൮. സല്ലേഖസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ‘‘ചുന്ദോ’’തി തസ്സ മഹാഥേരസ്സ നാമം, പൂജാവസേന പന മഹാചുന്ദോതി വുച്ചതി യഥാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി. അത്തനോ വാ ചുന്ദം നാമ ഭാഗിനേയ്യത്ഥേരം ഉപാദായ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഭാതാ അയം മഹാഥേരോ ‘‘മഹാചുന്ദോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ യഥാ ‘‘മഹാപന്ഥകോ’’തി. സായന്ഹസമയന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഏകം ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘സായന്ഹകാലേ’’തി. ന ഹേത്ഥ അച്ചന്ത സംയോഗോ സമ്ഭവതീതി. സത്തസങ്ഖാരേഹീതി സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികഉപാസകാദിസത്തേഹി ചേവ രൂപാരമ്മണാദിസങ്ഖാരേഹി ച. പടിനിവത്തിത്വാതി അപസക്കിത്വാ. നിലീയനന്തി വിവേചനം കായചിത്തേഹി തതോ വിവിത്തതാ. ഏകീഭാവോതി ഹി കായവിവേകമാഹ, പവിവേകോതി ചിത്തവിവേകം. തതോ വുട്ഠിതോതി തതോ ദുവിധവിവേകതോ ഭവങ്ഗുപ്പത്തിയാ, സബ്രഹ്മചാരീഹി സമാഗമേന ച അപേതോ. അഭിവാദാപേത്വാതി അഭിവാദം കാരേത്വാ. ഏവന്തി യഥാവുത്തഅഭിവാദവസേന. പഗ്ഗയ്ഹാതി ഉന്നാമേത്വാ. അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലാനം താവ ഏവം അഭിവാദോ ഹോതു, ഉച്ഛിന്നഭവമൂലാനം കിമത്ഥിയോതി ആഹ ‘‘ഏതം ആചിണ്ണം തഥാഗതാന’’ന്തി. തേന ന തഥാഗതാ സമ്പരായികംയേവ സത്താനം സുഖം ആസീസന്തി, അഥ ഖോ ദിട്ഠധമ്മികമ്പീതി ദട്ഠബ്ബം. കസ്മാ ഏവം തഥാഗതാ അഭിവദന്തീതി തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സുഖകാമാ ഹീ’’തിആദി. പുഥുകായാതി ബഹൂ സത്തകായാ. യക്ഖാതി ദേവാ. തേ ഹി പൂജനീയതായ ‘‘യക്ഖാ’’തി വുച്ചന്തി. അഭിവദന്തീതി ആസീസിതമേവത്ഥം ഞാണകരുണാഹി അഭിമുഖം കത്വാ വദന്തി.

യാതി അനിയമതോ ഗഹിതാ നിയമതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമാ’’തി ആഹ. ഇമാതി ച ആസന്നപച്ചക്ഖവചനന്തി ആഹ ‘‘അഭിമുഖം കരോന്തോവിയാ’’തി, തം തം ദിട്ഠിഗതികം ചിത്തഗതം സമ്മുഖാ വിയ കരോന്തോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിയോതി പുരിമപദലോപേന പാളിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിയോ’’തി ആഹ. സത്തേസു ദിട്ഠിഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജമാനാ, സത്തേസു വാ വിസയഭൂതേസു ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാ ‘‘സത്തേസു പാതുഭവന്തീ’’തി വുത്താ. അത്തവാദേനാതി അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തേന വചനേന. പടിസംയുത്താതി ‘‘അത്ഥി അത്താ’’തി ഗാഹേ ഗാഹണേ ച വിസയഭാവേന പടിസംയുത്താ. ദിട്ഠിഗതികേന ദിട്ഠിം ഗാഹന്തേഹി ഗഹണേ ഗാഹാപണേ ച ദിട്ഠി ദിട്ഠിവാദസ്സ വിസയോതി തേന പടിസംയുത്താ നാമ ഹോതി. ‘‘അത്ഥി അത്താ’’തി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി ഇധ അത്തവാദപടിസംയുത്താ, ന തസ്സാ വിസയഭൂതോ അത്താ. സാ ച വിസയഭാവതോ തഥാപവത്തേന വാദേന പടിസംയുത്താ. ലോകവാദപ്പടിസംയുത്താതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വീസതി ഭവന്തി തതോ പരം അത്തവാദവത്ഥുനോ അഭാവാ. പഞ്ചപി ഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേ പച്ചേകം ‘‘അത്താ’’തി തേ ച അത്തനോ നിസ്സയഭാവേന ഗണ്ഹതോ ഏതാസം ദിട്ഠീനം സമ്ഭവോ, തബ്ബിനിമുത്തോ പനായം വിസയോ അത്തഗ്ഗഹണാകാരോ ച നത്ഥീതി. സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം ‘‘അത്താ’’തി, ‘‘ലോകോ’’തി വാ ഗഹേത്വാ തം സസ്സതോ സബ്ബകാലഭാവീ നിച്ചോ ധുവോതി. യഥാഹ ‘‘രൂപീ അത്താ ചേവ ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേതീ’’തിആദി. സസ്സതോതിആദീസു പഠമോ സസ്സതവാദവസേന അത്തഗ്ഗാഹോ, ദുതിയോ ഉച്ഛേദവാദവസേന, തതിയോ ഏകച്ചസസ്സതവാദവസേന, ചതുത്ഥോ തക്കീവാദവസേന പവത്തോ, അമരാവിക്ഖേപവസേന വാ പവത്തോ അത്തഗ്ഗാഹോ. അന്തവാതി അത്തനോ പരിച്ഛേദതാവസേന. അനന്തവാതി അപരിച്ഛേദതാവസേന. അന്തവാ ച അനന്തവാ ചാതി തദുഭയവസേന, ഇതരോ തക്കീവാദവസേന പവത്തോ അത്തഗ്ഗാഹോ. ഏവം പവത്തത്താ അട്ഠ ഹോന്തീതി യോജനാ.

ആദിമേവാതി ആദിമനസികാരമേവ. തം പന സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘വിപസ്സനാമിസ്സകപഠമമനസികാരമേവാ’’തി ആഹ. അപ്പത്വാപി സോതാപത്തിമഗ്ഗന്തി ഇമിനാ അവധാരണേന നിവത്തിതം ദസ്സേതി. നാമരൂപപരിച്ഛേദതോ പഭുതി യാവ ഉദയബ്ബയദസ്സനം, അയം ഇധ ആദിമനസികാരോതി അധിപ്പേതോ പഞ്ഞാഭാവനായ ആരമ്ഭഭാവതോ. ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാസഹിതതായ ചസ്സ വിപസ്സനാമിസ്സകതാ വചനം. ഏവന്തി ഇമസ്സ അത്ഥവചനം ‘‘ഏത്തകേനേവഉപായേനാ’’തി, യഥാവുത്തആദിമനസികാരേനാതി അത്ഥോ. ഏതാസന്തി യഥാവുത്താനം അത്തവാദലോകവാദപടിസംയുത്താനം ദിട്ഠീനം. കാമഞ്ച താസം തേന തദങ്ഗവസേന പഹാനം ഹോതിയേവ, തം പന നാധിപ്പേതം, തസ്മാ സമുച്ഛേദവസേന പഹാനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ച ഹോതീതി പുച്ഛതി. സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നസംയോജനതായ അനധിമാനികോപി സമാനോ. ‘‘അരിയധമ്മോ അധിഗതോ’’തി മാനോ അധിമാനോ, സോ യേസം അത്ഥി തേ അധിമാനികാ, തേസം ഉദയബ്ബയഞാണാധിഗമേന അധിമാനുപ്പത്തി തദവസാനോ ച മനസികാരോതി അധിപ്പേതോ. തേന ദിട്ഠീനം പഹാനം ന ഹോതീതി കഥാപനത്ഥം അയം പുച്ഛാതി ആഹ ‘‘അധിമാനപ്പഹാനത്ഥം പുച്ഛതീ’’തി. ‘‘ആദിമേവ നു ഖോ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി അനഭിസമേതാവീ വിയ വദന്തോ അധിമാനേ ഠിതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അധിമാനികോ വിയ ഹുത്വാ’’തി. സോതി ഥേരോ. തേസം അത്ഥായാതി തേസം അത്തനോ അന്തേവാസികാനം ഭഗവതാ ഏതസ്സ മിച്ഛാഗാഹസ്സ വിവേചനത്ഥായ. ഥേരോ കിര ധമ്മസേനാപതി വിയ സദ്ധിം അത്തനോ അന്തേവാസികേഹി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി.

൮൨. യത്ഥാതി വിസയേ ഭുമ്മം. ദിട്ഠീനഞ്ഹി ആരമ്മണനിദസ്സനമേതന്തി. യസ്മാ ദിട്ഠീനം അനുസയനഭൂമിപി സമുദാചരണട്ഠാനമ്പി ഖന്ധാ ഏവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘യത്ഥ ചേതാ ദിട്ഠിയോ ഉപ്പജ്ജന്തീ തിആദി പഞ്ചക്ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. രൂപം അഭിനിവിസ്സാതി ‘‘ഇദം രൂപം മമ അത്താ’’തി ദിട്ഠാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിസിത്വാ ആരബ്ഭ. അഭിനിവിസമാനാ ഏവ ഹി ദിട്ഠി നം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘സോ അത്താ’’തിആദീസു യദിദം ചക്ഖാദിസങ്ഗഹം രൂപം, സഹബുദ്ധിനിബന്ധനതായ സോ മേ അത്താ, സുഖാസുഖം ഏത്ഥ ലോകിയതീതി സോ ലോകോ. ‘‘സോഏവാഹം പേച്ച പരലോകേ ഭവിസ്സാമീതി തഥാഭാവേന നിച്ചോ, ഥിരഭാവേന ധുവോ, സബ്ബദാഭാവിതായ സസ്സതോ, നിബ്ബികാരതായ അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്ഥോ. യദി പഞ്ചക്ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം, കഥമേകവചനന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്മണവസേനാ’’തിആദി. നാനാ കരീയതി ഏതേനാതി നാനാകരണം, വിസേസോ. ജാതിവസേനാതി ഉപ്പത്തിവസേന. യേ ഹി അനിബ്ബത്തപുബ്ബാ സമാനാവത്ഥാ, തേ ഉപ്പാദസങ്ഖാതവികാരസമങ്ഗിതായ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സമഞ്ഞം ലഭന്തി. തേനാഹ ‘‘ജാതിവസേനാ’’തിആദി. പുനപ്പുനം ആസേവിതാതി അനാദിമതി സംസാരേ അപരാപരുപ്പത്തിയാ ലദ്ധാസേവനാ. ഏതേന കിലേസാനം ഭാവനട്ഠേന അനുസയത്ഥം വിസേസേതി. ഥാമഗതാതി ഥാമഭാവം ഉപഗതാ. ഏതേന അനുസയേ സഭാവതോ ദസ്സേതി. ഥാമഗമനന്തി ച കാമരാഗാദീനം അനഞ്ഞസാധാരണോ സഭാവോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഥാമഗതോ അനുസയേ പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧). അപ്പടിവിനീതാതി സമുച്ഛേദവിനയവസേന ന പടിവിനീതാ. അപ്പഹീനാ ഹി ഥാമഗതാ കിലേസാ അനുസേന്തീതി വുച്ചന്തി. ഏതേന തേസം കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹതം ദസ്സേതി. സമുദാചരന്തീതി അഭിഭവന്തി. ഏതേന തേസം വീതിക്കമപ്പത്തതം ദസ്സേതി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന ഇമിനാവ പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാ ദസ്സിതാ.

തം പഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദം ആരമ്മണന്തി യം തം ‘‘യത്ഥ ചേതാ ദിട്ഠിയോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ വുത്തം രൂപുപാദാനക്ഖന്ധാദിപഞ്ചക്ഖന്ധപഭേദം ദിട്ഠീനം ആരമ്മണം. ഏതം മയ്ഹം ന ഹോതീതി ഏതം ഖന്ധപഞ്ചകം മയ്ഹം സന്തകം ന ഹോതി മമ കിഞ്ചനപലിബോധഭാവേന ഗഹേതബ്ബതായ അഭാവതോ. തേനസ്സ പരമത്ഥതോ തണ്ഹാവത്ഥുഭാവം പടിക്ഖിപതി താവകാലികാദിഭാവതോ. അഹമ്പി ഏസോ ന അസ്മീതി ഏസോ പഞ്ചക്ഖന്ധപഭേദോ അഹമ്പി ന അസ്മി, അഹന്തി സോ ഗഹേതബ്ബോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏതേനസ്സ മാനവത്ഥുഭാവം പടിക്ഖിപതി അനിച്ചദുക്ഖജേഗുച്ഛാദിഭാവതോ. ഏസോ മേ അത്താപി ന ഹോതി അത്തസഭാവസ്സ തത്ഥ അഭാവതോ മമഞ്ചസ്സ കിഞ്ചനപലിബോധഭാവേന ഗഹേതബ്ബതായ അഭാവതോ.

തണ്ഹാവ മമന്തി ഗണ്ഹാതി ഏതേനാതി തണ്ഹാഗാഹോ. തം ഗണ്ഹന്തോതി തം ഉപ്പാദേന്തോ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചം ഗണ്ഹാതീ’’തി. പപഞ്ചേതി സന്താനം വിത്ഥാരേന്തോ സത്തേ സംസാരേ ചിരായതീതി പപഞ്ചോ. യഥാ വുത്തപഭേദന്തി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതപഭേദം. തണ്ഹാപപഞ്ചം പടിക്ഖിപതി ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ തണ്ഹാവത്ഥുകാഭാവവിഭാവനേനാതി അധിപ്പായോ. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ദിട്ഠേകട്ഠാതി ദിട്ഠിയാ പഹാനേകട്ഠാ. തേന തേസം പഠമമഗ്ഗവജ്ഝതം ദസ്സേതി. സഹജേകട്ഠാ പന ദിട്ഠിയാ തണ്ഹാ ഏവ, ന മാനോ, സാ ച ഖോ അപായഗമനീയാ. യഥാ അത്ഥീതി യേന അനിച്ചദുക്ഖാസുഭാനത്താകാരേന അത്ഥി, തഥാ പസ്സന്തോ യഥാഭൂതം പസ്സതി നാമ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധപഞ്ചകഞ്ഹീ’’തിആദി. ഏതേനേവ ആകാരേനാതി രുപ്പനാദിഅനിച്ചാദിആകാരേനേവ. ഗയ്ഹമാനമ്പി അപ്പഹീനവിപല്ലാസേഹി. തേനാകാരേനാതി ‘‘ഏതം മമ’’ന്തിആദിആകാരേന. നേവത്ഥി യഥാഭൂതദസ്സനവിപല്ലാസാനം തദഭാവതോ. സുട്ഠു പസ്സന്തസ്സാതി യഥാ പുന തഥാ ന പസ്സിതബ്ബം, ഏവം സുട്ഠു സാതിസയം പസ്സന്തസ്സ.

ന ആദിമനസികാരേനേവ ദിട്ഠിപ്പഹാനം ഹോതി, അധിമാനികാനം പന അധിമാനമത്തമേതം ദസ്സനം. മഗ്ഗേനേവ തം ഹോതീതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠിപ്പഹാനം ദസ്സേത്വാ’’തി ആഹ. വിഭജന്തോതി അധിമാനികാനം ഝാനാനി അസല്ലേഖഭാവേന വിഭജന്തോ. ബാലപുഥുജ്ജനാനം നേവ ഉപ്പജ്ജതി അകാരകഭാവതോ. ന അരിയസാവകാനം പഹീനാധിമാനപച്ചയത്താ. ന അട്ഠാനനിയോജകോ സപ്പായകമ്മട്ഠാനേയേവ നിയോജനതോ.

ഥേരോ ‘‘യദത്ഥം സങ്ഘോ പക്കോസതി, സോ അത്ഥോ തത്ഥ വാസീനം ആഗതാഗതാനം ഇധ ഇജ്ഝതീ’’തി തം ഉദിക്ഖന്തോ സങ്ഘേന യാവതതിയം പഹിതോപി ന ഗതോ ന അഗാരവേന. തേനാഹ ‘‘കിമേത’’ന്തിആദി. പണ്ഡിതോ ഹി തത്ഥ അത്തനോ കിച്ചമേവ കരോതീതി അഞ്ഞതരം വുഡ്ഢപബ്ബജിതം പാഹേസി. കിമേതന്തി സങ്ഘസ്സ ആണായ അകരണം നാമ കിമേതന്തി കരണേ ആദരം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. സട്ഠിവസ്സാതീതോതി അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞീ ഏവ സട്ഠിവസ്സാതീതോ. യസ്മാ പേസലാ പേസലേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമാനാധിമുത്തിതായ, തസ്മാ ഥേരോ ‘‘സാധാവുസോ’’തി വത്വാ ഹത്ഥിമാപനാദിം സബ്ബം അകാസി.

താദിസോവാതി അനന്തരം വുത്തത്ഥേരസദിസോവ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞീ ഏവ സട്ഠിവസ്സാതീതോതി അത്ഥോ. പദുമഗുമ്ബന്തി കമലസണ്ഡം. പാസാദം പാവിസി വിസ്സട്ഠം ഓലോകനേനസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവോ അത്തനാവ പഞ്ഞായിസ്സതീതി. തിസ്സമഹാവിഹാരേ കിര ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തദാ ‘‘സകചിത്തം പസീദതീ’’തി വചനം പൂജേന്താ കാലസ്സേവ ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജിത്വാ ഏത്തകാരമ്മണമേവ ബുദ്ധാരമ്മണപീതിം ഉപ്പാദേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ തഥാ കരോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മിഞ്ച സമയേ’’തിആദി. ‘‘ധമ്മദിന്ന, ഇധ പത്തചീവരം ഠപേതീ’’തി വത്താപി പടിസന്ഥാരവസേന കിഞ്ചി പുച്ഛിതാപി നാഹോസി. ഗുണം ജാനാതീതി നിമുജ്ജനാദീസു വിവരദാനാദിനാ ഗുണം ജാനാതി വിയ. തുമ്ഹേ പന ന ജാനിത്ഥ ആഗന്തുകവത്തസ്സപി അകരണതോ. സത്ഥുആണാവിലങ്ഘിനീ കീദിസീ സാ സങ്ഘസ്സ കതികാ? കതികാ ച നാമ സിക്ഖാപദാവിരോധേന അനുവത്തേതബ്ബാ, ഏത്തകമ്പി അജാനന്തേഹി മേ സംവാസോ നത്ഥീതി ആകാസേ അബ്ഭുക്കമി.

യം തസ്സ ഏവമസ്സ സല്ലേഖേന വിഹരാമീതി യോ ‘‘പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി വുത്തോ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ യം ‘‘പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതം പടിപത്തിവിധാനം കിലേസേ സല്ലേഖതി, തേന സല്ലേഖേന അഹം വിഹരാമീ’’തി അധിമാനവസേന ഏവമസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ ഠാനമേതം വിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തം ന യുജ്ജതീതി തം അധിമാനികസ്സ ‘‘യഥാവിഭങ്ഗം പഠമജ്ഝാനം സല്ലേഖോ’’തി പരിവിതക്കിതം ന യുജ്ജതി യുത്തം ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സമ്മാ സബ്ബസോ ച കിലേസേ ലിഖതീതി സല്ലേഖോ, അരിയമഗ്ഗോ. തദുപായവിപസ്സനാ സല്ലേഖപടിപദാ. യം പന ഝാനം വിപസ്സനാപാദകം, തമ്പി ഝാനം പരിയായേന മഗ്ഗപാദകം ഹോതിയേവ. തേനാഹ ‘‘അവിപസ്സനാപാദകത്താ’’തിആദി.

ഝാനധമ്മവസേനാതി വിതക്കാദിപഞ്ചകജ്ഝാനധമ്മവസേന. ചിത്തുപ്പാദവസേന അനേകവാരം പവത്തമാനമ്പി ഝാനം ഏകാവജ്ജനതായ ഏകവീഥിപരിയാപന്നത്താ ഏകാ സമാപത്തി ഏവാതി ‘‘പുനപ്പുനം സമാപത്തിവസേനാ’’തി വുത്തം. ചത്താരി അരൂപജ്ഝാനാനി യഥാസകം ഏകേകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണഭേദാഭാവതോ’’തി. പുരിമകാരണദ്വയവസേനേവാതി ‘‘ഝാനധമ്മവസേന, പുനപ്പുനം സമാപത്തിവസേനാ’’തി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരകാരണദ്വയവസേനേവ.

തേസം അരൂപജ്ഝാനാനം കിലേസപരിളാഹാഭാവേന നിബ്ബുതാനി അങ്ഗാനി, ഭാവനാവിസേസവസേന സുഖുമാനി ആരമ്മണാനി. തസ്മാ താനീതി തേസം വസേന താനി ഝാനാനി സന്താനി, തസ്മാ ‘‘സന്താ ഏതേ വിഹാരാ’’തി വുത്തം. തേസം ചതുന്നമ്പീതി ചതുന്നമ്പി തേസം അരൂപജ്ഝാനാനം.

൮൩. സോതി അധിമാനികോ ഭിക്ഖു, അഞ്ഞോ വാ ഇതോ ബാഹിരകോ താപസപരിബ്ബാജകാദികോ ന ഹി സമ്മസതി. തത്ഥ അധിമാനികോ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതായ ന സമ്മസതി, ഇതരോ അവിസയതായ. യത്ഥാതി യസ്മിം സല്ലേഖവത്ഥുസ്മിം, അവിഹിംസകതാദീഹി ചതുചത്താലീസായ ആകാരേഹി.

അട്ഠ സമാപത്തിയോ നാമ കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന പവത്താ ഉത്തരുത്തരി സന്തപണീതാ ധമ്മാ, ന തഥാ ലോകിയാ അവിഹിംസാദയോ. തത്ഥ കഥം അവിഹിംസാദയോ ഏവ സല്ലേഖഭാവേന വുത്താ, ന ഇതരാതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ചോദകോ ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇതരോ കാമം സമാപത്തിയോ സന്തപണീതസഭാവാ, വട്ടപാദകതായ പന കിലേസാനം സല്ലേഖപടിപദാ ന ഹോന്തി, അവിഹിംസാദയോ പന വിവട്ടപാദകാ സല്ലേഖപടിപദാതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘ലോകുത്തരപാദകത്താ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനായേവ അട്ഠസമാപത്തീഹി അവിഹിംസാദീനം വിസേസദീപകേന സുത്തേന യഥാ മഹപ്ഫലതരം ഹോതി, തം പകാരജാതം വേദിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി ദക്ഖിണേയ്യതരതായ ദക്ഖിണായ മഹപ്ഫലതരതം സന്ധായ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. നനു തത്ഥ ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ’’തി ആഗതം, ന ‘‘സരണഗതോ’’തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സരണഗമനതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൭൯) ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ തിസരണം ഗതോ ഉപാസകോപി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ നാമാ’’തി. യോ ഹി വട്ടദുക്ഖം സമതിക്കമിതുകാമോ പസന്നചിത്തോ രതനത്തയം സരണം ഗച്ഛതി, തസ്സ തം അധിസീലാദീനം ഉപനിസ്സയോ ഹുത്വാ അനുക്കമേന ദസ്സനമഗ്ഗാധിഗമായ സംവത്തേയ്യാതി.

വിഹിംസാദിവത്ഥുന്തി യദേതം വിഹിംസാദീനം വത്ഥും വദാമ, ഇമസ്മിം വിഹിംസാദിവത്ഥുസ്മിം. അന്തമിച്ഛാദിട്ഠിഞ്ച മിച്ഛത്താനം ആദിമിച്ഛാദിട്ഠിഞ്ചാതി ഇദം ദേസനാക്കമം സന്ധായ വുത്തം. മിസ്സേത്വാതി മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ. തഥാതി ഇമിനാ യഥാ കമ്മപഥമിച്ഛത്താനം അന്തേ ആദിമ്ഹി ച വുത്തമിച്ഛാദിട്ഠിം മിസ്സേത്വാ ഏകജ്ഝം വുത്തം, തഥാ തേസം അന്തേ വുത്തസമ്മാദിട്ഠീതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി.

പാണന്തി വോഹാരതോ സത്തം, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. അതിപാതേന്തി സരസേനേവ പതനസഭാവം അതിച്ച അന്തരാ ഏവ പാതേന്തി, അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതേന്തി. അദിന്നന്തി പരസന്തകം. ആദിയന്തീതി ഗണ്ഹന്തി. സല്ലേഖതീതി സമം ലേഖതി, പജഹതീതി അത്ഥോ. കമ്മപഥകഥാ ഏസാതി ‘‘അത്ഥഭഞ്ജനക’’ന്തി വുത്തം. പിയസുഞ്ഞകരണതോ പിസുണാ, പിസതി പരേ സത്തേ ഹിംസതീതി വാ പിസുണാ. ഫരുസാതി ലൂഖാ, നിട്ഠുരാതി അത്ഥോ. നിരത്ഥകന്തി അത്ഥരഹിതം അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതവിനിമുത്തം. മിച്ഛാതി വിപരീതാ നിച്ചാദിവസേന പവത്തിയാ. പാപികാതി ലാമികാ. ഏകന്താകുസലതായ വിഞ്ഞൂഹി ബുദ്ധാദീഹി ഗരഹിതാ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ആദിവത്ഥുകായാതി ദസവത്ഥുകമിച്ഛാദിട്ഠിമാഹ. നത്ഥികഭാവാഭിനിവേസനവസേന കമ്മപഥപ്പത്തിയേവസ്സാ കമ്മപഥപരിയാപന്നതാ. ‘‘രൂപം അത്താ’’’തിആദിനയപ്പവത്താ അത്തദിട്ഠി മഗ്ഗന്തരായകരത്താ അനിയ്യാനികദിട്ഠി. അനിയ്യാനികത്താ ഏവ ഹിസ്സാ മിച്ഛത്തപരിയാപന്നതാ. സമ്മാതി അവിപരീതാ, തതോ ഏവ സോഭനാ സുന്ദരാ, ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥത്താ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ. സേസമേത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠിയം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

അസുഭാദീസു സുഭാദിആകാരഗ്ഗഹണതോ അയാഥാവഅനിയ്യാനികാ അയോനിസോ ഉപ്പത്തിയാ. അകുസലാതി അയാഥാവാഅനിയ്യാനികാ അകുസലാ സങ്കപ്പാ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ ‘‘അയാഥാവാ അനിയ്യാനികാ അകുസലാ വാചാ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ അയാഥാവാദിഅത്ഥം അതിദിസതി. വാചാതി ചേതനാ അധിപ്പേതാ, തഥാ കമ്മന്താജീവാസതി ച. യേഭുയ്യേന അതീതാനുസ്സരണവസേന പവത്തിതോ ‘‘അതീതം ചിന്തയതോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ലോകേ ഏവം വദന്തി ‘‘യം മേ പഹൂതം ധനം അഹോസി, തം പമാദവസേന പന ബഹും ഖീണ’’ന്തി. സതിപതിരൂപകേനാതി ‘‘ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ’’തി ഏവം വുത്തസതുപ്പത്തിപതിരൂപകേന. ഉപ്പത്തിന്തി ചിത്തുപ്പത്തിം. തഥാപവത്തചിത്തുപ്പാദോ ഹി മിച്ഛാസതി. സാ പന കോധവസേന വാ ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മ’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൩) ഉപനയ്ഹന്തസ്സ, രാഗവസേന വാ ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി അനുസ്സരതീ’’തി (അ. നി. ൭.൫൦) വുത്തനയേന സുഭതോ അനുസ്സരന്തസ്സ, ദിട്ഠിവസേന വാ ‘‘സോ ഖോ പന മേ അത്തോ നിച്ചോ ധുവോ’’തിആദിനാ മിച്ഛാഅഭിനിവിസന്തസ്സാതി ഏവമാദിനാ നയേന പവത്തതീതി വേദിതബ്ബാ.

ഉപായചിന്താവസേനാതി ഖിപ്പജാലകുമിനാദുഹലാദിഉപകരണസംവിധാനാദീസു യുത്തിചിന്തനാദിവസേന പാപം കത്വാ വിപ്പടിസാരനിമിത്തം, ‘‘സുകതം മയാ’’തി പാമോജ്ജനിമിത്തം കത്വാ പച്ചവേക്ഖണാകാരേന മോഹോ അഞ്ഞാണം. തത്ഥ പന ‘‘അസിവേ സിവാ’’തി വോഹാരോ വിയ ഞാണവോഹാരോ. മിച്ഛാസഭാവത്താ പന മിച്ഛാഞാണംത്വേവ വുച്ചതി. ഏകൂനവീസതിഭേദം പച്ചവേക്ഖണഞാണം സമ്മാ പേക്ഖിതത്താ സമ്മാഞാണം വുച്ചതി, ഇതരം പന ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണം സമ്മാദിട്ഠിയാവ സങ്ഗയ്ഹതി. രൂപാരൂപസമാപത്തിലാഭിതാമത്തേന വട്ടതോ അവിമുത്തായേവ സമാനാ ‘‘വിമുത്താ മയ’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞിനോ. പകതിപുരിസന്തരഞാണസങ്ഖാതായം, ഗുണവിയുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനസങ്ഖാതായം, അത്തനോ മഹാബ്രഹ്മുനാ സലോകതാ തസ്സ സമീപതാസംയുജ്ജനസങ്ഖാതായം വാ അവിമുത്തിയം വിമുത്തിസഞ്ഞിനോ. ഏകന്താകുസലതായ ഹീനത്താ പാപികാ. അയാഥാവതായ വിപരീതാ. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘അവിമുത്തായേവ സമാനാ’’തി വുത്തപ്പകാരേന. ‘‘മയമേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി ഭവിസ്സാമാ’’തിആദീസു ഫലസമ്മാദിട്ഠിആദീനിപി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിആദിപക്ഖികാനേവാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഫലസമ്പയുത്താനി…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. സബ്ബേപി പന ഫലധമ്മേ വിമുത്തിക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ ‘‘വിമുത്തീ’’തി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. ഏത്ഥ സമ്മാവിമുത്തിസങ്ഖാതേ സല്ലേഖവത്ഥുമ്ഹി.

യദി നീവരണവസേന വുത്താനി, തസ്മാ തീണേവ വുത്താനീതി ആഹ ‘‘അഭിജ്ഝാലൂ’’തിആദി. പരിയുട്ഠാനപ്പത്താ ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതാ. യസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിതായ ഉദ്ധതാ നാമ ഹോന്തി, സോ ധമ്മോ ഉദ്ധച്ചന്തി ആഹ ‘‘ഉദ്ദച്ചേന സമന്നാഗതാതി ഉദ്ധതാ’’തി. വിചിനന്താതി ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാ ആദിനാ യം കിഞ്ചി സഭാവം വിനിച്ഛിനന്താ. ഉപനാഹനസീലാതി പരസ്സ അത്തനോ ചിത്തേ അനുബന്ധനസീലാ. ഇസ്സന്തീതി ഉസൂയന്തി. സഠയന്തീതി സഠാ അഞ്ഞഥാ അത്താനം അഞ്ഞഥാ പവേദനകാ. തേ പന യസ്മാ ന യഥാഭൂതവാദിനോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘ന സമ്മാ ഭാസന്തീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. വുത്തപച്ചനീകനയേനാതി ‘‘ന കോധനാ അക്കോധനാ’’തിആദിനാ വുത്തഅത്ഥപടിപക്ഖനയേന.

ദുക്ഖം വചോ ഏതേസു വിപ്പടികൂലഗ്ഗാഹിതായ വിപച്ചനീകഗാഹേസൂതി ദുബ്ബചാ. തേ പന വചനക്ഖമാ ന ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘വത്തും ദുക്ഖാ’’തിആദി. ഹീനാചാരതായ ദുക്ഖസ്സ വാ സമ്പാപകതായ പാപകാ. അസദ്ധമ്മവസേനാതി അസപ്പുരിസധമ്മവസേന. അത്തനാ വിസേസിതബ്ബവസേന കായവിഞ്ഞത്തിആദീനം കായകമ്മദ്വാരാദിഭാവോ വിയ അസ്സദ്ധിയാദിഅസദ്ധമ്മസമന്നാഗമേനഅസതം അസപ്പുരിസാനം ധമ്മാനന്തി താനിയേവ അസ്സദ്ധിയാദീനി അസദ്ധമ്മാ നാമ, തേസം വസേനാഹ ‘‘സദ്ധാ ഏതേസം നത്ഥീ’’തി യഥാ തം ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാ’’തി. സുത്തഗേയ്യാദി അപ്പം സുതം ഏതേസന്തി അപ്പസ്സുതാ, സുതേന അനുപപന്നാ. നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബന്തി ഇമിനാ അഭാവത്ഥോ അയം അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൧൧) വിയാതി ദസ്സേതി. സമ്മാപടിപത്തിയാ അനാരമ്ഭനതോ കുച്ഛിതാ ഗാരയ്ഹാ സീദന്തി ഓസീദന്തി സംകിലേസപക്ഖേതി കുസീതാ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ആരദ്ധം പഗ്ഗഹിതം വീരിയം ഏതേസന്തി ആരദ്ധവീരിയാ. അനുപ്പാദനേന മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതീ. ദുട്ഠാതി ദൂസിതാ. ദുപ്പഞ്ഞാ നാമ ദൂസിതഭാവോ പടിപക്ഖേന വിനാസിതഭാവോതി ആഹ ‘‘നട്ഠപഞ്ഞാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ഹേട്ഠാ സമ്മാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞായ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ച ഗഹിതത്താ സുബ്ബചകല്യാണമിത്തതാപരിവാരാഹി ഇധ സദ്ധാദീഹി വിപസ്സനാസമ്ഭാരസ്സ ഉദ്ധടത്താ ച വുത്തം ‘‘ഇധ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാസമ്ഭാരോ ഹീ’’തിആദി. യുത്തിം അനപേക്ഖിത്വാപി അയമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പോരാണാനം ആണാ’’തി.

ലോകുത്തരഗുണാനം അന്തരായകരന്തി ലോകുത്തരഗുണാനം അധിഗമസ്സ അന്തരായകരം. സന്ദിട്ഠിന്തി സം അത്തനോ ദിട്ഠിം, യം വാ തം വാ അത്തനാ യഥാഗഹിതദിട്ഠിന്തി അത്ഥോ. സഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസനതോ പരാമാസീ. ദള്ഹഗ്ഗാഹീതി ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഥിരഗ്ഗാഹഗ്ഗാഹീ. പടിനിസ്സഗ്ഗീതി പടിനിസ്സജ്ജനകോ. കുമ്മോവാതി യഥാ കച്ഛപോ അത്തനോ പാദാദികേ അങ്ഗേ കേനചി ഘട്ടിതോ സബ്ബാനി അങ്ഗാനി അത്തനോ കപാലേയേവ സമോദഹതി, ന ബഹി നീഹരതി, ഏവമയമ്പി ‘‘ന സുന്ദരോ തവ ഗാഹോ, ഛഡ്ഡേഹി ന’’ന്തി വുത്തോ തം ന വിസ്സജ്ജേതി. അന്തോയേവ അത്തനോ ഹദയേ ഏവ ഠപേത്വാ തം വദതി. കുമ്ഭീലഗ്ഗാഹന്തി സംസുമാരഗ്ഗാഹം. ഗണ്ഹന്തീതി യഥാ സംസുമാരാ ഗഹിതം ന വിസ്സജ്ജേന്തി, ഏവം ഗണ്ഹന്തി.

൮൪. ഏവം ചതുചത്താലീസായ ആകാരേഹീതി അവിഹിംസനാദീഹി ചതുഅധികചത്താലീസപ്പകാരേഹി. കസ്മാ പനേത്ഥ അവിഹിംസാ ആദിതോ വുത്താ? സബ്ബഗുണാനം മൂലഭാവതോ. അവിഹിംസാതി ഹി കരുണായേതം അധിവചനം, സാ ച വിസേസതോ സീലസ്സ മൂലകാരണം പരൂപഘാതലക്ഖണാ ദുസ്സീല്യാ ഓരമാപനതോ. യഥാ ഹി പാണാതിപാതോ പരൂപഘാതലക്ഖണോ, തഥാ പരേസം സാപതേയ്യാവഹരണം, സത്തിപ്പഹാരതോപി ധനസ്സാവഹാരോ ഗരുതരോതി. തഥാ അബ്രഹ്മചരിയം ഗബ്ഭധാരണാദിദുക്ഖാവഹനതോ, പരദാരാതിക്കമേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പരേസം വിസംവാദനഭേദനമമ്മഘട്ടനാനം പരൂപഘാതഭാവോ പാകടോ ഏവ, സമ്ഫപ്പലാപോ അത്ഥഗ്ഗാഹാപനതോ അനത്ഥുപ്പാദനതോ, അഭിജ്ഝാ അദിന്നാദാനാദിഹേതുതോ, ബ്യാപാദോ പാണാതിപാതാദിഹേതുതോ, മിച്ഛാദിട്ഠി സബ്ബാനത്ഥഹേതുതോ പരൂപഘാതലക്ഖണാ, മിച്ഛാദിട്ഠി ധമ്മികപടിഞ്ഞോപി പാണാതിപാതാദീനി കരോതി, പരേ ച തത്ഥ നിയോജേതി, കിമങ്ഗം പന ഇതരേ. വിഹിംസലക്ഖണാ ദുസ്സീല്യാ ഓരമാ അവിഹിംസലക്ഖണാ വിസേസതോ സീലസ്സ ബലവകാരണം. സീലപദട്ഠാനോ ച സമാധി, സമാധിപദട്ഠാനാ ച പഞ്ഞാതി സബ്ബഗുണാനം മൂലഭൂതാ അവിഹിംസാ. അപിച ഉളാരജ്ഝാസയാനം നിസമ്മകാരീനം ധീരാനം ഉത്തമപുരിസാനം സീലം വിയ സമാധിപഞ്ഞാപി പരേസം ഹിതസുഖാവഹാവ സമ്പജ്ജന്തീതി ഏവമ്പി കരുണാ സബ്ബഗുണാനം മൂലന്തി സാ ആദിതോ വുത്താ.

തതോ പരം വിസേസതോ ‘‘അവിഹിംസാസമുട്ഠാനാ ഇമേ ധമ്മാ’’തി ദസ്സനത്ഥം കുസലകമ്മപഥധമ്മാ ഗഹിതാ. തതോ ഇദം ഗുണാനം മൂലഭൂതം സീലം, ഏത്ഥ പതിട്ഠിതേന ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠ സമ്മത്താ ഗഹിതാ. തേസം വിസോധനായ പടിപന്നസ്സ ആദിതോ ഏവം ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം നീവരണവിവേകോ ഗഹിതോ, ആദിതോ നീവരണദ്വയസ്സ അഗ്ഗഹണേ ഗഹിതാഗഹിതകാരണം അട്ഠകഥായ വുത്തമേവ. കോധസ്സ പന ബ്യാപാദതോ ഭേദോ വത്ഥസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കോധാദിപ്പഹാനേന ചേത്ഥ സല്ലേഖസിദ്ധീതി ദസ്സനത്ഥം തതോ ഉപക്കിലേസവിസുദ്ധി ഗഹിതാ. സാ ച സുബ്ബചകല്യാണമിത്തഅപ്പമത്തതാഹി സിജ്ഝതീതി ദസ്സനത്ഥം പകിണ്ണകാ ഗഹിതാ. സമ്പന്നസോവചസ്സതാദിഗുണസ്സ ഇമേ ധമ്മാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, വിപസ്സനം പരിബ്രൂഹേത്വാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമായ സംവത്തന്തീതി ദസ്സനത്ഥം സദ്ധമ്മാ ഗഹിതാ. ഏവംഭൂതസ്സ അയം മിച്ഛാഗാഹോ ലോകുത്തരഗുണാധിഗമസ്സ അന്തരായകരോ, തസ്മാ സോ ദൂരതോ വജ്ജേതബ്ബോ, ഏവം യഥാവുത്തായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അരിയമഗ്ഗം അധിഗച്ഛന്തോ സല്ലേഖം മത്ഥകം പാപേതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ’’തിആദി വുത്തന്തി ഏവമേതേസം ചതുചത്താലീസായ സല്ലേഖാകാരാനം ഗഹണപയോജനം അനുപുബ്ബീ ച വേദിതബ്ബാ. പയോഗതോ സല്ലേഖപടിപദം പടിപജ്ജിതും അസക്കോന്താനം ചിത്തുപ്പാദോപി ബഹൂപകാരോതി ആഹ ‘‘ചിത്തുപ്പാദസ്സപി ബഹൂപകാരതം ദസ്സേതു’’ന്തി.

കുസലേസു ധമ്മേസൂതി അവിഹിംസാദീസു യഥാവുത്തഅനവജ്ജധമ്മേസു. അനുവിധിയനാതി ചിത്തുപ്പാദസ്സ കായവാചാഹി അനുവിധാനാ. തേസം ധമ്മാനന്തി അവിഹിംസാദിധമ്മാനം, തേസം വാ ചിത്തുപ്പാദവസേന പവത്തധമ്മാനം. ഇദാനി യഥാവുത്തധമ്മം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സരണഗമനം വാചായ വിഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തസ്സ വസേന വുത്തം ‘‘കായേന വാ’’തി. ‘‘സീലം കായേന സമാദിയതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച തഥാ തഥാ പവത്തസല്ലഹുകകാമാവചരകുസലചിത്തുപ്പത്തിം ഉപാദായ തഥാരൂപകുസലകായവചീകമ്മാനം ബഹൂപകാരതാ വുത്താതി ന സഭാവതോ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ബഹൂപകാരതം ഞായതീതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൫. ഹിതാധിഗമായാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതസമ്പത്തിയാ, അരിയമഗ്ഗാധിഗമായ ഏവ വാ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഏകന്തഹിതത്താ ഹിതോ നാമ. പരിവജ്ജനവസേന കമനം പവത്തി പരിക്കമനന്തി ആഹ ‘‘പരിക്കമനായ പരിവജ്ജനത്ഥായാ’’തി. സമ്മാദസ്സനുപായസംവിധാനേന അവിഹിംസാ പടിയത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. സുഖേനേവാതി അകിച്ഛേനേവ. ഏതേനേവ ഉപായേനാതി ഏതേനേവ അവിഹിംസാപദേ വുത്തേന വിധിനാ. സബ്ബപദാനീതി സേസാനി തേചത്താലീസ പദാനി.

൮൬. അകുസലാ പടിസന്ധിഅജനകാ നാമ ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദധമ്മാ അഞ്ഞേപി പവത്തിവിപാകമത്തദായിനോ, ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ വിപാകജനകാ, പച്ചയവേകല്ലേന വിപച്ചിതും അലദ്ധോകാസാ അഹോസികമ്മാദയോ വാ അജനകാ. ജാതിവസേനാതി അകുസലജാതിവസേന. അധോഭാഗങ്ഗമനീയാതി അപായഗമനീയാ. ഏവംനാമാതി നാമഗ്ഗഹണേന സഭാവം ഉപലക്ഖേതി സതി പച്ചയസമവായേ തംസഭാവാനതിവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘വിപാകകാലേ അനിട്ഠാകന്തവിപാകത്താ’’തി. വുത്തനയേനേവ കുസലപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ, ഇധ പടിസന്ധിഅജനകാ അഭിഞ്ഞാസഹഗതധമ്മാ, സേസം വുത്തസദിസമേവ. സബ്ബേ അകുസലാതി ഏത്ഥ വിഹിംസമേകം ഠപേത്വാ ഇതരേ സബ്ബേ അകുസലാ ഉപമാഭൂതാ. വിഹിംസാ ഹി ഉപമേയ്യം. സബ്ബേ കുസലാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏതേനേവ ഉപായേനാതി യഥാ വിഹിംസാനം ഉപമേയ്യതാ, തദവസേസാനം കുസലാകുസലാനം ഉപമാഭാവോ വുത്തോ, ഇമിനാ നയേന അകുസലം പാണാതിപാതാദിഅകുസലേന ഇതരേന, കുസലഞ്ച പാണാതിപാതാപടിവിരതിആദികുസലേന ഇതരേന ഉപമേതബ്ബം.

൮൭. പരിനിബ്ബാപനേതി കിലേസപരിളാഹവൂപസമനേ. പരിതോ ലിമ്പനട്ഠേന പലിപം വുച്ചതി മഹാകദ്ദമം, തം പന ഏകന്തതോ ഗമ്ഭീരമ്പി ഹോതീതി ‘‘ഗമ്ഭീരകദ്ദമേ നിമുഗ്ഗോ’’തി വുത്തം. പലിപം വിയ പലിപന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ വുച്ചന്തി, തസ്മാ ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനേന ഉപമോപമേയ്യസംസന്ദനനയേന ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി തം കാരണന്തി ഏത്ഥ കാരണം നാമ ഹത്ഥസ്സ വാ പാദസ്സ വാ അപലിപന്നഭാവോ, സോ പന നത്ഥി. ഏസ നയോ ഉപമേയ്യേപി.

തത്ഥ സിയാ കസ്സചി പരിവിതക്കോ ‘‘ഭഗവതോ ദേസനാനുഭാവേന ഭിക്ഖുആദയോ കഥേന്തീ’’തി. ‘‘ഭഗവായേവ ഹി തത്ഥ ഉദ്ധരതീ’’തി വത്വാ ഉപമായ തദത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘രഞ്ഞോ’’തിആദി വുത്തം. പുഥുജ്ജനാ താവതിട്ഠന്തു, സാവകസിഖാപ്പത്തവിസേസാനമ്പി അരിയാനം ദേസനാ സത്ഥുയേവ ദേസനാതി ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി തേഹി ദേസിതസുത്താനി ബുദ്ധവചനമേവ, തേസം ദേസനായ ലദ്ധവിസേസാപി അരിയാ ബുദ്ധപുത്തായേവാതി.

അനിബ്ബിസതായാതി അനിബ്ബിസേവനതായ. അസിക്ഖിതവിനയതായാതി പഞ്ചന്നം വിനയാനം സാദരം അസിക്ഖിതഭാവേന. തേ പന വിനയാ തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം സിക്ഖാപനേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖാപേസ്സതീ’’തി. കിം പന തന്തി? ‘‘ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം കിം പന ഠാനന്തി ആഹ ‘‘അപലിപപലിപന്നത്ത’’ന്തിആദി. യസ്മാ പാളിയം ‘‘സോ വത ചുന്ദാ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞത്ഥം ഉപമാഭാവേന ഗഹേത്വാ വിസേസത്ഥോ ഉപമേയ്യഭാവേന വുത്തോ, തസ്മാ തമത്ഥം ‘‘ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തിആദിനാ സാധാരണതോ വത്വാ പുന അസാധാരണതോ വിവരന്തോ ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. പരസ്സ വിഹിംസാചേതനം നിബ്ബാപേസ്സതീതി ഇദം യോ അവിഹിംസാസങ്ഖാതം സമ്മാപടിപത്തിം ദിസ്വാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തോ ധമ്മദേസനായ പരോ അവിഹിംസകോ ഹോതി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം. ആദേസനഞ്ഹി തസ്സ വചനന്തി. തേനാഹ ‘‘അയം യാ ഏസാ വിഹിംസകസ്സാ’’തി. പുബ്ബേ വിഹിംസകസ്സ മിച്ഛാപടിപജ്ജന്തസ്സ. വിഹിംസാപഹാനായ മഗ്ഗം ഭാവയതോതിആദിനാ അത്തനോ ഏവ അവിഹിംസായ വിഹിംസാപരിനിബ്ബാനായ സംവത്തനമാഹ. തേനാഹ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ വിയാ’’തിആദി. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘പാണാതിപാതിസ്സാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു തേചത്താലീസായ പദേസു.

൮൮. ഏവന്തി ദേസിതാകാരപരാമസനം. തസ്സാതി സല്ലേഖസ്സ. ‘‘അത്ഥി ഖ്വേസ ബ്രാഹ്മണ, പരിയായോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൩-൧൦) വിയ പരിയായ-സദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സല്ലേഖകാരണ’’ന്തി. തേസം വസേനാതി സല്ലേഖാനം വസേന. മേത്തായ ഉപസംഹരണവസേന ഹിതം ഏസന്തേന. കരുണായ വസേന അനുകമ്പമാനേന. പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പരിതോ ഗഹേത്വാ, പരിത്വാതി അത്ഥോ. പരിച്ചാതി പരിതോ ഇത്വാ, സമന്തതോ ഫരിത്വാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. മാ പമജ്ജിത്ഥാതി ‘‘ഝായഥാ’’തി വുത്തസമഥവിപസ്സനാനം അഞ്ഞാണേന, അഞ്ഞേന വാ കേനചി പമാദകാരണേന മാ പമാദം ആപജ്ജിത്ഥ. നിയ്യാനികസാസനേ ഹി അകത്തബ്ബകരണമ്പി പമാദോതി. വിപത്തികാലേതി സത്തഅസപ്പായാദിവിപത്തിയുത്തകാലേ. യഥാവുത്താ പഞ്ച പരിയായാ അഞ്ഞേപി സബ്ബേ സാസനഗുണാ ഇധേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘ഝായഥ, മാ പമാദത്ഥാതി തുമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി.

സല്ലേഖസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.