പഞ്ചവിധനയവണ്ണനാ

൧. നന്ദിയാവട്ടനയവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദീസു സബ്ബധമ്മമൂലഗ്ഗഹണേന മഞ്ഞനാഗഹണേന ച തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ. മഞ്ഞനാനമ്പി ഹി മഞ്ഞനാ കാരണന്തി ദസ്സിതോയമത്ഥോ. ‘‘അസ്സുതവാ’’തിആദിനാ അവിജ്ജാമാനദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ, സബ്ബേപി വാ സംകിലേസധമ്മാ, തഥാ സഞ്ഞാഅപരിഞ്ഞാതഗ്ഗഹണേന. ‘‘ഖീണാസവോ പരിക്ഖീണഭവസഞ്ഞോജനോ’’തി ഏത്ഥ പന ആസവാ സഞ്ഞോജനാനി ച സരൂപതോ ഗഹിതാനി, തഥാ നന്ദിഗ്ഗഹണേന തണ്ഹാഗഹണേന ച തണ്ഹാ, ഏവമ്പേത്ഥ സരൂപതോ പരിയായതോ ച തണ്ഹാ അവിജ്ജാ തപ്പക്ഖിയധമ്മാ ച ഗഹിതാ. തത്ഥ തണ്ഹായ വിസേസതോ രൂപധമ്മാ അധിട്ഠാനം, അവിജ്ജായ അരൂപധമ്മാ, തേ പന സബ്ബധമ്മഗ്ഗഹണേന പഥവീആദിഗ്ഗഹണേന ച ദസ്സിതാ ഏവ. താസം സമഥോ വിപസ്സനാ ച പടിപക്ഖോ, തേസമേത്ഥ ഗഹേതബ്ബാകാരോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ. സമഥസ്സ ചേതോവിമുത്തി ഫലം, വിപസ്സനായ പഞ്ഞാവിമുത്തി. തഥാ ഹി താ ‘‘രാഗവിരാഗാ’’തിആദിനാ വിസേസേത്വാ വുച്ചന്തി, ഇമാസമേത്ഥ ഗഹണം സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തവീതരാഗാദിവചനേഹി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ തണ്ഹാവിജ്ജാ സമുദയസച്ചം, തപ്പക്ഖിയധമ്മാ പന തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേസം അധിട്ഠാനഭൂതാ വുത്തപ്പഭേദാ രൂപാരൂപധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, തേസം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം, നിരോധപജാനനാ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചം. തണ്ഹാഗഹണേന ചേത്ഥ മായാ-സാഠേയ്യ-മാനാതിമാന-മദപ്പമാദ-പാപിച്ഛതാ-പാപമിത്തതാ-അഹിരികാനോത്തപ്പാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ, അവിജ്ജാഗഹണേന വിപരീതമനസികാര-കോധൂപനാഹ-മക്ഖ-പളാസ-ഇസ്സാ-മച്ഛരിയ- സാരമ്ഭദോവചസ്സതാ-ഭവദിട്ഠി-വിഭവദിട്ഠിആദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ, വുത്തവിപരിയായേന അമായാഅസാഠേയ്യാദിഅവിപരീതമനസികാരാദിവസേന, തഥാ സമഥപക്ഖിയാനം സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം വിപസ്സനാപക്ഖിയാനം അനിച്ചസഞ്ഞാദീനഞ്ച വസേന വോദാനപക്ഖോ നേതബ്ബോതി. അയം നന്ദിയാവട്ടസ്സ ന യസ്സ ഭൂമി.

൨. തിപുക്ഖലനയവണ്ണനാ

തഥാ വുത്തനയേന സരൂപതോ പരിയായതോ ച ഗഹിതേസു തണ്ഹാവിജ്ജാതപ്പക്ഖിയധമ്മേസു തണ്ഹാ ലോഭോ, അവിജ്ജാ മോഹോ, അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തോ ലോഹിതേ സതി പുബ്ബോ വിയ തണ്ഹായ സതി സിജ്ഝമാനോ ആഘാതോ ദോസോ, ഇതി തീഹി അകുസലമൂലേഹി ഗഹിതേഹി, തപ്പടിപക്ഖതോ മഞ്ഞനാപടിക്ഖേപപരിഞ്ഞാഗഹണാദീഹി ച കുസലമൂലാനി സിദ്ധാനിയേവ ഹോന്തി. ഇധാപി ‘‘ലോഭോ സബ്ബാനി വാ സാസവകുസലാകുസലമൂലാനി സമുദയസച്ചം, തേഹി നിബ്ബത്താ, തേസം അധിട്ഠാനഗോചരഭൂതാ ച ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദിനാ സച്ചയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഫലം പനേത്ഥ തയോ വിമോക്ഖാ, തീഹി പന അകുസലമൂലേഹി തിവിധദുച്ചരിത-സംകിലേസമല-വിസമഅകുസല-സഞ്ഞാ-വിതക്കാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ. തഥാ തീഹി കുസലമൂലേഹി തിവിധസുചരിത-സമകുസല-സഞ്ഞാ-വിതക്ക-സദ്ധമ്മ-സമാധി-വിമോക്ഖമുഖ-വിമോക്ഖാ-ദിവസേന കുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോതി. അയം തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

൩. സീഹവിക്കീളിതനയവണ്ണനാ

തഥാ വുത്തനയേന സരൂപതോ പരിയായതോ ച ഗഹിതേസു തണ്ഹാവിജ്ജാതപ്പക്ഖിയധമ്മേസു വിസേസതോ തണ്ഹാദിട്ഠീനം വസേന അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി ച വിപല്ലാസാ, അവിജ്ജാദിട്ഠീനം വസേന അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി, അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി ച വിപല്ലാസാ വേദിതബ്ബാ. തേസം പടിപക്ഖതോ മഞ്ഞനാപടിക്ഖേപപരിഞ്ഞാഗഹണാദിസിദ്ധേഹി സതിവീരിയസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേഹി ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനി സിദ്ധാനേവ ഹോന്തി. തത്ഥ ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ നിദ്ദിസിതബ്ബാ. കഥം? ദുവിധോ ഹി തണ്ഹാചരിതോ മുദിന്ദ്രിയോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോതി, തഥാ ദിട്ഠിചരിതോ. തേസം പഠമോ അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപരിയാസഗ്ഗാഹീ സതിബലേന യഥാഭൂതം കായസഭാവം സല്ലക്ഖേന്തോ തം വിപല്ലാസം സമുഗ്ഘാടേത്വാ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി. ദുതിയോ അസുഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപരിയാസഗ്ഗാഹീ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൧൦; മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൪, ൧൧൪; അ. നി. ൬.൫൮) വുത്തേന വീരിയസംവരഭൂതേന വീരിയബലേന തം വിപല്ലാസം വിധമേന്തോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി. തതിയോ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി അയാഥാവഗ്ഗാഹീ സമാധിബലേന സമാഹിതചിത്തോ സങ്ഖാരാനം ഖണികഭാവസല്ലക്ഖണേന തം വിപല്ലാസം സമുഗ്ഘാടേന്തോ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി. ചതുത്ഥോ സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനവഞ്ചിതതായ ഫസ്സാദിധമ്മപുഞ്ജമത്തേ അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി മിച്ഛാഭിനിവേസീ ചതുകോടികസുഞ്ഞതാമനസികാരേന തം മിച്ഛാഭിനിവേസം വിദ്ധംസേന്തോ സാമഞ്ഞഫലം സച്ഛികരോതി.

ഇധാപി സുഭസഞ്ഞാസുഖസഞ്ഞാഹി ചതൂഹിപി വാ വിപല്ലാസേഹി സമുദയസച്ചം, തേസം അധിട്ഠാനാരമ്മണഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചന്തിആദിനാ സച്ചയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഫലം പനേത്ഥ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, ചതൂഹി ചിത്തവിപല്ലാസേഹി ചതുരാസവോഘ-യോഗ-കായഗന്ഥ-അഗതി-തണ്ഹുപ്പാദ-സല്ലുപാദാന-വിഞ്ഞാണട്ഠിതി-അപരിഞ്ഞാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ. തഥാ ചതൂഹി സതിപട്ഠാനേഹി ചതുബ്ബിധഝാന-വിഹാരാധിട്ഠാന-സുഖഭാഗിയധമ്മ-അപ്പമഞ്ഞാ-സമ്മപ്പധാന-ഇദ്ധിപാദാ- ദിവസേന വോദാനപക്ഖോ നേതബ്ബോതി. അയം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

൪-൫. ദിസാലോചന-അങ്കുസനയദ്വയവണ്ണനാ

ഇമേസം പന തിണ്ണം അത്ഥനയാനം സിദ്ധിയാ വോഹാരേന നയദ്വയം സിദ്ധമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി അത്ഥനയാനം ദിസാഭൂതധമ്മാനം സമാലോചനം ദിസാലോചനം, തേസം സമാനയനം അങ്കുസോതി പഞ്ചപി നയാ നിയുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

പഞ്ചവിധനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാസനപട്ഠാനവണ്ണനാ

ഇദഞ്ച സുത്തം സോളസവിധേ സുത്തന്തപട്ഠാനേ സംകിലേസനിബ്ബേധാസേക്ഖഭാഗിയം, സബ്ബഭാഗിയമേവ വാ ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മഗ്ഗഹണേന ലോകിയകുസലാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ. അട്ഠവീസതിവിധേന പന സുത്തന്തപട്ഠാനേ ലോകിയലോകുത്തരസബ്ബധമ്മാധിട്ഠാനം ഞാണഞേയ്യം ദസ്സനഭാവനം സകവചനം വിസ്സജ്ജനീയം കുസലാകുസലം അനുഞ്ഞാതം പടിക്ഖിത്തം ചാതി വേദിതബ്ബം.

നേത്തിനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. അപുബ്ബപദവണ്ണനാതി അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഹിതതായ അപുബ്ബസ്സ അഭിനവസ്സ പദസ്സ വണ്ണനാ അത്ഥവിഭജനാ. ‘‘ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗതമത്ഥ’’ന്തി ഹി വുത്തം. നിവാസട്ഠാനഭൂതാ ഭൂതപുബ്ബനിവാസട്ഠാനഭൂതാ, നിവാസട്ഠാനേ വാ ഭൂതാ നിബ്ബത്താ നിവാസട്ഠാനഭൂതാ, തത്ഥ മാപിതാതി അത്ഥോ. യഥാ കാകന്ദീ മാകന്ദീ കോസമ്ബീതി യഥാ കാകന്ദസ്സ ഇസിനോ നിവാസട്ഠാനേ മാപിതാ നഗരീ കാകന്ദീ, മാകന്ദസ്സ നിവാസട്ഠാനേ മാപിതാ മാകന്ദീ, കുസമ്ബസ്സനിവാസട്ഠാനേ മാപിതാ കോസമ്ബീതി വുച്ചതി, ഏവം സാവത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഉപനേത്വാ സമീപേ കത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഉപഭോഗോ, സവിഞ്ഞാണകവത്ഥു. പരിതോ സബ്ബദാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പരിഭോഗോ, നിവാസനപാരുപനാദി അവിഞ്ഞാണകവത്ഥു. സബ്ബമേത്ഥ അത്ഥീതി നിരുത്തിനയേന സാവത്ഥീ-സദ്ദസിദ്ധിമാഹ. സത്ഥസമായോഗേതി സത്ഥസ്സ നഗരിയാ സമാഗമേ, സത്ഥേ തം നഗരം ഉപഗതേതി അത്ഥോ. പുച്ഛിതേ സത്ഥികജനേഹി.

സമോഹിതന്തി സന്നിചിതം. രമ്മന്തി അന്തോ ബഹി ച ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ ചേവ ആരാമുയ്യാനസമ്പത്തിയാ ച രമണീയം. ദസ്സനേയ്യന്തി വിസിഖാസന്നിവേസസമ്പത്തിയാ ചേവ പാസാദകൂടാഗാരാദിസമ്പത്തിയാ ച ദസ്സനീയം പസ്സിതബ്ബയുത്തം. ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥുസമ്പത്തിയാ ചേവ നിവാസസുഖതായ ച നിബദ്ധവാസം വസന്താനം ഇതരേസഞ്ച സത്താനം മനം രമേതീതി മനോരമം. ദസഹി സദ്ദേഹീതി ഹത്ഥിസദ്ദോ, അസ്സ-രഥ-ഭേരി-സങ്ഖ-മുദിങ്ഗ-വീണാ-ഗീത സമ്മതാളസദ്ദോ, അസ്നാഥ-പിവഥ-ഖാദഥാതി-സദ്ദോതി ഇമേഹി ദസഹി സദ്ദേഹി. അവിവിത്തന്തി ന വിവിത്തം, സബ്ബകാലം ഘോസിതന്തി അത്ഥോ.

വുദ്ധിം വേപുല്ലതം പത്തന്തി തന്നിവാസീ സത്തവുദ്ധിയാ വുദ്ധിം, തായ പരിവുദ്ധിതായേവ വിപുലഭാവം പത്തം, ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി അത്ഥോ. വിത്തൂപകരണസമിദ്ധിയാ ഇദ്ധം. സബ്ബകാലം സുഭിക്ഖഭാവേന ഫീതം. അന്തമസോ വിഘാസാദേ ഉപാദായ സബ്ബേസം കപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനമ്പി ഇച്ഛി തത്ഥനിപ്ഫത്തിയാ മനുഞ്ഞം ജാതം, പഗേവ ഇസ്സരിയേ ഠിതാനന്തി ദസ്സനത്ഥം പുന ‘‘മനോരമ’’ന്തി വുത്തം. അളകമന്ദാവാതി ആടാനാടാദീസു ദസസു വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ നഗരീസു അളകമന്ദാ നാമ ഏകാ നഗരീ, യാ ലോകേ അളാകാ ഏവ വുച്ചതി. സാ യഥാ പുഞ്ഞകമ്മീനം ആവാസഭൂതാ ആരാമരാമണേയ്യകാദിനാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ, ഏവം സാവത്ഥീപീതി വുത്തം ‘‘അളകമന്ദാവാ’’തി. ദേവാനന്തി വേസ്സവണപക്ഖിയാനം ചാതുമഹാരാജികദേവാനം.

ജിനാതീതി ഇമിനാ സോത-സദ്ദോ വിയ കത്തുസാധനോ ജേത-സദ്ദോതി ദസ്സേതി. രഞ്ഞാതി പസേനദികോസലരാജേന. രാജഗതം ജയം ആരോപേത്വാ കുമാരോ ജിതവാതി ജേതോതി വുത്തോ. മങ്ഗലകബ്യതായാതിആദിനാ ‘‘ജേയ്യോ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ‘‘ജേതോ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. സബ്ബകാമസമിദ്ധിതായാതി സബ്ബേഹി ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥൂഹി ഫീതഭാവേന വിഭവസമ്പന്നതായാതി അത്ഥോ. സമിദ്ധാപി മച്ഛരിനോ കിഞ്ചി ന ദേന്തീതി ആഹ ‘‘വിഗതമലമച്ഛേരതായാ’’തി, രാഗദോസാദിമലാനഞ്ചേവ മച്ഛരിയസ്സ ച അഭാവേനാതി അത്ഥോ. സമിദ്ധാ അമച്ഛരിനോപി ച കരുണാസദ്ധാദിഗുണവിരഹിതാ അത്തനോ സന്തകം പരേസം ന ദദേയ്യുന്തി ആഹ ‘‘കരുണാദിഗുണസമങ്ഗിതായ ചാ’’തി. തേനാതി അനാഥാനം പിണ്ഡദാനേന. സദ്ദത്ഥതോ പന ദാതബ്ബഭാവേന സബ്ബകാലം ഉപട്ഠപിതോ അനാഥാനം പിണ്ഡോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അനാഥപിണ്ഡികോ. പഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗസമ്പത്തിയാതി ‘‘നാതിദൂരം നച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്ന’’ന്തി ഏകം അങ്ഗം, ‘‘ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി ഏകം, ‘‘അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സ’’ന്തി ഏകം, ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരാ’’തി ഏകം, ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ’’തി ഏകം, ഏവമേതേഹി പഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗേഹി സമ്പന്നതായ. യദി ജേതവനം തഥം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോതി ആഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി.

കീതകാലതോ പട്ഠായ അനാഥപിണ്ഡികസ്സേവ തം വനം, അഥ കസ്മാ ഉഭിന്നം പരികിത്തനന്തി ആഹ ‘‘ജേതവനേ’’തിആദി. ‘‘യദിപി സോ ഭൂമിഭാഗോ കോടിസന്ഥരേന മഹാസേട്ഠിനാ കീതോ, രുക്ഖാ പന ജേതേന ന വിക്കീതാതി ജേതവനന്തി വത്തബ്ബതം ലഭീ’’തി വദന്തി.

കസ്മാ ഇദം സുത്തമഭാസീതി കഥേതുകമ്യതായ സുത്തനിക്ഖേപം പുച്ഛതി. സാമഞ്ഞതോ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാകാരണം പാകടമേവാതി. കോ പനായം സുത്തനിക്ഖേപോതി? അത്തജ്ഝാസയോ. പരേഹി അനജ്ഝിട്ഠോ ഏവ ഹി ഭഗവാ അത്തനോ അജ്ഝാസയേന ഇമം സുത്തം ദേസേതീതി ആചരിയാ. യസ്മാ പനേസ ഭിക്ഖൂനം ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തതം വിദിത്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഇമായ ദേസനായ ഉപക്കിലേസവിസോധനം കത്വാ ആസവക്ഖയായ പടിപജ്ജിസ്സന്തീ’’തി അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ, തസ്മാ പരജ്ഝാസയോതി അപരേ. ഉഭയമ്പി പന യുത്തം. അത്തജ്ഝാസയാദീനഞ്ഹി സംസഗ്ഗഭേദസ്സ സമ്ഭവോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോവാതി. തേസം ഭിക്ഖൂനന്തി തദാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹതഭിക്ഖൂനം. ഉപക്കിലേസവിസോധനന്തി സമഥവിപസ്സനുപക്കിലേസതോ ചിത്തസ്സ വിസോധനം. പഠമഞ്ഹി ഭഗവാ അനുപുബ്ബികഥാദിനാ പടിപത്തിയാ സംകിലേസം നീഹരിത്വാ പച്ഛാ സാമുക്കംസികം ദേസനം ദേസേതി ഖേത്തേ ഖാണുകണ്ടകഗുമ്ബാദികേ അവഹരിത്വാ കസനം വിയ, തസ്മാ കമ്മട്ഠാനമേവ അവത്വാ ഇമായ അനുപുബ്ബിയാ ദേസനാ പവത്താതി അധിപ്പായോ.

സംവരഭൂതന്തി സീലസംവരാദിസംവരഭൂതം സംവരണസഭാവം കാരണം, തം പന അത്ഥതോ ദസ്സനാദി ഏവാതി വേദിതബ്ബം. സംവരിതാതി പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന സമ്മാ, സബ്ബഥാ വാ വാരിതാ. ഏവംഭൂതാ ച യസ്മാ പവത്തിദ്വാരപിധാനേന പിഹിതാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വിദഹിതാ ഹുത്വാ’’തി. ഏവം അച്ചന്തികസ്സ സംവരസ്സ കാരണഭൂതം അനച്ചന്തികം സംവരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അച്ചന്തികമേവ സംവരം ദസ്സേന്തോ യസ്മിം ദസ്സനാദിമ്ഹി സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാ ആസവാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ തേസം അനുപ്പാദോ നിരോധോ ഖയോ പഹാനന്തി ച വുച്ചമാനോ അത്ഥതോ അപ്പവത്തിമത്തന്തി തസ്സ ച ദസ്സനാദി കാരണന്തി ആഹ ‘‘യേന കാരണേന അനുപ്പാദനിരോധസങ്ഖാതം ഖയം ഗച്ഛന്തി പഹീയന്തി നപ്പവത്തന്തി, തം കാരണന്തി അത്ഥോ’’തി.

ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപീതി (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൪-൧൯) ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥീസു തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥീസു ച കിഞ്ചാപി കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ പന വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവ-സദ്ദോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭുന്തി തതോ പരം മഗ്ഗഫലേസു അപ്പവത്തനതോ വുത്തം. ഏതേ ഹി ആരമ്മണവസേന ധമ്മേ ഗച്ഛന്താ തതോ പരം ന ഗച്ഛന്തി. നനു തതോ പരം ഭവങ്ഗാദീനിപി ഗച്ഛന്തീതി ചേ? ന, തേസമ്പി പുബ്ബേ ആലമ്ബിതേസു ലോകിയധമ്മേസു സാസവഭാവേന അന്തോഗധത്താ തതോ പരതാഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുവചനേന ഗോത്രഭുവോദാനഫലസമാപത്തിപുരേചാരികപരികമ്മാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികമേവ വാ ഗോത്രഭു അവധിനിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം, തതോ പരം പന മഗ്ഗഫലസമാനതായ അഞ്ഞേസു മഗ്ഗേസു മഗ്ഗവീഥിയം സമാപത്തിവീഥിയം നിരോധാനന്തരഞ്ച പവത്തമാനേസു ഫലേസു നിബ്ബാനേ ച ആസവാനം പവത്തി നിവാരിതാതി വേദിതബ്ബം. സവന്തീതി ഗച്ഛന്തി, ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അവധിഅത്ഥോ ആ-കാരോ, അവധി ച മരിയാദാഭിവിധിഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ മരിയാദം കിരിയം ബഹി കത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആപാടലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അഭിവിധി പന കിരിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ പവത്തതീ’’തി. അഭിവിധിഅത്ഥോ ചായം ആ-കാരോ ഇധ ഗഹിതോതി വുത്തം ‘‘അന്തോകരണത്ഥോ’’തി.

മദിരാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സിന്ധവകാദമ്ബരികാപോതികാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠോ വിരപരിവുത്ഥതാ പുരാണഭാവോ. അവിജ്ജാ നാഹോസീതിആദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഇദം സുത്തം സങ്ഗഹിതം. അവിജ്ജാസവഭവാസവാനം ചിരപരിവുത്ഥതായ ദസ്സിതായ തബ്ഭാവഭാവിനോ കാമാസവസ്സ ചിരപരിവുത്ഥതാ ദസ്സിതാവ ഹോതി. അഞ്ഞേസു ച യഥാവുത്തേ ധമ്മേ ഓകാസഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന അഭിബ്യാപനം മദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, ന അഞ്ഞേസന്തി ഏതേസ്വേവ ആസവ-സദ്ദോ നിരുള്ഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന ചേത്ഥ ദിട്ഠാസവോ നാഗതോതി ഗഹേതബ്ബം ഭവതണ്ഹായ വിയ ഭവദിട്ഠിയാപി ഭവാസവഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. ആയതം അനാദികാലികത്താ. പസവന്തീതി ഫലന്തി. ന ഹി തം കിഞ്ചി സംസാരദുക്ഖം അത്ഥി, യം ആസവേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. പുരിമാനി ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏതേസു ചതൂസു അത്ഥവിതപ്പേസു പുരിമാനി തീണി. യത്ഥാതി യേസു സുത്താഭിധമ്മപദേസേസു. തത്ഥ യുജ്ജന്തി കിലേസേസുയേവ യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥത്തയസ്സ സമ്ഭവതോ. പച്ഛിമം ‘‘ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തീ’’തി വുത്തനിബ്ബചനം. കമ്മേപി യുജ്ജതി ദുക്ഖപ്പസവനസ്സ കിലേസകമ്മസാധാരണത്താ.

ദിട്ഠധമ്മാ വുച്ചന്തി പച്ചക്ഖഭൂതാ ഖന്ധാ, ദിട്ഠധമ്മേ ഭവാ ദിട്ഠധമ്മികാ. വിവാദമൂലഭൂതാതി വിവാദസ്സ മൂലകാരണഭൂതാ കോധൂപനാഹ-മക്ഖ-പളാസ-ഇസ്സാ-മച്ഛരിയ-മായാ-സാഠേയ്യ-ഥമ്ഭ-സാരമ്ഭ-മാനാതിമാനാ.

യേന ദേവൂപപത്യസ്സാതി യേന കമ്മകിലേസപ്പകാരേന ആസവേന ദേവേസു ഉപപത്തി നിബ്ബത്തി അസ്സ മയ്ഹന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ ആകാസചാരീ അസ്സന്തി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ച യക്ഖഗന്ധബ്ബതായ വിനിമുത്താ സബ്ബാ ദേവഗതി ദേവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാതി അകുസലകമ്മതോ അവസേസാ അകുസലാ ധമ്മാ ആസവാതി ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ.

പടിഘാതായാതി പടിസേധനായ. പരൂപവാ…പേ… ഉപദ്ദവാതി ഇദം യദി ഭഗവാ സിക്ഖാപദം ന പഞ്ഞപേയ്യ, തതോ അസദ്ധമ്മപ്പടിസേവനഅദിന്നാദാനപാണാതിപാതാദിഹേതു യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും പരൂപവാദാദയോ ദിട്ഠധമ്മികാ നാനപ്പകാരാ അനത്ഥാ, യേ ച തന്നിമിത്താ ഏവ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണാദിവസേന മഹാദുക്ഖാനുഭവാദിപ്പകാരാ അനത്ഥാ, തേ സന്ധായ വുത്തം. തേ പനേതേതി ഏതേ കാമരാഗാദികിലേസ-തേഭൂമകകമ്മപരൂപവാദാദിഉപദ്ദവപ്പകാരാ ആസവാ. യത്ഥാതി യസ്മിം വിനയാദിപാളിപദേസേ. യഥാതി യേന ദുവിധാദിപ്പകാരേന അഞ്ഞേസു ച സുത്തന്തേസു ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ.

നിരയം ഗമേന്തീതി നിരയഗാമിനിയാ. ഛക്കനിപാതേ ആഹുനേയ്യസുത്തേ. തത്ഥ ഹി ആസവാ ഛധാ ആഗതാ ആസവ-സദ്ദാഭിധേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ പഭേദോപചാരേന ആസവ-പദേ പഭേദോതി വുത്തോ, കോട്ഠാസത്ഥോ വാ പദ-സദ്ദോതി ആസവപദേതി ആസവപ്പകാരേ സദ്ദകോട്ഠാസേ അത്ഥകോട്ഠാസേ വാതി അത്ഥോ.

തഥാ ഹീതി തസ്മാ സംവരണം പിദഹനം പവത്തിതും അപ്പദാനം, തേനേവ കാരണേനാതി അത്ഥോ. സീലാദിസംവരേ അധിപ്പേതേ പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന ഥകനഭാവസാമഞ്ഞതോ ദ്വാരം സംവരിത്വാതി ഗേഹദ്വാരസംവരണമ്പി ഉദാഹടം. സീലസംവരോതിആദി ഹേട്ഠാ മൂലപരിയായവണ്ണനായ വുത്തമ്പി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തുകാമോ പുന വദതി. യുത്തം താവ സീലസതിഞാണാനം സംവരത്ഥോ പാളിയം തഥാ ആഗതത്താ, ഖന്തിവീരിയാനം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘തേസഞ്ചാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യദിപി ‘‘ഖമോ ഹോതി…പേ… സീതസ്സ ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനിദ്ദേസേ ഖന്തിവീരിയാനം സംവരപരിയായോ നാഗതോ, ഉദ്ദേസേ പന സബ്ബാസവസംവരപരിയായന്തി സംവരപരിയായേന ഗഹിതത്താ അത്ഥേവ തേസം സംവരഭാവോതി.

പുബ്ബേ സീലസതിഞാണാനം പാഠന്തരേന സംവരഭാവോ ദസ്സിതോതി ഇദാനി തം ഇമിനാപി സുത്തേന ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ഖന്തിവീരിയസംവരാ വുത്തായേവ ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൪) പാളിയാ ദസ്സനവസേന. ‘‘തഞ്ച അനാസനം, തഞ്ച അഗോചര’’ന്തി അയം പനേത്ഥ സീലസംവരോതി തഞ്ച ‘‘യഥാരൂപേ’’തിആദിനാ വുത്തം അയുത്തം അനിയതവത്ഥുകം രഹോ പടിച്ഛന്നാസനം, തഞ്ച യഥാവുത്തം അയുത്തം വേസിയാദിഗോചരം, ‘‘പടിസങ്ഖായോനിസോ പരിവജ്ജേതീ’’തി ആഗതം യം പരിവജ്ജനം, അയം പന ഏത്ഥ ഏതസ്മിം സുത്തേ ആഗതോ സീലസംവരോതി അത്ഥോ. അനാസനപരിവജ്ജനേന ഹി അനാചാരപരിവജ്ജനം വുത്തം, അനാചാരാഗോചരപരിവജ്ജനം ചാരിത്തസീലതായസീലസംവരോ. തഥാ ഹി ഭഗവതാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) സീലസംവരവിഭജനേ ആചാരഗോചരസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘അത്ഥി അനാചാരോ, അത്ഥി അഗോചരോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൩, ൫൧൪) അനാചാരാഗോചരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ. ഇദഞ്ച ഏകദേസേന സമുദായനിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം സമുദ്ദപബ്ബതനിദസ്സനം വിയ.

സബ്ബത്ഥ പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരോതി ഏത്ഥ ‘‘യോനിസോമനസികാരോ, പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരോ’’തി വത്തബ്ബം. ന ഹി ദസ്സനപഹാതബ്ബനിദ്ദേസേ പടിസങ്ഖാഗഹണം അത്ഥി, ‘‘യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തി പന വുത്തം. യോനിസോമനസികരണമ്പി അത്ഥതോ പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരമേവാതി ഏവം പന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ യുത്തമേതം സിയാ. കേചി പന ‘‘യത്ഥ യത്ഥ ‘ഇധ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’തി ആഗതം, തം സബ്ബം സന്ധായ ‘സബ്ബത്ഥ പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരോ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തേസം മതേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദികസ്സ ഞാണസംവരേന ച അസങ്ഗഹോ സിയാ, ‘‘ദസ്സനം പടിസേവനാ ഭാവനാ ച ഞാണസംവരോ’’തി ച വചനം വിരുജ്ഝേയ്യ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സബ്ബത്ഥ പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരോ’’തി ഇമിനാ സത്തസുപി ഠാനേസു യം ഞാണം, സോ ഞാണസംവരോതി പരിവജ്ജനാദിവസേന വുത്താ സീലാദയോ സീലസംവരാദയോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഏവം സതി സംവരാനം സങ്കരോ വിയ ഹോതീതി തേ അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനാ’’തി വുത്തം പരിവജ്ജനവിസേസസംവരാധിവാസനവിനോദനാനം സീലസംവരാദിഭാവേന ഗഹിതത്താ, തഥാ അഗ്ഗഹിതാനം ഗഹണേനാതി അത്ഥോ. തേ പന അഗ്ഗഹിതേ സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ദസ്സനം പടിസേവനാ ഭാവനാ’’തി ആഹ.

ഏതേന സീലസംവരാദിനാ കരണഭൂതേന, കാരണഭൂതേന വാ. ധമ്മാതി കുസലാകുസലധമ്മാ. സീലസംവരാദിനാ ഹി സഹജാതകോടിയാ, ഉപനിസ്സയകോടിയാ വാ പച്ചയഭൂതേന അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പത്തിം ഗച്ഛന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ അനിരുദ്ധാ അകുസലാ ധമ്മാ നിരോധം ഗച്ഛന്തി നിരുജ്ഝന്തീതി അത്ഥോ. പാളിയം പന ‘‘അനുപ്പന്നാ ചേവ ആസവാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ആസവാ പഹീയന്തീ’’തി അകുസലധമ്മാനം അനുപ്പാദപഹാനാനി ഏവ വുത്താനി, ന കുസലധമ്മാനം ഉപ്പാദാദയോതി? നയിദമേവം ദട്ഠബ്ബം, ‘‘യോനിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ’’തിആദിനാ കുസലധമ്മാനമ്പി ഉപ്പത്തി പകാസിതാവ ആസവസംവരണസ്സ പധാനഭാവേന ഗഹിതത്താ. തഥാ ഹി പരിയോസാനേപി ‘‘യേ ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ, തേ ദസ്സനാ പഹീനാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൮) ആസവപ്പഹാനമേവ പധാനം കത്വാ നിഗമിതം.

൧൫. ജാനതോ പസ്സതോതി ഏത്ഥ ദസ്സനമ്പി പഞ്ഞാചക്ഖുനാവ ദസ്സനം അധിപ്പേതം, ന മംസചക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാതി ആഹ ‘‘ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനീ’’തി. ഏവം സന്തേപീതി പദദ്വയസ്സ ഏകത്ഥത്ഥേപി. ഞാണലക്ഖണന്തി ഞാണസ്സ സഭാവം, വിസയസ്സ യഥാസഭാവാവബോധനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണ’’ന്തി. ഞാണപ്പഭാവന്തി ഞാണാനുഭാവം, ഞാണകിച്ചം വിസയോഭാസനന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ഞാണേന വിവടേ ധമ്മേ’’തി. ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ച ജാനനദസ്സനമുഖേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ പവത്താതി ആഹ ‘‘ഞാണലക്ഖണം ഞാണപ്പഭാവം ഉപാദായ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസതീ’’തി. ജാനതോ പസ്സതോതി ‘‘യോനിസോ ച മനസികാരം അയോനിസോ ച മനസികാര’’ന്തി വക്ഖമാനത്താ യോനിസോമനസികാരവിസയജാനനം, അയോനിസോമനസികാരവിസയദസ്സനം. തഞ്ച ഖോ പന നേസം ആസവാനം ഖയൂപായസഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ ഉപ്പാദനാനുപ്പാദനവസേന ന ആരമ്മണമത്തേനാതി അയമത്ഥോ യുത്തോതി ആഹ ‘‘യോനിസോമനസികാരം…പേ… അയമേത്ഥ സാരോ’’തി.

‘‘ജാനതോ’’തി വത്വാ ജാനനഞ്ച അനുസ്സവാകാരപടിവിതക്കമത്തവസേന ന ഇധാധിപ്പേതം, അഥ ഖോ രൂപാദി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന യോനിസോമനസികാരായോനിസോമനസികാരേ പച്ചക്ഖേ കത്വാ തേസം ഉപ്പാദവസേന ദസ്സനന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘പസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞത്ഥാപി ഹി ‘‘ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ (ഇതിവു. ൧൦൨), ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി (മ. നി. ൧.൨൦൩), ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ (മ. നി. ൧.൪൦൭), അജാനതം അപസ്സത’’ന്തി ച ആദീസു ഞാണകിച്ചസ്സ സാമഞ്ഞവിസേസദീപനവസേനേതം പദദ്വയം ആഗതന്തി. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിസാരസമാസാചരിയാ. തേ ഹി ‘‘സമാധിനാ ജാനതോ വിപസ്സനായ പസ്സതോ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി, ഏവം ജാനനാ സമഥോ, പസ്സനാ വിപസ്സനാ’’തി ച ആദിനാ പപഞ്ചേന്തി. തേതി പപഞ്ചാ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ‘‘ജാനതോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ഇമസ്മിം സുത്തപദഅത്ഥേ നിദ്ധാരിയമാനേ. ന യുജ്ജന്തി ജാനനദസ്സനാനം യോനിസോമനസികാരായോനിസോമനസികാരവിസയഭാവസ്സ പാളിയം വുത്തത്താ.

ആസവപ്പഹാനം ആസവാനം അച്ചന്തപ്പഹാനം. സോ പന നേസം അനുപ്പാദോ സബ്ബേന സബ്ബം ഖീണതാ അഭാവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ആസവാനം അച്ചന്തഖയമസമുപ്പാദംഖീണാകാരം നത്ഥിഭാവ’’ന്തി. ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി കിലേസവങ്കസ്സ കായവങ്കാദീനഞ്ച പഹാനേന ഉജുഭൂതേ സവിപസ്സനേ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേ അനുസ്സരന്തസ്സ. തദേവ ഹിസ്സ സിക്ഖനം. ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം. തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാതി ഖയസങ്ഖാതേ അഗ്ഗമഗ്ഗേ തപ്പരിയാപന്നമേവ ഞാണം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം പന അഞ്ഞം അരഹത്തന്തി. യദിപി ഗാഥായം ‘‘ഖയസ്മിം’’ഇച്ചേവ വുത്തം, സമുച്ഛേദവസേന പന ആസവേഹി ഖീണോതീതി മഗ്ഗോ ഖയോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ’’തി. സമണോതി സമിതപാപോ അധിപ്പേതോ. സോ പന ഖീണാസവോ ഹോതീതി ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തി ഇമസ്സ ഫലപരിയായതാ വുത്താ, നിപ്പരിയായേന പന ആസവക്ഖയോ മഗ്ഗോ, തേന പത്തബ്ബതോ ഫലം. ഏതേനേവ നിബ്ബാനസ്സപി ആസവക്ഖയഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ജാനതോ ഏവ പസ്സതോ ഏവാതി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഇച്ഛിതോ, ന അഞ്ഞഥാ വിസേസാഭാവതോ അനിട്ഠസാധനതോ ചാതി തസ്സ നിയമസ്സ ഫലം ദസ്സേതും ‘‘നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ പന ന ജാനാതി ന പസ്സതി, തസ്സ നേവ വദാമീതി അത്ഥോ’’തി. ഇമിനാ ദൂരീകതായോനിസോമനസികാരോ ഇധാധിപ്പേതോ, യോനിസോമനസികാരോ ച ആസവക്ഖയസ്സ ഏകന്തികകാരണന്തി ദസ്സേതി. ഏതേനാതി ‘‘നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ’’തി വചനേന. തേ പടിക്ഖിത്താതി കേ പന തേതി? ‘‘ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൨൨൮), അഹേതൂ അപച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൨൨൭) ഏവമാദിവാദാ. തേസു ഹി കേചി അഭിജാതിസങ്കന്തിമത്തേന ഭവസങ്കന്തിമത്തേന ച സംസാരസുദ്ധിം പടിജാനന്തി, അഞ്ഞേ ഇസ്സരപജാപതികാലാദിവസേന, തയിദം സബ്ബം ‘‘സംസാരാദീഹീ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പുരിമേന വാ പദദ്വയേനാതി ‘‘ജാനതോ, പസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. ഉപായോ വുത്തോ ‘‘ആസവക്ഖയസ്സാ’’തി അധികാരതോ വിഞ്ഞായതി. ഇമിനാതി ‘‘നോ അജാനതോ, നോ അപസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. അനുപായോ ഏവ ഹി ആസവാനം ഖയസ്സ യദിദം യോനിസോ ച അയോനിസോ ച മനസികാരസ്സ അജാനനം അദസ്സനഞ്ച, തേന തഥത്തായ അപ്പടിപത്തിതോ മിച്ഛാപടിപത്തിതോ ച. നനു ‘‘പസ്സതോ’’തി ഇമിനാ അയോനിസോമനസികാരോ യഥാ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ദസ്സനേ അധിപ്പേതേ പുരിമേനേവ അനുപായപടിസേധോ വുത്തോ ഹോതീതി? ന ഹോതി, അയോനിസോമനസികാരാനുപ്പാദനസ്സപി ഉപായഭാവതോ സതിബലേന സംവുതചക്ഖുന്ദ്രിയാദിതാ വിയ സമ്പജഞ്ഞബലേനേവ നിച്ചാദിവസേന അഭൂതജാനനാഭാവോ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖേപേന…പേ… ഹോതീ’’തി. തത്ഥ സങ്ഖേപേനാതി സമാസേന, അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച വിത്ഥാരം അകത്വാതി അത്ഥോ. ഞാണം…പേ… ദസ്സിതം ഹോതി ‘‘ജാനതോ’’തിആദിനാ ഞാണസ്സേവ ഗഹിതത്താ. യദി ഏവം ‘‘സ്വായം സംവരോ’’തിആദി കഥം നീയതീതി? ഞാണസ്സ പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം ഏവമയം ദേസനാ കതാതി നായം ദോസോ, തഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘അരിയം വോ ഭിക്ഖവേ സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി സഉപനിസം സപരിക്ഖാര’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൩൬) വിത്ഥാരോ.

ദബ്ബജാതികോതി ദബ്ബരൂപോ. സോ ഹി ദ്രബ്യോതി വുച്ചതി ‘‘ദ്രബ്യം വിനസ്സതി നാദ്രബ്യ’’ന്തിആദീസു. ദബ്ബജാതികോ വാ സാരസഭാവോ, സാരുപ്പസീലാചാരോതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ ഏവം നിബ്ബേഠേന്തീ’’തി (പാരാ. ൩൮൪, ൩൯൧; ചൂളവ. ൧൯൩). വത്തസീസേ ഠത്വാതി വത്തം ഉത്തമങ്ഗം, ധുരം വാ കത്വാ. യോ ഹി പരിസുദ്ധാജീവോ കാതും അജാനന്താനം സബ്രഹ്മചാരീനം, അത്തനോ വാ വാതാതപാദിപടിബാഹനത്ഥം ഛത്താദീനി കരോതി, സോ വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോതി നാമ. പദട്ഠാനം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാ നാഥകരണധമ്മഭാവേന ഉപനിസ്സയഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിച്ചകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൯൭).

ഉപായമനസികാരോതി കുസലധമ്മപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതോ മനസികാരോ. പഥമനസികാരോതി തസ്സാ ഏവ മഗ്ഗഭൂതോ മനസികാരോ. അനിച്ചാദീസു അനിച്ചന്തിആദിനാതി അനിച്ചദുക്ഖഅസുഭഅനത്തസഭാവേസു ധമ്മേസു ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അസുഭം അനത്താ’’തിആദിനാ ഏവ നയേന, അവിപരീതസഭാവേനാതി അത്ഥോ. സച്ചാനുലോമികേന വാതി സച്ചാഭിസമയസ്സ അനുലോമവസേന. ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാതിആദിനാ ആവട്ടനായ പച്ചയഭൂതാ തതോ പുരിമുപ്പന്നാ മനോദ്വാരികാ കുസലജവനപ്പവത്തി ഫലവോഹാരേന തഥാ വുത്താ. തസ്സാ ഹി വസേന സാ കുസലുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ആവജ്ജനാ ഹി ഭവങ്ഗചിത്തം ആവട്ടയതീതി ആവട്ടനാ. അനു അനു ആവട്ടേതീതി അന്വാവട്ടനാ. ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ അഞ്ഞം ആഭുജതീതി ആഭോഗോ. സമന്നാഹരതീതി സമന്നാഹാരോ. തദേവാരമ്മണം അത്താനം അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം മനസി കരോതി ഠപേതീതി മനസികാരോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഉപായപഥമനസികാരലക്ഖണോ യോനിസോമനസികാരോ നാമ വുച്ചതി, യസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖാദീനി സച്ചാനി ആവജ്ജിതും സക്കോതി. അയോനിസോമനസികാരേ സച്ചപടികൂലേനാതി സച്ചാഭിസമയസ്സ അനനുലോമവസേന. സേസം യോനിസോമനസികാരേ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം.

യുത്തിന്തി ഉപപത്തിസാധനയുത്തിം, ഹേതുന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ‘‘അയോനിസോ ഭിക്ഖവേ…പേ… പഹീയന്തീ’’തി ഏതസ്മിം പാഠേ. തത്ഥാതി വാക്യോപഞ്ഞാസനം. കസ്മാ പനേത്ഥ അയമുദ്ദേസനിദ്ദേസോ പരിവത്തോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യോനിസോ’’തിആദി. തത്ഥ മനസികാരപദം ദ്വിന്നം സാധാരണന്തി അധിപ്പായേന ‘‘യോനിസോ അയോനിസോതി ഇമേഹി താവ ദ്വീഹി പദേഹീ’’തി വുത്തം. യോനിസോതി ഹി യോനിസോമനസികാരോ, അയോനിസോതി ച അയോനിസോമനസികാരോ തത്ഥ അനുവത്തനതോ വക്ഖമാനത്താ ച. സതിപി അനത്ഥുപ്പത്തിസാമഞ്ഞേ ഭവാദീസു പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുലിസാമഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ തം പരിവത്തിത്വാ വിസേസദസ്സനത്തം നാവാദി ഉപമാത്തയഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ചക്കയന്തം ആഹടഘടീയന്തന്തി വദന്തി.

അനുപ്പന്നാതി അനിബ്ബത്താ. ആരമ്മണവിസേസവസേന തസ്സ അനുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ന രൂപാരമ്മണാദിആരമ്മണസാമഞ്ഞേന, നാപി ആസവവസേന. തേനാഹ ‘‘അനനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം…പേ… അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ നാമ ആസവാ ന സന്തീ’’തി. വത്ഥുന്തി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകപ്പഭേദം ആസവുപ്പത്തികാരണം. ആരമ്മണം ആരമ്മണപച്ചയഭൂതരൂപാദീനി. ഇദാനി ആസവവസേനപി അനുപ്പന്നപരിയായോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും ‘‘അനുഭൂതപുബ്ബേപീ’’തിആദി വുത്തം. പകതിസുദ്ധിയാതി പുബ്ബചരിയതോ കിലേസദൂരീഭാവസിദ്ധായ സുദ്ധിപകതിതായ. പാളിയാ ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോ, അത്ഥകഥനം പരിപുച്ഛാ. അജ്ഝയനം പരിയത്തി, ചീവരസിബ്ബാദി നവകമ്മം, സമഥവിപസ്സനാനുയോഗോ യോനിസോമനസികാരോ. താദിസേനാതി യാദിസേന ‘‘മനുഞ്ഞവത്ഥൂ’’തിമനസികാരാദിനാ കാമാസവാദയോ സമ്ഭവേയ്യും, താദിസേന. ആസവാനം വഡ്ഢി നാമ പരിയുട്ഠാനതിബ്ബതായ വേദിതബ്ബാ, സാ ച അഭിണ്ഹുപ്പത്തിയാ ബഹുലീകാരതോതി തേ ലദ്ധാസേവനാ ബഹുലഭാവം പത്താ മദ്ദന്താ ഫരന്താ ഛാദേന്താ അന്ധാകാരം കരോന്താ അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഏകസന്താനനയേന ‘‘ഉപ്പന്നാ പവഡ്ഢന്തീ’’തി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പന്നാ പവഡ്ഢന്തീതി വുച്ചന്തീ’’തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാതി ഇതോ അപരാപരുപ്പന്നാനം ഏകത്തഗ്ഗഹണതോ അഞ്ഞഥാ വഡ്ഢി നാമ നത്ഥി ഖണികഭാവതോ.

സോ ച ജാനാതീതി ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹാഭാവമാഹ. കാരകസ്സേവാതി യുത്തയോഗസ്സേവ. യസ്സ പനാതിആദിനാ അനുദ്ദേസികം കത്വാ വുത്തമത്ഥം പുരാതനസ്സ പുരിസാതിസയസ്സ പടിപത്തിദസ്സനേന പാകടതരം കാതും ‘‘മണ്ഡലാരാമവാസീമഹാതിസ്സഭൂതത്ഥേരസ്സ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തഞ്ഹി സബ്രഹ്മചാരീനം ആയതിം തഥാപടിപത്തികാരണം ഹോതി, യതോ ഏദിസം വത്ഥു വുച്ചതി. തസ്മിം യേവാതി മണ്ഡലാരാമേയേവ. ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാതി അത്തനോ ഉദ്ദേസാചരിയം കമ്മട്ഠാനഗ്ഗഹണത്ഥം ഗന്തും ആപുച്ഛിത്വാ. ആചരിയം വന്ദിത്വാതി കമ്മട്ഠാനദായകം മഹാരക്ഖിതത്ഥേരം വന്ദിത്വാ. ഉദ്ദേസമഗ്ഗന്തി യഥാആരദ്ധം ഉദ്ദേസപബന്ധം. തദാ കിര മുഖപാഠേനേവ ബഹൂ ഏകജ്ഝം ഉദ്ദിസാപേത്വാ മനോസജ്ഝായവസേന ധമ്മം സജ്ഝായന്തി. തത്ഥായം ഥേരോ പഞ്ഞവന്തതായ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്താനം ഭിക്ഖൂനം ധോരയ്ഹോ, സോ ‘‘ഇദാനാഹം അനാഗാമീ, കിം മയ്ഹം ഉദ്ദേസേനാ’’തി സങ്കോചം അനാപജ്ജിത്വാ ദുതിയദിവസേ ഉദ്ദേസകാലേ ആചരിയം ഉപസങ്കമി. ‘‘ഉപ്പന്നാ പഹീയന്തീ’’തി ഏത്ഥ ഉപ്പന്നസദിസാ ‘‘ഉപ്പന്നാ’’തി വുത്താ, ന പച്ചുപ്പന്നാ. ന ഹി പച്ചുപ്പന്നേസു ആസവേസു മഗ്ഗേന പഹാനം സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യേ പന…പേ… നത്ഥീ’’തി. വത്തമാനുപ്പന്നാ ഖണത്തയസമങ്ഗിനോ. തേസം പടിപത്തിയാ പഹാനം നത്ഥി ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം പച്ചയഘാതേന അനുപ്പാദനമേവ തായ പഹാനന്തി.

൧൬. യദി ഏവം ദുതിയപദം കിമത്ഥിയന്തി? പദദ്വയഗ്ഗഹണം ആസവാനം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവസമ്ഭവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പഹായകവിഭാഗേന പഹാതബ്ബവിഭാഗദസ്സനത്ഥഞ്ച. തേനാഹ ‘‘ഇദമേവ പദം ഗഹേത്വാ’’തി. അഞ്ഞമ്പീതി ഞാണതോ അഞ്ഞമ്പി സതിസംവരാദിം. ദസ്സനാതി ഇദം ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സനേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന തദത്ഥം വിവരതി. ഏസ നയോതി തമേവത്ഥം അതിദിസതി. ദസ്സനേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. സോ ഹി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. യദിപി തം ഗോത്രഭു പഠമതരം പസ്സതി, ദിസ്വാ പന കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ കിലേസപ്പഹാനസ്സ അകരണതോ ന തം ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ആവജ്ജനട്ഠാനിയഞ്ഹി തം ഞാണം മഗ്ഗസ്സ, നിബ്ബാനാരമ്മണത്തസാമഞ്ഞേന ചേതം വുത്തം, ന നിബ്ബാനപടിവിജ്ഝനേന, തസ്മാ ധമ്മചക്ഖു പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേന ഭാവനം അപ്പത്തം ദസ്സനം നാമ, ധമ്മചക്ഖുഞ്ച പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണവസേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം തദഭിസമയോതി നുത്ഥേത്ഥ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവപ്പത്തി. അയഞ്ച വിചാരോ പരതോ അട്ഠകഥായമേവ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨) ആഗമിസ്സതി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘സംവരാ പഹാതബ്ബാ’’തിആദീസു. സംവരാതി സംവരേന, ‘‘സംവരോ’’തി ചേത്ഥ സതിസംവരോ വേദിതബ്ബോ. പടിസേവതി ഏതേനാതി പടിസേവനം, പച്ചയേസു ഇദമത്ഥികതാഞാണം. അധിവാസേതി ഖമതി ഏതായാതി അധിവാസനാ, സീതാദീനം ഖമനാകാരേന പവത്തോ അദോസോ, തപ്പധാനാ വാ ചത്താരോ കുസലക്ഖന്ധാ. പരിവജ്ജേതി ഏതേനാതി പരിവജ്ജനം, വാളമിഗാദീനം പരിഹരണവസേന പവത്താ ചേതനാ, തഥാപവത്താ വാ ചത്താരോ കുസലക്ഖന്ധാ. കാമവിതക്കാദികേ വിനോദേതി വിതുദതി ഏതേനാതി വിനോദനം, കുസലവീരിയം. പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠേ ചതുസച്ചധമ്മേ ഭാവനാവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഭാവനാ, സേസമഗ്ഗത്തയം. ന ഹി തം അദിട്ഠപുബ്ബം കിഞ്ചി പസ്സതി, ഏവം ദസ്സനാദീനം വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദസ്സനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൧൭. കുസലാകുസലധമ്മേഹി ആലമ്ബിയമാനാപി ആരമ്മണധമ്മാ ആവജ്ജനമുഖേനേവ തബ്ഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മനസികരണീയേ’’തി പദസ്സ ‘‘ആവജ്ജിതബ്ബേ’’തി അത്ഥമാഹ. ഹിതസുഖാവഹഭാവേന മനസികരണം അരഹന്തീതി മനസികരണീയാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അമനസികരണീയാതി ആഹ ‘‘അമനസികരണീയേതി തബ്ബിപരീതേ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘മനസികരണീയേ ധമ്മേ അപ്പജാനന്തോ’’തിആദീസു. യസ്മാ കുസലധമ്മേസുപി സുഭസുഖനിച്ചാദിവസേന മനസികാരോ അസ്സാദനാദിഹേതുതായ സാവജ്ജോ അഹിതദുക്ഖാവഹോ അകുസലധമ്മേസുപി അനിച്ചാദിവസേന മനസികാരോ നിബ്ബിദാദിഹേതുതായ അനവജ്ജോ ഹിതസുഖാവഹോ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മതോ നിയമോ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ആകാരതോ പന അത്ഥീ’’തി ആഹ.

വാ-സദ്ദോ യേഭുയ്യേന ‘‘മമം വാ ഹി ഭിക്ഖവേ (ദീ. നി. ൧.൫, ൬), ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൮൬; മ. നി. ൨.൭൯, ൮൦) വികപ്പത്ഥോ ദിട്ഠോ, ന സമുച്ചയത്ഥോതി തത്ഥ സമുച്ചയത്ഥേ പയോഗം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ സമുച്ചയത്ഥദീപകം പനേതം സുത്തപദം സമുദാഹടം.

കാമാസവോതി പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതേ കാമേ ആസവോ കാമാസവോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ’’തി. ഭവാസവം പന ഠപേത്വാ സബ്ബോ ലോഭോ കാമാസവോതി യുത്തം സിയാ. രൂപാരൂപഭവേതി കമ്മുപപത്തിഭേദതോ ദുവിധേപി രൂപാരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ. ഝാനനികന്തീതി ഝാനസ്സാദോ. ‘‘സുന്ദരമിദം ഠാനം നിച്ചം ധുവ’’ന്തിആദിനാ അസ്സാദേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനോ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവേ ആസവോതി ഭവാസവോ. ഏവന്തി സബ്ബദിട്ഠീനം സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിസങ്ഗഹതോ ഭവാസവേനേവ ദിട്ഠാസവോ ഗഹിതോ തംസഹഗതരാഗതായാതി അധിപ്പായോ. അപരേ പന ‘‘ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവേന ച സങ്ഗഹിതോ’’തി വദന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഭവാസവോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൬൫) വചനതോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തരാഗസ്സ ഭവാസവഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ, അഥ ‘‘കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൩൩൨) വിയ ആരമ്മണകരണത്ഥോ സഹഗതത്ഥോ, ഏവം സതി ഭവാസവേ ദിട്ഠാസവസ്സ സമോധാനഗമനം കതം ന സിയാ. ന ഹി തമ്പയോഗതബ്ഭാവാദികേ അസതി തംസങ്ഗഹോ യുത്തോ, തസ്മാ യഥാവുത്തപാളിം അനുസാരേന ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തലോഭോപി കാമാസവോതി യുത്തം സിയാ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികദുക്ഖാനഞ്ഹി കാരണഭൂതാ കാമാസവാദയോപി ദ്വിധാ വുത്താ.

അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൧൦൩) ച കാമാസവനിദ്ദേസേ ‘‘കാമേസൂതി കാമരാഗദിട്ഠിരാഗാദീനം ആരമ്മണഭൂതേസു തേഭൂമകേസു വത്ഥുകാമേസൂ’’തി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. തത്ഥ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ സാ തണ്ഹാ സബ്ബാപി ന കാമച്ഛന്ദാദിനാമം ന ലഭതീതി. യദി പന ലോഭോ കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തോപി സിയാ, സോ യദാ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോ ആസവവിപ്പയുത്തോതി ദോമനസ്സവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്തസ്സ വിയ തസ്സപി ആസവവിപ്പയുത്തതാ വത്തബ്ബാ സിയാ ‘‘ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പന്നോ മോഹോ സിയാ ആസവസമ്പയുത്തോ, സിയാ ആസവവിപ്പയുത്തോ’’തി. ‘‘കാമാസവോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’തി (ധ. സ. ൧൪൬൫), ‘‘കാമാസവം പടിച്ച ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൧൦൯) ച വചനതോ ദിട്ഠിസഹഗതരാഗോ കാമാസവോ ന ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തും. കിഞ്ച അഭിജ്ഝാകാമരാഗാനം വിസേസോ ആസവദ്വയഏകാസവഭാവോ സിയാ, ന അഭിജ്ഝായ ച നോആസവഭാവോതി നോആസവലോഭസ്സ സബ്ഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ. ന ഹി അത്ഥി അഭിധമ്മേ ‘‘ആസവോ ച നോആസവോ ച ധമ്മാ ആസവസ്സ ധമ്മസ്സ ആസവസ്സ ച നോആസവസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൧൬-൧൭) സത്തമോ നവമോ ച പഞ്ഹോ. ഗണനായഞ്ച ‘‘ഹേതുയാ സത്താ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൪൦) വുത്തം, നോ ‘‘നവാ’’തി. ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേ പന ലോഭേ നോആസവേ വിജ്ജമാനേ സത്തമനവമാപി പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജനം ലഭേയ്യും, ഗണനായ ച ‘‘ഹേതുയാ നവാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ ച ലോഭേ നോആസവേ വിജ്ജമാനേ വത്തബ്ബം വുത്തമേവ. യസ്മാ പന സുത്തന്തദേസനാ നാമ പരിയായകഥാ, ന അഭിധമ്മദേസനാ വിയ നിപ്പരിയായകഥാ, തസ്മാ ബലവകാമരാഗസ്സേവ കാമാസവം ദസ്സേതും ‘‘കാമാസവോതി പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ’’തി വുത്തം, തഥാ ഭവാഭിനന്ദനന്തി.

സാമഞ്ഞേന ഭവാസവോ ദിട്ഠാസവം അന്തോഗധം കത്വാ ഇധ തയോ ഏവ ആസവാ വുത്താതി തസ്സ തദന്തോഗധതം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ദിട്ഠാസവോ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ഭവാസവസ്സ അനിമിത്തവിമോക്ഖപടിപക്ഖതം. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണന്തി ഇദം സുത്തന്തനയം നിസ്സായ വുത്തം. സുത്തന്തസംവണ്ണനാ ഹേസാതി, തദന്തോഗധത്താ വാ പുബ്ബന്താദീനം. യഥാ അത്ഥതോ കാമാസവാദയോ വവത്ഥാപിതാ, തഥാ നേസം ഉപ്പാദവഡ്ഢിയോ ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഗുണേ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാദതോ മനസികരോതോതി ‘‘സുഭസുഖാ’’തിആദിനാ അസ്സാദനവസേന മനസി കരോന്തസ്സ. ചതുവിപല്ലാസപദട്ഠാനഭാവേനാതി സുഭസഞ്ഞാദീനം വത്ഥുഭാവേന. വുത്തനയപച്ചനീകതോതി ‘‘കാമാ നാമേതേ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തിആദിനാ കാമഗുണേസു ആദീനവദസ്സനപുബ്ബകനേക്ഖമ്മപടിപത്തിയാ ഛന്ദരാഗം വിക്ഖമ്ഭയതോ സമുച്ഛിന്ദന്തസ്സ ച അനുപ്പന്നോ ച കാമാസവോ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച പഹീയതി. തഥാ മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ചേവ സകലതേഭൂമകധമ്മേസു ച ആദീനവദസ്സനപുബ്ബകഅനിച്ചാദിമനസികാരവസേന നിസ്സരണപടിപത്തിയാ അനുപ്പന്നാ ച ഭവാസവഅവിജ്ജാസവാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച പഹീയന്തീതി ഏവം തണ്ഹാപക്ഖേ വുത്തസ്സ നയസ്സ പടിപക്ഖതോ സുക്കപക്ഖേ വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

തയോ ഏവാതി അഭിധമ്മേ വിയ ‘‘ചത്താരോ’’തി അവത്വാ കസ്മാ തയോ ഏവ ആസവാ ഇധ ഇമിസ്സം ദസ്സനാപഹാതബ്ബകഥായം വുത്താ? തത്ഥ കാമാസവസ്സ തണ്ഹാപണിധിഭാവതോ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖപടിപക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ. ഭവേസു നിച്ചഗ്ഗാഹാനുസാരതോ യേഭുയ്യതോ ഭവരാഗസമ്പത്തിതോ ഭവാസവസ്സ അനിമിത്തവിമോക്ഖപടിപക്ഖതാ, ഭവദിട്ഠിയാ പന ഭവാസവഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, അനത്തസഞ്ഞായ ഞാണാനുഭാവസിദ്ധിതോ അവിജ്ജാസവസ്സ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖപടിപക്ഖതാ. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം ആസവകഥായം. വണ്ണിതന്തി കഥിതം. അഭേദതോതി സാമഞ്ഞതോ.

൧൮. കാമാസവാദീനന്തി മനുസ്സലോകദേവലോകഗമനീയാനം കാമാസവാദീനം. നിരയാദിഗമനീയാ പന കാമാസവാദയോ ‘‘ദസ്സനാ പഹാതബ്ബേ ആസവേ’’തി ഏത്ഥേവ സമാരുള്ഹാ. അഥ വാ യദഗ്ഗേന സോ പുഗ്ഗലോദസ്സനാപഹാതബ്ബാനം ആസവാനം അധിട്ഠാനം, തദഗ്ഗേന കാമാസവാദീനമ്പി അധിട്ഠാനം. ന ഹി സമഞ്ഞാഭേദേന വത്ഥുഭേദോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘സാമഞ്ഞതോ വുത്താന’’ന്തി. കസ്മാ പനേത്ഥ ദസ്സനാപഹാതബ്ബേസു ആസവേസു ദസ്സേതബ്ബേസു ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹ’’ന്തിആദിനാ വിചികിച്ഛാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛാസീസേന ചേത്ഥാ’’തിആദി. ഏവന്തി യഥാ സോളസവത്ഥുകാ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം അയോനിസോമനസികാരോതി.

വിജ്ജമാനതം അവിജ്ജമാനതഞ്ചാതി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൨൦) സസ്സതാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തി അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, അധിച്ചസമുപ്പത്തിആസങ്കം നിസ്സായ ‘‘യതോ പഭുതി അഹം, തതോ പുബ്ബേ ന നു ഖോ അഹോസി’’ന്തി അതീതേ അത്തനോ അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കസ്മാ? വിചികിച്ഛായ ആകാരദ്വയാവലമ്ബനതോ. തസ്സാ പന അതീതവത്ഥുതായ ഗഹിതത്താ സസ്സതാധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരനിസ്സയതാ ദസ്സിതാ. ഏവം ആസപ്പനപരിസപ്പനാപവത്തികം കത്ഥചിപി അപ്പടിവത്തിഹേതുഭൂതം വിചികിച്ഛം കസ്മാ ഉപ്പാദേതീതി ന ചോദേതബ്ബമേതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിം കാരണന്തി ന വത്തബ്ബ’’ന്തി. സ്വേവ പുഥുജ്ജനഭാവോ ഏവ. യദി ഏവം തസ്സ അയോനിസോമനസികാരേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ആപന്നന്തി ആഹ ‘‘നനു ച പുഥുജ്ജനോപി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തി. തത്ഥാതി യോനിസോമനസികരണേ.

ജാതിലിങ്ഗൂപപത്തിയോതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിജാതിം ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാദിലിങ്ഗം ദേവമനുസ്സാദിഉപപത്തിഞ്ച. നിസ്സായാതി ഉപാദായ.

തസ്മിം കാലേ സത്താനം മജ്ഝിമപ്പമാണം, തേന യുത്തോ പമാണികോ, തദഭാവതോ, തതോ അതീതഭാവതോ വാ അപ്പമാണികോ വേദിതബ്ബോ. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ. തേ ഹി ‘‘കഥം നു ഖോതി ഇസ്സരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ പുബ്ബകതേന വാ അഹേതുതോ വാ നിബ്ബത്തോതി ചിന്തേതീ’’തി ആഹു. തേന വുത്തം ‘‘ഹേതുതോ കങ്ഖതീതി വദന്തീ’’തി. അഹേതുതോ നിബ്ബത്തികങ്ഖാപി ഹി ഹേതുപരാമസനമേവാതി.

പരമ്പരന്തി പുബ്ബാപരപ്പവത്തിം. അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനം, തഞ്ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം.

വിജ്ജമാനതം അവിജ്ജമാനതഞ്ചാതി സസ്സതാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹമനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, ഉച്ഛേദാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘യസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ അഹം, തതോ പരം ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അനാഗതേ അത്തനോ അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം.

പച്ചുപ്പന്നമദ്ധാനന്തി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ ‘‘പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇദം കഥം ഇദം കഥ’’ന്തി പവത്തനതോ കഥംകഥാ, വിചികിച്ഛാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി കഥംകഥീതി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛോ ഹോതീ’’തി. കാ ഏത്ഥ ചിന്താ, ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനോതി പടികച്ചേവ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തം മഹാമാതായ പുത്തം. മുണ്ഡേസുന്തി മുണ്ഡേന അനിച്ഛന്തം ജാഗരണകാലേ ന സക്കാതി സുത്തം മുണ്ഡേസും കുലധമ്മതായ യഥാ തം ഏകച്ചേ കുലതാപസാ, രാജഭയേനാതി ച വദന്തി.

സീതിഭൂതന്തി ഇദം മധുരകഭാവപ്പത്തിയാ കാരണവചനം. ‘‘സേതിഭൂത’’ന്തിപി പാഠോ, ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സേതഭാവം പത്തന്തി അത്ഥോ.

അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി കണ്ണോ വിയ സൂതപുത്തസഞ്ഞീ. ജാതിയാ വിഭാവിയമാനായ ‘‘അഹ’’ന്തി തസ്സ അത്തനോ പരാമസനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി സിയാ കങ്ഖാ’’തി. മനുസ്സാപി ച രാജാനോ വിയാതി മനുസ്സാപി കേചി ഏകച്ചേ രാജാനോ വിയാതി അധിപ്പായോ.

വുത്തനയമേവ ‘‘സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘കഥം നു ഖോസ്മീ’’തി പദേ. അബ്ഭന്തരേ ജീവോതി പരപരികപ്പിതം അന്തരത്താനം വദതി. സോളസംസാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സരീര-പരിമാണ-പരിമണ്ഡല-അങ്ഗുട്ഠയവപരമാണു-പരിമാണതാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സത്തപഞ്ഞത്തി ജീവവിസയാ’’തി ദിട്ഠിഗതികാനം മതിമത്തം, പരമത്ഥതോ പന സാ അത്തഭാവവിസയാവാതി ആഹ ‘‘അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാന’’ന്തി, യതായം ആഗതോ, യത്ഥ ച ഗമിസ്സതി, തം ഠാനന്തി അത്ഥോ.

൧൯. യഥാ അയം വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീതി അയം വുത്തപ്പഭേദാ വിചികിച്ഛാ യഥാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം അയോനിസോ മനസികരോതോ. ഏതേന വിചികിച്ഛായ അത്താഭിനിവേസസന്നിസ്സയതമാഹ. യഥാ ഹി വിചികിച്ഛാ അത്താഭിനിവേസം നിസ്സായ പവത്തതി, യതോ സാ സസ്സതാധിച്ചസമുപ്പത്തിസസ്സതുച്ഛേദാകാരാവലമ്ബിനീ വുത്താ, ഏവം അത്താഭിനിവേസോപി തം നിസ്സായ പവത്തതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹ’’ന്തിആദിനാ അന്തോഗധാഹംകാരസ്സ കഥംകഥിഭാവസ്സ അത്തഗ്ഗാഹസന്നിസ്സയഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘സവിചികിച്ഛസ്സ അയോനിസോമനസികാരസ്സ ഥാമഗതത്താ’’തി. വികപ്പത്ഥോതി അനിയമത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഹി വുത്തം. സുട്ഠു ദള്ഹഭാവേനാതി അഭിനിവേസസ്സ അതിവിയ ഥാമഗതഭാവേന. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ഭവേ. പച്ചുപ്പന്നമേവാതി അവധാരണേന അനാഗതേ അത്ഥിഭാവം നിവത്തേതി, ന അതീതേ തത്ഥപി സതി അത്ഥിതായ ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹസ്സ സബ്ഭാവതോ. അതീതേ ഏവ നത്ഥി, ന അനാഗതേപീതി അധിപ്പായോ.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേനാതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധപമുഖേന, സഞ്ഞാക്ഖന്ധം പമുഖം കത്വാതി അത്ഥോ. ഖന്ധേതി പഞ്ചപി ഖന്ധേ. അത്താതി ഗഹേത്വാതി ‘‘സഞ്ജാനനസഭാവോ മേ അത്താ’’തി അഭിനിവിസ്സ. പകാസേതബ്ബം വത്ഥും വിയ, അത്താനമ്പി പകാസേന്തോ പദീപോ വിയ, സഞ്ജാനിതബ്ബം നീലാദിആരമ്മണം വിയ അത്താനമ്പി സഞ്ജാനാതീതി ഏവംദിട്ഠിതോപി ദിട്ഠിഗതിതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’’തി. സ്വായമത്ഥോ സഞ്ഞം തദഞ്ഞതരധമ്മേ ച ‘‘അത്താ അനത്താ’’തി ച ഗഹണവസേന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ഖന്ധവിനിമുത്തോ അത്താതി ഗണ്ഹതോ സസ്സതദിട്ഠി, ഖന്ധം പന ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹതോ ഉച്ഛേദദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘സബ്ബാപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോവാ’’തി.

അഭിനിവേസാകാരാതി വിപരിയേസാകാരാ. വദതീതി ഇമിനാ കാരകവേദകസത്താനം ഹിതസുഖാവബോധനസമത്ഥതം അത്തനോ ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘വചീകമ്മസ്സ കാരകോ’’തി. വേദേതീതി വേദിയോ, വേദിയോവ വേദേയ്യോ. ഈദിസാനഞ്ഹി പദാനം ബഹുലാ കത്തുസാധനതം സദ്ദസത്ഥവിദൂ മഞ്ഞന്തി. ഉപ്പാദവതോ ഏകന്തേനേവ വയോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, സതി ച ഉദയബ്ബയത്തേ നേവ നിച്ചതാതി ‘‘നിച്ചോ’’തി വദന്തസ്സ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ആഹ ‘‘ഉപ്പാദവയരഹിതോ’’തി. സാരഭൂതോതി നിച്ചതായ ഏവ സാരഭാവോ. സബ്ബകാലികോതി സബ്ബസ്മിം കാലേ വിജ്ജമാനോ. പകതിഭാവന്തി സഭാവഭൂതം പകതിം, ‘‘വദോ’’തിആദിനാ വാ വുത്തം പകതിസങ്ഖാതം സഭാവം. സസ്സതിസമന്തി സസ്സതിയാ സമം സസ്സതിസമം, ഥാവരം നിച്ചകാലന്തി അത്ഥോ. തഥേവ ഠസ്സതീതി യേനാകാരേന പുബ്ബേ അട്ഠാസി, ഏതരഹി തിട്ഠതി, തഥേവ തേനാകാരേന അനാഗതേപി ഠസ്സതീതി അത്ഥോ.

പച്ചക്ഖനിദസ്സനം ഇദം-സദ്ദസ്സ ആസന്നപച്ചക്ഖഭാവം കത്വാ. ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതന്തി ഗത-സദ്ദസ്സ പദവഡ്ഢനമത്തതം ആഹ. ദിട്ഠീസുഗതന്തി മിച്ഛാദിട്ഠീസു പരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താ’’തി. ദിട്ഠിയാ ഗമനമത്തന്തി ദിട്ഠിയാ ഗഹണമത്തം. യഥാ പന പബ്ബതജലവിദുഗ്ഗാനി ദുന്നിഗ്ഗമനാനി, ഏവം ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോപീതി ആഹ ‘‘ദുന്നിഗ്ഗമനട്ഠേന ഗഹന’’ന്തി. തം നാമ ഉദകം, തം ഗഹേത്വാ തം അതിക്കമിതബ്ബതോ കന്താരോ, നിരുദകവനം, തം പവനന്തിപി വുച്ചതി. അഞ്ഞോ പന അരഞ്ഞപദേസോ ദുരതിക്കമനട്ഠേന കന്താരോ വിയാതി, ഏവം ദിട്ഠിപീതി ആഹ ‘‘ദുരതിക്കമനട്ഠേനാ’’തിആദി. വിനിവിജ്ഝനം വിതുദനം. വിലോമനം വിപരിണാമഭാവോ. അനവട്ഠിതസഭാവതായ വിചലിതം വിപ്ഫന്ദിതന്തി ആഹ ‘‘കദാചീ’’തിആദി. അന്ദുബന്ധനാദി വിയ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന അസേരിഭാവകരണം ബന്ധനട്ഠോ, കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനം പച്ചയഭാവേന ദൂരഗതമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാ സംയോജനം സംയോജനട്ഠോ, ദിട്ഠിപി തഥാരൂപാതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിസംയോജന’’ന്തി. ബന്ധനത്ഥം ദസ്സേന്തോ കിച്ചസിദ്ധിയാതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ദിട്ഠിസംയോജനേന…പേ… മുച്ചതീ’’തി. തത്ഥ ഏതേഹീതി ഇമിനാ ജാതിആദിദുക്ഖസ്സ പച്ചയഭാവമാഹ. ജാതിആദികേ ദുക്ഖധമ്മേ സരൂപതോ ദസ്സേത്വാപി ‘‘ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’’തി വദന്തേന ഭഗവതാ ദിട്ഠിസംയോജനം നാമ സബ്ബാനത്ഥകരം മഹാസാവജ്ജം സബ്ബസ്സപി ദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതന്തി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദസ്സേതും ‘‘കിം വാ ബഹുനാ, സകലവട്ടദുക്ഖതോപി ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തം.

൨൦. നനു ചേത്ഥ ദിട്ഠിസംയോജനദസ്സനേന സീലബ്ബതപരാമാസോപി ദസ്സേതബ്ബോ, ഏവഞ്ഹി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ആസവാ അനവസേസതോ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. സീലബ്ബതപരാമാസോ കാമാസവാദിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോ ഹോതി കാമാസവാദിഹേതുകത്താ തസ്സ. അപ്പഹീനകാമരാഗാദികോ ഹി കാമസുഖത്ഥം വാ ഭവസുദ്ധത്ഥം വാ ഏവം ഭവവിസുദ്ധി ഹോതീതി സീലബ്ബതാനി പരാമസന്തി, ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൬; മ. നി. ൨.൭൯), ‘‘തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯), ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലബ്ബതേന സുദ്ധീ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൨) ച സുത്തേവുത്തം സീലബ്ബതം പരാമസന്തി. തത്ഥ ഭവസുഖഭവവിസുദ്ധിഅത്ഥന്തി ഭവസുഖത്ഥഞ്ച ഭവവിസുദ്ധിഅത്ഥഞ്ച. തസ്സ ഗഹിതത്താതി സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ യഥാ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൭൭). തേസന്തി ദസ്സനപഹാതബ്ബാനം. ദസ്സേതും പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ. തബ്ബിപരീതസ്സാതി യോനിസോമനസികരോതോ കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ.

തസ്സാതി ‘‘സുതവാ’’തിആദിപാഠസ്സ. താവാതി ‘‘സുതവാ’’തി ഇതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘സോ ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി പദം, താവ ഇമം പദം അവധിം കത്വാതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനാതി അരിയസപ്പുരിസ-അരിയധമ്മ-സപ്പുരിസധമ്മ-മനസികരണീയ-അമനസികരണീയപദാനം യഥാക്കമം മൂലപരിയായേ ഇധ ഗഹേത്വാ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തപച്ചനീകതോതി ‘‘സുതവാ അരിയസാവകോ, അരിയാനം ദസ്സാവീ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ’’തി ഏതേസം പദാനം സബ്ബാകാരേന വുത്തവിപരീതതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, കോവിദവിനീതപദാനം പന ന സബ്ബപ്പകാരേന വുത്തവിപരീതതോ. അരഹാ ഹി നിപ്പരിയായേന അരിയധമ്മേ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ ച നാമ. തേനാഹ ‘‘പച്ചനീകതോ ച സബ്ബാകാരേന…പേ… അരിയസാവകോതി വേദിതബ്ബോ’’തി. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാ. കേചി പന ‘‘ഭങ്ഗഞാണതോ പട്ഠായ സിഖാപത്തവിപസ്സനാ’’തി വദന്തി, തദയുത്തം. തദനുരൂപേന അത്ഥേനാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനുരൂപേന അരിയട്ഠേന, ന പടിവേധവസേനാതി അധിപ്പായോ. കല്യാണപുഥുജ്ജനോ ഹി അയം. യഥാ ചസ്സ ‘‘യോപി കല്യാണപുഥുജ്ജനോ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘സോപി വുച്ചതി സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ’’തി പരിയായേന സേക്ഖസുത്തേ (സം. നി. ൫.൧൩) സേക്ഖഭാവോ വുത്തോ, ഏവം ഇധ അരിയസാവകഭാവോ വുത്തോ. വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാലക്ഖണേഹി യേ അരിയസപ്പുരിസധമ്മവിനയസങ്ഖാതാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ തിസ്സോ സിക്ഖാ ഏവ വാ സമ്ഭവന്തി, തേസം വസേന ഇമസ്സ അരിയസാവകാദിഭാവോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘തദനുരൂപേന അത്ഥേനാ’’തി. അരിയസ്സ സാവകോതി വാ അരിയസാവകത്ഥേന ഏവ വുത്തോ യഥാ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അനിവത്തിപടിപദായം ഠിതസ്സ ഗഹണത്ഥന്തി യഥാവുത്താ അത്ഥസംവണ്ണനാ സുട്ഠുതരം യുജ്ജതേവ.

൨൧. യഥാ ധാതുമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിട്ഠോ ധാതുകമ്മട്ഠാനികോ ആയതനാദിമുഖേന അഭിനിവിട്ഠോ ആയതനാദികമ്മട്ഠാനികോ, ഏവം സച്ചമുഖേന അഭിനിവിട്ഠോതി വുത്തം ‘‘ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ’’തി. ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികേഹി കാതബ്ബതോ കമ്മം, ഭാവനാ. കമ്മമേവ വിസേസാധിഗമസ്സ ഠാനം കാരണന്തി, കമ്മേ വാ യഥാവുത്തനട്ഠേന ഠാനം അവട്ഠാനം ഭാവനാരമ്ഭോകമ്മട്ഠാനം, തദേവ ചതുസച്ചമുഖേന പവത്തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ. ഉഭയം നപ്പവത്തതി ഏത്ഥാതി അപ്പവത്തി. ഉഗ്ഗഹിതചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനോതി ച ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം പാളിതോ അത്ഥതോ ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ മനസികാരയോഗ്ഗം കത്വാ ഠിതോ. വിപസ്സനാമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോതി സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനേ പതിട്ഠായ തദേവ നാമരൂപം അനിച്ചാദിതോ സമ്മസന്തോ. സമന്നാഹരതീതി വിപസ്സനാവജ്ജനം സന്ധായാഹ, തസ്മാ യഥാ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി വിപസ്സനാഞാണം പവത്തതി, ഏവം സമന്നാഹരതി ആവജ്ജതീതി അത്ഥോ. കഥം പനേത്ഥ ‘‘മനസി കരോതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിപസ്സതീ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ…പേ… വുത്താ’’തി. ഏത്ഥാതി ച ഇമസ്മിം സുത്തേതി അത്ഥോ. വിപസ്സതീതി ച യഥാ ഉപരി വിസേസാധിഗമോ ഹോതി, ഏവം ഞാണചക്ഖുനാ വിപസ്സതി, ഓലോകേതീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗോപി വത്തബ്ബോ. പുരിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയം ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസം, ഇതരം ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരം.

അഭിനിവേസോതി വിപസ്സനാഭിനിവേസോ വിപസ്സനാപടിപത്തി. തദാരമ്മണേതി തം രൂപക്ഖന്ധം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേ. യാഥാവസരസലക്ഖണം വവത്ഥപേത്വാതി അവിപരീതം അത്തനോ ആരമ്മണം സഭാവച്ഛേദനാദികിച്ചഞ്ചേവ അഞ്ഞാണാദിലക്ഖണഞ്ച അസങ്കരതോ ഹദയേ ഠപേത്വാ. ഇമിനാ പുബ്ബേ നാമരൂപപരിച്ഛേദേ കതേപി ധമ്മാനം സലക്ഖണവവത്ഥാപനം പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന സുവവത്ഥാപിതം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതി യഥാ ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും ബദ്ധം സുബദ്ധ’’ന്തി. ഏവഞ്ഹി ഞാതപരിഞ്ഞായ കിച്ചം സിദ്ധം നാമ ഹോതി. പച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നതോ ച വവത്ഥാപിതത്താ പാകടഭാവേന സിദ്ധേനപി സിദ്ധഭാവോ പാകടോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഹുത്വാ ഹോന്തീ’’തി. അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതീതി അസതോ ഹി ഉപ്പാദേന ഭവിതബ്ബം, ന സതോ, ഉപ്പാദവന്തതോ ച നേസം ഏകന്തേന ഇച്ഛിതബ്ബാ പച്ചയായത്തവുത്തിഭാവതോ, സതി ഉപ്പാദേ അവസ്സംഭാവീ നിരോധോതി നത്ഥേവ നിച്ചതാവകാസോതി. സൂപട്ഠിതാനിച്ചതായ ച ഉദയബ്ബയധമ്മേഹി അഭിണ്ഹപടിപീളനതോ ദുക്ഖമനട്ഠേന ദുക്ഖം. തേനാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖാതി ദുക്ഖലക്ഖണം ആരോപേതീ’’തി. കത്ഥചിപി സങ്ഖാരഗതേ ‘‘മാ ജീരി മാ ബ്യാധിയീ’’തി അലബ്ഭനതോ നത്ഥി വസവത്തനന്തി ആഹ ‘‘അവസവത്തനതോ അനത്താതി അനത്തലക്ഖണം ആരോപേതീ’’തി. പടിപാടിയാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദിപരമ്പരായ.

തസ്മിം ഖണേതി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ. ഏകപടിവേധേനേവാതി ഏകഞാണേനേവ പടിവിജ്ഝനേന. പടിവേധോ പടിഘാതാഭാവേന വിസയേ നിസ്സങ്ഗചാരസങ്ഖാതം നിബ്ബിജ്ഝനം. അഭിസമയോ അവിരജ്ഝിത്വാ വിസയസ്സ അധിഗമസങ്ഖാതോ അവബോധോ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ. അയം യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തോ, ന പന മഗ്ഗഞാണസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാപി വത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹിസ്സ തസ്മിം സമയേ’’തിആദി. പഹീനസ്സ പുന അപ്പഹാതബ്ബതായ പകട്ഠം ഹാനം ചജനം സമുച്ഛിന്ദനം പഹാനം, പഹാനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പഹാനപടിവേധോ. അയമ്പി യേന കിലേസേന അപ്പഹീയമാനേന മഗ്ഗഭാവനായ ന ഭവിതബ്ബം, അസതി ച മഗ്ഗഭാവനായ യോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ കിലേസസ്സ പദഘാതം കരോന്തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തസ്സ ഞാണസ്സ തഥാപവത്തിയാ പടിഘാതാഭാവേന നിസ്സങ്ഗചാരം ഉപാദായ ഏവം വുത്തോ. സച്ഛികിരിയാ പച്ചക്ഖകരണം, അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കാദികേ മുഞ്ചിത്വാ സരൂപതോ ആരമ്മണകരണം ഇദം തന്തി യഥാസഭാവതോ ഗഹണം, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ. അയം പന യസ്സ ആവരണസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ ഞാണം നിരോധം ആലമ്ബിതും ന സക്കോതി, തസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ തം സരൂപതോ വിഭാവിതമേവ പവത്തതീതി ഏവം വുത്തോ.

ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ വഡ്ഢനാ ച, തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ ഉപ്പാദനട്ഠേന, ദുതിയാദീസു വഡ്ഢനട്ഠേന, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഉഭയഥാപി വേദിതബ്ബം. പഠമമഗ്ഗോപി ഹി യഥാരഹം വുട്ഠാനഗാമിനിയം പവത്തം പരിജാനനാദിം വഡ്ഢേന്തോ പവത്തോതി തത്ഥാപി വഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാ സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ദുതിയാദീസുപി അപ്പഹീനകിലേസപ്പഹാനതോ പുഗ്ഗലന്തരസാധനതോ ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി ഭാവനാ പടിവേധോ. അയമ്പി ഹി യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ മഗ്ഗധമ്മാനം സരൂപപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തോ, തിട്ഠതു താവ യഥാധിഗതമഗ്ഗധമ്മം യഥാപവത്തേസു ഫലധമ്മേസുപി അയം യഥാധിഗതസച്ചധമ്മേസു വിയ വിഗതസമ്മോഹോവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൯, ൩൫൬; മഹാവ. ൨൭, ൫൭). യതോ ചസ്സ ധമ്മതാസഞ്ചോദിതാ യഥാധിഗതസച്ചധമ്മാവലമ്ബിനിയോ മഗ്ഗവീഥിതോ പരതോ മഗ്ഗഫലപഹീനാവസിട്ഠകിലേസനിബ്ബാനാനം പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തന്തി. ദുക്ഖസച്ചധമ്മാ ഹി സക്കായദിട്ഠിആദയോ. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ ‘‘പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാ’’തിആദീസുപി വിഭാവേതബ്ബാ. ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതീതി വുത്തമേവത്ഥം വിഭൂതതരം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘നോ ച ഖോ അഞ്ഞമഞ്ഞേന ഞാണേനാ’’തിആദി വുത്തം.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗഞാണം ചതൂസു സച്ചേസു നാനാഭിസമയവസേന കിച്ചകരണം, ന ഏകാഭിസമയവസേന. തഞ്ഹി കാലേന ദുക്ഖം പജാനാതി, കാലേന സമുദയം പജഹതി, കാലേന നിരോധം സച്ഛികരോതി, കാലേന മഗ്ഗം ഭാവേതി, അഞ്ഞഥാ ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ഏകസ്മിം ഖണേ ചതുകിച്ചകരണം ന യുജ്ജതി. ന ഹിദം കത്ഥചി ദിട്ഠമ്പി സുത്തം അത്ഥീ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – യദി അരിയമഗ്ഗഞാണം നാനാഭിസമയവസേന സച്ചാനി അഭിസമേതി, ന ഏകാഭിസമയവസേന, ഏവം സന്തേ പച്ചേകമ്പി സച്ചേസു നാനക്ഖണേനേവ പവത്തേയ്യ, ന ഏകക്ഖണേന, തഥാ സതി ദുക്ഖാദീനം ഏകദേസേകദേസമേവ പരിജാനാതി പജഹതീതി ആപജ്ജതീതി നാനാഭിസമയേ പഠമമഗ്ഗാദീഹി പഹാതബ്ബാനം സഞ്ഞോജനത്തയാദീനം ഏകദേസേകദേസപ്പഹാനം സിയാതി ഏകദേസസോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠാദിതാ, തതോ ഏവ ഏകദേസസോതാപന്നാദിതാ ച ആപജ്ജതി അനന്തരഫലത്താ ലോകുത്തരകുസലാനം, ന ച തം യുത്തം. ന ഹി കാലഭേദേന വിനാ സോ ഏവ സോതാപന്നോ ച അസോതാപന്നോ ചാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും.

അപിചായം നാനാഭിസമയവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘മഗ്ഗഞാണം സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തം കിം ആരമ്മണതോ പടിവിജ്ഝതി, ഉദാഹു കിച്ചതോ’’തി? ജാനമാനോ ‘‘കിച്ചതോ’’തി വദേയ്യ, ‘‘കിച്ചതോ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ കിം നാനാഭിസമയേനാ’’തി വത്വാ പടിപാടിയാനിദസ്സനേന സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. അഥ ‘‘ആരമ്മണതോ’’തി വദേയ്യ, ഏവം സന്തേ തസ്സ ഞാണസ്സ വിപസ്സനാഞാണസ്സ വിയ ദുക്ഖസമുദയാനം അച്ചന്തപരിഞ്ഞാസമുച്ഛേദാ ന യുത്താ അനിസ്സടത്താ. തഥാ മഗ്ഗദസ്സനം. ന ഹി മഗ്ഗോ സയമേവ അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തതീതി യുത്തം, മഗ്ഗന്തരപരികപ്പനായ പന അനവട്ഠാനം ആപജ്ജതി, തസ്മാ തീണി സച്ചാനി കിച്ചതോ, നിരോധം കിച്ചതോ ച ആരമ്മണതോ ച പടിവിജ്ഝതീതി ഏവം അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ നത്ഥേവ നാനാഭിസമയോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യോ ഭിക്ഖവേ ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദി. ന ചേതം കാലന്തരദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി …പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദമ്പി സോ പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകച്ചദസ്സനസമങ്ഗിനോ അഞ്ഞസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിഭാവവിചാരണായം തദത്ഥസാധനത്ഥം ആയസ്മതാ ഗവമ്പതിത്ഥേരേന ആഭതത്താ, പച്ചേകഞ്ച സച്ചത്തയദസ്സനസ്സ യോജിതത്താ, അഞ്ഞഥാ പുരിമദിട്ഠസ്സ പുന അദസ്സനതോ സമുദയാദിദസ്സനമയോജനിയം സിയാ. ന ഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ലോകിയമഗ്ഗോ വിയ കതകാരീഭാവേന പവത്തതി സമുച്ഛേദകത്താ, തഥാ യോജനേന ച സബ്ബദസ്സനം ദസ്സനന്തരപരമന്തി ദസ്സനാനുപരമോ സിയാതി ഏവം ആഗമതോ യുത്തിതോ ച നാനാഭിസമയോ ന യുജ്ജതീതി സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഏവം ചേ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ഗച്ഛതി, അഭിധമ്മേ (കഥാ. ൨൭൪) ഓധിസോകഥായ സഞ്ഞാപേതബ്ബോതി.

നിരോധം ആരമ്മണതോതി നിരോധമേവ ആരമ്മണതോതി നിയമോ ഗഹേതബ്ബോ, ന ആരമ്മണതോവാതി. തേന നിരോധേ കിച്ചതോപി പടിവേധോ സിദ്ധോ ഹോതി. തസ്മിം സമയേതി സച്ചാനം അഭിസമയേ. വീസതിവത്ഥുകാതിആദി ‘‘തീണി സഞ്ഞോജനാനീ’’തി വുത്താനം സരൂപദസ്സനം. ചതൂസു ആസവേസൂതി ഇദം അഭിധമ്മനയേന വുത്തം, ന സുത്തന്തനയേന. ന ഹി സുത്തേ കത്ഥചി ചത്താരോ ആസവാ ആഗതാ അത്ഥി. യദി വിചികിച്ഛാ ന ആസവോ, അഥ കസ്മാ ‘‘സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ, ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ’’തിആദി. ഏത്ഥ പരിയാപന്നത്താതി ഏതേന സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ വിയ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ കിച്ചസഭാഗതായ ഇധ വിചികിച്ഛായ ആസവസങ്ഗഹോ കതോതി ദസ്സേതി.

സബ്ബോ അത്തഗ്ഗാഹോ സക്കായദിട്ഠിവിനിമുത്തോ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ഛന്നം ദിട്ഠീനം…പേ… വിഭത്താ’’തി. സാ ഹി ദിട്ഠി ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ സന്താനേ ച ഠിതം ഏകട്ഠം, തത്ഥ പഠമം സഹജാതേകട്ഠം, ഇതരം പഹാനേകട്ഠം, തദുഭയമ്പി നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠാസവേഹീ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബഥാപീതി സബ്ബപ്പകാരേന, സഹജാതേകട്ഠപഹാനേകട്ഠപ്പകാരേഹീതി അത്ഥോ. അവസേസാതി ദിട്ഠാസവതോ അവസിട്ഠാ. തയോപി ആസവാതി കാമാസവഭവാസവഅവിജ്ജാസവാ. തഥാ ഹി പുബ്ബേ ‘‘ചതൂസു ആസവേസൂ’’തി വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ ബഹൂ ഏവേത്ഥ ആസവാ പഹാതബ്ബാ, തസ്മാ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ ‘‘ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ’’തി. പോരാണാനന്തി അട്ഠകഥാചരിയാനം, ‘‘പുരാതനാനം മജ്ഝിമഭാണകാന’’ന്തി ച വദന്തി.

ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

ദസ്സനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംവരാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൨. സംവരാദീഹീതി സംവരപടിസേവനഅധിവാസനപരിവജ്ജനവിനോദനേഹി. സബ്ബേസമ്പീതി ചതുന്നമ്പി അരിയമഗ്ഗാനം. അയന്തി സംവരാപഹാതബ്ബാദികഥാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപക്കിലേസവിസോധനം ആദിം കത്വാ ആസവക്ഖയപടിപത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി സുത്തന്തദേസനായ പയോജനം വുത്തം. ന ഹി സക്കാ ആദിതോ ഏവ അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതും, അഥ ഖോ സമാദിന്നസീലോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮; മ. നി. ൨.൧൬൮) ഏവം വുത്തം ചതുരാപസ്സേനപടിപത്തിം പടിപജ്ജമാനോ സമ്മസനവിധിം ഓതരിത്വാ അനുക്കമേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ആസവേ ഖേപേതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ, ന ആയതകേനേവ പപാതോ, ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ, ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോ’’തി (അ. നി. ൮.൨൦; ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫).

ഇധാതി അയം ഇധ-സദ്ദോ സബ്ബാകാരതോ ഇന്ദ്രിയസംവരസംവുതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ, അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപടിസേധനോ ചാതി വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ’’തി. ആദീനവപടിസങ്ഖാതി ആദീനവപച്ചവേക്ഖണാ. സമ്പലിമട്ഠന്തി (അ. നി. ടീ. ൩.൬.൫൮) ഘംസിതം. അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഹത്ഥപാദഹസിതകഥിതവിലോകിതാദിപ്പകാരഭാഗസോ. തഞ്ഹി അയോനിസോ മനസികരോതോ കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുച്ചതി. നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്താദികസ്സ വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതസ്സ വാ നിമിത്തസ്സ ഗാഹോ. ആദിത്തപരിയായനയേനാതി ആദിത്തപരിയായേ (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബാ ആദീനവപടിസങ്ഖാതി യോജനാ. യഥാ ഇത്ഥിയാ ഇന്ദ്രിയന്തി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ന ഏവമിദം, ഇദം പന ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തി. തിത്ഥകാകോ വിയാതി തിത്ഥേ കാകോ തിത്ഥകാകോ, നദിയാ സമതിക്കമനതിത്ഥേ നിയതട്ഠിതികോ. ആവാടകച്ഛപോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ ചക്ഖുന്ദ്രിയേ നിയതട്ഠാനോ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ. മുട്ഠസ്സച്ചം സതിപടിപക്ഖാ അകുസലധമ്മാ. യദിപി അഞ്ഞത്ഥ അസങ്ഖേയ്യമ്പി ഭവങ്ഗചിത്തം നിരന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, പസാദഘട്ടനാവജ്ജനുപ്പാദാനം പന അന്തരേ ദ്വേ ഏവ ഭവങ്ഗചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അയം ചിത്തനിയാമോതി ആഹ ഭവങ്ഗേ ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ’’തി.

ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാതിആദി (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൧൫; ധ. സ. മൂലടീ. ൧൩൫൨) പുന അവചനത്ഥം ഇധേവ സബ്ബം വുത്തന്തി ഛസു ദ്വാരേസു യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരേ കായവചീദുച്ചരിതസങ്ഖാതോ ദുസ്സീല്യസംവരോ അത്ഥീതി സോ മനോദ്വാരവസേന, ഇതരോ ഛന്നമ്പി ദ്വാരാനം വസേന യോജേതബ്ബോ. മുട്ഠസ്സച്ചാദീനഞ്ഹി സതിപടിപക്ഖാദിലക്ഖണാനം അകുസലധമ്മാനം സിയാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ കായികവാചസികവീതിക്കമഭൂതസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ തത്ഥ ഉപ്പത്തി പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താതി.

യഥാ കിന്തി യേന പകാരേന ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി, തം നിദസ്സനം കിന്തി അത്ഥോ. യഥാതിആദിനാ നഗരദ്വാരേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ഘരാദീനം അസംവുതതാ വിയ ജവനേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ദ്വാരാദീനം അസംവുതതാതി അഞ്ഞാസംവരേ അഞ്ഞാസംവുതതാസാമഞ്ഞമേവ നിദസ്സേതി, ന പുബ്ബാപരസാമഞ്ഞം, അന്തോബഹിസാമഞ്ഞം വാ. സമ്ബന്ധോ ച ജവനേന ദ്വാരാദീനം ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതായ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. പച്ചയഭാവേന പുരിമനിപ്ഫന്നം ജവനകാലേ അസന്തമ്പി ഭവങ്ഗാദി ഫലനിപ്ഫത്തിയാ ചക്ഖാദി വിയ സന്തംയേവ നാമ. ന ഹി ധരമാനംയേവ ‘‘സന്ത’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ സതി ദ്വാരഭവങ്ഗാദികേ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനം ജവനം ബാഹിരം വിയ കത്വാ നഗരദ്വാരസമാനം വുത്തം. ഇതരഞ്ച അന്തോനഗരഘരാദിസമാനം. ജവനസ്സ ഹി പരമത്ഥതോ അസതിപി ബാഹിരഭാവേ ഇതരസ്സ ച അബ്ഭന്തരഭാവേ ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൯) ആദിവചനതോ ആഗന്തുകഭൂതസ്സ കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവോ, തബ്ബിധുരസഭാവസ്സ ഇതരസ്സ അബ്ഭന്തരഭാവോ ച പരിയായതോ വേദിതബ്ബോ. ജവനേ വാ അസംവരേ ഉപ്പന്നേ തതോ പരം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം അസംവരഹേതുഭാവാപത്തിതോ നഗരദ്വാരസദിസേന ജവനേന പവിസിത്വാ ദുസ്സീല്യാദിചോരാനം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീസു മുസനം കുസലഭണ്ഡവിനാസനം ദട്ഠബ്ബം. ഉപ്പന്നേ ഹി അസംവരേ ദ്വാരാദീനം തസ്സ ഹേതുഭാവോ പഞ്ഞായതി, സോ ച ഉപ്പജ്ജമാനോയേവ ദ്വാരാദീനം സംവരൂപനിസ്സയഭാവം പടിബാഹേന്തോയേവ പവത്തതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അസംവരാദീനം പവത്തിനയോ. പഞ്ചദ്വാരേ രൂപാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ യഥാപച്ചയം അകുസലജവനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ മനോദ്വാരികജവനം തംയേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, പുന തസ്മിംയേവ ദ്വാരേ ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തിആദിനാ വിസയം വവത്ഥപേത്വാ ജവനം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, പുന വാരേ രജ്ജനാദിവസേന ജവനം ജവതി, പുനപി യദി താദിസം ആരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി, തംസദിസമേവ പഞ്ചദ്വാരേ രൂപാദീസു ജവനം ഉപ്പജ്ജതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്ത’’ന്തിആദി. അയം താവ അസംവരപക്ഖേ അത്ഥവണ്ണനാ.

സംവരപക്ഖേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സംവരേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ സംവുതോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഉപേതോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ഏകജ്ഝം കത്വാതി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി പദഞ്ച അത്ഥതോ അഭിന്നം സമാനം കത്വാ. അയമേവ ചേത്ഥ അത്ഥോസുന്ദരതരോ ഉപരിപാളിയാ സംസന്ദനതോ. തേനാഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദി. യന്തി ആദേസോതി ഇമിനാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന സദ്ധിം വചനവിപല്ലാസോ കതോതി ദസ്സേതി, നിപാതപദം വാ ഏതം പച്ചത്തപുഥുവചനത്ഥം. വിഘാതകരാതി ചിത്തവിഘാതകരണാ ചിത്തദുക്ഖനിബ്ബത്തകാ ച. യഥാവുത്തകിലേസഹേതുകാ ദാഹാനുബന്ധാ വിപാകാ ഏവ വിപാകപരിളാഹാ. യഥാ പനേത്ഥ ആസവാ അഞ്ഞേ ച വിഘാതകരാ കിലേസവിപാകപരിളാഹാ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച സംവരണൂപായോ, സംവരിതബ്ബം, സംവരോ, യതോ സോ സംവരോ, യത്ഥ സംവരോ, യഞ്ച സംവരഫലന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? പടിസങ്ഖാ യോനിസോതി ഹി സംവരണൂപായോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയം സംവരിതബ്ബം. സംവരഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ സതി സംവരോ. അസംവുതസ്സാതി സംവരണാവധി. അസംവരതോ ഹി സംവരണം. സംവരിതബ്ബഗ്ഗഹണേന സിദ്ധോ ഇധ സംവരവിസയോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയഞ്ഹി സംവരഞാണം രൂപാരമ്മണേ സംവരീയതീതി അവുത്തസിദ്ധോയമത്ഥോ. ആസവതന്നിമിത്തകിലേസാദിപരിളാഹാഭാവോ ഫലം. ഏവം സോതദ്വാരാദീസുപി യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥേവാതി മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ ചാതി സബ്ബസ്മിം ദ്വാരേ.

സംവരാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിസേവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൩. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരന്തിആദീസു ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ വുത്തം പച്ചവേക്ഖണമേവ യോനിസോ പടിസങ്ഖാ. ഈദിസന്തി ഏവരൂപം ഇട്ഠാരമ്മണം. ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോതി ഭവപത്ഥനാമുഖേന ഭാവിതം ആരമ്മണം അസ്സാദേന്തസ്സ. ചീവരന്തി നിവാസനാദി യം കിഞ്ചി ചീവരം. പടിസേവതീതി നിവാസനാദിവസേന പരിഭുഞ്ജതി. യാവദേവാതി പയോജനപരിമാണനിയമനം. സീതപടിഘാതാദിയേവ ഹി യോഗിനോ ചീവരപടിസേവനേ പയോജനം. സീതസ്സാതി ധാതുക്ഖോഭതോ വാ ഉതുപരിണാമതോ വാ ഉപ്പന്നസീതസ്സ. പടിഘാതായാതി പടിബാഹനത്ഥം തപ്പച്ചയസ്സ വികാരസ്സ വിനോദനത്ഥം. ഉണ്ഹസ്സാതി അഗ്ഗിസന്താപതോ ഉപ്പന്നസ്സ ഉണ്ഹസ്സ. ഡംസാദയോ പാകടായേവ. പുന യാവദേവാതി നിയതപയോജനപരിമാണനിയമനം. നിയതഞ്ഹി പയോജനം ചീവരപടിസേവനസ്സ ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനം, ഇതരം കദാചി കദാചി. ഹിരികോപീനന്തി സമ്ബാധട്ഠാനം. യസ്മിഞ്ഹി അങ്ഗേ വിവടേ ഹിരീകുപ്പതി വിനസ്സതി, തം ഹിരിയാ കോപനതോ ഹിരികോപീനം, തസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥം ചീവരം പടിസേവതി.

പിണ്ഡപാതന്തി യം കിഞ്ചി ആഹാരം. സോ ഹി പിണ്ഡോല്യേന ഭിക്ഖനായ പത്തേ പതനതോ തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധഭിക്ഖാപിണ്ഡാനം പാതോ സന്നിപാതോതി ‘‘പിണ്ഡപാതോ’’തി വുച്ചതി. നേവ ദവായാതി ന കീളനായ. ന മദായാതി ന ബലമദമാനമദപുരിസമദത്ഥം. ന മണ്ഡനായാതി ന അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം പീണനഭാവത്ഥം. ന വിഭൂസനായാതി ന തേസംയേവ സോഭനത്ഥം, ഛവിസമ്പതിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഇമാനി ച പദാനി യഥാക്കമം മോഹ-ദോസ-സണ്ഠാന-വണ്ണ-രാഗൂപനിസ്സയ-പഹാനത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനി. പുരിമം വാ ദ്വയം അത്തനോ അത്തനോ സംകിലേസുപ്പത്തിനിസേധനത്ഥം, ഇതരം പരസ്സപി. ചത്താരിപി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസ്സ പഹാനത്ഥം വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. കായസ്സാതി രൂപകായസ്സ. ഠിതിയാ യാപനായാതി പബന്ധട്ഠിതത്ഥഞ്ചേവ പവത്തിയാ അവിച്ഛേദനത്ഥഞ്ച ചിരകാലട്ഠിതത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്താപനത്ഥം. വിഹിംസൂപരതിയാതി ജിഘച്ഛാദുക്ഖസ്സ ഉപരമണത്ഥം. ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി സാസനമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയാനം അനുഗ്ഗഹത്ഥം. ഇതീതി ഏവം ഇമിനാ ഉപായേന. പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീതി പുരാണം അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം പടിഹനിസ്സാമി. നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി നവം ഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി. തസ്സാ ഹി അനുപ്പന്നായ അനുപ്പജ്ജനത്ഥമേവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജതി. ഏത്ഥ ച അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ നാമ യഥാപവത്താ ജിഘച്ഛാനിമിത്താ വേദനാ. സാ ഹി അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പവഡ്ഢനവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാപി ഖുദാനിമിത്താവ അങ്ഗദാഹസൂലാദിവേദനാ അപ്പവത്താ. സാ ഹി ഭുത്തപച്ചയാ അനുപ്പന്നാവ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി. വിഹിംസാനിമിത്തതാ ചേതാസം വിഹിംസായ വിസേസോ.

യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി യാപനാ ച മേ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം ഭവിസ്സതി. യാപനായാതി ഇമിനാ ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനാ വുത്താ, ഇധ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാതി അയമേതാസം വിസേസോ. അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി അയുത്തപരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗപരിവജ്ജനേന അനവജ്ജതാ, പരിമിതപരിഭോഗേന ഫാസുവിഹാരോ. അസപ്പായാപരിമിതഭോജനപച്ചയാ അരതിതന്ദീവിജമ്ഭിതാവിഞ്ഞുഗരഹാദിദോസാഭാവേന വാ അനവജ്ജതാ, സപ്പായപരിമിതഭോജനപച്ചയാ കായബലസമ്ഭവേന ഫാസുവിഹാരോ. യാവദത്ഥഉദരാവദേഹകഭോജനപരിവജ്ജനേന സേയ്യസുഖപസ്സസുഖമിദ്ധസുഖാദീനം അഭാവതോ അനവജ്ജതാ, ചതുപഞ്ചാലോപമത്തഞ്ഞീനഭോജനേന ചതുഇരിയാപഥയോഗ്യതാപാദനതോ ഫാസുവിഹാരോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

ഏത്താവതാ പയോജനപരിഗ്ഗഹോ, മജ്ഝിമാ ച പടിപദാ ദീപിതാ ഹോതി.

സേനാസനന്തി സയനഞ്ച ആസനഞ്ച. യത്ഥ ഹി വിഹാരാദികേ സേതി നിപജ്ജതി, ആസതി നിസീദതി, തം സേനാസനം. ഉതുപരിസ്സയവിനോദനപടിസല്ലാനാരാമത്ഥന്തി ഉതുയേവ പരിസഹനട്ഠേന പരിസ്സയോ, സരീരാബാധചിത്തവിക്ഖേപകരോ, അഥ വാ യഥാവുത്തോ ഉതു ച സീഹബ്യഗ്ഘാദിപാകടപരിസ്സയോ ച രാഗദോസാദിപടിച്ഛന്നപരിസ്സയോ ച ഉതുപരിസ്സയോ, തസ്സ വിനോദനത്ഥഞ്ചേവ ഏകീഭാവസുഖത്ഥഞ്ച. ഇദഞ്ച ചീവരപടിസേവനേ ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനം വിയ തസ്സ നിയതപയോജനന്തി പുന ‘‘യാവദേവാ’’തി വുത്തം.

ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരന്തി രോഗസ്സ പച്ചനീകപ്പവത്തിയാ ഗിലാനപച്ചയോ, തതോ ഏവ ഭിസക്കസ്സ അനുഞ്ഞാതവത്ഥുതായ ഭേസജ്ജം, ജീവിതസ്സ പരിവാരസമ്ഭാരഭാവേഹി പരിക്ഖാരോ ചാതി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ, തം. ഉപ്പന്നാനന്തി ജാതാനം നിബ്ബത്താനം. വേയ്യാബാധികാനന്തി ബ്യാബാധതോ ധാതുക്ഖോഭതോ ച തന്നിബ്ബത്തരോഗതോ ച ജാതാനം. വേദനാനന്തി ദുക്ഖവേദനാനം. അബ്യാബജ്ഝപരമതായാതി നിദ്ദുക്ഖപരമഭാവായ പടിസേവാമീതി യോജനാ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപേനേവ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. നവവേദനുപ്പാദനതോപീതി ന കേവലം ആയതിം ഏവ വിപാകപരിളാഹാ, അഥ ഖോ അതിഭോജനപച്ചയാ അലംസാടകാദീനം വിയ നവവേദനുപ്പാദനതോപി വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

പടിസേവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധിവാസനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൪. ഖമോതി ഖമനകോ. കമ്മട്ഠാനികസ്സ ചലനം നാമ കമ്മട്ഠാനപരിച്ചാഗോതി ആഹ ‘‘ചലതി കമ്പതി കമ്മട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി. അധിമത്തമ്പി ഉണ്ഹം സഹതി, സഹന്തോ ച ന നഗ്ഗസമണാദയോ വിയ സഹതി, അഥ ഖോ കമ്മട്ഠാനാവിജഹനേനാതി ആഹ ‘‘സ്വേവ ഥേരോ വിയാ’’തി. ബഹിചങ്കമേതി ലേണതോ ബഹി ചങ്കമേ. ഉണ്ഹഭയേനേവാതി നരകഗ്ഗിഉണ്ഹഭയേനേവ. തേനാഹ ‘‘അവീചിമഹാനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ’’തി, തമ്പി ‘‘മയാ അനേകക്ഖത്തും അനുഭൂതം, ഇദം പന തതോ മുദുതര’’ന്തി ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഠാനേ. അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ സൂരിയസന്താപസ്സ പരതോ വുച്ചമാനത്താ.

പരിസുദ്ധസീലോഹമസ്മീതി സബ്ബഥാപി ‘‘വിസുദ്ധസീലോഹമസ്മീ’’തി മരണം അഗ്ഗഹേത്വാ അവിപ്പടിസാരമൂലികം പീതിം ഉപ്പാദേസി. സഹ പീതുപ്പാദാതി ഫരണപീതിയാ ഉപ്പാദേന സഹേവ. വിസം നിവത്തിത്വാതി പീതിവേഗേന അജ്ഝോത്ഥതം ദട്ഠമുഖേനേവ ഭസ്സിത്വാ. തത്ഥേവാതി സപ്പേന ദട്ഠട്ഠാനേയേവ. ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാതി ‘‘പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൬൬; ൩.൩൫൯; സം. നി. ൫.൩൭൬; അ. നി. ൩.൯൬; ൧൧.൧൨) നയേന സമാധാനം പാപുണിത്വാ.

പച്ചയേസു സന്തോസോ ഭാവനായ ച ആരമിതബ്ബട്ഠാനതായ ആരാമോ അസ്സാതി പച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമോ, തസ്സ ഭാവോ പച്ചയ…പേ… രാമതാ, തായ. മഹാഥേരോതി വുഡ്ഢതരോ ഥേരോ. വചനമേവ തദത്ഥം ഞാപേതുകാമാനം പഥോതി വചനപഥോ.

അസുഖട്ഠേന വാ തിബ്ബാ. യഞ്ഹി ന സുഖം, തം അനിട്ഠം ‘‘തിബ്ബ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏവംസഭാവോതി ‘‘അധിവാസനജാതിയോ’’തി പദസ്സ അത്ഥമാഹ. മുഹുത്തേന ഖണേവ വാതേ ഹദയം ഫാലേതും ആരദ്ധേയേവ. അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീതി അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായി.

ഏവം സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതം പത്ഥയതോ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ ഉണ്ഹാദിനിമിത്തം കാമാസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ അനിട്ഠന്തി അധിപ്പായോ. അത്തഗ്ഗാഹേ സതി അത്തനിയഗ്ഗാഹോതി ആഹ ‘‘മയ്ഹം സീതം ഉണ്ഹന്തി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ’’തി. സീതാദികേ ഉപഗതേ സഹന്തീ ഖമന്തീ തേ അത്തനോ ഉപരി വാസേന്തീ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആരോപേത്വാ വാസേതിയേവാ’’തി. ന നിരസ്സതീതി ന വിധുനതി. യോ ഹി സീതാദികേ ന സഹതി, സോ തേ നിരസ്സന്തോ വിധുനന്തോ വിയ ഹോതീതി.

അധിവാസനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരിവജ്ജനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൫. അഹം സമണോതി (അ. നി. ടീ. ൩.൬.൫൮) ‘‘അഹം സമണോ, കിം മമ ജീവിതേന വാ മരണേന വാ’’തി ഏവം അചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ഗാമപ്പദേസം പയോജനാദിഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ. പടിക്കമതീതി ഹത്ഥിആദീനം സമീപഗമനതോ അപക്കമതി. കണ്ടകാ യത്ഥ തിട്ഠന്തി, തം കണ്ടകട്ഠാനം. അമനുസ്സദുട്ഠാനീതി അമനുസ്സസഞ്ചാരേന ദൂസിതാനി, സപരിസ്സയാനീതി അത്ഥോ. സമാനന്തി സമം, അവിസമന്തി അത്ഥോ. അകാസി വാ താദിസം അനാചാരം.

സീലസംവരസങ്ഖാതേനാതി ‘‘കഥം പരിവജ്ജനം സീല’’ന്തി യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അപിച ‘‘ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീ’’തി വചനതോ ഹത്ഥിആദിപരിവജ്ജനമ്പി ഭഗവതോ വചനാനുട്ഠാനന്തി കത്വാ ആചാരസീലമേവാതി വേദിതബ്ബം.

പരിവജ്ജനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിനോദനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൬. ഇതിപീതി ഇമിനാ കാരണേന, അയോനിസോമനസികാരസമുട്ഠിതത്താപി ലോഭാദിസഹഗതത്താപി കുസലപടിപക്ഖതോപീതിആദീഹി കാരണേഹി അയം വിതക്കോ അകുസലോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സാവജ്ജോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അകുസലോതിആദിനാ ദിട്ഠധമ്മികം കാമവിതക്കസ്സ ആദീനവം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകോതി ഇമിനാ സമ്പരായികം. അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന ആദീനവവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നസ്സ കാമവിതക്കസ്സ അനധിവാസനം നാമ പുന താദിസസ്സ അനുപ്പാദനം, തം പനസ്സ പഹാനം വിനോദനം ബ്യന്തികരണം അനഭാവഗമനന്തി ച വത്തും വട്ടതീതി പാളിയം ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി വത്വാ ‘‘പജഹതീ’’തിആദി വുത്തന്തി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീതി പജഹതീ’’തിആദിമാഹ. പഹാനഞ്ചേത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനമേവ, ന സമുച്ഛേദോതി ദസ്സേതും ‘‘വിനോദേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ.

കാമവിതക്കോതി സമ്പയോഗതോ ആരമ്മണതോ ച കാമസഹഗതോ വിതക്കോ. തേനാഹ ‘‘കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ’’തിആദി. കാമപടിസംയുത്തോതി ഹി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന സമ്പയുത്തോ വത്ഥുകാമസങ്ഖാതേന പടിബദ്ധോ ച. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി തേസം പാപവിതക്കാനം ഉപ്പാദാവത്ഥാഗഹണം വാ കതം സിയാ അനവസേസഗ്ഗഹണം വാ. തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപന്നമത്തേ’’തി, സമ്പതിജാതേതി അത്ഥോ. അനവസേസഗ്ഗഹണം ബ്യാപനിച്ഛായ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സതക്ഖത്തുമ്പി ഉപ്പന്നേ’’തി വുത്തം. ഞാതിവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതയോ സുഖജീവിനോ സമ്പത്തിയുത്താ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ജനപദവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സമ്പന്നസസ്സോ രമണീയോ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേനേവ ജനപദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ഉക്കുടികപ്പധാനാദീഹി ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സമ്പരായേ അത്താ സുഖീ ഹോതി അമരോതി ദുക്കരകാരികായ പടിസംയുത്തോ അമരത്ഥായ വിതക്കോ, തം വാ ആരബ്ഭ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിസഹഗതോ അമരോ ച സോ വിതക്കോ ചാതി അമരവിതക്കോ. പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോതി പരേസു ഉപട്ഠാകാദീസു സഹനന്ദികാദിവസേന പവത്തോ അനുദ്ദയതാപതിരൂപകോ ഗേഹസ്സിതപേമേന പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ചേവ സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച ആരമ്മണകരണവസേന പടിസംയുത്തോ. അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോതി ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന ഹേട്ഠാ കത്വാ മഞ്ഞേയ്യും, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കരേയ്യു’’ന്തി ഉപ്പന്നവിതക്കോ.

കാമവിതക്കോ കാമസങ്കപ്പനസഭാവത്താ കാമസങ്കപ്പപവത്തിയാ സാതിസയത്താ ച കാമനാകാരോതി ആഹ ‘‘കാമവിതക്കോ പനേത്ഥ കാമാസവോ’’തി. തബ്ബിസേസോതി കാമാസവവിസേസോ, രാഗസഹവുത്തീതി അധിപ്പായോ. കാമവിതക്കാദികേ വിനോദേതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരതി ഏതേനാതി വിനോദനം, വീരിയന്തി ആഹ ‘‘വീരിയസംവരസങ്ഖാതേന വിനോദനേനാ’’തി.

വിനോദനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൭. ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിയോ പരിപൂരേന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൮൭) വചനതോ വിജ്ജാവിമുത്തീനം അനധിഗമോ തതോ ച സകലവട്ടദുക്ഖാനതിവത്തി അഭാവനായ ആദീനവോ, വുത്തവിപരിയായേന ഭഗവതോ ഓരസപുത്തഭാവാദിവസേന ച ഭാവനായ ആനിസംസോ വേദിതബ്ബോ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയസമയസമ്ഭൂതാതി ദുതിയാദിമഗ്ഗക്ഖണേ ജാതാ, ഭാവനാധികാരതോ ദുതിയമഗ്ഗാദിപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ. നനു ച തേ ലോകുത്തരാ ഏവ, കസ്മാ വിസേസനം കതന്തി? നയിദം വിസേസനം, വിസേസിതബ്ബം പനേതം, ലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവ അധിപ്പേതാ, തേ ച ഖോ ഉപരിമഗ്ഗത്തയസമയസമ്ഭൂതാതി. ബോജ്ഝങ്ഗേസു അസമ്മോഹത്ഥന്തി വിപസ്സനാഝാനമഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗേസു സമ്മോഹാഭാവത്ഥം. മിസ്സകനയേന ഹി ബോജ്ഝങ്ഗേസു വുച്ചമാനേസു തദങ്ഗാദിവിവേകദസ്സനവസേന വിപസ്സനാബോജ്ഝങ്ഗാദയോ വിഭജിത്വാ വുച്ചന്തി, ന നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവാതി ബോജ്ഝങ്ഗേസു സമ്മോഹോ ന ഹോതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാപടിപത്തിയാ ച സമ്മദേവ പകാസിതത്താ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഇമസ്മിം വാ അധികാരേ. ലോകുത്തരനയോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ ഭാവനാമഗ്ഗസ്സ അധികതത്താ.

ആദിപദാനന്തി (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൪൧൮) ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗ’’ന്തി ഏവമാദീനം തസ്മിം തസ്മിം വാക്യേ ആദിഭൂതാനം പദാനം. അത്ഥതോതി വിസേസവസേന സാമഞ്ഞവസേന ച പദത്ഥതോ. ലക്ഖണാദീഹീതി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനതോ. കമതോതി അനുപുബ്ബിതോ. അനൂനാധികതോതി താവത്തകതോ. വിഭാവിനാതി വിഞ്ഞുനാ.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗപദേ. സരണട്ഠേനാതി അനുസ്സരണട്ഠേന. ചിരകതാദിഭേദം ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ഉപട്ഠാനം. ഉദകേ അലാബു വിയ പിലവിത്വാ ഗന്തും അദത്വാ പാസാണസ്സ വിയ നിച്ചലസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഠപനം സാരണം അസമ്മുട്ഠതാകരണം അപിലാപനം. വുത്തമ്പി ഹേതം മിലിന്ദപഞ്ഹേ. ഭണ്ഡാഗാരികോതി ഭണ്ഡഗോപകോ. അപിലാപേ കരോതി അപിലാപേതി. ഥേരേനാതി നാഗസേനത്ഥേരേന. സമ്മോസപച്ചനീകം കിച്ചം അസമ്മോസോ, ന സമ്മോസാഭാവമത്തം. ഗോചരാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാതി കായാദിആരമ്മണാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ.

ബോധിയാ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ, അങ്ഗോ അവയവോ, ബോധിസ്സ വാ അരിയസാവകസ്സ അങ്ഗോ കാരണം. പതിട്ഠാനായൂഹനാ ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧) –

‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം, അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി –

വുത്തേസു പകാരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേന വേദിതബ്ബാ. യാ ഹി അയം ബോധീതി വുച്ചതീതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ബുജ്ഝതീ’’തി പദസ്സ പടിബുജ്ഝതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതീ’’തി. തം പന പടിബുജ്ഝനം അത്ഥതോ ചതുന്നം സച്ചാനം പടിവേധോ, നിബ്ബാനസ്സേവ വാ സച്ഛികിരിയാതി ആഹ ‘‘ചത്താരീ’’തിആദി. ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയാതി യഥാ അങ്ഗാനി ഏവ ഝാനമഗ്ഗാ, ന അങ്ഗവിനിമുത്താ, ഏവമിധാപീതി അത്ഥോ. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി.

ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി ഇദം കാരണത്ഥോ അങ്ഗ-സദ്ദോതി കത്വാ വുത്തം. ബുജ്ഝന്തീതി ബോധിയോ, ബോധിയോ ഏവ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. അനുബുജ്ഝന്തീതി വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനഞ്ച സച്ചാനം അനുരൂപം ബുജ്ഝന്തി. പടിബുജ്ഝന്തീതി കിലേസനിദ്ദായ ഉട്ഠഹനതോ പച്ചക്ഖഭാവേന വാ പടിമുഖം ബുജ്ഝന്തി. സമ്ബുജ്ഝന്തീതി അവിപരീതഭാവേന സമ്മാ ച ബുജ്ഝന്തി. ഏവം ഉപസഗ്ഗാനം അത്ഥവിസേസദീപനതാ ദട്ഠബ്ബാ. ബോധി-സദ്ദോ ഹി സബ്ബവിസേസയുത്തം ബുജ്ഝനം സാമഞ്ഞേന ഗഹേത്വാ ഠിതോ.

വിചിനാതീതി ‘‘തയിദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ വീമംസതി. ഓഭാസനം ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ സമ്മോഹസ്സ വിദ്ധംസനം യഥാ ആലോകോ അന്ധകാരസ്സ. യസ്മിം ധമ്മേ സതി വീരോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോ വീരഭാവോ. ഈരയിതബ്ബതോതി പവത്തേതബ്ബതോ. കോസജ്ജപക്ഖതോ പതിതും അപ്പദാനവസേന സമ്പയുത്താനം പഗ്ഗണ്ഹനം പഗ്ഗഹോ. ഉപത്ഥമ്ഭനം അനുബലപ്പദാനം. ഓസീദനം ലയാപത്തി, തപ്പടിപക്ഖതോ അനോസീദനം ദട്ഠബ്ബം. പീണയതീതി തപ്പേതി വഡ്ഢേതി വാ. ഫരണം പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനം. തുട്ഠി നാമ പീതി. ഉദഗ്ഗഭാവോ ഓദഗ്യം, കായചിത്താനം ഉക്ഖിപനന്തി അത്ഥോ. കായചിത്തദരഥപസ്സമ്ഭനതോതി കായദരഥസ്സ ചിത്തദരഥസ്സ ച പസ്സമ്ഭനതോ വൂപസമനതോ. കായോതി ചേത്ഥ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ. ദരഥോ സാരമ്ഭോ, ദുക്ഖദോമനസ്സപച്ചയാനം ഉദ്ധച്ചാദികിലേസാനം, തപ്പധാനാനം വാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം അധിവചനം. ഉദ്ധച്ചാദികിലേസപടിപക്ഖഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, ഏവഞ്ചേത്ഥ പസ്സദ്ധിയാ അപരിപ്ഫന്ദനസീതിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ അസാരദ്ധഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ’’തി (മ. നി. ൧.൫൨).

സമാധാനതോതി സമ്മാ ചിത്തസ്സ ആധാനതോ ഠപനതോ. അവിക്ഖേപോ സമ്പയുത്താനം അവിക്ഖിത്തതാ, യേന സസമ്പയുത്താ ധമ്മാ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ ധമ്മോ അവിക്ഖേപോതി. അവിസാരോ അത്തനോ ഏവ അവിസരണസഭാവോ. സമ്പിണ്ഡനം സമ്പയുത്താനം അവിപ്പകിണ്ണഭാവാപാദനം ന്ഹാനീയചുണ്ണാനം ഉദകം വിയ. ചിത്തട്ഠിതിപച്ചുപട്ഠാനോതി ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തി (ധ. സ. ൧൧) വചനതോ ചിത്തസ്സ പബന്ധഠിതിപച്ചുപട്ഠാനോ. അജ്ഝുപേക്ഖനതോതി ഉദാസീനഭാവതോ. സാതി ബോജ്ഝങ്ഗഉപേക്ഖാ. സമപ്പവത്തേ ധമ്മേ പടിസഞ്ചിക്ഖതി ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതി തദാകാരാ ഹുത്വാ പവത്തതീതി പടിസങ്ഖാനലക്ഖണാ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘പടിസങ്ഖാ സന്തിട്ഠനാ ഗഹണേ മജ്ഝത്തതാ’’തി ഉപേക്ഖാകിച്ചാധിമത്തതായ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വുത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം യഥാസകകിച്ചകരണവസേന സമം പവത്തനപച്ചയതാ സമവാഹിതാ. അലീനാനുദ്ധതപ്പവത്തിപച്ചയതാ ഊനാധികതാനിവാരണം. സമ്പയുത്താനം അസമപ്പവത്തിഹേതുകപക്ഖപാതം ഉപച്ഛിന്ദന്തീ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പക്ഖപാതുപച്ഛേദരസാ’’തി. അജ്ഝുപേക്ഖനമേവ മജ്ഝത്തഭാവോ.

സബ്ബസ്മിം ലീനപക്ഖേ ഉദ്ധച്ചപക്ഖേ ച അത്ഥികാ പത്ഥനീയാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി സബ്ബത്ഥികാ, തം സബ്ബത്ഥികം. സമാനക്ഖണപവത്തീസു സത്തസുപി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേസു വാചായ കമപ്പവത്തിതോ പടിപാടിയാ വത്തബ്ബേസു യം കിഞ്ചി പഠമം അവത്വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സേവ പഠമം വചനസ്സ കാരണം സബ്ബേസം ഉപകാരകത്തന്തി വുത്തം ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദി. സബ്ബേസന്തി ച ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖികാനം, അഞ്ഞഥാ സബ്ബേപി സബ്ബേസം പച്ചയാതി.

‘‘കസ്മാ സത്തേവ ബോജ്ഝങ്ഗാ വുത്താ’’തി ചോദകോ സദ്ധാലോഭാദീനമ്പി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവം ആസങ്കതി, ഇതരോ സതിആദീനംയേവ ഭാവനായ ഉപകാരതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലീനുദ്ധച്ചപടിപക്ഖതോ സബ്ബത്ഥികതോ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ലീനസ്സാതി അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ഭാവനാവീഥിം അനോതരിത്വാ സംകുടിതസ്സ ചിത്തസ്സ. തദാ ഹി പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ ന ഭാവേതബ്ബാ. തഞ്ഹി ഏതേഹി അല്ലതിണാദീഹി വിയ പരിത്തോ അഗ്ഗി ദുസ്സമുട്ഠാപിയം ഹോതീതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ അല്ലാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യാ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൨൩൪). ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ പന ഭാവേതബ്ബാ, സുക്ഖതിണാദീഹി വിയ പരിത്തോ അഗ്ഗി ലീനം ചിത്തം ഏതേഹി സുസമുട്ഠാപിയം ഹോതീതി. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാസകം ആഹാരവസേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ…പേ… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ…പേ… സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨). തത്ഥ സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധവസേന പവത്തമനസികാരോ…പേ… ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി നാമ.

ഉദ്ധച്ചസ്സാതി ചിത്തസ്സ അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി സീതിഭാവപതിട്ഠിതഭാവം അനോതിണ്ണതായ, തദാ ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ ന ഭാവേതബ്ബാ. തഞ്ഹി ഏതേഹി സുക്ഖതിണാദീഹി വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ദുവൂപസമയം ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യാ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൨൩൪). പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ പന ഭാവേതബ്ബാ, അല്ലതിണാദീഹി വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഏതേഹി സുവൂപസമയം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ’’തിആദി. ഏത്ഥാപി യഥാസകം ആഹാരവസേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കായപസ്സദ്ധി ചിത്തപസ്സദ്ധി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨). തത്ഥ യഥാസ്സ പസ്സദ്ധിആദയോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, തം ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസം ഉപ്പാദനവസേന തഥാ മനസികരോന്തോവ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി നാമ. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പന സബ്ബത്ഥ ബഹൂപകാരോ. സോ ഹി ചിത്തം ലീനപക്ഖികാനം പസ്സദ്ധിആദീനം വസേന ലയാപത്തിതോ, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനഞ്ച ധമ്മവിചയാദീനം വസേന ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖതി, തസ്മാ സോ ലോണധൂപനം വിയ സബ്ബബ്യഞ്ജനേസു സബ്ബകമ്മികഅമച്ചോ വിയ ച രാജകിച്ചേസു സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഞത്വാ ഞാതബ്ബാതി (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൯) സമ്ബന്ധോ. വഡ്ഢി നാമ വേപുല്ലം ഭിയ്യോഭാവോ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ജനേതീ’’തി. അഭിവുദ്ധിം പാപേന്തോ നിബ്ബത്തേതി. വിവിത്തതാതി വിവിത്തഭാവോ. യോ ഹി വിവേചനീയതോ വിവിച്ചതി, യം വിവിച്ചിത്വാ ഠിതം, തദുഭയം ഇധ വിവിത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ‘‘വിവിത്തതാ’’തി വുത്തം. തേസു പുരിമോ വിവേചനീയതോ വിവിച്ചമാനതായ വിവേകസങ്ഖാതായ വിവിച്ചനകിരിയായ സമങ്ഗീ ധമ്മസമൂഹോ തായ ഏവ വിവിച്ചനകിരിയായ വസേന വിവേകോതി ഗഹിതോ. ഇതരോ സബ്ബസോ തതോ തതോ വിവിത്തസഭാവതായ. തത്ഥ യസ്മിം ധമ്മപുഞ്ജേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വിവിച്ചനകിരിയായ പവത്തതി, തം യഥാവുത്തായ വിവിച്ചമാനതായ വിവേകസങ്ഖാതം നിസ്സായേവ പവത്തതി, ഇതരം പന തന്നിന്നതാതദാരമ്മണതാഹീതി വുത്തം ‘‘വിവേകേ നിസ്സിത’’ന്തി. യഥാ വാ വിവേകവസേന പവത്തം ഝാനം ‘‘വിവേകജ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം വിവേകവസേന പവത്തോ ബോജ്ഝങ്ഗോ ‘‘വിവേകനിസ്സിതോ’’തി ദട്ഠബ്ബോ. നിസ്സയട്ഠോ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗഫലാനം വേദിതബ്ബോ. അസതിപി പുബ്ബാപരഭാവേ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയാനം സമുപ്പാദനം വിയ അഭിന്നധമ്മാധാരാ നിസ്സയനഭാവനാ സമ്ഭവന്തീതി. അയമേവാതി വിവേകോ ഏവ. വിവേകോ ഹി പഹാനവിനയവിരാഗനിരോധാ ച സമാനത്ഥാ.

തദങ്ഗസമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതം വത്വാ പടിപസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതതായ അവചനം ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദിനാ ഭാവേതബ്ബാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഇധ വുത്തത്താ. ഭാവിതബ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഹി യേ സച്ഛികാതബ്ബാ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ, തേസം കിച്ചം പടിപസ്സദ്ധിവിവേകോ. അജ്ഝാസയതോതി ‘‘നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തഅജ്ഝാസയതോ. യദിപി വിപസ്സനാക്ഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണം ചിത്തം, സങ്ഖാരേസു പന ആദീനവം സുട്ഠു ദിസ്വാ തപ്പടിപക്ഖേ നിബ്ബാനേ അധിമുത്തതായ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതാ ദാഹാഭിഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സീതനിന്നചിതത്താ വിയ. ന പടിസിദ്ധാ വിപസ്സനാപാദകേസു കസിണാരമ്മണാദിഝാനേസു സതിആദീനം നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ. അനുദ്ധരന്താ പന വിപസ്സനാ വിയ ബോധിയാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നകാരണം ഝാനം ന ഹോതി, നാപി തഥാ ഏകന്തികം കാരണം, ന ച വിപസ്സനാകിച്ചസ്സ വിയ ഝാനകിച്ചസ്സ നിട്ഠാനം മഗ്ഗോതി കത്വാ ന ഉദ്ധരന്തി. ഏത്ഥ ച കസിണഗ്ഗഹണേന തദായത്താനി ആരുപ്പാനിപി ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. താനിപി ഹി വിപസ്സനാപാദകാനി നിബ്ബേധഭാഗിയാനി ച ഹോന്തീതി വത്തും വട്ടതി തന്നിന്നഭാവസബ്ഭാവതോ. യദഗ്ഗേന ഹി നിബ്ബാനനിന്നതാ, തദഗ്ഗേന ഫലനിന്നതാപി സിയാ. ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) ആദിവചനമ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം.

വോസ്സഗ്ഗ-സദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. വോസ്സജ്ജനഞ്ഹി പഹാനം, വിസ്സട്ഠഭാവേന നിരാസങ്കപവതി ച, തസ്മാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന പടിപക്ഖസ്സ പഹാനം വോസ്സഗ്ഗോ, തഥാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ആരമ്മണകരണേന വിസ്സട്ഠസഭാവതോ വോസ്സഗ്ഗോതി വേദിതബ്ബം. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി തദങ്ഗസമുച്ഛേദപകാരേന തന്നിന്നതദാരമ്മണകരണപകാരേന ച. പുബ്ബേ വോസ്സഗ്ഗ-പദസ്സേവ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘സകലേന വചനേനാ’’തി. പരിണമന്തം വിപസ്സനാക്ഖണേ, പരിണതം മഗ്ഗക്ഖണേ. പരിണാമോ നാമ പരിപാകോതി ആഹ ‘‘പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാ’’തി. പരിപാകോ ച ആസേവനലാഭേന ആഹിതസാമത്ഥിയസ്സ കിലേസസ്സ പരിച്ചജിതും നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദിതും തിക്ഖവിസദസഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി. ഏസ നയോതി യ്വായം ‘‘തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിത’’ന്തിആദിനാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ വുത്തോ, സേസേസു ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീസുപി ഏസ നയോതി ഏവം തത്ഥ നേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഏവം ആദികമ്മികാനം ബോജ്ഝങ്ഗേസു അസമ്മോഹത്ഥം മിസ്സകനയം വത്വാ ഇദാനി നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗവസേന അത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം സബ്ബാസവസുത്തന്തേ. മഗ്ഗോ ഏവ വോസ്സഗ്ഗവിപരിണാമീ ഭാവനാമഗ്ഗസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. തഞ്ച ഖോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം. സമുച്ഛേദതോതി സമുച്ഛിന്ദനതോ.

ദിട്ഠാസവസ്സ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝത്താ ‘‘തയോ ആസവാ’’തി വുത്തം. തേപി അനപായഗമനീയാ ഏവ വേദിതബ്ബാ അപായഗമനീയാനം ദസ്സനേനേവ പഹീനത്താ. സതിപി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം യേഭുയ്യേന മഗ്ഗഭാവേ തത്ഥ തത്ഥ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗസഭാവാനം മഗ്ഗധമ്മാനം വസേന വുത്തമഗ്ഗത്തയസമ്പയുത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാതി പച്ചേകബോജ്ഝങ്ഗേ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായാ’’തി ഇമിനാ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘മഗ്ഗത്തയസമ്പയുത്തായാ’’തി ആഹ.

ഭാവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൮. ഥോമേന്തോതി ആസവപ്പഹാനസ്സ സുദുക്കരത്താ തായ ഏവ ദുക്കരകിരിയായ തം അഭിത്ഥവന്തോ. അസ്സാതി പഹീനാസവഭിക്ഖുനോ. ആനിസംസന്തി തണ്ഹാച്ഛേദാദിദുക്ഖക്ഖയപരിയോസാനം ഉദ്രയം. ഏതേഹി പഹാനാദിസംകിത്തനേഹി. ഉസ്സുക്കം ജനേന്തോതി ഏവം ധമ്മസ്സാമിനാപി അഭിത്ഥവനീയം മഹാനിസംസഞ്ച ആസവപ്പഹാനന്തി തത്ഥ ആദരസഹിതം ഉസ്സാഹം ഉപ്പാദേന്തോ. ദസ്സനേനേവ പഹീനാതി ദസ്സനേന പഹീനാ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ന അപ്പഹീനേസുയേവ പഹീനസഞ്ഞീ’’തി.

സബ്ബ-സദ്ദേന ആസവാനം, ആസവസംവരാനഞ്ച സമ്ബന്ധവസേന ദുതിയപഠമവികപ്പാനം ഭേദോ ദട്ഠബ്ബോ. ദസ്സനാഭിസമയാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാ പരിഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധിയാ. തേനാഹ ‘‘കിച്ചവസേനാ’’തി, അസമ്മോഹപടിവേധേനാതി അത്ഥോ. സമുസ്സയോ കായോ, അത്തഭാവോ വാ.

അനവജ്ജപീതിസോമനസ്സസഹിതം ചിത്തം ‘‘അത്തനോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി അത്ഥാവഹത്താ, ന തബ്ബിപരീതം അനത്ഥാവഹത്താതി പീതിസമ്പയുത്തചിത്തതം സന്ധായാഹ ‘‘അത്തമനാതി സകമനാ’’തി. തേനാഹ ‘‘തുട്ഠമനാ’’തി. അത്തമനാതി വാ പീതിസോമനസ്സേഹി ഗഹിതമനാ. യസ്മാ പന തേഹി ഗഹിതതാ സമ്പയുത്തതാവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പീതിസോമനസ്സേഹി വാ സമ്പയുത്തമനാ’’തി. യദേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ചാതി വേദിതബ്ബം.

സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. ധമ്മദായാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാതി യസ്മാ സുത്തന്തവണ്ണനാ സുത്തനിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി, യസ്മാ ചസ്സ ധമ്മദായാദസുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം നിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ, കഥേത്വാതി അത്ഥോ. ലാഭസക്കാരേതി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൬൩) ലാഭസക്കാരസങ്ഖാതായ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി കേചി, ലാഭസക്കാരേ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി അപരേ. യാ ഹി ലാഭസക്കാരനിമിത്തം തദാ ഭിക്ഖൂസു പച്ചയബാഹുല്ലികതാ ജാതാ, തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഭഗവാ ഇമം ദേസേസീതി. യമകമഹാമേഘോതി ഹേട്ഠാഓലമ്ബനഉപരിഉഗ്ഗമനവസേന സതപടലോ സഹസ്സപടലോ യുഗളമഹാമേഘോ. തിട്ഠന്തി ചേവ ഭഗവതി കത്ഥചി നിബദ്ധവാസം വസന്തേ, ചാരികം പന ഗച്ഛന്തേ അനുബന്ധന്തി ച. ഭിക്ഖൂനമ്പി യേഭുയ്യേന കപ്പസതസഹസ്സം തതോ ഭിയ്യോപി പൂരിതദാനപാരമിസഞ്ചയത്താ തദാ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജീതി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപീ’’തി.

സക്കതോതി സക്കാരപ്പതോ. ഗരുകതോതി ഗരുകാരപ്പത്തോ. മാനിതോതി ബഹുമതോ മനസാ പിയായിതോ ച. പൂജിതോതി മാലാദിപൂജായ ചേവ ചതുപച്ചയാഭിപൂജായ ച പൂജിതോ. അപചിതോതി അപചായനപ്പത്തോ. യസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കത്വാപി അഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ ഉപനേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ തേ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി ബഹുമഞ്ഞന്തി ച, സോ ബഹുമതോ. യസ്സ സബ്ബമേതം പൂജാവസേന കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. ഭഗവതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ലോകോ ഏവം പടിപന്നോ. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഖോ പന…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തന്തി ലാഭസ്സ ച യസസ്സ ച അഗ്ഗം ഉക്കംസം പത്തം.

പച്ചയാ ചീവരാദയോ ഗരുകാതബ്ബാ ഏതേസന്തി പച്ചയഗരുകാ, ആമിസചക്ഖുകാതി അത്ഥോ. പച്ചയേസു ഗിദ്ധാ ഗധിതാ പച്ചയാനം ബഹുലഭാവായ പടിപന്നാതി പച്ചയബാഹുലികാ. ഭഗവതോപി പാകടാ അഹോസി പകതിചാരിത്തവസേനാതി അധിപ്പായോ അഞ്ഞഥാ അപാകടസ്സേവ അഭാവതോ. ധമ്മസഭാവചിന്താവസേന പവത്തം സഹോത്തപ്പഞാണം ധമ്മസംവേഗോ, ഇധ പന സോ ഭിക്ഖൂനം ലാഭഗരുതാധമ്മവസേന വേദിതബ്ബോ. സമണധമ്മവുത്തീതി സമണധമ്മകരണം. സാതി ധമ്മദായാദദേസനാ. പടിബിമ്ബദസ്സനവസേന സബ്ബകായസ്സ ദസ്സനയോഗ്ഗോ ആദാസോതി സബ്ബകായികആദാസോ.

പിതു-ദായം, തേന ദാതബ്ബം, തതോ ലദ്ധബ്ബം അരഹഭാവേന ആദിയന്തീതി ദായാദാ, പുത്താ. തഞ്ച ലോകേ ആമിസമേവ, സാസനേ പന ധമ്മോപീതി തത്ഥ യം സാവജ്ജം അനിയ്യാനികഞ്ച, തം പടിക്ഖിപിത്വാ, യം നിയ്യാനികം അനവജ്ജഞ്ച, തത്ഥ ഭിക്ഖൂ നിയോജേന്തോ ഭഗവാ അവോച ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തി. ധമ്മസ്സ മേ ദായാദാതി മമ ധമ്മസ്സ ഓഗാഹിനോ, ധമ്മഭാഗഭാഗിനോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ധമ്മകോട്ഠാസസ്സേവ സാമിനോ’’തി (മ. നി. അട്ഠ.൧.൨൯). നിബ്ബത്തിതധമ്മോതി അസംകിലേസികാനുത്തരാദിഭാവേന ധമ്മസാമഞ്ഞതോ നിദ്ധാരിതധമ്മോ. പരിയായേതി സഭാവതോ പരിവത്തേത്വാ ഞാപേതി ഏതേനാതി പരിയായോ, ലേസോ, ലേസകാരണം വാ. തദഭാവതോ നിപ്പരിയായധമ്മോ മഗ്ഗപ്പത്തിയാ അപായപതനാദിതോ അച്ചന്തമേവ വാരണതോ. ഇതരോ വുത്തവിപരിയായതോ പരിയായധമ്മോ അച്ചന്തം അപായദുക്ഖവട്ടദുക്ഖപാതനതോ പരമ്പരായ വാരണതോ. യഥാ ഹി ലോകിയം കുസലം ദാനസീലാദി വിവട്ടം ഉദ്ദിസ്സ നിബ്ബത്തിതം, അയം തം അസമ്പാദേന്തമ്പി തം സമ്പാപകസ്സ ധമ്മസ്സ നിബ്ബത്തകാരണഭാവപരിയായേന പരിയായധമ്മോ നാമ ഹോതി, ഏവം തം വട്ടം ഉദ്ദിസ്സ നിബ്ബത്തിതം, യം തണ്ഹാദീഹി സവിസേസം ആമസിതബ്ബതോ ആമിസന്തി ലോകേ പാകടം അച്ഛാദനഭോജനാദി, തസ്സ, തംസദിസസ്സ ച ഫലവിസേസസ്സ നിമിത്തഭാവപരിയായേന പരിയായാമിസന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം പനിദം…പേ… ഇദം പരിയായാമിസം നാമാ’’തി.

‘‘സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ യദിദം കല്യാണമിത്തതാ’’തി (സം. നി. ൫.൨, ൩) ആദിവചനതോ സാവകേഹി അധിഗതോപി ലോകുത്തരധമ്മോ സത്ഥുയേവാതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തം ‘‘നിപ്പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ’’തി. സാവകാനഞ്ഹി ധമ്മദിട്ഠിപച്ചയസ്സപി യോനിസോമനസികാരസ്സ വിസേസപച്ചയോ പരതോഘോസോ ച തഥാഗതാധീനോതി തേഹി പടിവിദ്ധോപി ധമ്മോ ധമ്മസ്സാമിനോയേവാതി വത്തും യുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി യാവ ഇമസ്മാ ബുദ്ധുപ്പാദാ അസമ്ബോധവസേന ന ഉപ്പന്നസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ. ഉപ്പാദേതാതി നിബ്ബത്തേതാ. തം പനേതം മഗ്ഗസ്സ ഭഗവതോ നിബ്ബത്തനം, ന പച്ചേകബുദ്ധാനം വിയ സസന്താനേയേവ, അഥ ഖോ പരസന്താനേപീതി ദസ്സേതും ‘‘അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ,അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ’’തി വുത്തം. തയിദം മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനം സഞ്ജാനനഞ്ച അത്ഥതോ ജാനനഞ്ഞേവ അസമ്മോഹപടിവേധഭാവതോതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ’’തി. അക്ഖാനം പനസ്സ സുകുസലഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗകോവിദോ’’തി. സത്ഥാരാ യഥാഗതം മഗ്ഗം അനുഗച്ഛന്തീതി മഗ്ഗാനുഗാ ഭഗവതോ ഏവ തം മഗ്ഗം സുട്ഠു അധിഗമനതോ. പച്ഛാ പരതോ സമ്മാ അനു അനു ആഗതാ പടിപന്നാതി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബമേവ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദം ജാനാതി ഏകന്തഹിതപടിപത്തിതോ. പസ്സം പസ്സതീതി തഥാ പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതി. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതിയേവ. ന ഹി പദേസഞാണേന ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ഏകന്തതോ ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു ബുദ്ധചക്ഖു സമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതിയേവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ ച അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുഭൂതോതി പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ തസ്സ ച പത്തത്താ സത്തേസു ച തദുപ്പാദനതോ ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ലോകസ്സ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ ബോധിപക്ഖിയാ, ബ്രഹ്മാ മഗ്ഗോ, തേഹി ഉപ്പന്നത്താ, തേസംവാ പത്തത്താ അധിഗതത്താ, ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ ‘‘ധമ്മഭൂതോ,ബ്രഹ്മഭൂതോ’’തി ച വേദിതബ്ബോ. വത്താതി ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപ്പടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥസ്സ നിന്നേതാതി ധമ്മതാസങ്ഖാതം പരമത്ഥം നിബ്ബാനഞ്ച നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതാ, പാപയിതാ വാ. അമതസ്സ ദാതാതി അമതം സച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ.

‘‘യാ ച നിബ്ബാനസമ്പത്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി;

സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാനം, അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതി. (പേടകോ. ൨൩);

നിബ്ബാനപടിസംയുത്തോ, സബ്ബസമ്പത്തിദായകോ’’തി –

ഏവമാദിം ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ ഏവ ഭിക്ഖൂ ദാനാദിപുഞ്ഞാനം വിവട്ടസന്നിസ്സയതം ജാനന്തി, ന അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ‘‘പരിയായധമ്മോപി…പേ… പടിലഭതീ’’തി. ‘‘ഏദിസം പരിഭുഞ്ചിതബ്ബ’’ന്തി കപ്പിയസ്സ ച ചീവരാദിപച്ചയസ്സ ഭഗവതോ വചനേന വിനാ പടിഗ്ഗഹോപി ഭിക്ഖൂനം ന സമ്ഭവതി, കുതോ പരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായാമിസമ്പീ’’തിആദി.

പരിയായാമിസസ്സ ഭഗവതോ സന്തകഭാവോ പരിയായധമ്മസ്സ തബ്ഭാവേനേവ ദീപിതോ. തദേവ സാമിഭാവം ദസ്സേന്തോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി അത്താധീനപടിലാഭപടിഗ്ഗഹതായ അത്തനോ സന്തകത്താ ച. തത്ഥാതി തസ്മിം ധമ്മാമിസേ.

പച്ചയാ ചീവരാദയോ പരമാ പാപുണിതബ്ബഭാവേന ഉത്തമമരിയാദാ ഏതസ്സ ന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അപ്പിച്ഛതാദയോ ചാതി പച്ചയപരമോ, ലാഭഗരൂതി അത്ഥോ. തണ്ഹുപ്പാദേസൂതി ‘‘ചീവരഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, പിണ്ഡപാതസേനാസനഇതിഭവാഭവഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧; അ. നി. ൪.൯; ഇതിവു. ൧൦൫) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു തണ്ഹുപ്പത്തികോട്ഠാസേസു. അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിസല്ലേഖപവിവേകാദയോ അപ്പിച്ഛതാദയോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം ഓവാദേ, തേസു വാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേസു ഭിക്ഖൂസു. ഭവിസ്സതി വാ യേസം തത്ഥാതി യോജനാ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ തത്ഥാതി തസ്മിം ഓവാദേ ഇച്ചേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അധിപ്പായോ ആമിസദായാദതായ ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥാനുപ്പാദസ്സ ധമ്മദായാദതായ ഉപ്പജ്ജനകഅട്ഠുപ്പത്തിയാ ച ആകങ്ഖാ. തേനാഹ ‘‘പസ്സതീ’’തിആദി. തത്ഥ ആമിസേ ഉപക്ഖലിതാനന്തി ആമിസഹേതു വിപ്പടിപന്നാനം. അതീതകാലേതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ. കപിലസ്സ ഭിക്ഖുനോ വത്ഥു കപിലസുത്തേന, ‘‘സങ്ഘാടിപിആദിത്താ ഹോതീ’’തിആദിനാ ലക്ഖണസുത്തേന (സം. നി. ൨.൨൧൮) ച വിഭാവേതബ്ബം. ആമിസഗരുകോ അപ്പഗ്ഘഭാവേന കൂടകഹാപണോ വിയ നിത്തേജോ സമണതേജേന അനുജ്ജലതോ നിബ്ബുതങ്ഗാരോ വിയ നിപ്പഭോ ച ഹോതീതി യോജനാ. തതോതി പച്ചയഗരുകഭാവതോ. വിവത്തിതചിത്തോതി വിനിവത്തിതമാനസോ, സല്ലേഖവുത്തീതി അത്ഥോ.

ധമ്മദായാദാതി ഏത്താവതാ അന്തോഗധാവധാരണം വചനന്തി തേന അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘മാ ആമിസദായാദാ’’തി പടിക്ഖേപോ ദസ്സിതോ. തഥേവ ച വിഭാവേതും അധിപ്പായാനിസംസവിഭാവനേസുപി ദസ്സിതോ, തഥാ ആദീനവവിഭാവനേന ധമ്മദായാദതാപടിക്ഖേപോ. അപദിസിതബ്ബാതി ഹേട്ഠാ കത്വാ വത്തബ്ബാതി. ആദിയാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ആ-കാരോ മരിയാദത്ഥോ, തസ്മാ ധമ്മദായാദതാവിധുരേന ആമിസദായാദഭാവേന ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന വാ ആദിയം വിവേചനം വിഞ്ഞൂഹി വിസും കരണം വവത്ഥാനസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസും കാതബ്ബാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിഞ്ഞൂഹി ഗാരയ്ഹാ ഭവേയ്യാഥാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി.