൩. ധമ്മദായാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാതി യസ്മാ സുത്തന്തവണ്ണനാ സുത്തനിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി, യസ്മാ ചസ്സ ധമ്മദായാദസുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം നിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ, കഥേത്വാതി അത്ഥോ. ലാഭസക്കാരേതി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൬൩) ലാഭസക്കാരസങ്ഖാതായ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി കേചി, ലാഭസക്കാരേ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി അപരേ. യാ ഹി ലാഭസക്കാരനിമിത്തം തദാ ഭിക്ഖൂസു പച്ചയബാഹുല്ലികതാ ജാതാ, തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഭഗവാ ഇമം ദേസേസീതി. യമകമഹാമേഘോതി ഹേട്ഠാഓലമ്ബനഉപരിഉഗ്ഗമനവസേന സതപടലോ സഹസ്സപടലോ യുഗളമഹാമേഘോ. തിട്ഠന്തി ചേവ ഭഗവതി കത്ഥചി നിബദ്ധവാസം വസന്തേ, ചാരികം പന ഗച്ഛന്തേ അനുബന്ധന്തി ച. ഭിക്ഖൂനമ്പി യേഭുയ്യേന കപ്പസതസഹസ്സം തതോ ഭിയ്യോപി പൂരിതദാനപാരമിസഞ്ചയത്താ തദാ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജീതി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപീ’’തി.

സക്കതോതി സക്കാരപ്പതോ. ഗരുകതോതി ഗരുകാരപ്പത്തോ. മാനിതോതി ബഹുമതോ മനസാ പിയായിതോ ച. പൂജിതോതി മാലാദിപൂജായ ചേവ ചതുപച്ചയാഭിപൂജായ ച പൂജിതോ. അപചിതോതി അപചായനപ്പത്തോ. യസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കത്വാപി അഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ ഉപനേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ തേ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി ബഹുമഞ്ഞന്തി ച, സോ ബഹുമതോ. യസ്സ സബ്ബമേതം പൂജാവസേന കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. ഭഗവതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ലോകോ ഏവം പടിപന്നോ. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഖോ പന…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തന്തി ലാഭസ്സ ച യസസ്സ ച അഗ്ഗം ഉക്കംസം പത്തം.

പച്ചയാ ചീവരാദയോ ഗരുകാതബ്ബാ ഏതേസന്തി പച്ചയഗരുകാ, ആമിസചക്ഖുകാതി അത്ഥോ. പച്ചയേസു ഗിദ്ധാ ഗധിതാ പച്ചയാനം ബഹുലഭാവായ പടിപന്നാതി പച്ചയബാഹുലികാ. ഭഗവതോപി പാകടാ അഹോസി പകതിചാരിത്തവസേനാതി അധിപ്പായോ അഞ്ഞഥാ അപാകടസ്സേവ അഭാവതോ. ധമ്മസഭാവചിന്താവസേന പവത്തം സഹോത്തപ്പഞാണം ധമ്മസംവേഗോ, ഇധ പന സോ ഭിക്ഖൂനം ലാഭഗരുതാധമ്മവസേന വേദിതബ്ബോ. സമണധമ്മവുത്തീതി സമണധമ്മകരണം. സാതി ധമ്മദായാദദേസനാ. പടിബിമ്ബദസ്സനവസേന സബ്ബകായസ്സ ദസ്സനയോഗ്ഗോ ആദാസോതി സബ്ബകായികആദാസോ.

പിതു-ദായം, തേന ദാതബ്ബം, തതോ ലദ്ധബ്ബം അരഹഭാവേന ആദിയന്തീതി ദായാദാ, പുത്താ. തഞ്ച ലോകേ ആമിസമേവ, സാസനേ പന ധമ്മോപീതി തത്ഥ യം സാവജ്ജം അനിയ്യാനികഞ്ച, തം പടിക്ഖിപിത്വാ, യം നിയ്യാനികം അനവജ്ജഞ്ച, തത്ഥ ഭിക്ഖൂ നിയോജേന്തോ ഭഗവാ അവോച ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തി. ധമ്മസ്സ മേ ദായാദാതി മമ ധമ്മസ്സ ഓഗാഹിനോ, ധമ്മഭാഗഭാഗിനോതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ധമ്മകോട്ഠാസസ്സേവ സാമിനോ’’തി (മ. നി. അട്ഠ.൧.൨൯). നിബ്ബത്തിതധമ്മോതി അസംകിലേസികാനുത്തരാദിഭാവേന ധമ്മസാമഞ്ഞതോ നിദ്ധാരിതധമ്മോ. പരിയായേതി സഭാവതോ പരിവത്തേത്വാ ഞാപേതി ഏതേനാതി പരിയായോ, ലേസോ, ലേസകാരണം വാ. തദഭാവതോ നിപ്പരിയായധമ്മോ മഗ്ഗപ്പത്തിയാ അപായപതനാദിതോ അച്ചന്തമേവ വാരണതോ. ഇതരോ വുത്തവിപരിയായതോ പരിയായധമ്മോ അച്ചന്തം അപായദുക്ഖവട്ടദുക്ഖപാതനതോ പരമ്പരായ വാരണതോ. യഥാ ഹി ലോകിയം കുസലം ദാനസീലാദി വിവട്ടം ഉദ്ദിസ്സ നിബ്ബത്തിതം, അയം തം അസമ്പാദേന്തമ്പി തം സമ്പാപകസ്സ ധമ്മസ്സ നിബ്ബത്തകാരണഭാവപരിയായേന പരിയായധമ്മോ നാമ ഹോതി, ഏവം തം വട്ടം ഉദ്ദിസ്സ നിബ്ബത്തിതം, യം തണ്ഹാദീഹി സവിസേസം ആമസിതബ്ബതോ ആമിസന്തി ലോകേ പാകടം അച്ഛാദനഭോജനാദി, തസ്സ, തംസദിസസ്സ ച ഫലവിസേസസ്സ നിമിത്തഭാവപരിയായേന പരിയായാമിസന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം പനിദം…പേ… ഇദം പരിയായാമിസം നാമാ’’തി.

‘‘സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ യദിദം കല്യാണമിത്തതാ’’തി (സം. നി. ൫.൨, ൩) ആദിവചനതോ സാവകേഹി അധിഗതോപി ലോകുത്തരധമ്മോ സത്ഥുയേവാതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തം ‘‘നിപ്പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ’’തി. സാവകാനഞ്ഹി ധമ്മദിട്ഠിപച്ചയസ്സപി യോനിസോമനസികാരസ്സ വിസേസപച്ചയോ പരതോഘോസോ ച തഥാഗതാധീനോതി തേഹി പടിവിദ്ധോപി ധമ്മോ ധമ്മസ്സാമിനോയേവാതി വത്തും യുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി യാവ ഇമസ്മാ ബുദ്ധുപ്പാദാ അസമ്ബോധവസേന ന ഉപ്പന്നസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ. ഉപ്പാദേതാതി നിബ്ബത്തേതാ. തം പനേതം മഗ്ഗസ്സ ഭഗവതോ നിബ്ബത്തനം, ന പച്ചേകബുദ്ധാനം വിയ സസന്താനേയേവ, അഥ ഖോ പരസന്താനേപീതി ദസ്സേതും ‘‘അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ,അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ’’തി വുത്തം. തയിദം മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനം സഞ്ജാനനഞ്ച അത്ഥതോ ജാനനഞ്ഞേവ അസമ്മോഹപടിവേധഭാവതോതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ’’തി. അക്ഖാനം പനസ്സ സുകുസലഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗകോവിദോ’’തി. സത്ഥാരാ യഥാഗതം മഗ്ഗം അനുഗച്ഛന്തീതി മഗ്ഗാനുഗാ ഭഗവതോ ഏവ തം മഗ്ഗം സുട്ഠു അധിഗമനതോ. പച്ഛാ പരതോ സമ്മാ അനു അനു ആഗതാ പടിപന്നാതി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബമേവ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദം ജാനാതി ഏകന്തഹിതപടിപത്തിതോ. പസ്സം പസ്സതീതി തഥാ പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതി. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതിയേവ. ന ഹി പദേസഞാണേന ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ഏകന്തതോ ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു ബുദ്ധചക്ഖു സമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതിയേവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ ച അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുഭൂതോതി പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ തസ്സ ച പത്തത്താ സത്തേസു ച തദുപ്പാദനതോ ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ലോകസ്സ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ ബോധിപക്ഖിയാ, ബ്രഹ്മാ മഗ്ഗോ, തേഹി ഉപ്പന്നത്താ, തേസംവാ പത്തത്താ അധിഗതത്താ, ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ ‘‘ധമ്മഭൂതോ,ബ്രഹ്മഭൂതോ’’തി ച വേദിതബ്ബോ. വത്താതി ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപ്പടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥസ്സ നിന്നേതാതി ധമ്മതാസങ്ഖാതം പരമത്ഥം നിബ്ബാനഞ്ച നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതാ, പാപയിതാ വാ. അമതസ്സ ദാതാതി അമതം സച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ.

‘‘യാ ച നിബ്ബാനസമ്പത്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി;

സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാനം, അധിപ്പായോ സമിജ്ഝതി. (പേടകോ. ൨൩);

നിബ്ബാനപടിസംയുത്തോ, സബ്ബസമ്പത്തിദായകോ’’തി –

ഏവമാദിം ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ ഏവ ഭിക്ഖൂ ദാനാദിപുഞ്ഞാനം വിവട്ടസന്നിസ്സയതം ജാനന്തി, ന അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ‘‘പരിയായധമ്മോപി…പേ… പടിലഭതീ’’തി. ‘‘ഏദിസം പരിഭുഞ്ചിതബ്ബ’’ന്തി കപ്പിയസ്സ ച ചീവരാദിപച്ചയസ്സ ഭഗവതോ വചനേന വിനാ പടിഗ്ഗഹോപി ഭിക്ഖൂനം ന സമ്ഭവതി, കുതോ പരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായാമിസമ്പീ’’തിആദി.

പരിയായാമിസസ്സ ഭഗവതോ സന്തകഭാവോ പരിയായധമ്മസ്സ തബ്ഭാവേനേവ ദീപിതോ. തദേവ സാമിഭാവം ദസ്സേന്തോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി അത്താധീനപടിലാഭപടിഗ്ഗഹതായ അത്തനോ സന്തകത്താ ച. തത്ഥാതി തസ്മിം ധമ്മാമിസേ.

പച്ചയാ ചീവരാദയോ പരമാ പാപുണിതബ്ബഭാവേന ഉത്തമമരിയാദാ ഏതസ്സ ന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അപ്പിച്ഛതാദയോ ചാതി പച്ചയപരമോ, ലാഭഗരൂതി അത്ഥോ. തണ്ഹുപ്പാദേസൂതി ‘‘ചീവരഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, പിണ്ഡപാതസേനാസനഇതിഭവാഭവഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧; അ. നി. ൪.൯; ഇതിവു. ൧൦൫) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു തണ്ഹുപ്പത്തികോട്ഠാസേസു. അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിസല്ലേഖപവിവേകാദയോ അപ്പിച്ഛതാദയോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം ഓവാദേ, തേസു വാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേസു ഭിക്ഖൂസു. ഭവിസ്സതി വാ യേസം തത്ഥാതി യോജനാ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ തത്ഥാതി തസ്മിം ഓവാദേ ഇച്ചേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അധിപ്പായോ ആമിസദായാദതായ ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥാനുപ്പാദസ്സ ധമ്മദായാദതായ ഉപ്പജ്ജനകഅട്ഠുപ്പത്തിയാ ച ആകങ്ഖാ. തേനാഹ ‘‘പസ്സതീ’’തിആദി. തത്ഥ ആമിസേ ഉപക്ഖലിതാനന്തി ആമിസഹേതു വിപ്പടിപന്നാനം. അതീതകാലേതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ. കപിലസ്സ ഭിക്ഖുനോ വത്ഥു കപിലസുത്തേന, ‘‘സങ്ഘാടിപിആദിത്താ ഹോതീ’’തിആദിനാ ലക്ഖണസുത്തേന (സം. നി. ൨.൨൧൮) ച വിഭാവേതബ്ബം. ആമിസഗരുകോ അപ്പഗ്ഘഭാവേന കൂടകഹാപണോ വിയ നിത്തേജോ സമണതേജേന അനുജ്ജലതോ നിബ്ബുതങ്ഗാരോ വിയ നിപ്പഭോ ച ഹോതീതി യോജനാ. തതോതി പച്ചയഗരുകഭാവതോ. വിവത്തിതചിത്തോതി വിനിവത്തിതമാനസോ, സല്ലേഖവുത്തീതി അത്ഥോ.

ധമ്മദായാദാതി ഏത്താവതാ അന്തോഗധാവധാരണം വചനന്തി തേന അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘മാ ആമിസദായാദാ’’തി പടിക്ഖേപോ ദസ്സിതോ. തഥേവ ച വിഭാവേതും അധിപ്പായാനിസംസവിഭാവനേസുപി ദസ്സിതോ, തഥാ ആദീനവവിഭാവനേന ധമ്മദായാദതാപടിക്ഖേപോ. അപദിസിതബ്ബാതി ഹേട്ഠാ കത്വാ വത്തബ്ബാതി. ആദിയാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ആ-കാരോ മരിയാദത്ഥോ, തസ്മാ ധമ്മദായാദതാവിധുരേന ആമിസദായാദഭാവേന ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന വാ ആദിയം വിവേചനം വിഞ്ഞൂഹി വിസും കരണം വവത്ഥാനസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസും കാതബ്ബാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിഞ്ഞൂഹി ഗാരയ്ഹാ ഭവേയ്യാഥാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

‘‘അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ…പേ… നോ ആമിസദായാദാ’’തി ഭിക്ഖൂസു അത്തനോ കരുണായനാകിത്തനം തേസം മുദുകരണം, ‘‘അഹമ്പി തേനാ’’തിആദി പന തതോപി സവിസേസം മുദുകരണന്തി ആഹ ‘‘അതീവ മുദുകരണത്ഥ’’ന്തി.

നാളകപടിപദാദയോ നാളകസുത്താദീസു (സു. നി. ൬൮൪-൭൨൮) ആഗതപടിപത്തിയോ. താ പന യസ്മാ നാളകത്ഥേരാദീഹി പടിപന്നാ പരമസല്ലേഖവുത്തിഭൂതാ അതിഉക്കട്ഠപടിപത്തിയോ, തസ്മാ ഇധ ധമ്മദായാദപടിപദായ ഉദാഹരണഭാവേന ഉദ്ധടാ. സക്ഖിഭൂതാതി തായ പടിപത്തിയാ വുച്ചമാനായ ‘‘കിം മേ വിനാ പടിപജ്ജനകോ അത്ഥീ’’തി അസദ്ദഹന്താനം പച്ചക്ഖകരണേന സക്ഖിഭൂതാ. ഇമസ്മിന്തി ‘‘തുമ്ഹേ ച മേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മദായാദാ’’തിആദികേ വാക്യേ. സേസന്തി ‘‘തുമ്ഹേ ച മേ’’തിആദികം സുക്കപക്ഖേ ആഗതം പാളിപദം. വുത്തനയപച്ചനീകേനാതി ‘‘തേന ധമ്മദായാദഭാവേന നോ ആമിസദായാദഭാവേനാ’’തി ഏവം കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തനയസ്സ പടിപക്ഖേന.

൩൦. ഥോമനം സുത്വാതി പടിപജ്ജനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പസംസനം സുത്വാ യഥാ തം സപരിസസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ പടിപത്തിയാ സീലഥോമനം സുത്വാ. നിപാതപദന്തി ഇമിനാ ഇധ-സദ്ദസ്സ അനത്ഥകതമാഹ. പവാരിതോതി പടിക്ഖേപിതോ. യോ ഹി ഭുഞ്ജന്തോ ഭോജനേന തിത്തോ പരിവേസകേന ഉപനീതഭോജനം പടിക്ഖിപതി, സോ തേന പവാരിതേന പടിക്ഖേപിതോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പവാരിതോതി…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി. പകാരേഹി ദിട്ഠാദീഹി വാരേതി സങ്ഘാദികേ യാചാപേതി ഭത്തേ കരോതി ഏതായാതി പവാരണാ, ആപത്തിവിസോധനായ അത്തവോസ്സഗ്ഗോ ഓകാസദാനം. സാ പന യസ്മാ യേഭുയ്യേന വസ്സംവുത്ഥേഹി കാതബ്ബാ വുത്താ, തസ്മാ ‘‘വസ്സംവുത്ഥപവാരണാ’’തി വുത്തം. പവാരേതി പച്ചയേ ഇച്ഛാപേതി ഏതായാതി പവാരണാ, ചീവരാദീഹി ഉപനിമന്തനാ. പകാരയുത്താ വാരണാതി പവാരണാ, വിപ്പകതഭോജനതാദിചതുരങ്ഗസഹിതോ ഭോജനപടിക്ഖേപോ. സാ പന യസ്മാ അനതിരിത്തഭോജനനിമിത്തായ ആപത്തിയാ കാരണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അനതിരിത്തപവാരണാ’’തി വുത്താ. യാവദത്ഥഭോജനസ്സ പവാരണാ യാവദത്ഥപവാരണാ, പരിയോസിതഭോജനസ്സ ഉപനീതാഹാരപടിക്ഖേപോതി അത്ഥോ.

‘‘ഭുത്താവീ’’തി വചനതോ ഭോജനപാരിപൂരിതാ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണോതി ഭോജനേന പരിപുണ്ണോ’’തി. പരിയോസിതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ ‘‘ഭോജനേന ഭോജനകിരിയായ പരിയോസിതോ’’തി. അട്ഠകഥായം പന അധിപ്പേതത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ഭോജന-സദ്ദസ്സ ലോപോ വുത്തോ. ധാതോതി തിത്തോ. സാധകാനീതി ഞാപകാനി. പരിയോസിതഭോജനം സുഹിതയാവദത്ഥതാഗഹണേഹി ഭുത്താവിതാദയോ, ഭുത്താവിതാദിഗ്ഗഹണേഹി വാ ഇതരേ ബോധിതാ ഹോന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം നേസം ഞാപകഞാപേതബ്ബതം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം ഛഹിപി പദേഹി ഉദരാവദേഹകം ഭോജനം ദസ്സിതം, തഞ്ച ഖോ പരികപ്പനാവസേന. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം ഭുഞ്ജതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ചേതം പരികപ്പേത്വാ വുത്ത’’ന്തി.

‘‘സിയാ ഏവ, നാപി സിയാ’’തി ച ഇദം അത്ഥദ്വയമ്പി ഇധ സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘ഇധ ഉഭയമ്പി വട്ടതീ’’തി. അഥാതി അനന്തരം, മമ ഭോജനസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. തം പന യസ്മാ യഥാവുത്തകാലപച്ചാമസനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘തമ്ഹി കാലേ’’തി വുത്തം. അപ്പരുള്ഹഹരിതേതി രുഹമാനതിണാദിഹരിതരഹിതേ. അഭാവത്ഥോ ച അയം അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൫൨, ൩൩൬; സം. നി. ൨.൧൪൮) വിയ.

കഥിതേപീതി പി-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. തേന വാപസമീകരണാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹേസ വുത്ത-സദ്ദോ ‘‘നോ ച ഖോ പടിവുത്ത’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൨൮൯) വാപസമീകരണേ ദിസ്സതി, ‘‘പന്നലോമോ പരദത്തവുത്തോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൩൨) ജീവിതവുത്തിയം, ‘‘പണ്ഡുപലാസോ ബന്ധനാ പവുത്തോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൯൨; പാചി. ൬൬൬; മഹാവ. ൧൨൯; മ. നി. ൩.൫൯) അപഗമേ, ‘‘ഗീതം പവുത്തം സമിഹിത’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൫) പാവചനഭാവേന പവത്തിതേ, ലോകേ പന ‘‘വുത്തം പരായണ’’ന്തിആദീസു (മഹാഭാസ ൭.൨.൨൬) അജ്ഝേനേ ദിസ്സതീതി.

ന ഏത്ഥ പിണ്ഡപാതഭോജനേന ധമ്മദായാദതാ നിവാരിതാ, പിണ്ഡപാതഭോജനം പന അനാദരിത്വാ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഏത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പിണ്ഡപാതം…പേ… വീതിനാമേയ്യാ’’തി. തത്ഥ വീതിനാമേയ്യാതി കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേന ഖേപേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ആദിത്തസീസൂപമം പച്ചവേക്ഖിത്വാ’’തി. ആദിത്തസീസൂപമന്തിആദിത്തസീസൂപമസുത്തം.

കിഞ്ചാപീതി അയം ‘‘യദിപീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ. നിപാതോ ച നാമ യത്ഥ യത്ഥ വാക്യേ പയുജ്ജതി, തേന തേന വത്തബ്ബത്ഥജോതകോ ഹോതീതി ഇധ ‘‘പിണ്ഡപാത’’ന്തിആദിനാ അനുഞ്ഞാപസംസാവസേന വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതകോതി അധിപ്പായേന ‘‘അനുജാനനപസംസനത്ഥേ നിപാതോ’’തി വുത്തം, അനുഞ്ഞാപസംസാരമ്ഭേ പന ‘‘അസമ്ഭാവനത്ഥേ’’തി വുത്തം സിയാ പുരിമേയേവ സമ്ഭാവനാവിഭാവനതോ അധികത്താനുലോമതോ ച.

ഏകവാരം പവത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്ഖിപനം കഥം ദീഘരത്തം അപ്പിച്ഛതാദീനം കാരണം ഹോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അത്രിച്ഛതാതി അത്ര ഇച്ഛതീതി അത്രിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ അത്രിച്ഛതാ, അത്ഥതോ പരലാഭപത്ഥനാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പുരിമേയേവ സകലാഭേന അസന്തുട്ഠി, പരലാഭേ ച പത്ഥനാ, ഏതം അത്രിച്ഛതാലക്ഖണ’’ന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൪൯). പാപിച്ഛതാതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായതാ. പാപാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ പാപിച്ഛതാ. യഥാഹ ‘‘അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ, ഏതം പാപിച്ഛലക്ഖണ’’ന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൧). മഹന്താനി വത്ഥൂനി ഇച്ഛതി, മഹതീ വാ തസ്സ ഇച്ഛാതി മഹിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ മഹിച്ഛതാ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ, ഏതം മഹിച്ഛലക്ഖണ’’ന്തി. പച്ചവേക്ഖമാനോ നിവാരേസ്സതീതി യോജനാ. അസ്സ ഭിക്ഖുനോ സംവത്തിസ്സതി പിണ്ഡപാതപടിക്ഖേപോ.

മഹിച്ഛോ പുഗ്ഗലോ യഥാ പച്ചയദാനവസേന പച്ചയദായകേഹി ഭരിതും അസക്കുണേയ്യോ, ഏവം പച്ചയപരിയേസനവസേന അത്തനാപീതി വുത്തം ‘‘അത്തനോപി ഉപട്ഠാകാനമ്പി ദുബ്ഭരോ ഹോതീ’’തി. സദ്ധാദേയ്യസ്സ വിനിപാതവസേന പവത്തിയാ അഞ്ഞസ്സ ഘരേ ഛഡ്ഡേന്തോ. രിത്തപത്തോവാതി യേസു കുലേസു പടിപിണ്ഡവസേന പവത്തതി, തേസം സബ്ബപച്ഛിമം അത്തനോ യഥാലദ്ധം ദത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചി അലദ്ധാ രിത്തപത്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ നിപജ്ജതി ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യേനാതി അധിപ്പായോ. യഥാലദ്ധപച്ചയപരിഭോഗേന, പുന പരിയേസനാനാപജ്ജനേന അത്തനോ സുഭരതാ, യഥാലദ്ധപച്ചയേന അവഞ്ഞം അകത്വാ സന്തോസാപത്തിയാ ഉപട്ഠാകാനം സുഭരതാ വേദിതബ്ബാ.

കഥാവത്ഥൂനീതി അപ്പിച്ഛതാദിപടിസംയുത്താനം കഥാനം വത്ഥൂനീതി കഥാവത്ഥൂനി, അപ്പിച്ഛതാദയോ ഏവ. തീണീതി തീണി കഥാവത്ഥൂനി. അഭിസല്ലേഖികാതി അതിവിയ കിലേസേ സല്ലിഖതീതി അഭിസല്ലേഖോ, അപ്പിച്ഛ താദിഗുണസമുദായോ, സോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി അഭിസല്ലേഖികാ, മഹിച്ഛതാദീനം തനുഭാവായ യുത്തരൂപാ അപ്പിച്ഛതാദിപടിസംയുത്തതാ. ചേതോവിനീവരണസപ്പായാതി കുസലചിത്തുപ്പത്തിയാ നിവാരകാനം നീവരണാനം ദൂരീഭാവകരണേന ചേതോവിനീവരണസങ്ഖാതാനം സമഥവിപസ്സനാനം സപ്പായാ. സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സേവ വാ വിഭൂതിഭാവകരണായ സപ്പായാ ഉപകാരികാതി ചേതോവിനീവരണസപ്പായാ. ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദി യേന നിബ്ബിദാദിആനിസംസേന അയം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിനീവരണസപ്പായാ ച നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ഏകന്തനിബ്ബിദായാതി ഏകംസേന വട്ടദുക്ഖതോ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായ നിരോധായാതി തസ്സേവ വിരജ്ജനത്ഥഞ്ച നിരുജ്ഝനത്ഥഞ്ച. ഉപസമായാതി സബ്ബകിലേസവൂപസമായ. അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബസ്സപി അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭിജാനനായ. സമ്ബോധായാതി ചതുമഗ്ഗസമ്ബോധായ. നിബ്ബാനായാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനായ. ഏതേസു ഹി ആദിതോ തീഹി വിപസ്സനാ വുത്താ, പുന തീഹി മഗ്ഗോ, ഇതരേന നിബ്ബാനം. തേന സമഥവിപസ്സനാ ആദിം കത്വാ നിബ്ബാനപരിയോസാനോ അയം സബ്ബോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ ദസകഥാവത്ഥുലാഭിനോ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി. പരിപൂരേസ്സന്തീതി തംസഭാവതോ ഉപകാരതോ ച സംവത്തിസ്സന്തി. അപ്പിച്ഛതാദയോ ഹി ഏകവാരഉപ്പന്നാ ഉപരി തദത്ഥായ സംവത്തിസ്സന്തി. കഥാവത്ഥുപരിപൂരണം സിക്ഖാപരിപൂരണഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അമതം നിബ്ബാനന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതും. ഇതരാ പന സേക്ഖാസേക്ഖധമ്മപാരിപൂരിയാ പരിപുണ്ണാ. നിബ്ബാനപാരിപൂരി ചേത്ഥ തദാവഹധമ്മപാരിപൂരിവസേന പരിയായതോ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഇദാനി യായം അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുക്കമപരിവുദ്ധിയാ ഗുണപാരിപൂരിതാ, തം ഉപമായ സാധേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാവുസ്സകോതി വസ്സാനമാസേ ഉട്ഠിതോ. സോ ഹി ചിരാനുപ്പവത്തി ഹോതി. പബ്ബതകന്ദരാ പബ്ബതേസു ഉപച്ചകാധിച്ചകാപഭവനിജ്ഝരാദിനദിയോ. സരസാഖാതി യത്ഥ ഉപരിഉന്നതപദേസതോ ഉദകം ആഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ചേവ സന്ദതി ച, തേ. കുസോബ്ഭാ ഖുദ്ദകതളാകാ. കുന്നദിയോതി പബ്ബതപാദതോ നിക്ഖന്താ ഖുദ്ദകനദിയോ. താ ഹി മഹാനദിയോ ഓതരന്തിയോ പരിപൂരേന്തി. പരമധമ്മദായാദന്തി പരമം ഉത്തമം ധമ്മദായാദഭാവം, പരമം ധമ്മദായജ്ജം വാ. തേ ഭിക്ഖൂതി തേ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേ ഭിക്ഖൂ. സന്നിയോജേന്തോതി മൂലഗുണേഹി അപ്പിച്ഛതാദീഹി യോജേന്തോ.

ഉഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച ഉപധാരണവസേന ഗഹേത്വാ അവിപരീതം ഗഹേത്വാ. സംസന്ദേത്വാതി മമ ദേസനാനുസാരേന മമജ്ഝാസയം അവിരജ്ഝിത്വാ. യഥാ ഇധേവ ചിന്തേസീതി യഥാ ഇമിസ്സാ ധമ്മദായാദദേസനായ ചിന്തേസി, ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി ധമ്മഥോമനത്ഥം ഗന്ധകുടിം പവിസന്തോ ചിന്തേസി. ഏകജ്ഝാസയായാതി സമാനാധിപ്പായായ. മതിയാതി പഞ്ഞായ. അയം ദേസനാ അഗ്ഗാതിആദി ഭഗവാ ധമ്മസേനാപതിം ഗുണതോ ഏവ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി കത്വാ വുത്തം.

ചിത്തഗതിയാതി ചിത്തവസേന കായസ്സ പരിണാമനേന ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി കായസ്സ ചിത്തേന സമാനഗതികതാധിട്ഠാനേന. കഥം പന കായോ ദന്ധപ്പവത്തികോ ലഹുപരിവത്തനചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ന ഹോതി. ന ഹി തദാ ചിത്തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ദന്ധവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ ഖണേന വത്തിതും സക്കോതി, ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പന അധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി, താവ കായഗതിം അനുലോമേന്തമേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതികം കത്വാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി, ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ ലഹുസഞ്ഞായ സുഖുമസഞ്ഞായ ച സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹും കതിപയചിത്തവാരേഹേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, ഏവം പവത്തമാനോ കായോ ചിത്തഗതികഭാവേനേവ പരിണാമിതോ നാമ ഹോതി, ന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ പവത്തിയാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ബാഹുസമിഞ്ജനപ്പസാരണൂപമാപി ഉപചാരേന വിനാ സുട്ഠുതരം യുത്താ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ധമ്മതാവിലോമിതാ സിയാ. ന ഹി ധമ്മാനം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം ഇദ്ധിബലേന കാതും സക്കാ, ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ പന സക്കാതി.

൩൧. ഭഗവതോ അധിപ്പായാനുരൂപം ഭിക്ഖൂനഞ്ച അജ്ഝാസയം ഞത്വാതി വചനസേസോ. ദേസകാലേ വിയ ഭാജനമ്പി ഓലോകേത്വാ ഏവ മഹാഥേരോ ധമ്മം കഥേതി. പക്കന്തസ്സാതി ഇദം അനാദരേ സാമിവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പക്കന്തസ്സ സതോ’’തിആദിമാഹ. കിത്തകേനാതി കേന പരിമാണേന. തം പന പരിമാണം യസ്മാ പരിമേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ പരിച്ഛിന്ദനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കിത്താവതാതി പരിച്ഛേദവചന’’ന്തി ആഹ. നുകാരോ പുച്ഛായന്തി അയം നു-സദ്ദോ ഇധേവ പുച്ഛായം ആഗതോതി കത്വാ വുത്തം. നു-സദ്ദേന ഹേത്ഥ ജോതിയമാനോ അത്ഥോ കിം-സദ്ദേന പരിമാണോ അത്ഥോ പരിമേയ്യത്ഥോ ച. ഏത്ഥ സംകിലേസപക്ഖോ വിവേകസ്സ അനനുസിക്ഖനം ആമിസദായാദതാ, വോദാനപക്ഖോ തസ്സ അനുസിക്ഖനം ധമ്മദായാദതാതി. തീഹി വിവേകേഹീതി വിവേകത്തയഗ്ഗഹണം തദന്തോഗധത്താ വിവേകപഞ്ചകസ്സ. വിവേകപഞ്ചകഗ്ഗഹണേ പനസ്സ സരൂപേന കായവിവേകോ ഗഹിതോ ന സിയാ, തദായത്തത്താ വാ സത്ഥാരാ തദാ പയുജ്ജമാനവിവേകദസ്സനവസേന ‘‘തീഹി വിവേകേഹീ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞതരമ്പീതി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി കായവിവേകമത്തേന ധമ്മദായാദഭാവോ സിജ്ഝതീതി? ന, വിവേകദ്വയസന്നിസ്സയസ്സേവ കായവിവേകസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ ചിത്തവിവേകഗ്ഗഹണമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി. ന ഹി ലോകിയജ്ഝാനാധിഗമമത്തേന നിപ്പരിയായതോ സത്ഥുധമ്മദായാദഭാവോ ഇച്ഛിതോ, നിബ്ബാനാധിഗമേന പന സോ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ സബ്ബാപി സാസനേ വിവേകാനുസിക്ഖനാ നിബ്ബാനപോണാ നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ നിബ്ബാനോഗധാ ചാതി വുത്തം ‘‘തിണ്ണം വിവേകാനം അഞ്ഞതരമ്പീ’’തി. അസതി ആലോകേ അന്ധകാരോ വിയ അസതി ധമ്മദായാദതായ ഏകംസിയാ ആമിസദായാദതാതി ആഹ ‘‘ആമിസദായാദാവ ഹോന്തീ’’തി. ഏസ നയോ സുക്കപക്ഖേപീതി കണ്ഹപക്ഖതോ സാധാരണവസേന ലബ്ഭമാനം അത്ഥസാമഞ്ഞം അതിദിസതി, ന അത്ഥവിസേസം തസ്സ വിസദിസത്താ, അത്ഥവിസേസമേവ വാ അതിദിസതി വിസദിസൂദാഹരണൂപായഞായേന. ‘‘തിണ്ണം വിവേകാനം അഞ്ഞതര’’ന്തി ഇദം ഇധ ന ലബ്ഭതി. തയോപി ഹി വിവേകാ, തേസു ഏകോ വാ ഇതരദ്വയസന്നിസ്സയോ ഇധ ലബ്ഭതി.

ദൂരതോപീതി ദൂരട്ഠാനതോപി. തേനാഹ ‘‘തിരോരട്ഠതോപീ’’തിആദി. കാമം ‘‘പടിഭാതൂ’’തി ഏത്ഥ പടി-സദ്ദാപേക്ഖായ ‘‘സാരിപുത്ത’’ന്തി ഉപയോഗവചനം, അത്ഥോ പന സാമിവചനവസേനേവ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആയസ്മതോയേവ സാരിപുത്തസ്സാ’’തി. ഭാഗോ ഹോതൂതി ഇമിനാഭാഗത്ഥോ പടി-സദ്ദോതി ദസ്സേതി ലക്ഖണാദിഅത്ഥാനം ഇധ അയുജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം സദ്ദലക്ഖണേന സമേതീ’’തി. ദിസ്സതൂതി ഞാണേന ദിസ്സതു, പസ്സതൂതി വാ അത്ഥോ. ഉപട്ഠാതൂതി ഞാണസ്സ പച്ചുപതിട്ഠതു. ഉഗ്ഗഹേസ്സന്തീതി വാചുഗ്ഗതം കരിസ്സന്തി. വാചുഗ്ഗതകരണഞ്ഹി ഉഗ്ഗഹോ. പരിയാപുണിസ്സന്തീതി തസ്സേവ വേവചനം. പുരിപുച്ഛനാദിനാ വാ അത്ഥസ്സ ചിത്തേ ആപാദനം പട്ഠപനം പരിയാപുണനം. കാരണവചനന്തി യഥാവുത്തസ്സ കാരണഭാവേന വചനം ‘‘ഹേതുമ്ഹി കരണവചന’’ന്തി കത്വാ. വുത്തത്ഥപച്ചാമസനം തം-സദ്ദേന കരീയതീതി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

ഏകേനേവാകാരേനാതി ആമിസദായാദതാസിദ്ധേന ആദിയതാസങ്ഖാതേന ഏകേനേവ പകാരേന. തമേവ ഹി ആകാരം സന്ധായാഹ ‘‘ഭഗവതാ വുത്തമത്ഥ’’ന്തി. അഞ്ഞഥാ ‘‘സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’തി ഏകേനേവ ആകാരേന സോ അത്ഥോ ഥേരേനപി വുത്തോ. തീഹി ആകാരേഹീതി ആമിസദായാദപടിപദാഭൂതേഹി തിണ്ണം വിവേകാനം അനനുസിക്ഖനാകാരേഹി. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇധാവുസോ…പേ… നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി ഏത്തകേന കണ്ഹപക്ഖേ ഉദ്ദേസപാഠേന.

വിത്ഥാരതോ സുവിഭത്തോ ഹോതി അനവസേസതോ സമ്മദേവ നിദ്ദിട്ഠത്താ. നനു ച ഉദ്ദേസേ സത്ഥുനോപി ആദിയതാ ഭഗവതാ ഗഹിതാ, സാ ന നിദ്ദിട്ഠാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘സോ ച ഖോ’’തിആദി. സാവകേ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ‘‘ആമിസദായാദാ സത്ഥു സാവകാ’’തി സത്ഥു പരപ്പവാദപരിഹരണത്ഥമ്പി ‘‘തുമ്ഹേഹി ധമ്മദായാദേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം സാവകേ അനുകമ്പമാനസ്സ. സാവകാനം തം ന യുത്തം സാമീചിഅഭാവതോതി യോജനാ. ഏസ നയോതി യദിദം ‘‘ഏത്താവതായം ഭഗവാ’’തിആദിനാ കണ്ഹപക്ഖേ ഉദ്ദേസസ്സ അത്ഥവിഭാഗദസ്സനമുഖേന സമ്ബന്ധദസ്സനം, ഏസ നയോ സുക്കപക്ഖേപി സമ്ബന്ധദസ്സനേതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അയം താവേത്ഥ അനുസന്ധിക്കമയോജനാ’’തി, സത്ഥാരാ ദേസിതായ ഉദ്ദേസദേസനായ മഹാഥേരേന ദേസിതായ ച അനുസന്ധിക്കമേന സമ്ബന്ധോതി അത്ഥോ. യഥാനുസന്ധി ഏവ ചേത്ഥ അനുസന്ധി വേദിതബ്ബോ.

അച്ചന്തപവിവിത്തസ്സാതി ഏകന്തഉപധിവിവേകോ വിയ ഇതരേപി വിവേകോ സത്ഥു ഏകന്തികാവാതി. അനുസിക്ഖനം നാമ അനു അനു പൂരണന്തി തപ്പടിക്ഖേപേന ആഹ ‘‘ന പരിപൂരേന്തീ’’തി, ന പരിബ്രൂഹേന്തീതി അത്ഥോ, ന പരിപൂരേന്തീതി വാ ന പരിപാലേന്തീതി അത്ഥോ. യദഗ്ഗേന ഹി വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തി, തദഗ്ഗേന ന പരിബ്രൂഹേന്തി, ന പരിപാലേന്തീതി വാ വത്തബ്ബതം ലഭന്തീതി. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി ഉദ്ദേസേ വിയ അവിസേസവചനേ കായവിവേകസ്സേവ ഗഹണം കതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യദി പനാ’’തിആദി. പുച്ഛായാതി പുച്ഛാതോ അവിസേസോ സിയാ വിഭാഗസ്സ അലബ്ഭമാനത്താ വിസ്സജ്ജനസ്സ. നനു ച ‘‘വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി അവിസേസവചനതോ പാളിയം വിഭാഗോ ന ലബ്ഭതേവാതി? ന, പദന്തരേന വിഭാവിതത്താ. തേനാഹ ‘‘യേസഞ്ച ധമ്മാന’’ന്തിആദി. ബ്യാകരണപക്ഖോതി വിസ്സജ്ജനപക്ഖോ. വിസ്സജ്ജനഞ്ച ന പുച്ഛാ വിയ അവിസേസജോതനാ, അഥ ഖോ യഥാധിപ്പേതത്ഥവിഭജനന്തി അധിപ്പായോ. ഇമിനാ പദേനാതി ‘‘വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി ഇമിനാ പദേന കായവിവേകം അപരിപൂരിയമാനം ദസ്സേതീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവിവേകം ഉപധിവിവേകന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഏത്ഥ ച നപ്പജഹന്തീതി പഹാതബ്ബധമ്മാനം പഹാനാഭാവവചനം പഹാനലക്ഖണവിവേകാഭാവദീപനം, തം വത്വാ പുന ‘‘വിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ’’തി വചനം തതോ സാതിസയവിവേകാഭാവദീപനന്തി തദുഭയവിവേകാഭാവദസ്സനേന ‘‘യേസഞ്ച ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാവ പാരിസേസഞായേന ‘‘വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി ഇമിനാ വിവേകദ്വയമൂലഭൂതകായവിവേകാഭാവദസ്സനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവിഗതതണ്ഹതായ തം തം പരിക്ഖാരജാതം ബഹും ലന്തി ആദിയന്തീതി ബഹുലാ, ബഹുലാ ഏവ ബാഹുലികാ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൬; അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮). തേ പന യസ്മാ പച്ചയബഹുലഭാവായ യുത്തപ്പയുത്താ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘ചീവരാദിബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ’’തി. സിക്ഖായ ആദരഭാവാഭാവതോ സിഥിലം അദള്ഹം ഗണ്ഹന്തീതി ‘‘സാഥലികാ’’തി വുത്തം. സിഥിലന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, സിഥില-സദ്ദേന വാ സമാനത്ഥസ്സ സാഥല-സദ്ദസ്സ വസേന ‘‘സാഥലികാ’’തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അവഗമനട്ഠേനാതി അധോഗമനട്ഠേന, ഓരമ്ഭാഗിയഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഉപധിവിവേകേതി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗതായ ഉപധീഹി വിവിത്തേ. ഓരോപിതധുരാതി ഉജ്ഝിതുസ്സാഹാ.

അനിയമേനേവാതി കിഞ്ചി വിസേസം അനാമസിത്വാ ‘‘സാവകാ’’തി അവിസേസേനേവ. നിയമേന്തോ‘‘ഥേരാ’’തിആദിനാ. ദസവസ്സേ ഉപാദായാതി ദസവസ്സതോ പട്ഠായ. ഇസ്സരിയേതി ‘‘സേട്ഠിട്ഠാനം സേനാപതിട്ഠാന’’ന്തിആദീസു വിയ. അചിരക്ഖണോഭാസേന ലക്ഖവേധകോ അക്ഖണവേധി. ഠിതിയന്തി അവട്ഠാനേ. ഠാനസോതി തങ്ഖണേയേവ. തിട്ഠതീതി ആധാരാധേയ്യഭാവേനാതി ആഹ ‘‘തദായത്തവുത്തിഭാവേനാ’’തി. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ സത്തസങ്ഖാരേസു ഉദാസീനതാപി അസങ്ഖതാധിഗമസ്സ ഉപായോതി തബ്ബിപരിയായതോ ചീവരാദിമണ്ഡനാ ന ഉപധിവിവേകപാരിപൂരിയാ സംവത്തതീതി ആഹ ‘‘ചീവരപത്ത…പേ… അപൂരയമാനാ’’തി. തത്ഥാതി ഥേരവാരേ. ഇധാതി മജ്ഝിമനവകവാരേസു. തഥാ ഹി ‘‘മജ്ഝിമഥേരകാലേ’’തിആദി വുത്തം.

൩൨. ഇമസ്മിഞ്ച കണ്ഹപക്ഖേതി ഇമസ്മിഞ്ച നിദ്ദേസവാരേ കണ്ഹപക്ഖേ, ന ഉദ്ദേസവാരേ കണ്ഹപക്ഖേ. ഉദ്ദേസവാരേ പന കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തവിപരിയായേന ഗഹേതബ്ബത്ഥോ ‘‘ഏസ നയോ സുക്കപക്ഖേപീ’’തി അതിദേസേന ദസ്സിതോ. വുത്തപച്ചനീകനയേനാതി ‘‘കായവിവേകം നാനുസിക്ഖന്തി ന പരിപൂരേന്തീ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ചനീകനയേന, ‘‘കായവിവേകം അനുസിക്ഖന്തി പരിപൂരേന്തീ’’തിആദിനാ നയേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുക്കപക്ഖേ. സങ്ഖേപോതി അത്ഥസങ്ഖേപോ. യോജനപരമ്പരായാതി ഗാമന്തതോ ദൂരഭാവേന ഏകം ദ്വേ തീണീതി ഏവം യോജനാനം പടിപാടിയാ. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞേസു വനസണ്ഡഭൂതാനി. പന്താനീതി പരിയന്താനി. ഉപഗന്തും യുത്തകാലോ ജരാജിണ്ണകാലോ ഗോചരഗാമേ ദൂരേ ഗമനാഗമനസമത്ഥതാഭാവതോ. ‘‘ഏവം ഗുണവന്തേസു ദിന്നം അഹോ സുദിന്ന’’ന്തി പച്ചയദായകാനം പസാദം ജനേന്തി. പാസംസാതി പസംസിതബ്ബാ. അയമ്പി മഹാഥേരോതിആദി ഏകം അപ്പമാദവിഹാരിനം വുദ്ധതരം നിദ്ദിസിത്വാ വദന്താനം വസേന വുത്തം. പവിട്ഠോ വിവേകട്ഠാനം. സായം നിക്ഖമതി യോനിസോമനസികാരം ഉപബ്രൂഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. കസിണപരികമ്മം കരോതി, ന യം കിഞ്ചി കിച്ചന്തരം. സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, ന മോഘമനസികാരം. സബ്ബഥാതിആദിതോ താവ തദങ്ഗവസേന കിലേസേഹി ചിത്തം വിവേചേന്തോ തതോ വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന പടിപസ്സദ്ധിവസേനാതി സബ്ബപ്പകാരേന ചിത്തവിവേകം പൂരേതി. പംസുകൂലാനി ധാരേതീതി ഇമിനാ ബാഹുലികതാഭാവം ദസ്സേതി, അസിഥിലം സാസനം ഗഹേത്വാതി ഇമിനാ സാഥലികതാഭാവം, വിഗതനീവരണോതി ഇമിനാ ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരതം, ഫലസമാപത്തിന്തിആദിനാ പവിവേകപുബ്ബങ്ഗമതം ദസ്സേതി.

൩൩. തത്രാവുസോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ലോഭോ ച പാപകോ’’തിആദിനയപ്പവത്തം ഉപരിദേസനം അനവസേസതോ പരിയാദിയതി. കോ അനുസന്ധീതി യാ സാ ഭഗവതാ സംകിലേസപക്ഖേന സഹ ധമ്മദായാദപടിപത്തിഭാവിനീ ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തിആദിനാ ദേസനാ ഉദ്ദിട്ഠാ, തം ‘‘സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ’’തിആദിനാ ആരഭിത്വാ അട്ഠാരസവാരപടിമണ്ഡിതായ നിദ്ദേസദേസനായ വിഭജിത്വാ തതോ പരം ‘‘തത്രാവുസോ ലോഭോ ച പാപകോ’’തിആദിനയായ ഉപരിദേസനായ സമ്ബന്ധം പുച്ഛതി. ഏവന്തി സംകിലേസപക്ഖേ ‘‘നപ്പജഹന്തീ’’തി പഹാനാഭാവദസ്സനവസേന, വോദാനപക്ഖേ ‘‘പജഹന്തീ’’തി പഹാനസബ്ഭാവദസ്സനവസേനാതി ഏവം. അനിദ്ധാരിതസരൂപാ യം-തം-സദ്ദേഹി ധമ്മ-സദ്ദേന സാമഞ്ഞതോ യേ പഹാതബ്ബധമ്മാ വുത്താ, തേ സരൂപതോ ദസ്സേതുന്തി യോജനാ. ഇമേ തേതി ഏത്ഥ കസ്മാ ലോഭാദയോ ഏവ പഹാതബ്ബധമ്മാ വുത്താ, നനു ഇതോ അഞ്ഞേപി മോഹദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദയോ പഹാതബ്ബധമ്മാ സന്തീതി? സച്ചം സന്തി, തേ പന ലോഭാദീഹി തദേകട്ഠതാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി വുത്താ. അഥ വാ ഇമേസംയേവേത്ഥ ഗഹണേ കാരണം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഇദാനി ഉപചയേന അനുസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സാവകാനം യസ്സ ധമ്മസ്സ ദായാദഭാവോ സത്ഥു അഭിരുചിതോ, സോ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതീ’’തിആദിനാ അകത്ഥേത്വാ ‘‘വിവേകം അനുസിക്ഖന്തി, തേ ച ധമ്മേ പജഹന്തി, ന ച ബാഹുലികാ’’തിആദിനാ കഥിതത്താ ഹേട്ഠാ പരിയായേനേവ ധമ്മോ കഥിതോതി വുത്തം. ‘‘തേ ച ധമ്മേ നപ്പജഹന്തി, ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ’’തിആദിനാ ആമിസം പരിയായേനപി കഥിതം. ‘‘സിയാ ച മേ പിണ്ഡപാതോ’’തിആദിനാ, ‘‘ബാഹുലികാ ച ഹോന്തീ’’തിആദിനാ ച ആമിസം നിപ്പരിയായേനപി കഥിതം. അഥ വാ യായം ഭഗവതാ ആമിസദായാദപടിക്ഖേപനാ ധമ്മദായാദതാ വുത്താ, യഞ്ച തദത്ഥം വിഭജന്തേന മഹാഥേരേന അത്തനാ വിവേകാനുസിക്ഖനാദി വുത്തം, തദുഭയം ഹേതുവസേന വിഭാവേതും ‘‘തത്രാവുസോ, ലോഭോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഹേതുനിരോധേന ഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ, നിരോധഹേതുസമ്പാദനേന ച വോദാനപക്ഖസ്സ തപ്പാപകതാ.

അതീതദേസനാനിദസ്സനന്തി അതീതായ ഥേരേന യഥാദേസിതായ ദേസനായ ച പച്ചാമസനം. തേനേവാഹ ‘‘സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ…പേ… ദേസനായന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. തത്ഥാതി യം വുത്തം വിസേസതോ ‘‘യേസം ധമ്മാനം സത്ഥാ പഹാനമാഹാ’’തി, ഏതസ്മിം പദേ. തത്ഥ ഹി പഹാതബ്ബധമ്മാ ലോഭാദയോ സാമഞ്ഞതോ വുത്താ. ലാമകാതി നിഹീനാ. ലോഭദോസാ ഹി ഹേതുതോ പച്ചയതോ സഭാവതോ ഫലതോ നിസ്സന്ദതോ സംകിലിട്ഠപകതികാ, ആയതിം ദുക്ഖസ്സ പാപനട്ഠേന വാ പാപകാ. ലുബ്ഭനലക്ഖണോതി ആരമ്മണസ്സ അഭിഗിജ്ഝനലക്ഖണോ. തഥാ ഹി സോ ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി ‘‘ലോഭോ’’തി വുച്ചതി. രസാദീസു അഭിസങ്ഗരസോ, അപരിച്ചാഗപച്ചുപട്ഠാനോ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദദസ്സനപദട്ഠാനോ. ദുസ്സനലക്ഖണോതി ആരമ്മണേ ബ്യാപജ്ജനലക്ഖണോ. തഥാ ഹി സോ ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ദുസ്സതി, ദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി ‘‘ദോസോ’’തി വുച്ചതി. രസാദീസു വിസപ്പനരസോ, സനിസ്സയദഹനരസോ വാ, ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോ, ആഘാതവത്ഥുപദട്ഠാനോ.

തേസൂതിആദിനാ ദസ്സനേന ലോഭദോസാനം ഏകന്തതോ പഹാതബ്ബതാദസ്സനം. ആമിസദായാദസ്സ പച്ചയാനം ലാഭേ ഹോതീതി ഇദം ലോഭസ്സ ആരമ്മണഗ്ഗഹണസഭാവതം സന്ധായ വുത്തം, തണ്ഹായ വസേന പന അനുഗിജ്ഝനം സന്ധായ ‘‘അലദ്ധം പത്ഥേതീ’’തി ആഹ. അലാഭേ പച്ചയാനം ആമിസദായാദസ്സ ഹോതീതി ആനേത്വാ യോജനാ. അലഭന്തോതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ചയേ’’തി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. വിഘാതവാതി ‘‘യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തമ്പി ദുക്ഖ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൨൦; വിഭ. ൧൯൦) വചനതോ ഇച്ഛാവിഘാതവാ. ലോഭോ ച ദേയ്യധമ്മേ ഹോതി ആമിസദായാദസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ അനന്തരപദേപി. ദേയ്യധമ്മേതി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം സത്തകേലായനാദിവസേനപി തസ്സ ലോഭുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ. ‘‘തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ, പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ’’തി ഏവമാദയോ നവ തണ്ഹാമൂലകാ. പരിപൂരേതി ആമിസദായാദോതി വിഭത്തിവിപരിണാമോ വേദിതബ്ബോ. ആവാസമച്ഛരിയാദീനി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി.

മഗ്ഗന്തി അരിയമഗ്ഗം. സോ ഹി കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി ച മഗ്ഗീയതി, സയം വാ സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി നിപ്പരിയായേന ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. ഏകോ അന്തോതി ഇതരേന അസമ്മിസ്സോ ഏകോ കോട്ഠാസോ, ഹീനതായ വാ ലാമകട്ഠേന ഏകോ അന്തോ. കാമം അഞ്ഞേപി കുസലധമ്മാ ഏതേ അന്തേ അസമ്പയോഗതോ ന ഉപേന്തി, തേഹി വിമുത്താ ഏവ, അയം പന അച്ചന്തവിമുത്തിയാ ന ഉപേതീതി ആഹ ‘‘വിമുത്തോ ഏതേഹി അന്തേഹീ’’തി. തസ്മാതി അന്തദ്വയവിമുത്തത്താ. ഏതേസം മജ്ഝേ ഭവത്താതി ഇദം മഗ്ഗസ്സ ഉഭയന്തവിമുത്തതായ ഏവ വുത്തം, ന തപ്പരിയാപന്നതായ, വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബതോ ച. തഥാതി യഥാ ഇതരേന അസമ്മിസ്സട്ഠേന ലാമകട്ഠേന ച ലോഭോ ഏകോ അന്തോ, തഥാ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. മഗ്ഗസ്സ അനുപഗമനഞ്ച നേസം അന്താനം സബ്ബസോ അപ്പവത്തികരണേനേവ ദട്ഠബ്ബം. പുരിമനയേനാതി ‘‘ഏതേ ദ്വേ അന്തേ ന ഉപേതീ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന.

സച്ചാനന്തി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം. ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി ദസ്സനസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിഭേദസ്സ പരിതോ സബ്ബഥാ നയനട്ഠേന പവത്തനട്ഠേന. ചക്ഖുകരണീതി ധമ്മചക്ഖുസ്സ കരണീ നിപ്ഫാദികാ. തയിദം സതിപി പടിപദായ ധമ്മചക്ഖുതോ അനഞ്ഞത്തേ അവയവവസേന സിജ്ഝമാനോ അത്ഥോ സമുദായേന കതോ നാമ ഹോതീതി ഉപചാരവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘മഗ്ഗോയേവ ഹി മഗ്ഗത്ഥായ സംവത്തതി മഗ്ഗേന കാതബ്ബകിച്ചകരണതോ’’തി. ഞാണായാതി യാഥാവതോ ജാനനായ. തേനാഹ ‘‘വിദിതകരണട്ഠേനാ’’തി. വിസേസഞാതഭാവാപാദനഞ്ഹി വിദിതകരണം. വൂപസമനതോതി സമുച്ഛിന്ദനവസേന വൂപസമനതോ. ദുക്ഖാദീനം പരിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവോ വിയ അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവോപി മഗ്ഗവസേനേവ പാകടോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചതുന്നമ്പി സച്ചാനം അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവദസ്സനതോ’’തി, വിഭാവനതോതി അത്ഥോ. സമ്ബോധോതി മഗ്ഗോ ‘‘സമ്ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. തസ്സത്ഥായാതി മഗ്ഗകിച്ചത്ഥായ. ന ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗകിച്ചകരോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗോയേവ ഹീ’’തിആദി. അഥ വാ സമ്മാദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജമാനാ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന ഇതരേ ഉപ്പാദേതി, ഏവം സേസമഗ്ഗധമ്മാപീതി ഏവമ്പി മഗ്ഗത്ഥായ സംവത്തനം വേദിതബ്ബം. സച്ഛികിരിയായ പച്ചക്ഖകമ്മായാതി സച്ഛികരണസങ്ഖാതപച്ചക്ഖകമ്മായ. നിബ്ബാനായാതി വാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനായ. ഉപസമായാതി ഇമിനാ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനം ഗഹിതന്തി. അയന്തി ‘‘സാ ഹി സച്ചാന’’ന്തിആദിനാ യഥാവുത്തോ അത്ഥനയോ. ഏത്ഥാതി ‘‘ചക്ഖുകരണീ’’തിആദീസു പദേസു. സാരോ സുന്ദരോ അനപനീതോ. ഇതോ അഞ്ഞഥാതി ‘‘ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിം കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ’’തിആദിനാ അത്ഥവണ്ണനാപപഞ്ചോ കേവലം വിത്ഥാരത്ഥായ.

അയമേവാതി ഏത്ഥ അയന്തി ഇമിനാ അത്തനോ അഞ്ഞേസഞ്ച തസ്സം പരിസായം അരിയാനം മഗ്ഗസ്സ പച്ചക്ഖഭാവം ദസ്സേതി. ആസന്നപച്ചക്ഖവാചീ ഹി അയം-സദ്ദോ. അഞ്ഞമഗ്ഗപടിസേധനത്ഥന്തി അഞ്ഞസ്സ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗസ്സ അത്ഥിഭാവപടിസേധനത്ഥം. സത്താപടിക്ഖേപോ ഹി ഇധ പടിസേധനം അലബ്ഭമാനത്താ അഞ്ഞസ്സ മഗ്ഗസ്സ. ബുദ്ധാദീനം സാധാരണഭാവോ അനഞ്ഞതാ. തേനാഹ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി –

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ,

മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ,

തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. ൧൦൭, ൧൨൧; നേത്തി. ൧൭൦);

ആരകത്താതി ഇമിനാ നിരുത്തിനയേന അരിയ-സദ്ദസിദ്ധിമാഹ. അരിപഹാനായാതി അത്ഥവചനമത്തം. അരയോ പാപധമ്മാ യന്തി അപഗമന്തി ഏതേനാതി അരിയോ. അരിയേന ദേസിതോതി ഏത്ഥ അരിയസ്സ ഭഗവതോ അയന്തി അരിയോ. അരിയഭാവപ്പടിലാഭായാതി ഏത്ഥ അരിയകരോ അരിയോതി ഉത്തരപദലോപേന അരിയ-സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ മഗ്ഗങ്ഗസമുദായേ മഗ്ഗവോഹാരോ ഹോതി, സമുദായോ ച സമുദായീഹി സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി ഉപേതത്താ’’തി, തസ്മാ അത്തനോ അവയവഭൂതാനി അട്ഠ അങ്ഗാനി ഏതസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോ. യസ്മാ പന പരമത്ഥതോ അങ്ഗാനിയേവ മഗ്ഗോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ന ച അങ്ഗവിനിമുത്തോ’’തി യഥാ ‘‘ഛളങ്ഗോ വേദോ’’തി. സദിസൂദാഹരണം പന ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയാദീനി വിയാ’’തി ആഹ. ആദി-സദ്ദേന ചതുരങ്ഗിനീ സേനാതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധിമാഹ. മഗ്ഗതീതി ഗവേസതി. അരിയമഗ്ഗോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോന്തോ തം ഗവേസന്തോ വിയ ഹോതീതി. മഗ്ഗീയതി നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വിവട്ടൂപനിസ്സയപുഞ്ഞകരണതോ പട്ഠായ തദത്ഥം പടിപത്തിതോ. ഗമ്മതീതി ഏതേന ആദിഅന്തവിപരിയായേന സദ്ദസിദ്ധിമാഹ യഥാ ‘‘കകൂ’’തി. ‘‘സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ’’തി വത്വാ തസ്സ സബ്ബലിങ്ഗവിഭത്തിവചനസാധാരണതായ ‘‘കതമാനി താനി അട്ഠങ്ഗാനീ’’തി വുത്തം. നനു ച അങ്ഗാനി സമുദിതാനി മഗ്ഗോ അന്തമസോ സത്തങ്ഗവികലസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോതി? സച്ചമേതം സച്ചപടിവേധേന, മഗ്ഗപച്ചയതായ പന യഥാസകം കിച്ചകരണേന പച്ചേകമ്പി താനി മഗ്ഗോയേവാതി ആഹ ‘‘ഏകമേകഞ്ഹി അങ്ഗം മഗ്ഗോയേവാ’’തി, അഞ്ഞഥാ സമുദിതാനമ്പി നേസം മഗ്ഗകിച്ചം ന സമ്ഭവേയ്യാതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘സമ്മാദിട്ഠിമഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തി വുത്തം.

സമ്മാ അവിപരീതം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന ചതുന്നം സച്ചാനം ദസ്സനം പടിവിജ്ഝനം ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാ. സമ്മാ അവിപരീതം സമ്പയുത്തധമ്മേ നിബ്ബാനാരമ്മണേ അഭിനിരോപനം അപ്പനാലക്ഖണം ഏതസ്സാതി സമ്മാഅഭിനിരോപനലക്ഖണോ മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ സിനിദ്ധസഭാവത്താ സമ്പയുത്തധമ്മേ, സമ്മാവാചപ്പച്ചയസുഭാസിതസോതാരഞ്ച ജനം സമ്മദേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്മാവാചാ സമ്മാപരിഗ്ഗഹോ ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി സമ്മാപരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ. യഥാ കായികാ കിരിയാ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതി, തഥാ സമ്മാകമ്മന്തസങ്ഖാതാ വിരതിപീതി സമ്മാസമുട്ഠാനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠാനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ. ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ സുദ്ധി വോദാനം, ആജീവസ്സേവ വാ ജീവിതപ്പവത്തിയാ സുദ്ധി വോദാനം ഏതേനാതി സമ്മാവോദാനലക്ഖണോ സമ്മാആജീവോ. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പഗ്ഗണ്ഹനം അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, തസ്സ വാ അനിസ്സജ്ജനം ഉപട്ഠാനം. ആരമ്മണേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സമ്മാ, സമം വാ ആധാനം സമാധാനം. സമ്മാ സങ്കപ്പേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ അഭിനിരോപേതീതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ വദതി ഏതായാതി സമ്മാവാചാ. സമ്മാ കരോതി ഏതേനാതി സമ്മാകമ്മം, തദേവ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാ ആജീവതി ഏതേനാതി സമ്മാആജീവോ. സമ്മാ വായമതി ഉസ്സഹതി ഏതേനാതി സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ സരതി അനുസ്സരതീതി സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധിയതി ചിത്തം ഏതേനാതി സമ്മാസമാധീതി ഏവം സമ്മാസങ്കപ്പാദീനം നിബ്ബചനം വേദിതബ്ബം.

മിച്ഛാദിട്ഠിന്തി സബ്ബമ്പി മിച്ഛാദസ്സനം. തപ്പച്ചനീയകിലേസേതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന സമ്മാദിട്ഠി. ന ഹി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ കിലേസാ പച്ചനീയാ, അഥ ഖോ സമ്മാദിട്ഠിയാ. അവിജ്ജഞ്ചാതി അവിജ്ജാഗ്ഗഹണം തസ്സാ സംകിലേസധമ്മാനം പമുഖഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ’’തി (സം. നി. ൫.൧). ദസ്സനനിവാരകസ്സ സമ്മോഹസ്സ സമുഗ്ഘാതേന അസമ്മോഹതോ. ഏത്ഥ ച മിച്ഛാദിട്ഠിം…പേ… പജഹതീതി ഏതേന പഹാനാഭിസമയം, നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതീതി ഏതേന സച്ഛികിരിയാഭിസമയം, സമ്പയുത്തധമ്മേതിആദിനാ ഭാവനാഭിസമയം സമ്മാദിട്ഠികിച്ചം ദസ്സേതി. പരിഞ്ഞാഭിസമയോ പന നാനന്തരിയതായ അത്ഥതോ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

കഥം പന ഏകമേവ ഞാണം ഏകസ്മിം ഖണേ ചത്താരി കിച്ചാനി സാധേന്തം പവത്തതി. ന ഹി താദിസം ലോകേ ദിട്ഠം, ന ആഗമോ വാ താദിസോ അത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. യഥാ ഹി പദീപോ ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ വട്ടിം ദഹതി, സ്നേഹം പരിയാദിയതി, അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകഞ്ച വിദംസേതി, ഏവമേതം ഞാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ദുക്ഖേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായപേതം ഞാണന്തി സുത്തപദം (വിഭ. ൭൫൪) ഏത്ഥ ഉദാഹരിതബ്ബം. യഥാ ച സമ്മാദിട്ഠി പുബ്ബഭാഗേ ദുക്ഖാദീസു വിസും വിസും പവത്തിത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകാവ ചതുന്നം ഞാണാനം കിച്ചം സാധേന്തീ പവത്തതി, ഏവം സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ പുബ്ബഭാഗേ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിനാമകാ ഹുത്വാ കാമസങ്കപ്പാദീനം പജഹനവസേന വിസും വിസും പവത്തിത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ തിണ്ണം ചതുന്നഞ്ച കിച്ചം സാധേന്താ പവത്തന്തി. സമ്മാസമാധി പന പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി നാനായേവ ഹുത്വാ പവത്തതീതി കാമഞ്ചേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിയാ സബ്ബേപി പാപധമ്മാ പടിപക്ഖാ, ഉജുവിപച്ചനീകതാദസ്സനവസേന പന സമ്മാദിട്ഠിയാ കിച്ചനിദ്ദേസേ മിച്ഛാദിട്ഠിഗ്ഗഹണം കതം. തേനേവ ച ‘‘തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ചാ’’തി വുത്തം.

യേസം കിലേസാനം അനുപച്ഛിന്ദനേ സമ്മാദിട്ഠി ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തേ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സഹജേകട്ഠതായ തദേകട്ഠാവ തപ്പച്ചനീയകിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. സമ്മാസങ്കപ്പാദീനം കിച്ചനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിവസേന ചത്താരോ ലോകുത്തരമഗ്ഗഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകതോ കത്വാ. ലോഭദോസാ സമുദയസച്ചം, യസ്സ പന സോ സമുദയോ തം ദുക്ഖസച്ചം, പഹാനഭാവോ മഗ്ഗസച്ചം, യത്ഥ തം പഹാനം, തം നിരോധസച്ചന്തി ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി. കസ്മാ പനേത്ഥ ലോഭദോസാനം വിസും ആദിതോ ച ഗഹണം? വിസും ഗഹണം താവ തഥാബുജ്ഝനകാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന, ഇമേഹി ലോഭദോസേഹി ആമിസദായാദതാ, തപ്പഹാനേന ച ധമ്മദായാദതാതി ദസ്സനത്ഥം, തദനുസാരേന ചതുസച്ചയോജനായ ഏവം ഏകേകസ്സ നിയ്യാനമുഖം ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ആദിതോ ഗഹണം പന അതിവിയ ഓളാരികതായ സുപാകടഭാവതോ വക്ഖമാനാനം അഞ്ഞേസഞ്ച പാപധമ്മാനം മൂലഭാവതോ തദേകട്ഠതായ ച വേദിതബ്ബം.

കുജ്ഝനലക്ഖണോതി കുപ്പനസഭാവോ, ചിത്തസ്സ ബ്യാപജ്ജനാതി അത്ഥോ. ചണ്ഡിക്കം ലുദ്ദതാ, കുരുരഭാവോതി അത്ഥോ. ആഘാതകരണരസോതി ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനാ ചിത്തേ ആഘാതസ്സ കരണരസോ. ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോതി സപരസന്താനസ്സ വിനാസനപച്ചുപട്ഠാനോ ലദ്ധോകാസോ വിയ സപത്തോ. ഉപനന്ധനം നാനപ്പകാരസ്സ ഉപരൂപരി നന്ധനം വിയ ഹോതീതി കത്വാ. തഥാ ഹേസ ‘‘വേരഅപ്പടിനിസ്സജ്ജനരസോ, കോധാനുപബന്ധഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി ച വുത്തോ. അപരകാലേ ഉപനാഹോതിആദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഉപനയ്ഹനാ ഉപനയ്ഹിതത്തം ആഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ അനുസംസന്ദനാ അനുപ്പബന്ധനാ ദള്ഹീകമ്മ’’ന്തിആദീനം (വിഭ. ൮൯൧) നിദ്ദേസപദാനം അത്ഥവണ്ണനം സങ്ഗയ്ഹതി. ഉപനാഹസമങ്ഗീ ഹി പുഗ്ഗലോ വേരസ്സ അനിസ്സജ്ജനതോ ആദിത്തപൂതിഅലാതം വിയ ജലതി ഏവ, ചിത്തഞ്ചസ്സ ധോവിയമാനം അച്ഛചമ്മം വിയ, മസിമക്ഖിതപിലോതികാ വിയ ച ന സുജ്ഝതേവ.

പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോതി ഉദകപുഞ്ഛനിയാ ഉദകം വിയ പരേസം ഗുണാനം മക്ഖനസഭാവോ. തഥാഭൂതോ ചായം അത്തനോ കാരകം ഗൂഥേന പഹരന്തം ഗൂഥോ വിയ പഠമതരം മക്ഖേതി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹേസ്സ സപരസന്താനേസു ഗുണം മക്ഖേതീതി മക്ഖോതി വുച്ചതി. യുഗഗ്ഗാഹോ സമധുരഗ്ഗഹണം അസമാനസ്സപി അഭൂതസ്സ സമാരോപനം. സമഭാവകരണം സമീകരണം. പരേസം ഗുണപ്പമാണേന അത്തനോ ഗുണാനം ഉപട്ഠാനം പച്ചുപട്ഠപേതീതി ആഹ ‘‘പരേസം ഗുണപ്പമാണേന ഉപട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി. തഥാ ഹേസ പരേസം ഗുണേ ഡംസിത്വാ വിയ അത്തനോ ഗുണേഹി സമേ കരോതീതി പളാസോതി വുച്ചതി.

പരസമ്പത്തിഖീയനം പരസമ്പത്തിയാ ഉസൂയനം. ഇസ്സതി പരസമ്പത്തിം ന സഹതീതി ഇസ്സാ. തഥാ ഹേസാ ‘‘പരസമ്പത്തിയാ അക്ഖമനലക്ഖണാ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥാതി പരസമ്പത്തിയം. അനഭിരതിരസാ അഭിരതിപടിപക്ഖകിച്ചാ. വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ പരസമ്പത്തിം പസ്സിതുമ്പി അപ്പദാനതോ. നിഗൂഹനലക്ഖണം അത്തനോ സമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനതോ. അസുഖായനം ന സുഖനം ദുക്ഖനം, അരോചനന്തി അധിപ്പായോ.

കതസ്സ കായദുച്ചരിതാദിപാപസ്സ പടിച്ഛാദനം കതപാപപടിച്ഛാദനം. തസ്സ പാപസ്സ ആവരണഭാവേന പച്ചുപതിട്ഠതീതി തദാവരണപച്ചുപട്ഠാനാ, മായാ, യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭസ്മഛന്നോ വിയ അങ്ഗാരോ, ഉദകഛന്നോ വിയ ഖാണു, പിലോതികപടിച്ഛാദിതം വിയ ച സത്ഥം ഹോതി. അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനം അത്തനി അവിജ്ജമാനസീലാദിഗുണവിഭാവനം, യേന സാഠേയ്യേന സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനേന ചിത്താനുരൂപകിരിയാവിഹരതോ ‘‘ഏവംചിത്തോ, ഏവംകിരിയോ’’തി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ കുച്ഛിം വാ പിട്ഠിം വാ ജാനിതും ന സക്കാ. യതോ –

‘‘വാമേന സൂകരോ ഹോതി, ദക്ഖിണേന അജാമിഗോ;

സരേന നേലകോ ഹോതി, വിസാണേന ജരഗ്ഗവോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൬; വിഭ. അട്ഠ. ൮൯൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൬൬) –

ഏവം വുത്തയക്കസൂകരസദിസോ ഹോതി.

ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതഭാവോ ഥദ്ധലൂഖഭാവോ. അപ്പതിസ്സയവുത്തീതി അനിവാതവുത്തി. അമദ്ദവാകാരേന പച്ചുപതിട്ഠതി, അമദ്ദവതം വാ പച്ചുപട്ഠപേതീതി അമദ്ദവതാപച്ചുപട്ഠാനോ, ഥമ്ഭോ, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഗിലിതനങ്ഗലസീസോ വിയ അജഗരോ, വാതഭരിതഭസ്താ വിയ ച ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ഗരുട്ഠാനിയേ ച ദിസ്വാ ഓനമിതുമ്പി ന ഇച്ഛതി, പരിയന്തേനേവ ചരതി. കരണസ്സ ഉത്തരകിരിയാ കരണുത്തരിയം. വിസേസതോ പച്ചനീകഭാവോ വിപച്ചനീകതാ. പരേന ഹി കിസ്മിഞ്ചി കതേ തദ്ദിഗുണം കരണവസേന സാരമ്ഭോ പവത്തതി.

സേയ്യാദിആകാരേഹി ഉന്നമനം ഉന്നതി. ഓമാനോപി ഹി ഏവം കരണമുഖേന സമ്പഗ്ഗഹവസേനേവ പവത്തതി. ‘‘അഹമസ്മി സേയ്യോ’’തിആദിനാ അഹംകരണം സമ്പഗ്ഗഹോ അഹങ്കാരോ. പരേ അഭിഭവിത്വാ അധികം ഉന്നമനം അബ്ഭുന്നതി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുബ്ബകാലേ അത്താനം ഹീനതോ ദഹതി അപരകാലേ സേയ്യതോ’’തി (വിഭ. ൮൭൭).

മത്തഭാവോ ജാതിആദിം പടിച്ച ചിത്തസ്സ മജ്ജനാകാരോ, യസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ മത്തോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോ മത്തഭാവോ. മദഗ്ഗാഹണരസോ മദസ്സ ഗാഹണകിച്ചോ. മദോ ഹി അത്തനോ മജ്ജനാകാരം സമ്പയുത്തധമ്മേ ഗാഹേന്തോ വിയ പവത്തമാനോ തംസമങ്ഗിം പുഗ്ഗലമ്പി തഥാ കരോന്തോ വിയ ഹോതി. അഹങ്കാരവസേന പുഗ്ഗലം അനിട്ഠം കരോന്തോ ചിത്തസ്സ ഉമ്മാദഭാവോ വിയ ഹോതീതി ഉമ്മാദപച്ചുപട്ഠാനോ. സതിയാ അനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനം ചിത്തവോസ്സഗ്ഗോ, സതിവിരഹിതോതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗസ്സ അനുപ്പദാനം പുനപ്പുനം വിസ്സജ്ജനം വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം. ഇമേസം കോധാദീനം ലോഭാദീനമ്പി വാ. ലക്ഖണാദീനീതി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനാനി. പദട്ഠാനം പന ധമ്മന്തരതായ ന ഗഹിതം. നിബ്ബചനം ‘‘കുജ്ഝതീതി കോധോ, ഉപനയ്ഹതീതി ഉപനാഹോ’’തിആദിനാ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി ന വുത്തം, അത്ഥതോ പന കോധോ ദോസോ ഏവ, തഥാ ഉപനാഹോ. പവത്തിആകാരമത്തതോ ഹി കതോ നേസം ഭേദോ, മക്ഖപളാസസാരമ്ഭാ തദാകാരപ്പവത്താ പടിഘസഹഗതചിത്തുപ്പാദധമ്മാ, മായാസാഠേയ്യഥമ്ഭമദപ്പമാദാ തദാകാരപ്പവത്താ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദധമ്മാ. ഥമ്ഭോ വാ മാനവിസേസോ ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവേന ഗഹേതബ്ബതോ, തഥാ മദോ. തഥാ ഹി സോ ‘‘മാനോ മഞ്ഞനാ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൭൮) നിദ്ദിട്ഠോ. ഇധ പന മാനാതിമാനാനം വിസും ഗഹിതത്താ മജ്ജനാകാരേന പവത്തധമ്മാ ഏവ ‘‘മദോ’’തി ഗഹേതബ്ബാ. സേസാനം ധമ്മന്തരഭാവോ പാകടോ ഏവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ഏതേ ഏവ അട്ഠ ദുകാ ഗഹിതാ, കിമിതോ അഞ്ഞേപി കിലേസധമ്മാ നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, ഇമേ പന ആമിസദായാദസ്സ സവിസേസം കിലേസായ സംവത്തന്തീതി തം വിസേസം വിഭാവേന്തേന ആമിസദായാദസ്സ ലോഭാദീനം പവത്തനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതേസു ലോഭാദീസു. അലഭന്തോ ആമിസന്തി അധിപ്പായോ. തതുത്തരി ഉപ്പന്നോ കോധോതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സന്തേപീതി വിജ്ജമാനേപി. ഇസ്സതീതി ഇസ്സം ജനേതി. പദുസ്സതീതി തസ്സേവ വേവചനം. തഥാ ഹി സാ ‘‘ഇസ്സതി ദുസ്സതി പദുസ്സതീ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠാ. യസ്മാ വാ ഇസ്സം ജനേന്തോ ഏകംസതോ പദുട്ഠചിത്തോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പദുസ്സതീ’’തി വുത്തം. അസ്സാതി ആമിസദായാദസ്സ. ഏവം പടിപന്നോതി ഏവം അസന്തഗുണപ്പകാസനം പടിപദം പടിപന്നോ. ഓവദിതും അസക്കുണേയ്യോതി ഏതേന ഥമ്ഭോ നാമ ദോവചസ്സകരണോ ധമ്മോതി ദസ്സേതി. കിഞ്ചി വദതി ഓവാദദാനവസേന. ഥമ്ഭേന…പേ… മഞ്ഞന്തോതി ഇമിനാ ച ഥമ്ഭസ്സ മാനവിസേസഭാവം ദസ്സേതി, ഥമ്ഭേന വാ ഹേതുനാതി അത്ഥോ. മത്തോ സമാനോതി മത്തോ ഹോന്തോ. കാമ…പേ… പമജ്ജതീതി ഏതേന മദവസേന ഏകംസതോ പമാദമാപജ്ജതീതി ദസ്സേതി.

ഏവന്തി ഇമിനാ ആമിസദായാദസ്സ ലോഭാദീനം ഉപ്പത്തിക്കമദസ്സനേനേവ ഇധ പാളിയം നേസം ദേസനാക്കമോപി ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന കേവലം ഇമേഹേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേഹി ച ഏവരൂപേഹി പാപകേഹി ധമ്മേഹി അപരിമുത്തോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കേ പന തേതി? അത്രിച്ഛതാമഹിച്ഛതാദയോതി. ഏവം മഹാദീനവാ ആമിസദായാദതാതി തതോ ബലവതരോ സംവേഗോ ജനേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ ഓവാദോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുത്തേ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വാരേസു. നിബ്ബിസേസോയേവാതി ഏതേനേവ പഠമതരം ഇധ ദസ്സിതസച്ചയോജനാനയേന സബ്ബവാരേസു യോജേതബ്ബോതി വേദിതബ്ബോ.

ഞാണപരിചയപാടവത്ഥന്തി മഗ്ഗസ്സ അട്ഠങ്ഗസത്തങ്ഗതാദിവിസേസവിഭാവനായ ഞാണസ്സ ആസേവനട്ഠേന പരിചയോ ഞാണപരിചയോ, തസ്സ പടുഭാവത്ഥം കോസല്ലത്ഥം. ഏത്ഥാതി അരിയമഗ്ഗേ. ഭേദോതി വിസേസോ. കമോതി അങ്ഗാനം ദേസനാനുപുബ്ബീ. ഭാവനാനയോതി ഭാവനാവിധി. ‘‘കദാചി അട്ഠങ്ഗികോ, കദാചി സത്തങ്ഗികോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ പുന ‘‘അയം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ലോകുത്തരപഠമജ്ഝാനവസേനാതി ലോകുത്തരസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ വസേന. ഏത്ഥ ച കേചി ഝാനധമ്മാ മഗ്ഗസഭാവാതി ഏകന്തതോ ഝാനം മഗ്ഗതോ വിസും കത്വാ വത്തും ന സക്കാതി ‘‘ലോകുത്തരപഠമജ്ഝാനസഹിതോ’’തി അവത്വാ ‘‘ലോകുത്തരപഠമജ്ഝാനവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അഥ വാ ലോകുത്തരപഠമജ്ഝാനവസേനാതി ലോകുത്തരാ ഹുത്വാ പഠമജ്ഝാനസ്സ വസേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി വിപസ്സനായ പാദകഭൂതസ്സ, സമ്മസിതസ്സ വാ പഠമജ്ഝാനസ്സ വസേന അട്ഠങ്ഗികോ ഹോതി. അഥ വാ അഝാനലാഭിനോ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ, ഝാനലാഭിനോ വാ പാദകമകത്വാ പഠമജ്ഝാനസ്സ, പകിണ്ണകസങ്ഖാരാനം വാ സമ്മസനേ ഉപ്പന്നോ അരിയമഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോ ഹോതി, സ്വാസ്സ അട്ഠങ്ഗികഭാവോ പഠമജ്ഝാനികഭാവേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമജ്ഝാനവസേനാ’’തി ആഹ. ഏവം ‘‘അവസേസജ്ഝാനവസേനാ’’തി ഏത്ഥാതി യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യദി അരിയമഗ്ഗോ സത്തങ്ഗികോപി ഹോതി, അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘അട്ഠങ്ഗികോ’’ഇച്ചേവ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ’’തിആദി. യഥാ ചേത്ഥ പടിപദായ മഗ്ഗവസേന അട്ഠങ്ഗികസത്തങ്ഗികഭേദോ, ഏവം ബോജ്ഝങ്ഗവസേന സത്തങ്ഗികഛളങ്ഗികഭേദോ വേദിതബ്ബോ അപ്പീതികജ്ഝാനവസേന ഛളങ്ഗികത്താ, മഗ്ഗവസേന പന ദേസനാ ആഗതാതി സ്വായം ഭേദോ അട്ഠകഥായം ന ഉദ്ധടോ. ഇതോ പരന്തി ഇതോ അട്ഠങ്ഗതോ പരം ഉക്കംസതോ, അവകംസതോ പന സത്തങ്ഗതോ പരം മഗ്ഗങ്ഗം നാമ നത്ഥീതി. നനു മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൪൯൩-൫൦൨) പഞ്ചങ്ഗികവാരേ പഞ്ചേവ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഉദ്ധടാനി, മഹാസളായതനേ (മ. നി. ൩.൪൩൧) ച ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠി, യോ തഥാഭൂതസ്സ സങ്കപ്പോ, യോ തഥാഭൂതസ്സ വായാമോ, യാ തഥാഭൂതസ്സ സതി, യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധീ’’തി വത്വാ പുബ്ബഭാഗവസേന പന ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി സമ്മാവാചാദയോ ആഗതാതി? സച്ചമേതം, തം പന സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പഞ്ചന്നം കാരാപകങ്ഗാനം അതിരേകകിച്ചദസ്സനവസേന വുത്തം, തസ്മാ ന അരിയമഗ്ഗോ സമ്മാവാചാദിവിരഹിതോ അത്ഥീതി ‘‘ഇതോ പരഞ്ഹി മഗ്ഗങ്ഗം നത്ഥീ’’തി സുവുത്തമേതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബകുസലാനന്തി സബ്ബേസം കുസലധമ്മാനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. കാമാവചരാദിവസേന തംതംകുസലധമ്മേസു സാ സമ്മാദിട്ഠി സേട്ഠാ. തസ്സാ സേട്ഠഭാവേന ഹി ‘‘പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪) വുത്തം, മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ പന സബ്ബസേട്ഠഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. കുസലവാരേതി കുസലുപ്പത്തിസമയേ. പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാദിധമ്മാനം യാഥാവസഭാവബോധേന സമ്പയുത്തധമ്മാനം പരിണായകഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം സമ്മാദിട്ഠീതി പജാനാതീ’’തിആദി. സാ സമ്മാദിട്ഠി പഭവോ ഏതസ്സാതി തപ്പഭവോ, സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാദസ്സനവസേന ഹി സമ്മാസങ്കപ്പോ ഹോതി. തതോ അഭിനിബ്ബത്താനീതി തപ്പഭവാഭിനിബ്ബത്താനി. തപ്പഭവാഭിനിബ്ബത്താനിപി ‘‘തദഭിനിബ്ബത്താനീ’’തി വുച്ചന്തി കാരണകാരണേപി കാരണൂപചാരതോതി ആഹ ‘‘തപ്പഭവാഭിനിബ്ബത്താനി സേസങ്ഗാനീ’’തി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സാ’’തിആദി. യഥാ ഹി സമ്മാദസ്സനം സമ്മാവിതക്കനസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ഏവം സമ്മാവിതക്കനം സമ്മാപരിഗ്ഗഹസ്സ സമ്മാപരിഗ്ഗഹോ സമ്മാസമുട്ഠാനസ്സ, സമ്മാസമുട്ഠാനം സമ്മാവോദാനസ്സ, സമ്മാവോദാനം സമ്മാവായാമസ്സ, സമ്മാവായാമോ സമ്മാഉപട്ഠാനസ്സ, സമ്മാഉപട്ഠാനം സമ്മാധാനസ്സ വിസേസപച്ചയോ, തസ്മാ ‘‘പുരിമം പുരിമം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ വിസേസപച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥേന കമേന ഏതാനി സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അങ്ഗാനി വുത്താനീതി ദസ്സിതാനി.

ഭാവനാനയോതി സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധഭാവേന പവത്തോ ഭാവനാവിധി. അയഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഭാവനാവിധി. തസ്സ പന പുബ്ബഭാഗേ ഭാവനാനയോ കസ്സചി സമഥപുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, കസ്സചി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമോതി. തം വിധിം ദസ്സേതും ‘‘കോചീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പഠമോ സമഥയാനികസ്സ വസേന വുത്തോ, ദുതിയോ വിപസ്സനായാനികസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തിആദി. തന്തി സമഥം സമാധിം, ഝാനധമ്മേതി വാ അത്ഥോ. തംസമ്പയുത്തേതി സമാധിസമ്പയുത്തേ, ഝാനസമ്പയുത്തേ വാ ധമ്മേ. അയഞ്ച നയോ യേഭുയ്യേന സമഥയാനികാ അരൂപമുഖേന, തത്ഥാപി ഝാനമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം കരോന്തീതി കത്വാ വുത്തോ. വിപസ്സനം ഭാവയതോതി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം ആരഭിത്വാ യഥാധിഗതം തരുണവിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി പുബ്ബഭാഗിയോ ലോകിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ആസേവതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാവസേന. ഭാവേതി മുഞ്ചിതുകമ്യതാവസേന. ബഹുലീകരോതി പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാവസേന. ആസേവതി വാ ഭയതൂപട്ഠാനഞാണവസേന. ബഹുലീകരോതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേന. സംയോജനാനി പഹീയന്തി,അനുസയാ ബ്യന്തീ ഹോന്തി മഗ്ഗപടിപാടിയാ.

സമഥം അനുപ്പാദേത്വാവാതി അവധാരണേന ഉപചാരസമാധിം നിവത്തേതി, ന ഖണികസമാധിം. ന ഹി ഖണികസമാധിം വിനാ വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി. വിപസ്സനാപാരിപൂരിയാതി വിപസ്സനായ പരിപുണ്ണതായ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവപ്പത്തിയാ. തത്ഥജാതാനന്തി തസ്മിം അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം ധമ്മാനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. വവസ്സഗ്ഗാരമ്മണതോതി വവസ്സഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണതായ. വവസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോതി ച അപവഗ്ഗോതി ച അത്ഥതോ ഏകം, നിബ്ബാനന്തി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ നിബ്ബാനസ്സ ആരമ്മണകരണേനാതി അത്ഥോ. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാതി മഗ്ഗസമ്മാസമാധിമാഹ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഏകന്ത സമാഹിതോ അസമാധാനഹേതൂനം കിലേസാനം സമുച്ഛേദനതോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

യുഗനദ്ധാവ ഹോന്തി തദാ സമാധിപഞ്ഞാനം സമരസതായ ഇച്ഛിതബ്ബതോ. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ന സമഥഭാവനായം വിയ സമാധി, വിപസ്സനാഭാവനായം വിയ ച പഞ്ഞാ കിച്ചതോ അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, സമരസതായ പന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അനതിവത്തനട്ഠേന ദ്വേപി യുഗനദ്ധാ വിയ പവത്തന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാവ ഹോന്തീ’’തി.

ധമ്മദായാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.