൭. വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ഛാദേതബ്ബം ഠാനം വസതി പടിച്ഛാദേതീതി വത്ഥം. യം സമാനം വിയ ന സബ്ബസോ മിനോതി, മാനസ്സ പന സമീപേ, തം ഉപമാനം. ഉപമീയതി ഏതായാതി ഉപമാ, ഉപമായ ബോധകവചനം ഉപമാവചനം. കത്ഥചി സുത്തേ. അത്ഥന്തി ഉപമിയത്ഥം. പഠമം ഉപമം വത്വാ തദനന്തരം അത്ഥം വത്വാ പുന ഉപമം വദന്തോ ‘‘ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി വുത്തോ. അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇദാനി തേ ചത്താരോപി പകാരേ സുത്തേ ആഗതനയേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപിസ്സു, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വേ അഗാരാതി ദ്വേ പടിവിസ്സകഘരാ. സദ്വാരാതി സമ്മുഖദ്വാരാ.

സ്വായന്തി സോ അയം ഏവം ഉപമാദസ്സനവസേനപി നാനാനയേനപി ധമ്മദേസകോ ഭഗവാ. ഏകച്ചാനം വേനേയ്യാനം അത്ഥസ്സ സുഖാവബോധോ പഠമം ഉപമാദസ്സനേ ഹേതു, ഏവം പഠമം അത്ഥദസ്സനേ, ഉപമായ അത്ഥപരിവാരണേ, അത്ഥേന ഉപമാപരിവാരണേ ചാ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി ഇമിനാ. ധമ്മധാതുയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ. തഞ്ഹി ധമ്മധാതുപരിയാപന്നത്താ യഥാവുത്തധമ്മേ ച സബ്ബേപി ഞേയ്യധമ്മേ ച പദഹതി യഥാസഭാവതോ ബുജ്ഝതി ബോധേതി ചാതി ധാതു, ധീയന്തി വാ ധമ്മാ ഏതായ സബ്ബാകാരതോ ഞായന്തി ഞാപിയന്തി ചാതി ധമ്മധാതു. തസ്സാ പന സുട്ഠു സച്ചസമ്പടിവേധവസേന ലദ്ധത്താ സുപ്പടിവിദ്ധത്താതി, യദഗ്ഗേന വാ ഞേയ്യം തായ സുപ്പടിവിദ്ധം, തദഗ്ഗേന സാപിസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധാ ഏവാതി ആഹ ‘‘സുപ്പടിവിദ്ധത്താ’’തി.

പകതിപരിയോദാതസ്സ ചിത്തസ്സ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠഭാവദസ്സനത്ഥം സംകിലിട്ഠവത്ഥദസ്സനന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘പകതിപരിസുദ്ധം വത്ഥ’’ന്തി. രജാദിനാതി ഏത്ഥരജോ നാമ രേണു. ആദി-സദ്ദേന അണുതജ്ജാരിധൂമാദികം വത്ഥസ്സ അപരിസുദ്ധികാരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബസോ കിലിസ്സതി വിനസ്സതി വിസുദ്ധി ഏതേനാതി സംകിലേസോ, തേന സംകിലേസേന പംസുരജാദിനാ സംകിലിട്ഠം വണ്ണവിനാസനേന വിദൂസിതം. മലം മസി. ജല്ലികാ വുച്ചതി ലോണപടലാദി ഛവിയാ ഉപരി ഠിതം സരീരമലം. ആദിസദ്ദേന സരീരജല്ലമേവ അസ്സുഖേളസിങ്ഘാണികാദികം തദഞ്ഞമലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഗഹിതത്താതി പരിയോനന്ധനവസേന ഗഹിതത്താ. രജന്തി സത്താ തേനാതി രങ്ഗം, രങ്ഗമേവ രങ്ഗജാതം യഥാ കോപമേവ കോപജാതം. ഉപനാമേയ്യാതി പക്ഖിപേയ്യ. നീലകത്ഥായാതി നീലവണ്ണത്ഥായ. പലാസനീലാദികേതി ആദി-സദ്ദേന കാളസാമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹലിദ്ദികകുധസേലാദികേ പീതകരങ്ഗേ. ലാഖാപത്തങ്ഗരസാദികേ ലോഹിതകരങ്ഗേ. മഹാരജനലോദ്ദകന്ദുലാദികേ മന്ദരത്തരങ്ഗേ. ദുട്ഠു രജിതവണ്ണം അപഭസ്സരം. തേനാഹ ‘‘അപരിസുദ്ധവണ്ണമേവസ്സാ’’തി. ഈദിസന്തി ദുരത്തവണ്ണം. തസ്മിം വത്ഥേ രങ്ഗജാതം സയം സുപരിസുദ്ധം സമാനം കിസ്സ ഹേതു കേന രത്തവണ്ണം അപരിസുദ്ധം ഹോതീതി രങ്ഗജാതസ്സ നിദ്ദോസതം വദതി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി.

സംകിലേസപക്ഖം ദസ്സേന്തേന അസംകിലിട്ഠമേവ വത്ഥം ഉദാഹരിതബ്ബന്തി പാകടോയമത്ഥോ, സംകിലിട്ഠവത്ഥനിദസ്സനേന പന ‘‘സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോപി കോചി വിസേസോ’’തി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിനാ. ഇതരോ അത്ഥവിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വായാമമഹപ്ഫലദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച സംകിലിട്ഠചിത്തവിസോധനവിധാനേ സംകിലിട്ഠവത്ഥം നിദസ്സതബ്ബന്തി പടിഞ്ഞാ, വായാമമഹപ്ഫലദസ്സനത്ഥന്തി ഹേതുഅത്ഥോ. യഥാ ഹീതിആദി അന്വയത്ഥോ. ന തത്ഥ ജാതികാളകേ വിയാതിആദി ബ്യതിരേകത്ഥോ. സദിസൂദാഹരണം പന മലഗ്ഗഹിതകംസപാതിആദി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ചിത്തമ്പീതിആദി ഓപമ്മത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യഉപനയനം. തത്ഥ പകതിയാതി അകിത്തിമേന സഭാവേന. തന്തി ചിത്തം. സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണഞ്ചേതം ചിത്തഭാവാവിസേസതോ. തേനാഹ ‘‘സകലേപീ’’തി. പണ്ഡരമേവ ന സംകിലിട്ഠം സംകിലേസേഹി അസമന്നാഗതഭാവതോ. നനു കിരിയാമയചിത്തേഹി വിപാകസന്താനേ വിസേസാധാനം ലബ്ഭതി, അഞ്ഞഥാ കതവിനാസാ കതബ്ഭാഗമാ ആപജ്ജേയ്യും? കിഞ്ചാപി ലബ്ഭതി, തസ്സ സംകിലേസോ വട്ടുപനിസ്സയോ, അസുദ്ധി വാ ന ഹോതി, അസംകിലേസോ വിവട്ടുപനിസ്സയോ, വിസുദ്ധി വാ ന ഹോതി ഏവ. ഉപക്കിലിട്ഠന്തി പനേതം ഉപക്കിലേസനാരഹസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന വുത്തം, ന വിപാകപബന്ധസ്സ. തേനാഹ ‘‘പഭസ്സരമിദം ഭിക്ഖവേ ചിത്ത’’ന്തി, ‘‘പണ്ഡരമേവാ’’തി ച. തഞ്ച ഖോതി പന സകസന്തതിപരിയാപന്നതായ നേസം കേവലം ഏകത്തനയവസേന വുത്തം, ന വിപാകധമ്മാനം കിലേസാസമങ്ഗിഭാവതോ. അഥ വാ ഉപക്കിലിട്ഠന്തി ഇമിനാ ഉപക്കിലേസഹേതു തത്ഥ വിജ്ജമാനം വിസേസാധാനമാഹ, ന ‘‘സംകിലിട്ഠാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൭൭.ദുകമാതികാ) വിയ തംസമങ്ഗിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിസോധിയമാനന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനുക്കമേന സബ്ബുപക്കിലേസേഹി വിമോചിയമാനം. സക്കാ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ പഭസ്സരതരം കാതും, യതോ ന പുന ഉപക്കിലിസ്സതി. ഏവന്തിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനം.

ദുട്ഠഗതിപരിപൂരണവസേന പടിപജ്ജനം പടിപത്തി. സാ ഏവ കിലേസദരഥപരിളാഹാദിവസേന ഉപായാസദുക്ഖാ, കുച്ഛിതാ വാ ഗതി പവത്തി, ദുഗ്ഗതിഹേതൂതി വാ ദുഗ്ഗതി, ദുഗ്ഗതിയാ പന പടിപത്തിയാ ഗന്ധബ്ബതോ, തസ്സാ വാ നിപ്ഫന്നഭാവതോ കുച്ഛിതോ, ദുക്ഖാ ച ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. സംകിലിട്ഠചിത്തോതി ഇദം തസ്സാ പടിപത്തിയാ ദുഗ്ഗതിഭാവദസ്സനത്ഥം, ന വിസേസനത്ഥം. ന ഹി അസംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പാണഘാതാദിവസേന പവത്തി. സംകിലിട്ഠചിത്തോതി ലാഭാസായ സബ്ബസോ കിലിട്ഠചിത്തോ. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനന്തി ദൂതേയ്യം വുച്ചതി ദുതകമ്മം, ഗിഹീനം പണ്ണം വാ സാസനം വാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം, പഹിണഗമനം ഘരാഘരം പേസിതസ്സ ഖുദ്ദകഗമനം, ദൂതേയ്യഗമനം പഹിണഗമനഞ്ച ഗച്ഛതി. വേജ്ജകമ്മന്തി അനനുഞ്ഞാതേ ഠാനേ ലാഭാസായ ഗഹട്ഠാനം ഭേസജ്ജം കരോതി. സങ്ഘഭേദകഥാ പരതോ ആഗമിസ്സതി. വേളുദാനാദീഹീതി വേളുദാനപത്തദാനപുപ്ഫദാനാദീഹി മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേതി. സകലമ്പീതി ‘‘അത്ഥി അനാചാരോ, അത്ഥി അഗോചരോ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൧൩, ൫൧൪) ആഗതം സബ്ബമ്പി അനാചാരം അഗോചരഞ്ച ചരണവസേന പരിപൂരേതി.

‘‘നിരയമ്പി …പേ… പേത്തിവിസയമ്പി ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ പേത്തിവിസയഗമനം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമണയക്ഖോ നാമ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ.

സുക്കപക്ഖേ പരിസുദ്ധന്തി സബ്ബസോ വിസുദ്ധം അസംകിലിട്ഠം. പരിസുദ്ധത്താ ഏവ പരിയോദാതം, പഭസ്സരന്തി അത്ഥോ. സുരത്തവണ്ണമേവസ്സാതി സുട്ഠു രത്തവണ്ണമേവ അസ്സ. പരിസുദ്ധവണ്ണമേവസ്സാതി നീലവണ്ണോപിസ്സ പരിസുദ്ധോ ച ഭവേയ്യാതി ഏവമാദിം സന്ധായാഹ ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തപച്ചനീകേനേവ വേദിതബ്ബാ’’തി. രങ്ഗജാതന്തിആദി പന തത്ഥ വുത്തവസേനേവ വേദിതബ്ബം. പടിപത്തിസുഗതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പടിപത്തിദുഗ്ഗതിആദീസു വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം. പരിസുദ്ധചിത്തോതി സുദ്ധാസയോ. ദസ കുസലകമ്മപഥേ പരിപൂരേതീതി ഇദം കണ്ഹപക്ഖേ ‘‘ദസ അകുസലകമ്മപഥേ പരിപൂരേതീ’’തി വുത്തസ്സ പടിപക്ഖദസ്സനവസേന വുത്തം. യഥാ ഹി തത്ഥ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന കമ്മപഥസംസന്ദനനയേന കമ്മപഥം അപ്പത്തായ ച അഗാരിയസ്സ തഥാരൂപായ മിച്ഛാപടിപത്തിയാ സങ്ഗഹോ ഇച്ഛിതോ, ഏവം ഇധാപി അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന അലോഭാദോസാമോഹവസേന പവത്താ അഗാരിയസ്സ സമ്മാപടിപത്തി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം, ന കമ്മപഥപ്പത്താവാതി. മനുസ്സമഹന്തതന്തി ജാതിരൂപഭോഗാധിപതേയ്യാദിവസേന മനുസ്സേസു മഹന്തഭാവം. ദസഹി ഠാനേഹി അഞ്ഞേസം ദേവാനം അഭിഭവോ ദേവമഹന്തതാ. പടിപത്തി സുഗതിയാ ഭാജിയമാനത്താ ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി തഥാ അനാഗാമിഭാവനം പാപേത്വാ ഠപിതാ. ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സുഖാനുഭവട്ഠാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ തദഭാവതോ അസഞ്ഞിഭവം അനാദിയന്തോ ‘‘ദസസു വാ ബ്രഹ്മഭവനേസൂ’’തിആദിമാഹ.

൭൧. സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗോ അഭിജ്ഝായനട്ഠേന അഭിജ്ഝാ, അഭിജ്ഝായനാതി അത്ഥോ. പരഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗോ വിസമം ലുബ്ഭതീതി വിസമലോഭോ. ഏവമ്പി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാനം വിസേസോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തനോ സന്തകം തംസദിസഞ്ച യുത്തട്ഠാനം. യം യാചിതം, അപ്പകസിരേന വാ സക്കാ ലദ്ധും, തം പത്തട്ഠാനം. പരദാരഗരുദാരാതി അയുത്തട്ഠാനം. യം അപത്ഥനിയം, യസ്സ വാ പത്ഥനായ ബ്യസനം ആപജ്ജതി, തം അപ്പത്തട്ഠാനം. ഥേരോതി മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരോ, യേന അട്ഠകഥാ പോത്ഥകം ആരോപിതാ. സോ ഹി അന്തേവാസികേസു സാകച്ഛന്തേസു ഏവമാഹ. സോപി ഇമസ്മിംയേവ സുത്തേ വിനിബ്ഭോഗോ ന ലബ്ഭതി ചിത്തസംകിലേസസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘യുത്തേ വാ’’തിആദി. അയോനിസോമനസികാരവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ സമ്പത്തി ആയതിഞ്ച ദുക്ഖസ്സേവ ഉപ്പാദനതോ ന കോചി ലോഭോ അവിസമോ നാമ. അഭിജ്ഝായനട്ഠേനാതി യസ്സ കസ്സചി ആരമ്മണസ്സ യുത്തസ്സ അയുത്തസ്സ അപ്പത്തസ്സ ച അഭിജ്ജായനവസേന അഭിപത്ഥനാവസേന ച പവത്താ തണ്ഹാ അഭിജ്ഝാതി ലോഭതോ നിബ്ബിസേസന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏകത്ഥമേതം ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി. ദൂസേതീതി സഭാവസന്തം അസംകിലേസം വിനാസേതി അവിസുദ്ധം കരോതി. തേനാഹ ‘‘ഓഭാസിതും ന ദേതീ’’തി. ‘‘ഇമേ സത്താ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വിനസ്സന്തൂ’’തി സത്തേസു ബ്യാപജ്ജനാകാരപ്പവത്തിയാ ബ്യാപാദോ നവവിധആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവോ വുത്തോ. കോധോ പന സങ്ഖാരേസുപി പവത്തനതോ ദസവിധആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവോ വുത്തോ. ഉഭയമ്പി പടിഘമേവ, പവത്തനാനത്തതോ ഭിന്ദിത്വാ വുത്തോ. കുജ്ഝനവസേനേവ ചിത്തപരിയോനന്ധനോ ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മ’’ന്തിആദിനാ.

സുട്ഠു കതം കരണം സുകതം, തസ്സ പുബ്ബകാരിതാലക്ഖണസ്സ ഗുണസ്സ വിനാസനോ ഉദകപുഞ്ഛനിയാ വിയ സരീരാനുഗതം ഉദകം പുഞ്ഛന്തോ മക്ഖോ. തഥാ ഹി സോ പരേസം ഗുണാനം മക്ഖനട്ഠേന ‘‘മക്ഖോ’’തി വുച്ചതി. ഇദാനി അനഗാരിയസ്സ വാതിആദിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘അനഗാരിയോപീ’’തിആദി വുത്തം. നിസിന്നകഥാപരികഥാദിവസേന ധമ്മസ്സ കഥാ ധമ്മകഥാനയോ, ഏകത്താദിധമ്മനീതി ഏവ വാ. പകരണം സത്ത പകരണാനി, തത്ഥ കോസല്ലം ധമ്മകഥാനയപകരണകോസല്ലം. ആദി-സദ്ദേന വിനയക്കമേ ചതൂസു മഹാനികായേസു ച കോസല്ലം സങ്ഗണ്ഹാതി. അചിത്തീകതോതി ചിത്തീകാരരഹിതോ. യഥാ ചായന്തി ഇമിനാ യഥായം മക്ഖോ ചിത്തം ദൂസേതി, ഏവം പളാസോപി ചിത്തം ദൂസേതി, തസ്മാ ഉപക്കിലേസോതി ദസ്സേതി. അനിയതാ ഗതി നിയാമോക്കമനാഭാവതോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതേ പുഗ്ഗലേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ‘ത്വമ്പി ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ, അഹമ്പി പബ്ബജിതോ, ത്വമ്പി സീലമത്തേ ഠിതോ അഹമ്പീ’തി’’ ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. യുഗഗ്ഗാഹഗാഹീതി ‘‘തവ വാ മമ വാ കോ വിസേസോ’’തി അസമമ്പി സമം കത്വാ സമധുരഗ്ഗാഹഗണ്ഹനകോ. ഖീയനാ ഉസൂയനാ. അത്തനോ സമ്പത്തിയാ നിഗൂഹനം തസ്സ പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനേന ഹോതീതി ‘‘പരേഹി സാധാരണഭാവം അസഹമാനം’’ഇച്ചേവ വുത്തം. കാരണേ ഹി ഗഹിതേ ഫലമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതീതി. അഞ്ഞഥാ അത്തനോ പവേദനകപുഗ്ഗലോ കേരാടികോ, ‘‘നേകതികവാണിജോ’’തിപി വദന്തി. സപ്പമുഖാ മച്ഛവാലാ ഏകാ മച്ഛജാതി ആയതനമച്ഛോ. തേനാഹ ‘‘ആയതനമച്ഛോ നാമാ’’തിആദി. ബദ്ധചരോതി അന്തേവാസീ.

സബ്ബസോ അമദ്ദിതസഭാവേന വാ തഭരിതഭത്തസദിസസ്സ ഥദ്ധഭാവസ്സ അനോനമിതദണ്ഡസദിസതായ പഗ്ഗഹിതസിരഅനിവാതവുത്തികാരസ്സ ച കരണതോ വാ തഭരിത…പേ… കരണോ. തദുത്തരികരണോതി യം യേന കതം ദുച്ചരിതം വാ സുചരിതം വാ, തദുത്തരി, തസ്സ ദ്വിഗുണം വാ കരണോ. അത്തനോ മണ്ഡനാദിഅത്ഥം പരേന കതം അലങ്കാരാദിം. പരിയാപുണാതി വാ കഥേതി വാ അത്തനോ ബലാനുരൂപം. കാമം നികായദ്വയഗ്ഗഹണാദിവസേന പവത്തോ സേവിതബ്ബമാനോ ഏവ, തഥാപിസ്സ സംകിലേസപക്ഖത്താ വുത്തം ‘‘മാനം അനിസ്സായാ’’തി.

ഉണ്ണതിവസേനാതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹണവസേന. പുബ്ബേ കേനചി അത്താനം സദിസം കത്വാ പച്ഛാ തതോ അധികതോ ദഹനതോ ഉപ്പജ്ജനകോ അതിമാനോ. മദഗ്ഗഹണാകാരോ ജാതിആദിം പടിച്ച മജ്ജനാകാരോ, സോപി അത്ഥതോ മാനോ ഏവ. പമാദോ തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ.

തസ്മാ ലോഭമാദിം കത്വാ ദസ്സേതീതി ലോഭസ്സ ആദിതോ ഗഹണേ കാരണം വിഭാവേതുകാമോ പുച്ഛതി. പഠമുപ്പത്തിതോതി തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ സബ്ബപഠമം ഉപ്പജ്ജനതോ. സത്താനഞ്ഹി യഥാധിഗതം ഝാനാദിവിസേസം ആരബ്ഭ പച്ചവേക്ഖണാ വിയ യഥാലദ്ധം ഉപപതിഭവം ആരബ്ഭ നികന്തി ഏവ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബസത്താന’’ന്തിആദി. യഥാസമ്ഭവം ഇതരേതി ഇതരേ ബ്യാപാദാദയോ യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജന്തി, ലോഭസ്സ വിയ ആദിതോ അസുകസ്സ അനന്തരം അസുകോതി വാ ന നേസം നിയമോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. കിം പന ഏതേ സോളസേവ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി സന്തീതി അനുയോഗം സന്ധായ അഞ്ഞേപി സന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച ഏതേ’’തിആദിമാഹ. യദി ഏവം കസ്മാ ഏത്തകാ ഏവ ഇധ വുത്താതി. നയദസ്സനവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേന പന…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. തേന ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ച-വിചികിച്ഛാ-അത്തുക്കംസന-പരവബ്ഭനഛമ്ഭിതത്താ- ഭീരുകതാ-അഹിരികാനോത്തപ്പ-അത്തിച്ഛതാ-പാപിച്ഛതാ-മഹിച്ഛതാദയോ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം.

൭൨. സംകിലേസം ദസ്സേത്വാതി സംകിലിട്ഠവത്തനിദസ്സനേന സങ്ഖേപേന വുത്തം സംകിലേസം വിഭാഗേന ദസ്സേത്വാ. വോദാനം ദസ്സേന്തോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ജാനിത്വാതി ‘‘അഭിജ്ഝാ വിസമലോഭോ ഏകന്തേനേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പക്കിലേസോ’’തി സഭാവതോ സമുദയതോ നിരോധതോ നിരോധൂപായതോ ച പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ചേവ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗദ്വയപഞ്ഞായ ച ജാനിത്വാ. പജഹതീതി ഏത്ഥ അച്ചന്തപ്പഹാനമേവ അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന അരിയമഗ്ഗേന പജഹതീ’’തി ആഹ. അരിയമഗ്ഗേനാതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന. തേന ഹി പഹാനം ഇധ സബ്ബവാരേസു അധിപ്പേതം. കിലേസപടിപാടി ഇധ കിലേസാനം ദേസനാക്കമോ. മഗ്ഗപടിപാടിപന ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ദേസനാക്കമോപി തായ ദേസനായ പടിപജ്ജനക്കമോപി തായ പടിപത്തിയാ ഉപ്പത്തിക്കമോപി. തത്ഥ യേ യേ കിലേസാ യേന യേന മഗ്ഗേന പഹീയന്തി, മഗ്ഗപടിപാടിം അനോലോകേത്വാ തേസം തേസം കിലേസാനം തേന തേന മഗ്ഗേന പഹാനദസ്സനം കിലേസപടിപാടി ന കിലേസാനം ഉപ്പത്തിക്കമോ ഇധ ദേസനാക്കമോ ചാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിജ്ഝാ വിസമലോഭോ’’തിആദിമാഹ. യേന യേന പന മഗ്ഗേന യേ യേ കിലേസാ പഹീയന്തി മഗ്ഗാനുപുബ്ബിയാ, തേന തേന മഗ്ഗേന തേസം തേസം കിലേസാനം പഹാനദസ്സനം മഗ്ഗപടിപാടിയാ പഹാനദസ്സനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ ആഗതോ ഇമസ്മിം പഹാനവാരേ. ഇമേ കിലേസാതി ഇമേ യഥാവുത്താ കിലേസാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ വാ ഹോന്തു സേസമഗ്ഗവജ്ഝാ വാഹേട്ഠാ ദസ്സിതമഗ്ഗപടിപാടിവസേന. തത്ഥ പന യേ തതിയമഗ്ഗവജ്ഝാ, തേസം അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവ പഹാനേ വത്തബ്ബം നത്ഥി, യേസം പനേത്ഥ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം ഇധ സങ്ഗഹേ കാരണം പച്ഛാ വത്തുകാമേന അഗ്ഗമഗ്ഗവജ്ഝാനം അനാദിയിത്വാ കസ്മാ തതിയമഗ്ഗവജ്ഝാനമേവ ഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘അയമേത്ഥ പവേണിമഗ്ഗാഗതോ സമ്ഭവോ’’തി, അയം ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഏതസ്മിം ഠാനേ ആചരിയപവേണിയാ കഥാമഗ്ഗോ തതോ ആഗതോ അത്ഥസമ്ഭവോ അത്ഥതത്വന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം ഇധ സങ്ഗഹേ കാരണം പച്ഛാ വത്തുകാമോ അഗ്ഗമഗ്ഗവജ്ഝാനം അഗ്ഗഹണേ യുത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ചാ’’തിആദിമാഹ. തേനാതി ചതുത്ഥമഗ്ഗേന. സേസാനന്തി ബ്യാപാദാദീനം. യേപീതി മക്ഖാദികേ സന്ധായാഹ. തംസമുട്ഠാപകചിത്താനന്തി തേസം മക്ഖാദീനം സമുട്ഠാപകചിത്തുപ്പാദാനം. തത്ഥ മക്ഖ-പളാസ-ഇസ്സാ-മച്ഛരിയ-സമുട്ഠാപകം പടിഘദ്വയചിത്തം, വിസേസതോ പഞ്ചകാമഗുണലോഭേന സഠോ മായാവീ ച ഹോതി, പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ ച അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവ നിരവസേസതോ പഹീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തംസമുട്ഠാപകചിത്താനം അപ്പഹീനത്താ’’തി. തേപി സുപ്പഹീനാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹാനം പുബ്ബാപരേന ന സന്ധിയതി ‘‘യഥോധി ഖോ’’തി ഏത്ഥ ഓധിവചനസ്സ മഗ്ഗത്തയവാചകത്താ. രതനത്തയേ അവേച്ചപ്പസാദോ നാമ അരിയകന്തസീലം വിയ സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി, തേ ച പഹാനതോ പച്ഛാ നിദ്ദിട്ഠാ, തസ്മാ ഇധ വുത്തപ്പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപഹാനമേവാതി കേചി വദന്തി. തേസം ഇച്ഛാമത്തമേവ യഥാവുത്തപഹാനസ്സേവ വസേന അവേച്ചപ്പസാദാനം ഓധിസോ പഹാനസ്സ വിഭാവിതത്താ, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ യുത്തിതോപി പകാസിതോയേവ.

൭൪. ഏകമേകേന പദേന യോജേതബ്ബം, യതോ ഏകമേകസ്സപി ഉപക്കിലേസസ്സ സഭാവാദിതോ ദസ്സനം നിയ്യാനമുഖം ഹോതി, തഥാ ചേവ ഹേട്ഠാ സംവണ്ണിതം. അനാഗാമിമഗ്ഗവസേന പഹാനം വത്വാ പസാദസ്സ ഉദ്ധടത്താ വുത്തം ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗേന ലോകുത്തരപ്പസാദോ ആഗതോ’’തി. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘ലോകിയോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തന്തി? ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ലോകിയത്താ. നിബ്ബാനാരമ്മണോ ഏവ ഹി ലോകുത്തരോ പസാദോ. ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിവചനേന ലോകിയം, അവേച്ചപ്പസാദവചനേന ലോകുത്തരന്തി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം പസാദം ദസ്സേന്തോ. അവേച്ച രതനത്തയഗുണേ യാഥാവതോ ഞത്വാ പസാദോ അവേച്ചപ്പസാദോ. സോ പന യസ്മാ മഗ്ഗേനാഗതത്താ കേനചി അകമ്പനിയോ അപ്പധംസിയോ ച ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അചലേന അച്ചുതേനാ’’തി. തത്ഥ ലോകുത്തരോ സബ്ബസോ ബുദ്ധഗുണാദീസു സമ്മോഹം വിദ്ധംസേന്തോ തത്ഥ കിച്ചതോ പവത്തതി, ഇതരോ ആരമ്മണവസേന തേ ആരബ്ഭ. തം വിധിന്തി തം തസ്സ ഉപ്പന്നപ്പകാരം. അനുസ്സതിട്ഠാനാനീതി അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനാനി.

൭൫. സോമനസ്സാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഞാണാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ചോരാനം അഭിണ്ഹം സഞ്ചരണട്ഠാനതായ പച്ചന്തഗ്ഗഹണം. പച്ചവേക്ഖതോതി ‘‘അസുകസ്മിഞ്ച ഠാനേ ഇമേ ചിമേ ചോരാ ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച വിനാസിതാ’’തി പച്ചവേക്ഖതോ രഞ്ഞോ വിയ.

യോ യോ ഓധി യഥോധി. യഥാ-സദ്ദോ ബ്യാപനിച്ഛായം, ഖോ സദ്ദോ അവധാരണേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സകസകഓധിവസേന ചത്തമേവ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. തേന ‘‘വന്ത’’ന്തിആദീസുപി അവധാരേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സകസകഓധിവസേനാതി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ദ്വേ ഓധീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യംമഗ്ഗവജ്ഝാതി യേന മഗ്ഗേന അനവസേസതോ പഹാതബ്ബാ. അനവസേസപ്പഹാനവസേന ഹി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാനം കിലേസാനം തദഞ്ഞമഗ്ഗവജ്ഝേഹി അസമ്മിസ്സതാ, അഞ്ഞഥാ യേ സകസകഓധിവസേന ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാ, തേ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി പഹീനാപായഗമനീയാദിസഭാവാ ഏവ തേഹി പഹീയന്തീതി പഹാനവസേന സമ്മിസ്സാ സിയും. തേന തേയേവ പഹീനാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തതുത്തരിപീതി തതോ പഹാനനിമിത്തസോമനസ്സുപ്പത്തിതോ ഉദ്ധമ്പി. പടിപക്ഖേസു ഓധിസോ പവത്തികിച്ചത്താ ഓധീതി ഹേട്ഠാ തയോ മഗ്ഗാ വുച്ചന്തി. തേ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ വിവരണം. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോതി അനാഗാമിം സന്ധായാഹ. തേന വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയേന ചത്ത’’ന്തി.

കേചി ചത്തമ്പി ഗണ്ഹന്തി, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘വന്ത’’ന്തി വുത്തം. ന ഹി യം യേന വന്തം, സോ പുന തം ആദിയതി. തേനാഹ ‘‘അനാദിയനഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി. വന്തമ്പി കിഞ്ചി സസന്തതിലഗ്ഗം സിയാ, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘മുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സന്തതിതോ വിനിമോചനവസേനാ’’തി. മുത്തമ്പി കിഞ്ചി മുത്തബന്ധനാ വിയ ഫലം കുഹിഞ്ചി തിട്ഠതി, ന ഏവമിദന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പഹീന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ക്വചി അനവട്ഠാനദസ്സനവസേനാ’’തി. യഥാ കിഞ്ചി ദുന്നിസ്സട്ഠം പുന ആദായ സമ്മദേവ നിസ്സട്ഠം പടിനിസ്സട്ഠന്തി വുച്ചതി, ഏവം വിപസ്സനായ നിസ്സട്ഠം ആദിന്നസദിസം മഗ്ഗേന പഹീനം പടിനിസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടിനിസ്സട്ഠ’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ആദിന്നപുബ്ബസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗദസ്സനവസേനാ’’തി. ന കാപുരിസേന വിയ പരമ്മുഖേന നിസ്സട്ഠം, അഥ ഖോ അഭിമുഖേനേവ നിസ്സട്ഠന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടിനിസ്സട്ഠ’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പടിമുഖം വാ’’തിആദി. ഉപഗന്തബ്ബതോതി അത്തനോ ഹിതസുഖം പച്ചാസീസന്തേന ഏകന്തേന അധിഗന്തബ്ബതോ. ധാരണതോതി തംസമങ്ഗീനം അപായപാതതോ സന്ധാരണേന. ഗന്ഥോ‘‘വേദോ’’തി വുച്ചതി ‘‘വിദന്തി ഏതേനാ’’തി, വേദേഹി ഞാണേഹി ഗതോ പടിപന്നോതി വേദഗൂ. അഭിജഞ്ഞാതി ജാനേയ്യ. വേദജാതാതി ഉപ്പന്നസോമനസ്സാ. ഞാണം ‘‘വേദോ’’തി വുച്ചതി ‘‘വേദിതബ്ബം വേദേതീ’’തി. സോമനസ്സം ‘‘വേദോ’’തി വുച്ചതി ആരമ്മണരസം വിന്ദതി അനുഭവതീതി.

ഉപ്പന്നന്തി അവേച്ചപ്പസാദം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം. വുത്തപ്പകാരമേവ വേദന്തി ‘‘സോമനസ്സം സോമനസ്സമയഞാണഞ്ചാ’’തി ഏവം വുത്തപ്പകാരമേവ. അത്ഥവേദന്തി അത്ഥേ ഹേതുഫലേ വേദം. ധമ്മവേദന്തി ധമ്മേ ഹേതുമ്ഹി വേദം. തേനാഹ ‘‘അവേച്ചപ്പസാദസ്സ ഹേതു’’ന്തിആദി. ഇധ ധമ്മത്ഥസദ്ദാ ഹേതുഫലപരിയായാതി ഇമമത്ഥം പാളിയാ ഏവ ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തമേവ അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി അത്ഥോ ധമ്മോതി ച വുത്തം അവേച്ചപ്പസാദനിമിത്തം യഥാവുത്തം കിലേസപ്പഹാനഞ്ച. അത്ഥധമ്മാനിസംസഭൂതം വേദന്തി യഥാവുത്തഅത്ഥധമ്മാനിസംസഭൂതം സോമനസ്സമയഞാണസങ്ഖാതം വേദഞ്ച. പാമോജ്ജന്തി തരുണപീതിം ആഹ. പച്ചവേക്ഖണാകാരപ്പവത്തേനാതി ഏതേന പച്ചവേക്ഖണാ ഏവേത്ഥ അനവജ്ജസഭാവതായ ധമ്മോതി വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. പീതി ജായതീതി പരപ്പച്ചയം ബലവപീതിമാഹ. പീണിതമനസ്സാതി പസ്സദ്ധിആവഹേഹി ഉളാരേഹി പീതിവേഗേഹി തിത്തചിത്തസ്സ. കായോതി നാമകായോ. വൂപസന്തദരഥോതി കിലേസപരിളാഹാനം ദൂരീഭാവേന സുട്ഠു ഉപസന്തദരഥോ. പച്ചവേക്ഖണഹേതുകം ചിത്തസ്സ സമാധാനം ഇധ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അപ്പിതം വിയ അചലം തിട്ഠതീ’’തി.

൭൬. കാമം ‘‘ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോമ്ഹി, ധമ്മേ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോമ്ഹീ’’തി ഇദമ്പി തസ്സാ പച്ചവേക്ഖണായ പവത്തിആകാരപകാസനമേവ, ഇദം പന വിസേസതോ രതനത്തയേ ഉപ്പന്നസോമനസ്സാദിപ്പകാസനപദം. ‘‘യഥോധി ഖോ പനാ’’തി ഇദമ്പി സവിസേസം പച്ചവേക്ഖണാകാരപ്പകാസനപദന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ഇദാനി യഥോധി…പേ… പകാസേത്വാ’’തി വുത്തം. ചത്താരോപി പന വാരാ പച്ചവേക്ഖണാകാരപ്പകാസനവസേന ചേവ സോമനസ്സാദിആനിസംസദസ്സനവസേന ച വുത്താതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ഉഭയത്ഥാപി ഉഭയസ്സ വുത്തത്താ. യദിപി അരിയമഗ്ഗോ ഏകചിത്തക്ഖണികോ ന പുന ഉപ്പജ്ജതി, പടിപക്ഖസ്സ പന തേന സുപ്പഹീനത്താ തംസമങ്ഗീ അപരിഹാനധമ്മോ തംസീലാദിഭാവേനേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗസമ്പയുത്തം സീലക്ഖന്ധം ദസ്സേതീ’’തിആദി. ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൭-൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ സമാധിപരിയായോതി ആഹ ‘‘സമാധിക്ഖന്ധം പഞ്ഞാക്ഖന്ധഞ്ച ദസ്സേതീ’’തി. തഥാ ഹി സോ സമ്പയുത്തധമ്മേ ഏകാരമ്മണേ അവിക്ഖിപമാനേ അവിപ്പകിണ്ണേ അവിസടേ കത്വാ സമം, സമ്മാ ച ആദഹന്തോ തഥാ തേ ധാരേതീതി ച വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ധമ്മോതി ച വുച്ചതി. അനേകരൂപാനന്തി അനേകപ്പകാരാനം. അന്തരായോ നാമ അപ്പടിലദ്ധസ്സ വാ അലബ്ഭനവസേന, പടിലദ്ധസ്സ വാ പരിഹാനവസേന, തദുഭയമ്പി ഇധ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മഗ്ഗസ്സ വാ’’തിആദിമാഹ. നേവസ്സ തം ഹോതി അന്തരായായാതി തസ്സ അനാഗാമിനോ പിണ്ഡപാതഭോജനം നേവ ഹോതി അന്തരായായ ഉക്കംസഗതായ പച്ചവേക്ഖണായ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനതോ. തഞ്ചസ്സാ ഉക്കംസഗമനം ഹതപടിപക്ഖത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മഗ്ഗേന വിസുദ്ധചിത്തത്താ’’തി ആഹ.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം അന്തരായാഭാവേ. ഏതദേവ വിസുദ്ധചിത്തത്തമേവ കാരണം. ഏത്ഥ ച ‘‘നേവസ്സ തം ഹോതി അന്തരായായാ’’തി ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പഹാനം അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവാതി സിദ്ധം ഹോതി. അനാഗാമിനോ ഹി സബ്ബസോ കാമരാഗോ പഹീനോ ഹോതി, രസതണ്ഹായ അഭാവതോ താദിസപിണ്ഡപാതപരിഭോഗോ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേ കഥഞ്ചിപി അന്തരായായ ന ഹോതീതി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വത്ഥ’’ന്തി വദന്തോ ഭഗവാആദിമ്ഹി അത്തനാ ഉപനീതവത്ഥൂപമം അനുസന്ധേതി. ഉദകസ്സ അച്ഛഭാവോ പങ്കസേവാലപണകാദിമലാഭാവേന പസന്നതായ, തബ്ബിപരിയായതോ ബഹലതാതി ആഹ ‘‘അച്ഛന്തി വിപ്പസന്ന’’ന്തി. വണ്ണനിഭായ വിഗതസംകിലേസതായ സമുജ്ജലനം പഭസ്സരതായ വത്ഥസ്സ, തം പരിയോദാതന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി ആഹ ‘‘പരിയോദാതം പഭസ്സരതായാ’’തി. ഉക്കം ബന്ധേയ്യാതി അങ്ഗാരകപല്ലം യഥാ ദാരുഘടികങ്ഗാരാദികേന ന ഭിജ്ജതി, ഏവം തനുമത്തികാലേപാദിനാ ബന്ധേയ്യ. മേഘപടലതോ വേരമ്ഭവാതധാരാസങ്ഘട്ടനതോ വിജ്ജുതാ വിയ കേവലം വാതധാരാസങ്ഘട്ടനജനിതാ പഭാ ഉക്കാപഭാ, സാ പന യസ്മാ ദ്വിന്നം വാതധാരാനം വേഗസമ്ഭൂതസങ്ഘട്ടനഹേതുകാ, തസ്മാ കാരണവസേന ‘‘വാതവേഗോ ഉക്കാ’’തി വുത്തം.

൭൭. യഥാനുസന്ധിവസേനാതിആദിമ്ഹി ഉട്ഠിതദേസനായ അനുരൂപാ അനുസന്ധി യഥാനുസന്ധി, തസ്സാ വസേന. ബ്യതിരേകദസ്സനം വിയ ഹി സാധേതബ്ബസ്സ ആദിമ്ഹി ഉട്ഠിതദേസനായ പടിപക്ഖദസ്സനമ്പി അനുരൂപദേസനാവ സമ്മദേവ പതിട്ഠാപനഭാവതോ, യഥാ തം ആവത്തഹാരയോജനായം വിസഭാഗധമ്മാവത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യഥാനുസന്ധിവസേന ദേസനാ ആഗതാ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ തപ്പസങ്ഗേന ഇതരേപി അനുസന്ധീ ദസ്സേതും ‘‘തയോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ബഹിദ്ധാതി ബാഹിരേസു വത്ഥൂസു. അസതി പരിതസ്സനാതി തണ്ഹാദിട്ഠിപരിതസ്സനാഭാവോ. വിസ്സജ്ജിതസുത്തവസേനാതി ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഏകച്ചസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൨) വിസ്സജ്ജിതസുത്തവസേന. യേന ധമ്മേനാതി സീലാദിവോദാനധമ്മേസു അക്ഖന്തിയാദിസംകിലേസധമ്മേസു ച യേന യേന ധമ്മേന. ഛ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാതി ഇമിനാ ‘‘അനുരൂപധമ്മവസേന വാ’’തി വുത്തവികപ്പം ദസ്സേതി, സേസേഹി ‘‘പടിപക്ഖവസേന വാ’’തി വുത്തവികപ്പം. അക്ഖന്തിയാ ഹി കകചൂപമോവാദോ (മ. നി. ൧.൨൨൨) പടിപക്ഖോ, തഥാ ദിട്ഠിയാ ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി ഏവം പടിഭാഗാ സുഞ്ഞതാകാരേന. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ചിത്തേ സംകിലിട്ഠേ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൭൦) ഹേട്ഠാ കിലേസദേസനാ ആഗതാ. സബ്ബോതി അനവസേസോ. സബ്ബാകാരേനാതി ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണപുഗ്ഗലദോസജാനനാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേന.

൭൮. ‘‘മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൯.൧) മേത്താദയോ ബ്യാപാദവിഹേസാരതിരാഗാനം പടിപക്ഖാ. യസ്മാ ‘‘സോ അത്ഥീ’’തിആദിനാ ഭഗവതാ അനാഗാമിനോ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമനം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം, തസ്മാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനിസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

ബ്രഹ്മവിഹാരധമ്മേതി ബ്രഹ്മവിഹാരേ ചേവ ബ്രഹ്മവിഹാരസഹഗതധമ്മേ ച. തേനാഹ ‘‘നാമവസേനാ’’തി. വവത്ഥപേത്വാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. നാമന്തിപി ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ വുച്ചന്തി. ഇമിനാ നയേനാതി ഏതേന ഭൂതനിസ്സിതാനം സേസുപാദായധമ്മാനം സബ്ബേസമ്പി പഹാതബ്ബതണ്ഹാവജ്ജാനം തേഭൂമകധമ്മാനം പരിഗ്ഗഹവിധിം ഉല്ലിങ്ഗേതി. സഭാവതോ വിജ്ജമാനം തം അത്തപച്ചക്ഖം കത്വാ ഞാണേന യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിയമാനതം ഉപാദായ ‘‘അത്ഥി ഇദ’’ന്തി യഥാവവത്ഥാപിതം നാമരൂപം. തേനേവാഹ ‘‘ഏത്താവതാനേന ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനം കതം ഹോതീ’’തി. സാവധാരണഞ്ചേതം വചനം, ലോകസമഞ്ഞാസിദ്ധം സത്തഇത്ഥിപുരിസാദി വിയ, ഇതോ ബാഹിരകപരികപ്പിതം പകതിആദി ദ്രബ്യാദി ജീവാദി കായാദി വിയ ച ന പരമത്ഥതോ നത്ഥി, അത്ഥേവാതി വുത്തം ഹോതി. പജാനാതീതി പുബ്ബഭാഗേ താവ ലക്ഖണരസാദിവസേന ചേവ പടിഗ്ഗഹവിഭാഗവസേന ച പകാരതോ ജാനാതി, അപരഭാഗേ പന പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പടിവിജ്ഝന്തോ ജാനാതി. ഏകന്തഹീനാ നാമ അകുസലധമ്മാ സമ്പതി ആയതിഞ്ച ദുക്ഖമൂലത്താ, തത്ഥാപി വിസേസതോ തണ്ഹാതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖസ്സ സമുദയം പടിവിജ്ഝന്തോ അത്ഥി ഹീനന്തി പജാനാതീ’’തി. അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതത്താ പണീതന്തി ഇമിനാ അത്ഥേന അരിയമഗ്ഗോവ ‘‘പണീത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പഹാനുപായം വിചിനന്തോ അത്ഥി പണീതന്തി പജാനാതീ’’തി. ‘‘ഉത്തമട്ഠേന ച പണീത’’ന്തി വുച്ചമാനേ നിരോധസച്ചസ്സപി സങ്ഗഹോ സിയാ, തസ്സ പന പദന്തരേന സങ്ഗഹിതത്താ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപ്പമഞ്ഞാമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസസ്സേവ കതത്താ ‘‘ബ്രഹ്മവിഹാരസഞ്ഞാഗതസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘സബ്ബസ്സപി തേഭൂമകസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സാ’’തി വത്തും വട്ടതിയേവ. ന ചേത്ഥ അസങ്ഗഹോ തസ്സാപി സഞ്ഞായ ആഗതഭാവതോ. ലോകം ഉത്തരിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ നിസ്സരിത്വാ വിസംയുത്തം ഹുത്വാ ഠിതത്താ വുത്തം ‘‘ഉത്തരി നിസ്സരണം നിബ്ബാന’’ന്തി.

ചതൂഹി ആകാരേഹീതി ‘‘അത്ഥി ഹീന’’ന്തിആദീഹി ചതൂഹി പകാരേഹി. അന്വയഞാണതായ അനുബോധഭൂതായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ജാനനത്ഥോ ധമ്മഞാണതായ പടിവേധഭൂതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദസ്സനത്ഥോ സഭാവസിദ്ധോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി ജാനനതോ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സതോ’’തി വുത്തം. ഭയഭേരവേ വുത്തനയേനേവാതി ഭയഭേരവസുത്തവണ്ണനായം അത്തനാ വുത്തഅത്ഥവചനത്ഥപാഠേന ഇധ പാഠസ്സ സദിസത്താ അതിദിസന്തോ ‘‘കാമാസവാപി…പേ… പജാനാതീ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ ‘‘കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി…പേ… അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദീനി വദതാ ഭഗവതാ ചതുത്ഥമഗ്ഗോ നിദ്ദിട്ഠോ, തസ്മാ യം ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സോ ച ഉപരി ചതുത്ഥമഗ്ഗസ്സേവ നിദ്ദിട്ഠത്താ യുജ്ജതീ’’തി, തം സുവുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സ ചോദനത്ഥായാതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവാ അത്തനോ ചോദനത്ഥായ ‘‘പുച്ഛ മം ത്വം ബ്രാഹ്മണ യദേത്ഥ തയാ മനസാഭിസമീഹിത’’ന്തി ചോദനായ, ഓകാസദാനത്ഥായാതി അധിപ്പായോ. ദേസനാസന്നിസ്സയോ ബ്രാഹ്മണസ്സ തഥാരൂപോ ഏത്ഥ അജ്ഝാസയോപി നത്ഥീതി യഥാവുത്തഅനുസന്ധിത്തയവിനിമുത്തത്താ ‘‘പാടിയേക്കം അനുസന്ധിം ആഹാ’’തി വുത്തം. ചിത്തഗതത്താ അബ്ഭന്തരേന. കിലേസവുട്ഠാനസിനാനേനാതി കിലേസമലപവാഹനേന രാഗപരിളാഹാദിവൂപസമകരേന ച അട്ഠങ്ഗികഅരിയമഗ്ഗസലിലസിനാനേന.

൭൯. ധമ്മസഭാമണ്ഡപം താവദേവ ഉപഗതത്താ ബാഹുകാ നദിതോ ആഗതം വിയ മഞ്ഞമാനോ. അരിയഫലമദ്ദനചുണ്ണാദയോ തേലസിനേഹസ്സ വിവേചനേന. ലൂഖഭാവോ ലോകം, തം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ലോകാതി സമ്മതാ. ലോക്ഖസമ്മതഗ്ഗഹണേന ‘‘തഥാ സാ നദീ ലോകേ പാകടാ’’തി ഏവം പവത്തം അത്തനോ മിച്ഛാഗാഹം ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘വിസുദ്ധഭാവം ദേതീതി ഏവം സമ്മതാ’’തി. പാപപവാഹനേന സമ്പരായികാദിസമ്പത്തിആവഹതോ ലോകസ്സ ഹിതാ ലോക്യാ. ലോക്യാതി സമ്മതാതി സബ്ബം പുരിമസദിസം. തേനാഹ ‘‘സേട്ഠം ലോകം ഗമയതീതി ഏവം സമ്മതാ’’തി. പുഞ്ഞസമ്മതാതി പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനേന സത്താനം പുനനേന വിസോധനേന പുഞ്ഞാതി സമ്മതാ. തദത്ഥദീപനത്ഥമേവാതി തസ്സാ പുബ്ബേ ആഗതദേസനായ അത്ഥദീപനത്ഥമേവ. വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പുന ദീപനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ഗാഥാരുചികാന’’ന്തി. ചുണ്ണികവചനം അസമ്ഭാവേന്താ തഥാ ച വുത്തേ അത്ഥമബുജ്ഝനകാ പജ്ജവചനം സമ്ഭാവേന്താ തഥാ ച വുത്തേ ബുജ്ഝനകാ ഗാഥാരുചികാ. വിസേസത്ഥദീപനത്ഥന്തി വിസിട്ഠദീപനത്ഥം, പുരിമദേസനായ അഞ്ഞദീപനത്ഥന്തി അത്ഥോ.

‘‘ഗച്ഛതി പന ഭവം ഗോതമോ ബാഹുകം നദിം സിനായിതു’’ന്തി (മ. നി. ൧.൭൮) ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ ബാഹുകന്തി ഇദമേവ ഏത്ഥ തദത്ഥദീപകം. സേസാനി അധികക്കാദിവചനാനി തതോ വിസിട്ഠസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധനതോ വിസേസത്ഥദീപകാനി. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവതാ ബ്രാഹ്മണേന അവുത്താനി അധികക്കാദീനി ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘യഥേവ ഹീ’’തിആദി. കക്കന്തി ന്ഹാനപിണ്ഡം അധിപ്പേതം, ന്ഹായിത്വാ അധികം കക്കം ഏത്ഥ ഗണ്ഹന്തീതി അധികക്കം. തേനാഹ ‘‘ന്ഹാനസമ്ഭാരവസേനാ’’തിആദി. മണ്ഡലവാപിസണ്ഠാനന്തി വട്ടപോക്ഖരണീസണ്ഠാനം. നദിയോതി വിസും നദിയോ, ന അധികക്കാദീനി വിയ തിത്ഥമത്തം.

തീഹി പദേഹീതി സുന്ദരികാപയാഗബാഹുകാപദേഹി. ചത്താരീതി അധികക്കാദീനി ചത്താരി. വുത്താനേവ ഹോന്തീതി ലോകസമ്മതാലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണതാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധിപ്പായേന, പരമത്ഥതോ പന പാപപവാഹലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. കിഞ്ചി പാപസുദ്ധിം ന കരോന്തിയേവ. ന ഹി നം സോധയേതി നം പുഗ്ഗലം ന സോധയേ. വേരകിബ്ബിസഭാവം അപ്പത്താ നാമ കമ്മപഥഭാവം അപ്പത്താ. തേനാഹ ‘‘ഖുദ്ദകേഹീ’’തി.

പടിഹനന്തോതി അയുത്തഭാവദസ്സനേന തം ദിട്ഠിം പടിബാഹന്തോ. തത്ഥായം പടിബാഹനവിധി യഥാ യം കിഞ്ചി ഉദകോരോഹനം ന പാപപവാഹനം, ഏവം യോ കോചി നക്ഖത്തയോഗോ പാപഹേതൂനം പടിപക്ഖാഭാവതോ. യഞ്ഹി വിനാസേതി, സോ തസ്സ പടിപക്ഖോ. യഥാ ആലോകോ അന്ധകാരസ്സ വിജ്ജാ ച അവിജ്ജായ, ന ഏവം ഉദകോരോഹനം നക്ഖത്തയോഗോ വാ പാപഹേതൂനം ലോഭാദീനം പടിപക്ഖോ, തസ്മാ നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം ‘‘ന ഉദകോരോഹനാദി പാപപവാഹന’’ന്തി. നിച്ചം ഫഗ്ഗുനീനക്ഖത്തന്തി സുദ്ധസീലാദികസ്സ സബ്ബകാലം മങ്ഗലദിവസോ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ഇതരോതി സീലാദിവസേന അസുദ്ധോ. നിച്ചമേവ ഉപോസഥോ അരിയുപോസഥേന ഉപവുത്ഥഭാവതോ. സുദ്ധസ്സാതി പരിസുദ്ധമനോസമാചാരസ്സ. സുചികമ്മസ്സാതി പരിസുദ്ധകായവചീസമാചാരസ്സ. തേനാഹ ‘‘നിക്കിലേസതായാ’’തിആദി. കുസലൂപസഞ്ഹിതന്തി അനവജ്ജഭാവൂപഗതം. വതസമാദാനന്തി ധുതധമ്മസമാദാനാദി സമ്പന്നമേവ ഹോതി, നാസ്സ വിപത്തി അത്ഥീതി അത്ഥോ. മമ സാസനേയേവ സിനാഹി, യദി അച്ചന്തമേവ സുദ്ധിം ഇച്ഛസീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഖേമതന്തി ഖേമഭാവം. യഥാ സബ്ബഭൂതാനി തപവസേന ഖേമപ്പത്താനി അഭയപ്പത്താനി ഹോന്തി, ഏവം കരോഹീതി തം ഹേട്ഠാ ദസ്സിതം മേത്താദിഭാവനം ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖേപേന ഉപദിസന്തേനസ്സ ഏകച്ചസമാധിസമ്പദാ തദവിനാഭാവിനീ പഞ്ഞാസമ്പദാ ച ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘മനോദ്വാരസുദ്ധി ദസ്സിതാ’’തി.

തസ്സ പന സമ്പദാദ്വയസ്സ നിസ്സയഭൂതം സീലസമ്പദം ദസ്സേതും ‘‘സചേ മുസാ ന ഭണസീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച യഥാ ‘‘സചേ മുസാ ന ഭണസീ’’തിആദിനാ മുസാവാദ-പാണാതിപാത-അദിന്നാദാന-പടിവിരതിവചനേന അവസേസകായവചീദുച്ചരിതവിരതീപി വുത്താ ഏവ ഹോതി ലക്ഖണഹാരനയേന, ഏവം ‘‘സദ്ദഹാനോ അമച്ഛരീ’’തി സദ്ധാദിധനസമ്പദാനിയോജനേനേവ അവസേസഅരിയധനസമ്പദാനിയോജനമ്പി സിദ്ധമേവ ഹോതീതി സദ്ധാദയോ വിമുത്തിപരിപാചനീയധമ്മാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പകാസിതാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘ഇമായ ഏവ പടിപത്തിയാ കിലേസസുദ്ധീ’’തി. ഗയാ സമ്മതതരാ ബാഹുകാദീഹിപീതി അധിപ്പായോ.

൮൦. ഏകോതി അസഹായോ, ഏസാ പനസ്സ അസഹായതാ ഏകീഭാവേനാതി. ന ഹിസ്സ താവ തണ്ഹാദുതിയതാ വിഗതാ. തേനേവാഹ ‘‘ന ചിരസ്സേവാ’’തിആദി. ഏകഗ്ഗഹണേനേവ കായേന വൂപകട്ഠതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘വുപകട്ഠോ ചിത്തവിവേകേനാ’’തി. തേന ‘‘ദിവാ ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൨൩; ൩.൭൫; വിഭ. ൫൧൯; മഹാനി. ൧൬൧) ആഗതം ജാഗരിയാനുയോഗമാഹ. തഥാഭൂതസ്സ ചസ്സ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തേ തയോ ഭവേ പസ്സതോ യഥാ പമാദസ്സ ലേസോപി നാഹോസി, ഏവം കമ്മട്ഠാനം ബ്രൂഹേന്തോ സമ്മദേവ പദഹതി. കത്ഥചി സങ്ഖാരഗതേ അനപേക്ഖചിത്തോ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ ഏവ വിഹാസീതി ദസ്സേതും ‘‘അപ്പമത്തോ’’തിആദി വുത്തം. ഖീണാ ജാതീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വത്ഥസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.