൫. അനങ്ഗണസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ഏവമാദികന്തി അത്ഥോ. തേന ‘‘ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തിആദികം സബ്ബം സുത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘അനങ്ഗണസുത്ത’’ന്തി. തസ്സ കോ നിക്ഖേപോ? അത്തജ്ഝാസയോ. പരേഹി അനജ്ഝിട്ഠോയേവ ഹി മഹാഥേരോ ഇമം ദേസനം ആരഭി. കേചി പനാഹു ‘‘ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സംകിലിട്ഠചിത്തേ ദിസ്വാ തേസം ചിത്തസംകിലേസപ്പഹാനായ ചേവ ഏകച്ചാനം ആയതിം അനുപ്പാദനായ ച അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ’’തി. ഏവം സബ്ബസുത്തേസൂതി യഥാ ഏത്ഥ അനങ്ഗണസുത്തേ, ഏവം ഇതോ പരേസൂതി സബ്ബേസുപി സുത്തേസു അനുത്താനഅപുബ്ബപദവണ്ണനാ ഏവ കരീയതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ഗണനപരിച്ഛേദോതി ഗണനേന പരിച്ഛിന്ദനം. ഇദഞ്ഹി അപ്പരജക്ഖമഹാരജക്ഖതാവസേന ദുവിധേ സത്തേ പച്ചേകം അത്ഥഞ്ഞുതാനത്ഥഞ്ഞുതാവസേന ദ്വിധാ കത്വാ ‘‘ചത്താരോ’’തി അനവസേസപരിയാദാനം. വജ്ജീപുത്തകാദയോ വിയ പുഗ്ഗലവാദീതി ന ഗഹേതബ്ബം ലോകസമഞ്ഞാനുസാരേന അത്ഥം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാനം വസേന ദേസനായ ആരദ്ധത്താ, അയഞ്ച ദേസനാനയോ സത്ഥു നിസ്സായ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ.

സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാകഥാവണ്ണനാ

തത്ഥ (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧൭൦) സമ്മുതിയാ ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാ, പരമത്ഥസ്സ ദേസനാ പരമത്ഥദേസനാ. തത്ഥാതി സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാസു, ന സമ്മുതിപരമത്ഥേസു. തേനാഹ ‘‘ഏവരൂപാ സമ്മുതിദേസനാ, ഏവരൂപാ പരമത്ഥദേസനാ’’തി. തത്രിദം സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ലക്ഖണം – യസ്മിം ഭിന്നേ, ബുദ്ധിയാ അവയവവിനിബ്ഭോഗേ വാ കതേ ന തംസമഞ്ഞാ, സാ ഘടപടാദിപ്പഭേദാ സമ്മുതി, തബ്ബിപരിയായതോ പരമത്ഥോ. ന ഹി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവേ അയം നയോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ രൂപാദിധമ്മം സമൂഹസന്താനവസേന പവത്തമാനം ഉപാദായ പുഗ്ഗലവോഹാരോതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലോതി സമ്മുതിദേസനാ’’തി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉപ്പാദവയവന്തോ സഭാവധമ്മാ ന നിച്ചാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചന്തി പരമത്ഥദേസനാ’’തി. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. നനു ഖന്ധദേസനാപി സമ്മുതിദേസനാവ. ഖന്ധട്ഠോ ഹി രാസട്ഠോ, കോട്ഠാസട്ഠോ വാതി? സച്ചമേതം, അയം പന ഖന്ധസമഞ്ഞാ ഫസ്സാദീസു തജ്ജാപഞ്ഞത്തി വിയ പരമത്ഥസന്നിസ്സയാ തസ്സ ആസന്നതരാ, പുഗ്ഗലസമഞ്ഞാദയോ വിയ ന ദൂരേതി പരമത്ഥസങ്ഗഹതാ വുത്താ, ഖന്ധസീസേന വാ തദുപാദാനാ സഭാവധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാ. നനു ച സഭാവധമ്മാ സബ്ബേപി സമ്മുതിമുഖേനേവ ദേസനം ആരോഹന്തി, ന സമുഖേനാതി സബ്ബാപി ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാവ സിയാതി? നയിദമേവം ദേസേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന ച സദ്ദോ കേനചി പവത്തിനിമിത്തേന വിനാ അത്ഥം പകാസേതീതി.

സമ്മുതിവസേന ദേസനം സുത്വാതി ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപാനുയോഗമനുയുത്തോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൪൧൩; പു. പ. ൧൦.൨൫ മാതികാ) സമ്മുതിമുഖേന പവത്തിതം ദേസനം സുതമയഞാണുപ്പാദനവസേന സുത്വാ. അത്ഥം പടിവിജ്ഝിത്വാതി തദനുസാരേന ചതുസച്ചസങ്ഖാതം അത്ഥം സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. മോഹം പഹായാതി തദേകട്ഠേഹി കിലേസേഹി സദ്ധിം അനവസേസം മോഹം പജഹിത്വാ. വിസേസന്തി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം അരഹത്തസങ്ഖാതഞ്ച വിസേസം. തേസന്തി താദിസാനം വിനേയ്യാനം. പരമത്ഥവസേനാതി ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൪൭൨-൪൭൪) പരമത്ഥധമ്മവസേന. സേസം അനന്തരനയേ വുത്തസദിസമേവ. തത്ഥാതി തസ്സം സമ്മുതിവസേന പരമത്ഥവസേന ച ദേസനായം. ദേസഭാസാകുസലോതി നാനാദേസഭാസാസു കുസലോ. തിണ്ണം വേദാനന്തി നിദസ്സനമത്തം, തിണ്ണം വേദാനം സിപ്പഗന്ഥാനമ്പീതി അധിപ്പായോ സിപ്പുഗ്ഗഹണഞ്ഹി പരതോ വക്ഖതി. സിപ്പാനി വാ വേദന്തോഗധേ കത്വാ ‘‘തിണ്ണം വേദാന’’ന്തി വുത്തം. കഥേതബ്ബഭാവേന ഠിതാനി, ന കത്ഥചി സന്നിഹിതഭാവേനാതി വേദാനമ്പി കഥേതബ്ബഭാവേനേവ അവട്ഠാനം ദീപേന്തോ ‘‘ഗുയ്ഹാ തയീ നിഹിതാ ഗയ്ഹതീ’’തി മിച്ഛാവാദം പടിക്ഖിപതി. നാനാവിധാ ദേസഭാസാ ഏതേസന്തി നാനാദേസഭാസാ.

പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവോ. ലോകസങ്കേതമത്തസിദ്ധാ സമ്മുതി. യദി ഏവം കഥം സമ്മുതികഥായ സച്ചതാതിആഹ ‘‘ലോകസമ്മുതികാരണാ’’തി, ലോകസമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തനതോ. ലോകസമഞ്ഞായ ഹി അഭിനിവേസേന വിനാ ഞാപനാ ഏകച്ചസ്സ സുതസ്സ സാവനാ വിയ ന മുസാ അനതിധാവിതബ്ബതോ തസ്സാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവേസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൩൨). ധമ്മാനന്തി സഭാവധമ്മാനം. ഭൂതകാരണാതി യഥാഭൂതസഭാവം നിസ്സായ പവത്തനതോ. സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ’’തിആദിനാ ലോകസമഞ്ഞം കഥേന്തസ്സ.

ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥന്തി ലോകപാലനകിച്ചേ ഹിരോത്തപ്പധമ്മേ കിച്ചതോ പകാസേതും. തേസഞ്ഹി കിച്ചം സത്തസന്താനേയേവ പാകടം ഹോതീതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ തം വത്തബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. യസ്മിഞ്ഹി ചിത്തുപ്പാദേ കമ്മം ഉപ്പന്നം, തംസന്താനേ ഏവ തസ്സ ഫലസ്സ ഉപ്പത്തി കമ്മസ്സകതാ. ഏവഞ്ഹി കതവിഞ്ഞാണനാസോ അകതാഗമോ വാ നത്ഥീതി സാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ കഥായ ദീപേതബ്ബാ. തേഹി സത്തേഹി കാതബ്ബാ പുഞ്ഞാദികിരിയാ പച്ചത്തപുരിസകാരോപി സന്താനവസേന നിപ്ഫാദേതബ്ബതോ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ കഥായ ദീപേതബ്ബോ.

ആനന്തരിയദീപനത്ഥന്തി ചുതിഅനന്തരം ഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി, തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി, അനന്തരപയോജനാനി വാതി ആനന്തരിയാനി, മാതുഘാതാദീനി, തേസം ദീപനത്ഥം. താനിപി ഹി സന്താനവസേന നിപ്ഫാദേതബ്ബതോ ‘‘മാതരം ജീവിതാ വോരോപേതീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ കഥായ ദീപേതബ്ബാനി, തഥാ ‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭; ൨.൩൦൯; ൩.൨൩൦; വിഭ. ൬൪൨, ൬൪൩) ‘‘സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൪൪, ൨൪൫; മ. നി. ൧.൧൪൮, ൩൮൪, ൪൩൧; പാരാ. ൧൨) ‘‘അത്ഥി ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി, നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൮൧) ച പവത്താ ബ്രഹ്മവിഹാരപുബ്ബേനിവാസദക്ഖിണാവിസുദ്ധികഥാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ കഥായ ദീപേതബ്ബാ സത്തസന്താനവിസയത്താ. ‘‘അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ (സം. നി. ൧.൨൪൯), ന സമയവിമുത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിനാ (പു. പ. ൧) ച പരമത്ഥം കഥേന്തോപി ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേസി. ഏതേന വുത്താവസേസായ കഥായ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനഭാവേ പയോജനം സാമഞ്ഞവസേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കാമഞ്ചേതം സബ്ബം അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനം വസേന വുത്തം, പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനമ്പി പന ഏവം ദേസനാ സുഖാവഹാ ഹോതി.

മഹാജനോതി ലോകിയമഹാജനോ. ന ജാനാതി ഘനവിനിബ്ഭോഗാഭാവേന ധമ്മകിച്ചസ്സ അസല്ലക്ഖണേന. തത്ഥ ‘‘കിം നാമേതം, കഥം നാമേത’’ന്തി സംസയപക്ഖന്ദതായ സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. വിരുദ്ധാഭിനിവേസിതായ പടിസത്തു ഹോതി. ജാനാതി ചിരപരിചിതത്ഥാ വോഹാരകഥായ. തതോ ഏവ ന സമ്മോഹമാപജ്ജതി, ന പടിസത്തു ഹോതി.

നപ്പജഹന്തി വോഹാരമുഖേന പരമത്ഥസ്സ ദീപനതോ. സമഞ്ഞാഗഹണവസേന ലോകേന ഞായതി സമഞ്ഞായതി വോഹരീയതീതി ലോകസമഞ്ഞാ, തായ ലോകസമഞ്ഞായ. തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വിഭാവനേ ലോകേന നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വുച്ചതി വോഹരീയതീതി ലോകനിരുത്തി, തസ്സം ലോകനിരുത്തിയം. തഥാ ലോകേന അഭിലപീയതീതി ലോകസമഞ്ഞതായ ലോകാഭിലാപോ, തസ്മിം ലോകാഭിലാപേ ഠിതായേവ അപ്പഹാനതോ. പുഗ്ഗലവാദിനോ വിയ പരമത്ഥവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ.

സന്തോതി ഏത്ഥ സന്തസദ്ദോ ‘‘ദീഘം സന്തസ്സ യോജന’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൭൦) കിലന്തഭാവേ ആഗതോ, ‘‘അയഞ്ച വിതക്കോ അയഞ്ച വിചാരോ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൭൬) നിരുദ്ധഭാവേ ആഗതോ, ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൬൭; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; സം. നി. ൨.൧൭൨; മഹാവ. ൭) സന്തഞാണഗോചരതായ, ‘‘ഉപസന്തസ്സ സദാ സതിമതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൭) കിലേസവൂപസമേ, ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൫) സാധൂസു, ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൯൫) അത്ഥിഭാവേ, ഇധാപി അത്ഥിഭാവേയേവ. സോ ച പുഗ്ഗലസമ്ബന്ധേന വുത്തത്താ ലോകസമഞ്ഞാവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകസങ്കേതവസേന അത്ഥീ’’തി ആഹ. അത്ഥീതി ചേതം നിപാതപദം ദട്ഠബ്ബം ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩-൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൧൦; ൩.൧൫൪; അ. നി. ൬.൨൯; ൧൦.൬൦) വിയ. സംവിജ്ജമാനാതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപലബ്ഭമാനാ’’തി ആഹ. യഞ്ഹി സംവിജ്ജതി, തം ഉപലബ്ഭതീതി. അങ്ഗന്തി ഏതേഹി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലാ നിഹീനഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അങ്ഗണാനി, രാഗാദയോ. അഞ്ജതി മക്ഖേതീതി അങ്ഗണം, മലാദി. അഞ്ജേതി തത്ഥ ഠിതം അഹുന്ദരതായ അഭിബ്യഞ്ജേതീതി അങ്ഗണം, വിവടോ ഭൂമിപദേസോ. ദോസാദീനം പവത്തിആകാരവിസേസതായ നാനപ്പകാരാ ബഹുലപ്പവത്തിയാ തിബ്ബകിലേസാ. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം. ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛാവസേന പവത്താനം. സഹ അങ്ഗണേനാതി അങ്ഗണന്തി ലദ്ധനാമേന യഥാവുത്തകിലേസേന സഹ വത്തതി.

അത്ഥീതിപി ന ജാനാതി താദിസസ്സ യോനിസോമനസികാരസ്സ അഭാവാ. യേസം കിലേസാനം അത്ഥിതാ, തേസം സപ്പടിഭയതാ വിസേസതോ ജാനിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ കിലേസാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കക്ഖളാതി ഫരുസാ. വാളാതി കുരുരാ. ന ഗഹിതബ്ബാതി ന ഉപ്പാദേതബ്ബാ. യാഥാവസരസതോതി യഥാഭൂതസഭാവതോ. ഏവഞ്ചാതി ‘‘ഇമേ കിലേസാ നാമാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന. യേന വാ തേന വാതി നവകമ്മേസു വാ പരിയത്തിധുതങ്ഗാദീസു വാ യേന വാ തേന വാ. തത്രാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തം പന നിദ്ധാരണം സങ്ഗണാനങ്ഗണസമുദായതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതൂസു പുഗ്ഗലേസൂ’’തി വത്വാ പുന തദേകദേസതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസു വാ ദ്വീസു സാങ്ഗണേസൂ’’തി ആഹ. തഞ്ഹി ദ്വയം പഠമം ഹീനസേട്ഠഭാവേന നിദ്ധാരീയതി പഠമം ഉദ്ദിട്ഠത്താ. നിദ്ധാരണഞ്ഹി ക്വചി കുതോചി കേനചി ഹോതീതി.

൫൮. കിഞ്ചാപി അഞ്ഞത്ഥ ‘‘ജനകോ ഹേതു, പരിഗ്ഗാഹതോ പച്ചയോ, അസാധാരണോ ഹേതു, സാധാരണോ പച്ചയോ, സഭാഗോ ഹേതു, അസഭാഗോ പച്ചയോ, പുബ്ബകാലികോ ഹേതു, സഹപ്പവത്തോ പച്ചയോ’’തിആദിനാ ഹേതുപച്ചയാ വിഭജ്ജ വുച്ചന്തി, ഇധ പന ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാഭൂതാ ഹേതൂ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പച്ചയാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൮൫) വിയ ഹേതുപച്ചയസദ്ദാ സമാനത്ഥാതി ദസ്സേതും ‘‘ഉഭയേനപി കാരണമേവ പുച്ഛതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഉഭയേനാതി ഹേതുപച്ചയവചനദ്വയേന. പുച്ഛതി ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദേസനം വഡ്ഢേതുകാമോ. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനസമ്ഭാവനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതി? സമാനേപി ദ്വിന്നം സാങ്ഗണഭാവേ തസ്സാ പജാനനാപ്പജാനനഹേതുകതം തേസം സേട്ഠഹീനതം. കിം സമ്ഭാവേതി? ഥേരസ്സ വിചിത്തപടിഭാനതായ നാനാഹേതൂപമാഹി അലങ്കത്വാ യഥാപുച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണം. തേനാഹ ‘‘നപ്പജാനാതീ’’തിആദി. ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച സേട്ഠഹീനഭാവേ. തഥാഅക്ഖാതബ്ബതാപി ഹി തേസം തന്നിമിത്താ ഏവാതി.

൫൯. തന്തി തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ഹീനസേട്ഠതായ കാരണം. ഓപമ്മേഹി പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും. ഏതന്തി സുത്തേ അനന്തരം വുച്ചമാനം വീരിയാരമ്ഭാഭാവേന അങ്ഗണസ്സ അപ്പഹാനം. തേനാഹ ‘‘ന ഛന്ദം…പേ… സന്ധായാഹാ’’തി. കത്തുകമ്യതാഛന്ധന്തി കത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതം അങ്ഗണസ്സ പഹാതുകമ്യതാവസേന ഉപ്പജ്ജനകകുസലധമ്മച്ഛന്ദം. ന ജനേസ്സതീതി ന ഉപ്പാദേസ്സതി. കുസലോ വായാമോ നാമ ഛന്ദതോ ബലവാതി ആഹ ‘‘തതോ ബലവതരം വായാമം ന കരിസ്സതീ’’തി, ഛന്ദമ്പി അനുപ്പാദേന്തോ കഥം തജ്ജം വായാമം കരിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ഥാമഗതവീരിയം ഉസ്സോള്ഹീഭാവപ്പത്തം ദള്ഹം വീരിയം. സാങ്ഗണഗ്ഗഹണേനേവ അങ്ഗണാനം കിലേസവത്ഥുതായ ചിത്തസ്സ സംകിലിട്ഠതായ സദ്ധായ പുന സംകിലിട്ഠഗ്ഗഹണം സവിസേസം കിലിട്ഠഭാവവിഭാവനന്തി ആഹ ‘‘സുട്ഠുതരം കിലിട്ഠചിത്തോ’’തി. മലിനചിത്തോതിആദീസുപി ‘‘തേഹിയേവാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഉക്ഖലിപുച്ഛനചോളകസ്സ വിയ വസാപീതപിലോതികാ വിയ ച ദുമ്മോചനീയഭാവേന മലഗ്ഗഹണം മലീനതാ, പീളനം ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം വിബാധനം ദരഥപരിളാഹുപ്പാദനേന പരിദഹനം ഉപതാപനം, കാലന്തി കാലനം, യഥാഗഹിതസ്സ അത്തഭാവസ്സ ഖേപനം ആയുക്ഖയന്തി അത്ഥോ. കരിസ്സതീതി പവത്തേസ്സതി, പാപുണിസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാഭൂതോ ച പാണം ചജിസ്സതി നാമാതി ആഹ ‘‘മരിസ്സതീ’’തി.

സേയ്യഥാപീതി ഉപമാനിദസ്സനേ നിപാതോ. തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തി ആഹ. പംസുആദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ജല്ലാദീനം സങ്ഗഹോ, ഘംസനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ഛാരികാപരിമജ്ജനാദീനം സങ്ഗഹോതി. ‘‘അഭിരൂപായ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാ’’തിആദീസു വിയ അന്തരേനപി അതിസയത്ഥബോധകസദ്ദേന അതിസയത്ഥോ ഞായതീതി ആഹ ‘‘മലഗ്ഗഹിതതരാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പടിപുച്ഛാവചനന്തി അനുമതിപുച്ഛാവിസേസോ. ഏവം കരിയമാനാതി അപരിഭോഗ-അപരിയോദപനരജോപഥനിക്ഖിപനേഹി കിലിട്ഠഭാവം ആപാദിയമാനാ. ഓപമ്മം സമ്പടിപാദേന്തോതി യഥൂപനീതം ഉപമം ഉപമേയ്യത്ഥേന സമം കത്വാ പടിപാദേന്തോ, സംസന്ദേന്തോതി അത്ഥോ. സാങ്ഗണോ പുഗ്ഗലോതി സാങ്ഗണോ തസ്മിം അത്തഭാവേ അസുജ്ഝനകപുഗ്ഗലോ. ആപണാദിതോ കുലഘരം ആനീതസ്സ മലഗ്ഗഹിതകംസഭാജനസ്സ തത്ഥ ലദ്ധബ്ബായ വിസുദ്ധിയാ അലാഭതോ യഥാ അനുക്കമേന സംകിലിട്ഠതരഭാവോ, ഏവം ഘരതോ നിക്ഖന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പബ്ബജ്ജായ ലദ്ധബ്ബായ വിസുദ്ധിയാ അലാഭതോ അനുക്കമേന സംകിലിട്ഠതരഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സംകിലിട്ഠകംസപാതിയാ’’തിആദിമാഹ. സംകിലിട്ഠതരഭാവോ ച നാമ പബ്ബജിതസ്സ ആജീവവിപത്തിവസേന വാ സിയാ ആചാരദിട്ഠിസീലവിപത്തീസു അഞ്ഞതരവസേന വാതി തം സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. പാചിത്തിയവീതിക്കമനഗ്ഗഹണേന ഹി ഏകച്ചദിട്ഠിവിപത്തിയാപി സങ്ഗഹോ ഹോതീതി. ഏത്ഥ ഠിതസ്സാതി ഏതിസ്സം ആജീവവിപത്തിയം ഠിതസ്സ. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. സബ്ബപരിസസാധാരണാ മഹാഥേരസ്സ ദേസനാ, തസ്മാ ഗഹപതിവസേനപി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ഉക്കംസഗതസംകിലിട്ഠതരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാതുഘാതാദിആനന്തരിയകരണ’’ന്തി ആഹ. അവിസോധേത്വാതി യഥാ അത്തനോ സീലേ വാ ദിട്ഠിയാ വാ വിസുദ്ധി ഹോതി, ഏവം കിലേസമലിനചിത്തസന്താനം അവിസോധേത്വാ.

ഭബ്ബപുഗ്ഗലോതി ഉപനിസ്സയാദിസമ്പത്തിയാ തസ്മിം അത്തഭാവേ വിസുദ്ധപുഗ്ഗലോ. ആദിം കത്വാതി ഇമിനാ ധോവനഘംസനാദീഹി പരിയോദപനം ആദിമന്തം കത്വാ വദതി. സുദ്ധട്ഠാനം യത്ഥ വാ ന രജേന ഓകിരീയതി. ദണ്ഡകമ്മം കത്വാതി ‘‘ഏത്തകാ ഉദകാ, വാലുകാ വാ ആനേതബ്ബാ’’തി ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ. ഏത്ഥ ഠിതസ്സാതി പരിസുദ്ധേ സീലേ ഠിതസ്സ. സമ്മാവത്തപടിപത്തിസീലേഹി സീലവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ. വത്തപടിപത്തിയാപി ഹി അങ്ഗണാനം വിക്ഖമ്ഭനം സിയാ. തഥാ ഹിസ്സാ സംകിലിട്ഠകംസപാതിയാ പരിസുദ്ധപരിയോദാതഭാവോ ഉപമാഭാവേന വുത്തോ. പന്തസേനാസനവാസോ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം കിലേസാനം തദങ്ഗനിവാരണം. സോതാപത്തിഫലാധിഗമോ…പേ… അരഹത്തസച്ഛികിരിയാതി സത്തസുപി ഠാനേസു ‘‘പരിസുദ്ധപരിയോദാതഭാവോ വിയാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പബ്ബജിതസ്സ ഹി വിസുദ്ധി നാമ ഹേട്ഠിമന്തേന സീലവിസുദ്ധിയാ വാ സിയാ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വിവേകവാസേന ഝാനസ്സാധിഗമേന വാ വിപസ്സനാഭാവനായ വാ സാമഞ്ഞഫലാധിഗമേന വാതി.

രാഗട്ഠാനിയന്തി രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം. വിസഭാഗാരമ്മണം സന്ധായ വദതി ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണ’’ന്തി. തസ്മിന്തി ഇട്ഠാരമ്മണേ. വിപന്നസ്സതീതി മുട്ഠസ്സതി. തം നിമിത്തന്തി സുഭനിമിത്തം. ആവജ്ജിസ്സതീതി അയോനിസോ ആവജ്ജിസ്സതി. സയമേവ അഞ്ഞേന അവോമിസ്സോ. കുസലവാരപച്ഛിന്ദനമേവ ചേത്ഥ അനുദ്ധംസനം ദട്ഠബ്ബം. സേസന്തി ‘‘സാങ്ഗണോ സംകിലിട്ഠചിത്തോ’’തിആദി. വുത്തനയാനുസാരേനാതി പഠമവാരേ വുത്തനയാനുസാരേന. സബ്ബന്തി മാതുഘാതാദിആനന്തരിയകരണപരിയോസാനം സബ്ബം ഉപമാസംസന്ദനവചനം.

അതിവിരഹാഭാവതോതി സതിസമ്മോസാഭാവതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതി ഭാവതോതി അത്ഥോ. സേസന്തി ‘‘സോ അരാഗോ’’തിആദി. ‘‘ധോവനഘംസനസണ്ഹഛാരികാപരിമജ്ജനാദീഹീ’’തിആദിനാ ദുതിയവാരാനുസാരേന. ‘‘കോ നു ഖോ’’തിആദി പുച്ഛാവസേന ആഗതം, ഇദം നിഗമനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ.

൬൦. അങ്ഗണന്തി തത്ഥ തത്ഥ നാമതോ ഏവ വിഭാവിതം, ന പന സഭാവതോ, പഭേദതോ വാതി സഭാവാദിതോ വിഭാവനം സന്ധായാഹ ‘‘നാനപ്പകാരതോ പാകടം കാരാപേതുകാമേനാ’’തി. ഇച്ഛായ അവചരാനന്തി ഇച്ഛാവസേന അവചരണാനം. ഓതിണ്ണാനന്തി ചിത്തസന്താനം അനുപവിട്ഠാനം. തേ പന തത്ഥ പച്ചയവസേന നിബ്ബത്തത്താ പവത്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പവത്താന’’ന്തി. നാനപ്പകാരാനന്തി വിസയഭേദേന പവത്തിആകാരഭേദേന ച നാനാവിധാനം. യേനകാരണേന. ന കേവലം ലാഭത്ഥികതാ ഏവ, അഥ ഖോ പുഞ്ഞവന്തതാ സക്കതഗരുകതാ ച ഏത്ഥ കാരണഭാവേന ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പകതിയാപി ചാ’’തിആദിമാഹ. തേന ലാഭത്ഥികോപി ന യോ കോചി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേതി പുഞ്ഞവാ സമ്ഭാവനീയോതി ദസ്സേതി. ഥേരാ അവജ്ജപടിച്ഛാദനഭയേന മജ്ഝിമാനം ആരോചേന്തി, തഥാ മജ്ഝിമാ നവകാനം, നവകാ പന അത്തനോ നവകഭാവേന വിഘാസാദാദീനം ആരോചേന്തി ‘‘പസ്സഥ തുമ്ഹാകം ഥേരസ്സ കമ്മ’’ന്തി. വിഘാസാദാദയോ നാമ ‘‘ഈദിസസ്സ സന്തികേ ഓവാദത്ഥം തുമ്ഹേ ആഗതാ’’തി ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേന്തി. ന ച മം ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യുന്തി ന ച വത മം ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യും, അഹോ വത മം ഭിക്ഖൂ ന ജാനേയ്യുന്തി യോജനാ. ഠാനം ഖോ പനേതന്തി ഏത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ, പന-സദ്ദോ വചനാലങ്കാരോതി ആഹ ‘‘അത്ഥിയേവാ’’തി. പുബ്ബേ ഇച്ഛുപ്പാദവാരവണ്ണനായ വുത്തനയേന. ഇതി-സദ്ദോ ഇധ ആസന്നകാരണത്ഥോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ കാരണേനാ’’തി ആഹ. ഇദഞ്ച കോപഅപ്പച്ചയാനമേവ ഗഹണം. താദിസാനന്തി കോപഅപ്പച്ചയാധിഭൂതാനന്തി അധിപ്പായോ.

അനുരഹോതി അനുരൂപേ രഹസി. ഏവമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വിഹാരപച്ചന്തേ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമസദിസമേവാതി ‘‘ലാഭത്ഥികോ ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തേന പുരിമേന യോജനാനയേന സദിസമേവ.

ചോദനായ പടിപുഗ്ഗലഭാവോ, ചോദനാ ച ആപത്തിയാതി ചുദിതകേന ചോദകസ്സ സമാനഭാവോ ആപത്തിആപന്നതായാതി ആഹ ‘‘സമാനോതി സാപത്തികോ’’തി. സപ്പടിപുഗ്ഗലേനേവസ്സ ചോദനിച്ഛായ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘അയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ന ചായം സാപത്തികതായ ഏവ സമാനതം ഇച്ഛതി, അഥ ഖോ അഞ്ഞഥാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞേന വാ പടിപുഗ്ഗലേന സപ്പടിപുഗ്ഗലോ. അയഞ്ഹി ‘‘സപ്പടിപുഗ്ഗലോവ മം ചോദേയ്യാ’’തി ഇച്ഛതി ‘‘ഏവാഹം തസ്സ പടിപുഗ്ഗലേഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝാസയോ ഹുത്വാ തസ്സ ഉപരി കിഞ്ചി വത്തും കാതും വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി മഞ്ഞമാനോ. ഇമസ്മിം പന പക്ഖേ നോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി നത്ഥി ഏതസ്സ പടിപുഗ്ഗലോതി അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘അഹോ വതാ’’തി ഇദം പദം ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതത്താ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേയ്യാതി വചനതോ ‘‘തഞ്ച ഖോ അനുമതിപുച്ഛായാ’’തി വുത്തം. ന ഹേസ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ കിഞ്ചി വീതിക്കമം ഉദ്ദിസ്സ ഭഗവതാ പുച്ഛിതബ്ബതം ഇച്ഛതി. നോ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ വിപസ്സനം വാ അന്തരം കത്വാതി മഗ്ഗഭാവനം വാ ഫലസച്ഛികിരിയം വാ സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാനുയോഗം വാ നിരോധസമാപജ്ജനം വാ ഝാനസമാപജ്ജനമേവ വാ അന്തരം കാരണം കത്വാ ഭഗവതാ അത്താനം പടിപുച്ഛിതബ്ബം നോ ഇച്ഛതി. നിച്ചം അനിച്ചന്തിആദിനാ അനുമതിഗ്ഗഹണവസേന പുച്ഛിതബ്ബം ഇച്ഛതി, ഉത്താനമേവ കത്വാ പുച്ഛിതബ്ബം ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഉപഹരന്തേ പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. അഭബ്ബട്ഠാനഭിക്ഖുതായ നിഹരിസ്സന്തി സാസനതോ.

തം സമ്പത്തിന്തി പരിവാരസമ്പത്തിഞ്ചേവ ഭിക്ഖൂഹി കരിയമാനം സക്കാരഗരുകാരസമ്പത്തിഞ്ച. ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി മയാ സംവിഭാഗേ കരിയമാനേ. സയമേവ പഞ്ഞായതീതി സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം പുരതോ അത്താനം ദസ്സേതി, പുരതോ വസന്തം പന ഭിക്ഖു പുരക്ഖത്വാ ഗച്ഛന്തിയേവാതി അധിപ്പായോ.

ദക്ഖിണോദകന്തി അഗ്ഗതോ ഉപനീയമാനം ദക്ഖിണോദകം. യതോ ഏവ-കാരോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ നിയമോ ഇച്ഛിതോ. അവധാരണത്ഥം വാ ഏവ-കാരഗ്ഗഹണന്തി കത്വാ അഹമേവ ലഭേയ്യന്തി അഹം ലഭേയ്യമേവാതി ഏവമേതം അവധാരണം ദട്ഠബ്ബന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അഹമേവ ലഭേയ്യന്തി ഇച്ഛാ നാതിമഹാസാവജ്ജാ’’തി, അഞ്ഞഥാ യഥാരുതവസേന അവധാരണേ ഗയ്ഹമാനേ ‘‘ന അഞ്ഞേ ലഭേയ്യു’’ന്തി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ സിയാതി. പാസാദികോ ഹോതീതി ഇദം തസ്സ അഗ്ഗാസനാദിപച്ചാസീസനായ കാരണദസ്സനം.

അനുമോദനന്തി മങ്ഗലാമങ്ഗലേസു അനുമോദനാവസേന പവത്തേതബ്ബധമ്മകഥം. ഖണ്ഡാനുമോദനന്തി അനുമോദനേകദേസം. ‘‘പുബ്ബേ അനുമോദിതപുബ്ബോ അനുമോദതൂ’’തി അവത്വാ ഥേരേന വുത്തമത്തേയേവ.

താദിസേസു ഠാനേസൂതി താദിസേസു പേസലാനം ബഹുസ്സുതാനം വസനട്ഠാനേസു. സബ്ബമ്പി രതിം പവത്തനതോ സബ്ബരത്തികാനി. വിനിച്ഛയകുസലാനന്തി അനേകവിഹിതേസു കങ്ഖട്ഠാനിയേസു കങ്ഖാവിനയനായ തം തം പഞ്ഹാനം വിനിച്ഛയേ കുസലാനം ഛേകാനം. തേസു തേസു ധമ്മകഥികേസു അജ്ഝിട്ഠേസു വാരേന ധമ്മം കഥേന്തേസു ‘‘അയം ബ്യത്തോ’’തി ധമ്മജ്ഝേസകേന അജ്ഝിട്ഠത്താ ഓകാസം അലഭമാനോ.

സക്കച്ചഞ്ച കരേയ്യുന്തി ഭിക്ഖൂ യം മമ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മാദിം കരോന്തി. തം ആദരേനേവ കരേയ്യും, യഞ്ച മേ പരിക്ഖാരജാതം പടിയാദേന്തി, തമ്പി സുന്ദരം സമ്മദേവ അഭിസങ്ഖതം കരേയ്യുന്തി അത്ഥോ. ഭാരിയന്തി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകാതബ്ബം. ഏതം വിധിന്തി ഏതം ‘‘സക്കരേയ്യു’’ന്തിആദിനാ വുത്തസക്കാരാദിവിധിം. തേനാതി തേന കാരണേന, ബാഹുസച്ചാദിഗുണവിസേസവതോ ഏവ സക്കാരാദീനം അരഹത്താതി അത്ഥോ. ഏവരൂപന്തി ഈദിസം ‘‘പിയോ ഗരൂ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൩൭) വുത്തപ്പകാരം. ഏവം കരേയ്യുന്തി ഏവം ‘‘സക്കരേയ്യു’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരം സക്കാരാദിം കരേയ്യും. ഏസ നയോതി യോയം ഭിക്ഖുവാരേ വുത്തവിധി, ഏസേവ നയോ. ഇതോ പരേസു ഭിക്ഖുനീവാരാദീസു വാരേസു.

അഹമേവ ലാഭീ അസ്സന്തി ഏത്ഥാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അവധാരണം ഗഹേതബ്ബം. പിണ്ഡപാതസ്സ പണീതതാ ഉപസേചനാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘സപ്പിതേലമധുസക്ഖരാദിപൂരിതാന’’ന്തി. മഞ്ചപീഠാദീനന്തി നിദസ്സനമത്തം ഉതുസപ്പായാനം നിവാതാനം ഫസ്സിതതലാനം പിഹിതദ്വാരകവാളവാതപാനാദീനമ്പി പണീതസേനാസനഭാവതോ. ആദി-സദ്ദേന വാ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബേസു തേസു ചതൂസുപി പച്ചയവാരേസു.

൬൧. കായകമ്മം ദിസ്വാതി ഇദം ന കായകമ്മം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, കായകമ്മുനാ പന സഹ പവത്തം ഓട്ഠപരിപ്ഫന്ദനം ഭാകുടികരണം കായങ്ഗാദിദസ്സനം കായകമ്മദസ്സനം വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. വചീകമ്മം സുത്വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ, തസ്മാ കായവികാരജനകാ ധമ്മാ ‘‘ദിസ്സന്തീ’’തി വുത്താ, വചീവികാരജനകാ ‘‘സൂയന്തീ’’തി. തതോ ഏവ ച തേ പച്ചക്ഖകാലേ സമ്മുഖകാലേ ദിസ്സന്തി നാമ. തിരോക്ഖകാലേ അസമ്മുഖകാലേ സൂയന്തി നാമ. അനുരൂപതോ ഗഹണം അനുഗ്ഗഹോ. ആരഞ്ഞികത്തന്തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ധുതഗുണത്താനുരൂപതോ ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ആരഞ്ഞികത്തം അനുഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. അരഞ്ഞേ നിവാസോ അസ്സാതി ആരഞ്ഞികോ. പന്തം പരിയന്തം ദൂരതരം സേനാസനം അസ്സാതി പന്തസേനാസനോ. തം പന അത്ഥമത്തേന ദസ്സേന്തേന ‘‘പന്തസേനാസനേ വസതീ’’തി വുത്തം. ഭിക്ഖാസങ്ഖാതാനം പിണ്ഡാനം പാതോ പിണ്ഡാപാതോ, തം പിണ്ഡപാതം ഉഞ്ഛതി ഗവേസതീതി പിണ്ഡപാതികോ. പിണ്ഡായ പതിതും ചരിതും വതമേതസ്സാതി വാ പിണ്ഡപാതി, സോ ഏവ പിണ്ഡപാതികോ. ദാനതോ അവഖണ്ഡനതോ അപേതം അപദാനം, സഹ അപദാനേന സപദാനം, അനവഖണ്ഡനം. അനുഘരം ചരണസീലോ സപദാനചാരീ. ഉന്നതഭാവേന പംസുകൂലം വിയ പംസുകൂലം, പംസു വിയ വാ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലം, തസ്സ ധാരണം ഇധ പംസുകൂലം, തം സീലമസ്സാതി പംസുകൂലികോ.

തീഹി കാരണേഹി ലൂഖം വേദിതബ്ബം അഗ്ഘഫസ്സവണ്ണപരിഹാനിതോ അപംസുകൂലമ്പി, കോ പന വാദോ പംസുകൂലന്തി അധിപ്പായോ. ഥൂലദീഘസുത്തകേനാതി ഥൂലേന ഓലമ്ബമാനേന ദീഘസുത്തകേന. വണ്ണേനാതി ഏത്ഥ ഫസ്സേനപി പരിഹായതീതി വത്തബ്ബം. തഞ്ഹി തത്ഥ ഖരഫസ്സമ്പി ഹോതിയേവാതി. കസ്മാ പന പാളിയം ആരഞ്ഞികാദിഗ്ഗഹണേന ചത്താരോവ ധുതഗുണാ വുത്താതി? പധാനത്താ, തഗ്ഗഹണേനേവ ച ഇതോ പരേസമ്പി സുഖപരിഭോഗതായ ഗഹണസമ്ഭവതോ. യോ ഹി ആരഞ്ഞികോ പന്തസേനാസനോ, തസ്സ അബ്ഭോകാസിക-രുക്ഖമൂലിക-നേസജ്ജിക-യഥാസന്ഥതിക-സോസാനികങ്ഗാനി സുപരിപൂരാനി. യോ ച പിണ്ഡപാതികോ സപദാനചാരീ ച, തസ്സ പത്തപിണ്ഡികഖലുപച്ഛാഭത്തികഏകാസനികങ്ഗാനി. യോ പന പംസുകൂലികോ, തസ്സ തേചീവരികങ്ഗം സുപരിഹരമേവാതി. പധാനത്താ ഹി ഭഗവതാപി ‘‘കദാഹം നന്ദം പസ്സേയ്യം, ആരഞ്ഞം പംസുകൂലിക’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨൪൨; നേത്തി. ൧൦൦) തത്ഥ തത്ഥ ആരഞ്ഞികാദയോ ഏവ ഗയ്ഹന്തി. ഏത്തകാതി പാളിയം ആഗതാനം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണമേതം, ന ഏത്തകാ സബ്ബേപി ഏകസ്സ ഏകംസതോ സമ്ഭവന്തി, നാപി ഏത്തകായേവ പാപധമ്മാ പഹാതബ്ബാ. ന ഹി മക്ഖപളാസാദീനം അപ്പഹീനഭാവേപി സബ്രഹ്മചാരീ നേവ സക്കരോന്തി…പേ… ന പൂജേന്തീതി.

തമത്ഥന്തി ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം. ഉപമായ പാകടം കരോന്തോതി അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച ഉദാഹരണേന വിഭാവേന്തോ. അഹികുണപാദീനം അതിപടികൂലജിഗുച്ഛനീയതാ അതിവിയ ദുഗ്ഗന്ധതായ. സാ ച അഹീനം തിഖിണകോപതായ, കുക്കുരമനുസ്സാനം ഓദനകുമ്മാസൂപചയതായ സരീരസ്സ ഹോതീതി വദന്തി. ഇമേസന്തി അഹിആദീനം. വഡ്ഢേത്വാതി ഉപരൂപരി ഖിപനേന രചിതം കത്വാ. തം പന വഡ്ഢിതം തേന ച ഭാജനം പൂരിതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വഡ്ഢേത്വാ പരിപൂരേത്വാ’’തി. ജനസ്സ ദസ്സനയോഗ്യം ദസ്സനീയം ജഞ്ഞം, തം പരമപരിസുദ്ധം മനോഹരഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചോക്ഖചോക്ഖ’’ന്തി. അഭിനവനിവിട്ഠാ മഹാമാതാ വധുകാ. സാ പന പുത്തലാഭയോഗ്യതം ഉപാദായ മങ്ഗലവചനേന ‘‘ജനീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ നിയ്യമാനം പണ്ണാകാരം ജനിയാ ഹരതീതി ജഞ്ഞം. ഉഭയത്ഥാതി അത്ഥദ്വയേ. പുനരുത്തന്തി ആമേഡിതവചനമാഹ. ന മനാപം ഏതസ്സാതി അമനാപോ, തസ്സ ഭാവോ അമനാപതാ, തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘അമനാപം ഇദന്തി…പേ… അധിവചന’’ന്തി. ബുദ്ധവേസത്താ ലിങ്ഗസ്സ പരിസുദ്ധകംസപാതിസദിസകാ. കുണപരചനം വിയ ഇച്ഛാവചരേഹി സന്താനസ്സ ഭരിതഭാവോ. സോ പന തേസം അപ്പഹീനതായാതി ആഹ ‘‘ഇച്ഛാവചരാനം അപ്പഹാന’’ന്തി.

൬൨. ‘‘തേന ഗാമന്തവിഹാരം അനുഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആരഞ്ഞികത്ത’’ന്തി പന പോത്ഥകേ ലിഖിതം. ന ഹി സുക്കപക്ഖേ പാളിയം ആരഞ്ഞികഗ്ഗഹണം അത്ഥി, സതി ച ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനേ ഗാമന്തവിഹാരോ ഏകന്തേന ന പടിക്ഖിപിതബ്ബോ, ഇച്ഛിതബ്ബോവ താദിസാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപടിച്ഛാദനതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അപ്പിച്ഛതാസമുട്ഠാനേഹീ’’തിആദി. സാലിവരഭത്തരചനം വിയ ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനം മനുഞ്ഞഭാവതോ തിത്തിഹേതുതോ ച.

൬൩. മം തന്തി ച ഉപയോഗവചനം പടി-സദ്ദയോഗേന, അത്ഥോ പന സമ്പദാനമേവാതി ആഹ ‘‘മയ്ഹം തുയ്ഹ’’ന്തി ച. ‘‘സമയേ’’തി ഭുമ്മത്ഥേ ‘‘സമയ’’ന്തി ഉപയോഗവചനം. ഗിജ്ഝകൂടപണ്ഡവഇസിഗിലിവേഭാരവേപുല്ലപബ്ബതാനം വസേന സമന്തതോ ഗിരിപരിക്ഖേപേന. രാജഗഹേതി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘തം നിസ്സായ വിഹരാമീ’’തി.

പുരാണയാനകാരപുത്തോതി പുരാണേ പബ്ബജിതതോ പുബ്ബേ യാനകാരപുത്തോ തഥാപഞ്ഞാതോ. ജിമ്ഹന്തി ഗോമുത്തകുടിലം. തേനാഹ ‘‘സപ്പഗതമഗ്ഗസദിസ’’ന്തി. സോതി പണ്ഡുപുത്തോ. ഇതരോതി സമിതി. ചിന്തിതട്ഠാനമേവാതി ചിന്തിതചിന്തിതട്ഠാനമേവ തച്ഛതി, തഞ്ച ഖോ ന തസ്സ ചിത്താനുസാരേന, അഥ ഖോ അത്തനോ സുത്താനുസാരേന തച്ഛന്തോ യാനകാരപുത്തോ. ചിത്തന്തി അത്തനോ ചിത്തേന മമ ചിത്തം ജാനിത്വാ വിയ.

‘‘ന സദ്ധായ പബ്ബജിതോ’’തി ഇമിനാവ കമ്മഫലസദ്ധായ അഭാവോ നേസം പകാസിതോതി ആഹ ‘‘അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു സദ്ധാവിരഹിതാ’’തി. പബ്ബജിതാനം ജീവികാ അത്ഥോ ഏതേസന്തി ജീവികത്ഥാ. തേനാഹ ‘‘ഇണഭയാദീഹീ’’തിആദി. കേരാടികം വുച്ചതി സാഠേയ്യം. സഠാനം ഗുണവാണിജകാനം കമ്മം സാഠേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സാഠേയ്യഞ്ഹീ’’തിആദി. തുച്ഛസഭാവേന മാനോ നളോ വിയാതി നളോ, മാനസങ്ഖാതോ ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതേസന്തി ഉന്നളാ. തേനാഹ ‘‘ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനാ’’തി. ലഹുകതായ വാ ചപലാ. ഫരുസവചനതായ ഖരവചനാ. തിരച്ഛാനകഥാബഹുലതായ നിരത്ഥകവചനപലാപിനോ. അസംവുതകമ്മദ്വാരാതി ഇദം കമ്മദ്വാരാദീനം അസംവുതഭാവോ ഉപ്പത്തിദ്വാരാനം അസംവുതതായ ഏവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. അഥ വാ ഛസു ഇന്ദ്രിയേസൂതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം, ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു നിമിത്തഭൂതേസു അസംവുതകമ്മദ്വാരാതി അത്ഥോ. യാ മത്താതി ഭോജനേ അയുത്തപരിയേസന-അയുത്തപടിഗ്ഗഹണ-അയുത്തപരിഭോഗേ വജ്ജേത്വാ യുത്തപരിയേസന-യുത്തപടിഗ്ഗഹണ-യുത്തപരിഭോഗസങ്ഖാതാ യാ മത്താ അപ്പമത്തേഹി ജാനിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘യുത്തതാ’’തി. ജാഗരേതി രത്തിന്ദിവം ആവരണിയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തപരിസോധനസങ്ഖാതേ ജാഗരേ. തേസം ജാഗരിതായ അധിസീലസിക്ഖായ ഗാരവരഹിതാനം ഇതരസിക്ഖാസു പതിട്ഠാ ഏവ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സിക്ഖാപദേസു ബഹുലഗാരവാ ന ഹോന്തീ’’തി വത്വാ തമേവ ഗാരവാഭാവം സരൂപേന വിഭാവേന്തോ ‘‘ആപത്തിവീതിക്കമബഹുലാ’’തി ആഹ.

പകതിയാപി സിദ്ധായ രതനത്തയസദ്ധായ കമ്മഫലസദ്ധായ ച സദ്ധാ. പിവന്തി മഞ്ഞേ യഥാ തം ദ്രവഭൂതം അമതം ലദ്ധാ. ഘസന്തി മഞ്ഞേ യഥാ തം ബഹലപിണ്ഡികസുധാഭോജനം ലദ്ധാ. അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേന്താ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി. തമേവ പന സാധുകാരം ഹദയേ ഠപേത്വാ അബ്ഭനുമോദന്താ. ഏത്ഥ ച അത്തമനവാചാനിച്ഛാരണം പിവനസദിസം കത്വാ വുത്തം ബഹിദ്ധാഭാവതോ, മനസാ അബ്ഭനുമോദനം പന അബ്ഭന്തരഭാവതോ ഘസനസദിസം വുത്തം. സങ്ഖാദനജ്ഝോഹരണഞ്ഹി ഘസനന്തി. രസ്സഞ്ച ഏകവചനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘രസ്സേ സതി സാരിപുത്തസ്സ ഉപരി ഹോതീ’’തി. ദീഘഞ്ച ബഹുവചനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദീഘേ സതി സബ്രഹ്മചാരീന’’ന്തി. ‘‘ഉപരി ഹോതീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ആലസിയബ്യസനാദീഹീതി ആലസിയേന വാ ഞാതിബ്യസനാദീഹി വാ. ‘‘മഹാനാഗാതി വുച്ചന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം വിഭാവേന്തോ ‘‘തത്രാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, ന ആഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, ന ആഗും കരോന്തീതി നാഗാ’’തി യോ വിവിധോ വചനത്ഥോ ഇച്ഛിതോ, തം വിചാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഛന്ദാദീഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം പന ഞേയ്യാവബോധായ വചനതോ അപ്പമത്തകാരണം.

സയമേവ ആഗും ന കരോതി സബ്ബഥാ മഗ്ഗേന പഹീനആഗുത്താ. സോ കാമയോഗാദികേ സബ്ബസംയോഗേ ദസവിധസംയോജനപ്പഭേദാനി ച സബ്ബബന്ധനാനി വിസജ്ജ ജഹിത്വാ സബ്ബത്ഥ യക്ഖാദീസു, സബ്ബേസു വാ ഭവേസു കേനചി സങ്ഗേന ന സജ്ജതി തീഹി ച വിമുത്തീഹി വിമുത്തോ, തതോ ഏവ ഇട്ഠാദീസു താദിഭാവപ്പത്തിയാ താദി, സോ വുത്തലക്ഖണേന തഥത്താ തംസഭാവത്താ നാഗോ പവുച്ചതേതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി. അഞ്ഞേഹി ഖീണാസവനാഗേഹി അഗ്ഗസാവകത്താ ഗുണവിസേസയോഗതോ പുജ്ജതരാ ച പാസംസതരാ ച. സമം അനുമോദിസുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതതോ സമ്പടിച്ഛനേന സമപ്പവത്തമോദതായ സമം സദിസം അബ്ഭനുമോദിംസു. തം പന സമനുമോദനം ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ പാളിവസേനേവ ദസ്സേതി.

സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനങ്ഗണസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.