ധധമ്മാദീനമ്പി അനഞ്ഞസാധാരണാനം ബുദ്ധഗുണാനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ സങ്ഗഹേത്വാ’’തി.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരഞ്ഞവാസകാരണവണ്ണനാ

൫൫. സിയാ ഖോ പന തേ ബ്രാഹ്മണാതി ഏത്ഥ സിയാതി ‘‘അപ്പേവാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ, തസ്മാ ‘ബ്രാഹ്മണ, അപ്പേവ ഖോ പന തേ ഏവമസ്സാ’തി അത്ഥോ. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘കദാചീ’’തി വുത്തം, തമ്പി ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം അകാരണം ബ്രാഹ്മണേന പരികപ്പിതമത്ഥം പടിപക്ഖിപിത്വാ അത്തനോ അധിപ്പേതം കാരണം ദസ്സേന്തോ. അത്ഥോവ ഫലം തദധീനവുത്തിതായ വസോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസോ, ഹേതൂതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഏതേന സത്ഥാ അത്തനോ വിവേകാഭിരതിം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇരിയാപഥവിഹാരാനന്തി ഇരിയാപഥപവത്തീനം. തപ്പവത്തിയോ ഹി ഏകസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഉപ്പന്നദുക്ഖം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഹരണതോ വിഹാരാതി വുച്ചന്തി. പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോതി ഏതേന യോ ആദിതോ ബ്രാഹ്മണേന ‘‘ഭവം തേസം ഗോതമോ പുബ്ബങ്ഗമോ…പേ… ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തോ, യോ ച തഥാ ‘‘ഏവമേതം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ അത്തനാ സമ്പടിച്ഛിതോ, തമേവ അത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ യഥാനുസന്ധിനാവ സത്ഥാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

അരഞ്ഞവാസകാരണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേസനാനുമോദനാവണ്ണനാ

൫൬. ഏവം നിട്ഠാപിതായ ദേസനായ ബ്രാഹ്മണോ തത്ഥ ഭഗവതി പസാദം പവേദേന്തോ ‘‘അഭിക്കന്ത’’ന്തിആദിമാഹ. അഭിക്കന്താതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൫.ദേസനാനുമോദനകഥാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൦; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; അ. നി. ടീ. ൨.൨.൧൬) അതിക്കന്താ, വിഗതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഖയേ ദിസ്സതീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ’’തി വുത്തം. അഭിക്കന്തതരോതി അതിവിയ കന്തതരോ മനോരമോ. താദിസോ ച സുന്ദരോ ഭദ്ദകോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുന്ദരേ ദിസ്സതീ’’തി.

കോതി ദേവനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീസു കോ കതമോ. മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഏവരൂപായ ദേവിദ്ധിയാ. യസസാതി ഇമിനാ ഏദിസേന പരിവാരേന പരിജനേന. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന അഭിരൂപേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന സരീരവണ്ണനിഭായ. സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാതി ദസപി ദിസാ ഓഭാസേന്തോ പഭാസേന്തോ, ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകാലോകം കരോന്തോതി ഗാഥായ അത്ഥോ. അഭിരൂപേതി ഉളാരരൂപേ സമ്പന്നരൂപേ.

‘‘ചോരോ ചോരോ, സപ്പോ സപ്പോ’’തിആദീസു ഭയേ ആമേഡിതം. ‘‘വിജ്ഝ വിജ്ഝ, പഹര പഹരാ’’തിആദീസു കോധേ, ‘‘സാധു സാധൂതിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൨൭; സം. നി. ൨.൧൨൭; ൩.൩൫; ൫.൧൦൮൫) പസംസായം, ‘‘ഗച്ഛ ഗച്ഛ, ലുനാഹി ലുനാഹീ’’തിആദീസു തുരിതേ, ‘‘ആഗച്ഛ ആഗച്ഛാ’’തിആദീസു കോതൂഹലേ, ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി ചിന്തേന്തോ’’തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൪൪) അച്ഛരേ, ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൨൦; അ. നി. ൯.൧൧) ഹാസേ, ‘‘കഹം ഏകപുത്തക, കഹം ഏകപുത്തകാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൫൩; സം. നി. ൨.൬൩) സോകേ, ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’ന്തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ചൂളവ. ൩൩൨) പസാദേ. ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. തേന ഗരഹാഅസമ്മാനാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘പാപോ പാപോ’’തിആദീസു ഗരഹായം. ‘‘അഭിരൂപക അഭിരൂപകാ’’തിആദീസു അസമ്മാനേ ദട്ഠബ്ബം.

നയിദം ആമേഡിതവസേന ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തം, അഥ ഖോ അത്ഥദ്വയവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. അഭിക്കന്തന്തി വചനം അപേക്ഖിത്വാ നപുംസകലിങ്ഗവസേന വുത്തം, തം പന ഭഗവതോ വചനം ധമ്മസ്സ ദേസനാതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. അത്ഥമത്തദസ്സനം വാ ഏതം, തസ്മാ അത്ഥവസേന ലിങ്ഗവിഭത്തിവിപരിണാമോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ദോസനാസനതോതി രാഗാദികിലേസദോസവിധമനതോ, ഗുണാധിഗമനതോതി സീലാദിഗുണാനം സമ്പാപനതോ. യേ ഗുണേ ദേസനാ അധിഗമേതി, തേസു പധാനഭൂതാ ദസ്സേതബ്ബാതി തേ പധാനഭൂതേ താവ ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധാജനനതോ പഞ്ഞാജനനതോ’’തി വുത്തം. സദ്ധാപമുഖാ ഹി ലോകിയാ ഗുണാ, പഞ്ഞാപമുഖാ ലോകുത്തരാ. സീലാദിഅത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥതോ, സഭാവനിരുത്തിസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനതോ. സുവിഞ്ഞേയ്യസദ്ദപയോഗതായ ഉത്താനപദതോ, സണ്ഹസുഖുമഭാവേന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്ഥതായ ഗമ്ഭീരത്ഥതോ. സിനിദ്ധമുദുമധുരസദ്ദപയോഗതായ കണ്ണസുഖതോ, വിപുലവിസുദ്ധപേമനീയത്ഥതായ ഹദയങ്ഗമതോ. മാനാതിമാനവിധമനേന അനത്തുക്കംസനതോ, ഥമ്ഭസാരമ്ഭമദ്ദനേന അപരവമ്ഭനതോ. ഹിതാധിപ്പായപവത്തിയാ പരേസം രാഗപരിളാഹാദിവൂപസമനേന ച കരുണാസീതലതോ, കിലേസന്ധകാരവിധമനേന പഞ്ഞാവദാതതോ. കരവീകരുതമഞ്ജുതായ ആപാഥരമണീയതോ, പുബ്ബാപരാവിരുദ്ധസുവിസുദ്ധത്ഥതായ വിമദ്ദക്ഖമതോ. ആപാഥരമണീയതായ ഏവ സുയ്യമാനസുഖതോ, വിമദ്ദക്ഖമതായ ഹിതജ്ഝാസയപ്പവത്തിതതായ ച വീമംസിയമാനഹിതതോ. ഏവമാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന സംസാരചക്കനിവത്തനതോ, സദ്ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ, മിച്ഛാവാദവിധമനതോ, സമ്മാവാദപതിട്ഠാപനതോ, അകുസലമൂലസമുദ്ധരണതോ, കുസലമൂലസംരോപനതോ, അപായദ്വാരപിധാനതോ, സഗ്ഗമഗ്ഗദ്വാരവിവരണതോ, പരിയുട്ഠാനവൂപസമനതോ, അനുസയസമുഗ്ഘാതനതോതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അധോമുഖട്ഠപിതന്തി കേനചി അധോമുഖം ഠപിതം. ഹേട്ഠാമുഖജാതന്തി സഭാവേനേവ ഹേട്ഠാമുഖജാതം. ഉഗ്ഘാടേയ്യാതി വിവടം കരേയ്യ. ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാതി ‘‘പുരത്ഥാഭിമുഖോ, ഉത്തരാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛാ’’തിആദീനി അവത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘നിസ്സന്ദേഹം ഏസ മഗ്ഗോ, ഏവം ഗച്ഛാ’’തി വദേയ്യ. കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീതി കാളപക്ഖേ ചാതുദ്ദസീ.

നികുജ്ജിതം ആധേയ്യസ്സ അനാധാരഭൂതം ഭാജനം ആധാരഭാവാപാദനവസേന ഉക്കുജ്ജേയ്യ. ഹേട്ഠാമുഖജാതതായ സദ്ധമ്മവിമുഖം, അധോമുഖട്ഠപിതതായ അസദ്ധമ്മേ പതിതന്തി ഏവം പദദ്വയം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം, ന യഥാസങ്ഖ്യം. കാമം കാമച്ഛന്ദാദയോപി പടിച്ഛാദകാ, മിച്ഛാദിട്ഠി പന സവിസേസം പടിച്ഛാദികാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്ന’’ന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാഹം, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦). സബ്ബോ അപായഗാമിമഗ്ഗോ കുമ്മഗ്ഗോ ‘‘കുച്ഛിതോ മഗ്ഗോ’’തി കത്വാ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനം ഉജുപടിപക്ഖതായ മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ മിച്ഛത്തധമ്മാ മിച്ഛാമഗ്ഗോ. തേനേവ ഹി തദുഭയപടിപക്ഖതം സന്ധായ ‘‘സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തേനാ’’തി വുത്തം. സപ്പിആദിസന്നിസ്സയോ പദീപോ ന തഥാ ഉജ്ജലോ, യഥാ തേലസന്നിസ്സയോതി തേലപജ്ജോതഗ്ഗഹണം. ഏതേഹി പരിയായേഹീതി ഏതേഹി നികുജ്ജിതുക്കുജ്ജനപടിച്ഛന്നവിവരണാദിഉപമോപമിതബ്ബപകാരേഹി, ഏതേഹി വാ യഥാവുത്തേഹി സോളസാരമ്മണപരിഗ്ഗഹഅസമ്മോഹവിഹാരദിബ്ബവിഹാരവിഭാവനപരിയായേഹി വിജ്ജാത്തയവിഭാവനാപദേസേന അത്തനോ സബ്ബഞ്ഞുഗുണവിഭാവനപരിയായേഹി ച. തേനാഹ ‘‘അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ’’തി.

ദേസനാനുമോദനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പസന്നകാരവണ്ണനാ

പസന്നകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബം സക്കാരം. സരണന്തി പടിസരണം. തേനാഹ ‘‘പരായണ’’ന്തി. പരായണഭാവോ ച അനത്ഥനിസേധനേന അത്ഥസമ്പടിപാദനേന ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഘസ്സ താതാ ഹിതസ്സ ച വിധാതാ’’തി. അഘസ്സാതി ദുക്ഖതോതി വദന്തി, പാപതോതി പന യുത്തം. നിസ്സക്കേ ചേതം സാമിവചനം. ഏത്ഥ ച നായം ഗമി-സദ്ദോ നീ-സദ്ദാദയോ വിയ ദ്വികമ്മകോ, തസ്മാ യഥാ ‘‘അജം ഗാമം നേതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ‘‘ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി വത്തും ന സക്കാ, ‘‘സരണന്തി ഗച്ഛാമീ’’തി പന വത്തബ്ബം. ഇതി-സദ്ദോ ചേത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, തസ്സ ചായമത്ഥോ – ഗമനഞ്ച തദധിപ്പായേന ഭജനം, തഥാ ജാനനം വാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭജാമീതിആദീസു പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം അത്ഥവചനം. ഭജനം വാ സരണാധിപ്പായേന ഉപസങ്കമനം, സേവനം സന്തികാവചരതാ, പയിരുപാസനം വത്തപടിവത്തകരണേന ഉപട്ഠാനന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി അനഞ്ഞസരണതംയേവ ദീപേതി. ‘‘ഗച്ഛാമീ’’തി പദസ്സ കഥം ‘‘ബുജ്ഝാമീ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘യേസഞ്ഹീ’’തിആദി.

അധിഗതമഗ്ഗേ,സച്ഛികതനിരോധേതി പദദ്വയേനപി ഫലട്ഠാ ഏവ ദസ്സിതാ, ന മഗ്ഗട്ഠാതി തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചാ’’തി ആഹ. നനു ച കല്യാണപുഥുജ്ജനോപി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജതീതി വുച്ചതീതി? കിഞ്ചാപി വുച്ചതി, നിപ്പരിയായേന പന മഗ്ഗട്ഠാ ഏവ തഥാ വത്തബ്ബാ, ന ഇതരേ നിയാമോക്കമനാഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ ഏവ ‘‘അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീ’’തി വുത്താ. സമ്മത്തനിയാമോക്കമനേന ഹി അപായവിനിമുത്തിസമ്ഭവോ. അക്ഖായതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ. തേന ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി സുത്തപദം (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) സങ്ഗണ്ഹാതി, വിത്ഥാരോതി വാ ഇമിനാ. ഏത്ഥ ച അരിയമഗ്ഗോ നിയ്യാനികതായ, നിബ്ബാനം തസ്സ തദത്ഥസിദ്ധിഹേതുതായാതി ഉഭയമേവേത്ഥ നിപ്പരിയായേന ധമ്മോതി വുത്തോ. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആരമ്മണപച്ചയഭൂതം ലഭിത്വാ അരിയമഗ്ഗസ്സ തദത്ഥസിദ്ധി, അരിയഫലാനം ‘‘യസ്മാ തായ സദ്ധായ അവൂപസന്തായാ’’തിആദിവചനതോ മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നാനം കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനകിച്ചതായ നിയ്യാനാനുഗുണതായ നിയ്യാനപരിയോസാനതായ ച. പരിയത്തിധമ്മസ്സ പന നിയ്യാനധമ്മസമധിഗമഹേതുതായാതി ഇമിനാ പരിയായേന ധമ്മഭാവോ ലബ്ഭതി ഏവ, സ്വായമത്ഥോ പാഠാരുള്ഹോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദിമാഹ.

കാമരാഗോ ഭവരാഗോതി ഏവമാദിഭേദോ സബ്ബോപി രാഗോ വിരജ്ജതി പഹീയതി ഏതേനാതി രാഗവിരാഗോതി മഗ്ഗോ കഥിതോ. ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണസ്സ സോകസ്സ ച തദുപ്പത്തിയം സബ്ബസോ പരിക്ഖീണത്താ അനേജമസോകന്തി ഫലം കഥിതം. അപ്പടികൂലന്തി അവിരോധദീപനതോ കേനചി അവിരുദ്ധം, ഇട്ഠം പണീതന്തി വാ അത്ഥോ. പഗുണരൂപേന പവത്തിതത്താ, പകട്ഠഗുണവിഭാവനതോ വാ പഗുണം. യഥാഹ ‘‘വിഹിംസസഞ്ഞീ പഗുണം ന ഭാസിം, ധമ്മം പണീതം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ’’തി. സബ്ബധമ്മക്ഖന്ധാ കഥിതാതി യോജനാ.

ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേനാതി ‘‘യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪) ഏവം വുത്തായ ദിട്ഠിയാ, ‘‘യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേഹി സീലേഹി സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൨; പരി. ൨൭൪) ഏവം വുത്താനം സീലാനഞ്ച സംഹതഭാവേന, ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. സംഹതോതി ഘടിതോ. അരിയപുഗ്ഗലാ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി ദൂരേ ഠിതാപി അത്തനോ ഗുണസാമഗ്ഗിയാ സംഹതാ ഏവ. അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേതി തേ പുരിസയുഗവസേന ചത്താരോപി പുഗ്ഗലവസേന അട്ഠേവ അരിയധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖദസ്സാവിതായ ധമ്മദസാ. തീണി വത്ഥൂനി സരണന്തി ഗമനേന തിക്ഖത്തും ഗമനേന ച തീണി സരണഗമനാനി. പടിവേദേസീതി അത്തനോ ഹദയഗതം വാചായ പവേദേസി.

പസന്നകാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സരണഗമനകഥാവണ്ണനാ

സരണഗമനസ്സ വിസയപഭേദഫലസംകിലേസഭേദാനം വിയ കത്തു ച വിഭാവനാ തത്ഥ കോസല്ലായ ഹോതീതി ‘‘സരണഗമനേസു കോസല്ലത്ഥം സരണം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം തേന വിനാ സരണഗമനസ്സേവ അസമ്ഭവതോ. കസ്മാ പനേത്ഥ വോദാനം ന ഗഹിതം, നനു വോദാനവിഭാവനാപി തത്ഥ കോസല്ലാവഹാതി? സച്ചമേതം, തം പന സംകിലേസഗ്ഗഹണേനേവ അത്ഥതോ ദീപിതം ഹോതീതി ന ഗഹിതം. യാനി ഹി തേസം സംകിലേസകാരണാനി അഞ്ഞാണാദീനി, തേസം സബ്ബേന സബ്ബം അനുപ്പന്നാനം അനുപ്പാദനേന, ഉപ്പന്നാനഞ്ച പഹാനേന വോദാനം ഹോതീതി. ഹിംസത്ഥസ്സ സര-സദ്ദസ്സ വസേനേതം പദം ദട്ഠബ്ബന്തി ‘‘ഹിംസതീതി സരണ’’ന്തി വത്വാ തം പന ഹിംസനം കേസം, കഥം, കസ്സ വാതി ചോദനം സോധേന്തോ ‘‘സരണഗതാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭയന്തി വട്ടഭയം. സന്താസന്തി ചിത്തുത്രാസം. തേനേവ ചേതസികദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ ദുക്ഖന്തി ഇധ കായികം ദുക്ഖം. ദുഗ്ഗതിപരികിലേസന്തി ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നം സബ്ബം ദുക്ഖം. തയിദം സബ്ബം പരതോ ഫലകഥായം ആവി ഭവിസ്സതി. ഏതന്തി ‘‘സരണ’’ന്തി പദം.

ഏവം അവിസേസതോ സരണസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസേസതോ ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഹിതേ പവത്തമാനേനാതി ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൬൪, ൬൯) അത്ഥേ നിയോജനേന. അഹിതാ ച നിവത്തനേനാതി ‘‘പാണാതിപാതസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ പാപകം അഭിസമ്പരായ’’ന്തിആദിനാ ആദീനവദസ്സനാദിമുഖേന അനത്ഥതോ വിനിവത്തനേന. ഭയം ഹിംസതീതി ഹിതാഹിതേസു അപ്പവത്തിപവത്തിഹേതുകം ബ്യസനം അപ്പവത്തികരണേന വിനാസേതി. ഭവകന്താരാ ഉത്താരണേന മഗ്ഗസങ്ഖാതോ ധമ്മോ, ഇതരോ അസ്സാസദാനേന സത്താനം ഭയം ഹിംസതീതി യോജനാ. കാരാനന്തി ദാനവസേന പൂജാവസേന ച ഉപനീതാനം സക്കാരാനം. വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സത്താനം ഭയം ഹിംസതി അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഇമിനാപി പരിയായേനാതി ഇമിനാപി വിഭജിത്വാ വുത്തേന കാരണേന.

‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി ഏവം പവത്തോ തത്ഥ രതനത്തയേ പസാദോ തപ്പസാദോ, തദേവ രതനത്തയം ഗരു ഏതസ്സാതി തഗ്ഗരു, തസ്സ ഭാവോ തഗ്ഗരുതാ, തപ്പസാദോ ച തഗ്ഗരുതാ ച തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാ, താഹി. വിധുതദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസമ്മോഹഅസ്സദ്ധിയാദിതായ വിഹതകിലേസോ. ‘‘തദേവ രതനത്തയം പരായണം ഗതി താണം ലേണ’’ന്തി ഏവം ആകാരേന പവത്തിയാ തപ്പരായണതാകാരപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം ‘‘സരണന്തി ഗച്ഛതി ഏതേനാ’’തി. തംസമങ്ഗീതി തേന യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദേന സമന്നാഗതോ. ഏവം ഉപേതീതി ഏവം ഭജതി സേവതി പയിരുപാസതി, ഏവം വാ ജാനാതി ബുജ്ഝതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച പസാദഗ്ഗഹണേന ലോകിയസരണഗമനമാഹ. തഞ്ഹി പസാദപ്പധാനം, ന ഞാണപ്പധാനം. ഗരുതാഗഹണേന ലോകുത്തരം. അരിയാ ഹി രതനത്തയം ഗുണാഭിഞ്ഞാതായ പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കത്വാ പസ്സന്തി, തസ്മാ തപ്പസാദേന വിക്ഖമ്ഭനവസേന വിഹതകിലേസോ തഗ്ഗരുതായ സമുച്ഛേദവസേനാതി യോജേതബ്ബം. തപ്പരായണതാ പനേത്ഥ തഗ്ഗതികതാതി തായ ചതുബ്ബിധമ്പി വക്ഖമാനം സരണഗമനം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവിസേസേന വാ പസാദഗരുതാ ജോതിതാതി പസാദഗ്ഗഹണേന അവേച്ചപ്പസാദസ്സ ഇതരസ്സ ച ഗഹണം, തഥാ ഗരുതാഗഹണേനാതി ഉഭയേനപി ഉഭയം സരണഗമനം യോജേതബ്ബം.

മഗ്ഗക്ഖണേ ഇജ്ഝതീതി യോജനാ. നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാതി ഏതേന അത്ഥതോ ചതുസച്ചാധിഗമോയേവ ലോകുത്തരം സരണഗമനന്തി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി നിബ്ബാനധമ്മോ സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന, മഗ്ഗധമ്മോ ഭാവനാഭിസമയവസേന പടിവിജ്ഝിയമാനോയേവ സരണഗമനത്തം സാധേതി, ബുദ്ധഗുണാ പന സാവകഗോചരഭൂതാ പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന, തഥാ അരിയസങ്ഘഗുണാ. തേനാഹ ‘‘കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതീ’’തി, ഇജ്ഝന്തഞ്ച സഹേവ ഇജ്ഝതി, ന ലോകിയം വിയ പടിപാടിയാ അസമ്മോഹപടിവേധേന പടിവിദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. യേ പന വദന്തി ‘‘ന സരണഗമനം നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ പവത്തതി, മഗ്ഗസ്സ അധിഗതത്താ പന അധിഗതമേവ ഹോതി ഏകച്ചാനം തേവിജ്ജാദീനം ലോകിയവിജ്ജാദയോ വിയാ’’തി, തേസം ലോകിയമേവ സരണഗമനം സിയാ, ന ലോകുത്തരം, തഞ്ച അയുത്തം ദുവിധസ്സപി ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. തന്തി ലോകിയസരണഗമനം. സദ്ധാപടിലാഭോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ. സദ്ധാമൂലികാതി യഥാവുത്തസദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമാ സമ്മാദിട്ഠി ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപതിഞ്ച ലോകിയാവബോധവസേനേവ സമ്മാ ഞായേന ദസ്സനതോ. ‘‘സദ്ധാമൂലികാ സമ്മാദിട്ഠീ’’തി ഏതേന സദ്ധൂപനിസ്സയാ യഥാവുത്തലക്ഖണാ പഞ്ഞാ ലോകിയസരണഗമനന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി വുച്ചതീ’’തി ‘‘ദിട്ഠി ഏവ അത്തനോ പച്ചയേഹി ഉജും കരീയതീ’’തി കത്വാ. ദിട്ഠി വാ ഉജും കരീയതി ഏതേനാതി ദിട്ഠിജുകമ്മം, തഥാ പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘തപ്പരായണതാകാരപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമസമ്മാദിട്ഠിഗ്ഗഹണം പന ചിത്തുപ്പാദസ്സ തപ്പധാനതായാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സദ്ധാപടിലാഭോ’’തി ഇമിനാ മാതാദീഹി ഉസ്സാഹിതദാരകാദീനം വിയ ഞാണവിപ്പയുത്തസരണഗമനം ദസ്സേതി, ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി ഇമിനാ ഞാണസമ്പയുത്തസരണഗമനം.

തയിദം ലോകിയം സരണഗമനം. അത്താ സന്നിയ്യാതീയതി അപ്പീയതി പരിച്ചജീയതി ഏതേനാതി അത്തസന്നിയ്യാതനം, യഥാവുത്തം ദിട്ഠിജുകമ്മം. തം രതനത്തയം പരായണം പടിസരണം ഏതസ്സാതി തപ്പരായണോ, പുഗ്ഗലോ, ചിത്തുപ്പാദോ വാ, തസ്സ ഭാവോ തപ്പരായണതാ, യഥാവുത്തദിട്ഠിജുകമ്മമേവ. സരണന്തി അധിപ്പായേന സിസ്സഭാവം അന്തേവാസികഭാവം ഉപഗച്ഛതി ഏതേനാതി സിസ്സഭാവൂപഗമനം. സരണഗമനാധിപ്പായേനേവ പണിപതതി ഏതേനാതി പണിപാതോ. സബ്ബത്ഥ യഥാവുത്തദിട്ഠിജുകമ്മവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്തപരിച്ചജനന്തി സംസാരദുക്ഖനിത്ഥരണത്ഥം അത്തനോ അത്തഭാവസ്സ പരിച്ചജനം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ബുദ്ധാദീനംയേവാതി അവധാരണം ഇതരേസുപി സരണഗമനവിസേസേസു യഥാരഹം വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തദഞ്ഞനിവത്തനം കതം ഹോതി.

ഏവം അത്തസന്നിയാതനാദീനി ഏകേന പകാരേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അപരേഹിപി പകാരേഹി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തേന പരിയായന്തരേഹിപി അത്തസന്നിയ്യാതനാദി കതമേവ ഹോതി അത്ഥസ്സ അഭിന്നത്താതി ദസ്സേതി. ആളവകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സാതാഗിരിഹേമവതാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നനു ചേതേ ആളവകാദയോ മഗ്ഗേനേവ ആഗതസരണഗമനാ, കഥം തേസം തപ്പരായണതാസരണഗമനം വുത്തന്തി? മഗ്ഗേനാഗതസരണഗമനേഹിപി ‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമി ഗാമാ ഗാമ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൧.൨൪൬) തേഹി തപ്പരായണതാകാരസ്സ പവേദിതത്താ തഥാ വുത്തം.

ഞാതി…പേ… വസേനാതി ഏത്ഥ ഞാതിവസേന ഭയവസേന ആചരിയവസേന ദക്ഖിണേയ്യവസേനാതി പച്ചേകം ‘‘വസേനാ’’തി പദം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ഞാതിവസേനാതി ഞാതിഭാവവസേന. ഏവം സേസേസുപി. ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതേനാതി ദക്ഖിണേയ്യതാഹേതുകേന പണിപാതേന. ഇതരേഹീതി ഞാതിഭാവാദിവസപ്പവത്തേഹി തീഹി പണിപാതേഹി. ഇതരേഹീതിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. വന്ദതീതി പണിപാതസ്സ ലക്ഖണവചനം. ഏവരൂപന്തി ദിട്ഠധമ്മികം സന്ധായ വദതി. സമ്പരായികഞ്ഹി നിയ്യാനികം വാ അനുസാസനം പച്ചാസീസന്തോ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതമേവ കരോതീതി അധിപ്പായോ. സരണഗമനപ്പഭേദോതി സരണഗമനവിഭാഗോ.

അരിയമഗ്ഗോയേവ ലോകുത്തരസരണഗമനന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫല’’ന്തി. സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോതി സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ. ഏതന്തി ‘‘ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തി (ധ. പ. ൧൯൦) ഏവം വുത്തം അരിയസച്ചദസ്സനം.

നിച്ചതോ അനുപഗമനാദിവസേനാതി നിച്ചന്തി അഗ്ഗഹണാദിവസേന. അട്ഠാനന്തി ഹേതുപടിക്ഖേപോ. അനവകാസോതി പച്ചയപടിക്ഖേപോ. ഉഭയേനപി കാരണമേവ പടിക്ഖിപതി. യന്തി യേന കാരണേന. ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ സോതാപന്നോ. കഞ്ചി സങ്ഖാരന്തി ചതുഭൂമകേസു സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു ഏകസങ്ഖാരമ്പി. നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗണ്ഹേയ്യ. സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി ‘‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൭൬) ഏവം അത്തദിട്ഠിവസേന സുഖതോ ഗാഹം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേന പന അരിയസാവകോ പരിളാഹവൂപസമനത്ഥം മത്തഹത്ഥിപരിത്താസിതോ വിയ ചോക്ഖബ്രാഹ്മണോ ഉക്കാരഭൂമിം കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛതി. അത്തവാരേ കസിണാദിപഞ്ഞത്തിസങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘സങ്ഖാര’’ന്തി അവത്വാ ‘‘കഞ്ചി ധമ്മ’’ന്തി വുത്തം. ഇമേസുപി വാരേസു ചതുഭൂമകവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ തേഭൂമകവസേനേവ വാ. യം യഞ്ഹി പുഥുജ്ജനോ ഗാഹവസേന ഗണ്ഹാതി, തതോ തതോ അരിയസാവകോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി. മാതരന്തിആദീസു ജനികാ മാതാ, ജനകോ പിതാ, മനുസ്സഭൂതോ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ. കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി? ഏതമ്പി അട്ഠാനം, പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പന മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം അരിയസാവകസ്സ ഫലദീപനത്ഥഞ്ചേവം വുത്തം. ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തേന പദുട്ഠചിത്തോ. ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യാതി ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ. സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി സമാനസംവാസകം സമാനസീമായം ഠിതം സങ്ഘം ‘കമ്മേന ഉദ്ദേസേന വോഹരന്തോ അനുസ്സാവനേന സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി (പരി. ൪൫൮) ഏവം വുത്തേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി ഭിന്ദേയ്യ. അഞ്ഞം സത്ഥാരന്തി അഞ്ഞം തിത്ഥകരം ‘‘അയം മേ സത്ഥാ’’തി ഏവം ഗണ്ഹേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിന്തി തേ ബുദ്ധം സരണം ഗതാ തന്നിമിത്തം അപായഭൂമിം ന ഗമിസ്സന്തി, ദേവകായം പന പരിപൂരേസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

ദസഹി ഠാനേഹീതി ദസഹി കാരണേഹി. അധിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി അധിഭവന്തി. വേലാമസുത്താദിവസേനാപീതി ഏത്ഥ ‘‘ചതുരാസീതിസഹസ്സസങ്ഖാനം സുവണ്ണപാതിരൂപിയപാതികംസപാതീനം യഥാക്കമം രൂപിയസുവണ്ണഹിരഞ്ഞപൂരാനം കരീസസ്സ ചതുത്ഥഭാവപ്പമാണാനം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാനം ചതുരാസീതിയാ ഹത്ഥിസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ അസ്സസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ രഥസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ ധേനുസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ കഞ്ഞാസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ പല്ലങ്കസഹസ്സാനം ചതുരാസീതിയാ വത്ഥകോടിസഹസ്സാനം അപരിമാണസ്സ ച ഖജ്ജഭോജ്ജാദിഭേദസ്സ ആഹാരസ്സ പരിച്ചജനവസേന സത്തമാസാധികാനി സത്ത സംവച്ഛരാനി നിരന്തരം പവത്തവേലാമമഹാദാനതോ ഏകസ്സ സോതാപന്നസ്സ ദിന്നദാനം മഹപ്ഫലതരം, തതോ സതം സോതാപന്നാനം ദിന്നദാനതോ ഏകസ്സ സകദാഗാമിസ്സ, തതോ ഏകസ്സ അനാഗാമിസ്സ, തതോ ഏകസ്സ അരഹതോ, തതോ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ, തതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ, തതോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദിന്നദാനം മഹപ്ഫലതരം, തതോ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ വിഹാരകരണം, തതോ സരണഗമനം മഹപ്ഫലതര’’ന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തസ്സ വേലാമസുത്തസ്സ (അ. നി. ൯.൨൦) വസേന. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം ഗഹപതി, വേലാമോ ബ്രാഹ്മണോ ദാനം അദാസി മഹാദാനം, യോ ഏകം ദിട്ഠിസമ്പന്നം ഭോജേയ്യ, ഇദം തതോ മഹപ്ഫലതര’’ന്തിആദി (അ. നി. ൯.൨൦). വേലാമസുത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന അഗ്ഗപ്പസാദസുത്താദീനം (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഞ്ഞാണം വത്ഥുത്തയസ്സ ഗുണാനം അജാനനം തത്ഥ സമ്മോഹോ, ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ, ന നു ഖോ ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ വിചികിച്ഛാ സംസയോ,മിച്ഛാഞാണം തസ്സ ഗുണാനം അഗുണഭാവപരികപ്പനേന വിപരീതഗ്ഗാഹോ. ആദി-സദ്ദേന അനാദരാഗാരവാദീനം സങ്ഗഹോ. ന മഹാജുതികന്തി ന ഉജ്ജലം, അപരിസുദ്ധം അപരിയോദാതന്തി അത്ഥോ. ന മഹാവിപ്ഫാരന്തി അനുളാരം. സാവജ്ജോതി ദിട്ഠിതണ്ഹാദിവസേന സദോസോ. ലോകിയം സരണഗമനം സിക്ഖാസമാദാനം വിയ അഗ്ഗഹിതകാലപരിച്ഛേദം ജീവിതപരിയന്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ ഖന്ധഭേദേന ഭേദോതി ആഹ ‘‘അനവജ്ജോ കാലകിരിയായാ’’തി. സോതി അനവജ്ജോ സരണഗമനഭേദോ. സതിപി അനവജ്ജത്തേ ഇട്ഠഫലോപി ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഫലോ’’തി.

സരണഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാസകവിധികഥാവണ്ണനാ

കോ ഉപാസകോതി സരൂപപുച്ഛാ, തസ്മാ കിംലക്ഖണോ ഉപാസകോതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാതി ഹേതുപുച്ഛാ. തേന കേന പവത്തിനിമിത്തേന ഉപാസകസദ്ദോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേതി. കിമസ്സ സീലന്തി കീദിസം അസ്സ ഉപാസകസ്സ സീലം, കിത്തകേന സീലേനായം സീലസമ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. കോ ആജീവോതി കോ അസ്സ സമ്മാആജീവോ, സോ പന മിച്ഛാജീവസ്സ പരിവജ്ജനേന ഹോതീതി സോപി വിഭജീയതീതി. കാ വിപത്തീതി കാ അസ്സ സീലസ്സ, ആജീവസ്സ വാ വിപത്തി. അനന്തരസ്സ ഹി വിധി വാ പടിസേധോ വാ. കാ സമ്പത്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

യോ കോചീതി ഖത്തിയാദീസു യോ കോചി. തേന സരണഗമനമേവേത്ഥ കാരണം, ന ജാതിആദിവിസേസോതി ദസ്സേതി. ഉപാസനതോതി തേനേവ സരണഗമനേന തത്ഥ ച സക്കച്ചകാരിതായ ആദരഗാരവബഹുമാനാദിയോഗേന പയിരുപാസനതോ. വേരമണിയോതി വേരം വുച്ചതി പാണാതിപാതാദിദുസ്സീല്യം, തസ്സ മണനതോ ഹനനതോ വിനാസനതോ വേരമണിയോ, പഞ്ച വിരതിയോ വിരതിപ്പധാനത്താ തസ്സ സീലസ്സ. തേനേവാഹ തത്ഥ തത്ഥ ‘‘പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി.

മിച്ഛാവണിജ്ജാതി ന സമ്മാവണിജ്ജാ അയുത്തവണിജ്ജാ അസാരുപ്പവണിജ്ജാ. പഹായാതി അകരണേനേവ പജഹിത്വാ. ധമ്മേനാതി ധമ്മതോ അനപേതേന. തേന അഞ്ഞമ്പി അധമ്മികം ജീവികം പടിക്ഖിപതി. സമേനാതി അവിസമേന. തേന കായവിസമാദിദുച്ചരിതം വജ്ജേത്വാ കായസമാദിനാ സുചരിതേന ജീവനം ദസ്സേതി. സത്ഥവണിജ്ജാതി ആവുധഭണ്ഡം കത്വാ വാ കാരേത്വാ വാ യഥാകതം വാ പടിലഭിത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. സത്ഥവണിജ്ജാതി മനുസ്സവിക്കയോ. മംസവണിജ്ജാതി സൂനകാരാദയോ വിയ മിഗസൂകരാദികേ പോസേത്വാ മംസം സമ്പാദേത്വാ വിക്കയോ. മജ്ജവണിജ്ജാതി യം കിഞ്ചി മജ്ജം യോജേത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. വിസവണിജ്ജാതി വിസം യോജേത്വാ, വിസം ഗഹേത്വാ വാ തസ്സ വിക്കയോ. തത്ഥ സത്ഥവണിജ്ജാ പരോപരോധനിമിത്തതായ അകരണീയാ വുത്താ, സത്തവണിജ്ജാ അഭുജിസ്സഭാവകരണതോ, മംസവിസവണിജ്ജാ വധഹേതുതോ, മജ്ജവണിജ്ജാ പമാദട്ഠാനതോ.

തസ്സേവാതി പഞ്ചവേരമണിലക്ഖണസ്സ സീലസ്സ ചേവ പഞ്ചമിച്ഛാവണിജ്ജാലക്ഖണസ്സ ആജീവസ്സ ച. വിപത്തീതി ഭേദോ പകോപോ ച. യായാതി യായ പടിപത്തിയാ. ചണ്ഡാലോതി ഉപാസകചണ്ഡാലോ. മലന്തി ഉപാസകമലം. പതികിട്ഠോതി ഉപാസകനിഹീനോ. ബുദ്ധാദീസു കമ്മകമ്മഫലേസു ച സദ്ധാവിപരിയായോ അസ്സദ്ധിയം മിച്ഛാധിമോക്ഖോ. യഥാവുത്തേന അസ്സദ്ധിയേന സമന്നാഗതോ അസ്സദ്ധോ. യഥാവുത്ത സീലവിപത്തി ആജീവവിപത്തിവസേന ദുസ്സീലോ. ‘‘ഇമിനാ ദിട്ഠാദിനാ ഇദം നാമ മങ്ഗലം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ബാലജനപരികപ്പിതകോതൂഹലസങ്ഖാതേന ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലേന സമന്നാഗതോ കോതൂഹലമങ്ഗലികോ. മങ്ഗലം പച്ചേതീതി ദിട്ഠമങ്ഗലാദിഭേദം മങ്ഗലമേവ പത്തിയായതി. നോ കമ്മന്തി കമ്മസ്സകതം നോ പത്തിയായതി. ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ഇതോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനതോ ബഹിദ്ധാ ബാഹിരകസമയേ. ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസതീതി ദുപ്പടിപന്നം ദക്ഖിണാരഹസഞ്ഞീ ഗവേസതി. പുബ്ബകാരം കരോതീതി ദാനമാനനാദികം കുസലകിരിയം പഠമം കരോതി. ഏത്ഥ ച ദക്ഖിണേയ്യപരിയേസനപുബ്ബകാരേ ഏകം കത്വാ പഞ്ച ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ.

വിപത്തിയം വുത്തവിപരിയായേന സമ്പത്തി ഞാതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – ചതുന്നമ്പി പരിസാനം രതിജനനട്ഠേന ഉപാസകോവ രതനം ഉപാസകരതനം. ഗുണസോഭാകിത്തിസദ്ദസുഗന്ധതാഹി ഉപാസകോവ പദുമം ഉപാസകപദുമം. തഥാ ഉപാസകപുണ്ഡരീകോ.

ആദിമ്ഹീതി ആദിഅത്ഥേ. കോടിയന്തി പരിയന്തകോടിയം. വിഹാരഗ്ഗേനാതി ഓവരകകോട്ഠാസേന, ‘‘ഇമസ്മിം ഗബ്ഭേ വസന്താനം ഇദം നാമ പനസഫലം പാപുണാതീ’’തിആദിനാ തംതംവസനട്ഠാനകോട്ഠാസേനാതി അത്ഥോ. അജ്ജതന്തി അജ്ജഇച്ചേവ അത്ഥോ.

പാണേഹി ഉപേതന്തി ഇമിനാ തസ്സ സരണഗമനസ്സ ആപാണകോടികതം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതീ’’തിആദിനാ വത്വാ പുന ജീവിതേന തം വത്ഥുത്തയം പടിപൂജേന്തോ ‘‘സരണഗമനം രക്ഖാമീ’’തി ഉപ്പന്നം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ ‘‘അഹഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. പാണേഹി ഉപേതന്തി ഹി യാവ മേ പാണാ ധരന്തി, താവ സരണം ഉപേതം, ഉപേന്തോ ച ന വാചാമത്തേന, ന ഏകവാരം ചിത്തുപ്പാദനമത്തേന, അഥ ഖോ പാണേ പരിച്ചജിത്വാപി യാവജീവം ഉപേതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

ഉപാസകവിധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭയഭേരവസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.