൬. ചതുബ്യൂഹഹാരവണ്ണനാ

പഥവീആദീസു വത്ഥൂസു ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ധമ്മഗമ്ഭീരതം അസല്ലക്ഖേത്വാ അസദ്ധമ്മസ്സവനാദിനാ വഞ്ചിതാ ഹുത്വാ സദ്ധമ്മസ്സവനധാരണപരിചയമനസികാരവിമുഖാ പഥവീആദീസു വത്ഥൂസു പുഥുജ്ജനസേക്ഖാസേക്ഖതഥാഗതാനം പടിപത്തിവിസേസം അജാനന്താ ച വേനേയ്യാ ഇമിസ്സാ ദേസനായ നിദാനം. തേ ‘‘കഥം നു ഖോ യഥാവുത്തദോസവിനിമുത്താ യഥാവുത്തഞ്ച വിസേസം ജാനന്താ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉഭയഹിതപരായണാ സവേയ്യു’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ. പദനിബ്ബചനം നിരുത്തം, തം ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനിദാനപദാനം, ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദിപാളിപദാനഞ്ച അട്ഠകഥായം, തസ്സാ ലീനത്ഥവണ്ണനായഞ്ചേവ വുത്തനയേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ.

പദപദത്ഥദേസനാനിക്ഖേപസുത്തസന്ധിവസേന പഞ്ചവിധാ സന്ധി. തത്ഥ പദസ്സ പദന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദസന്ധി, തഥാ പദത്ഥസ്സ പദത്ഥന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദത്ഥസന്ധി, യോ ‘‘കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധോ’’തി വുച്ചതി. നാനാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ തംതംഅനുസന്ധീഹി സമ്ബന്ധോ, ഏകാനുസന്ധികസ്സ പന പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ ദേസനാസന്ധി. യാ അട്ഠകഥായം ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധി അജ്ഝാസയാനുസന്ധി യഥാനുസന്ധീ’’തി തിധാ വിഭത്താ. അജ്ഝാസയോ ചേത്ഥ അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോതി ദ്വിധാ വേദിതബ്ബോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ നിദാനവണ്ണനായം വുത്തമേവ. നിക്ഖേപസന്ധി ചതുന്നം സുത്തനിക്ഖേപാനം വസേന വേദിതബ്ബോ. സുത്തസന്ധി ഇധ പഠമനിക്ഖേപവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ പനേത്ഥ മൂലപരിയായസുത്തമേവ പഠമം നിക്ഖിത്തന്തി? നായമനുയോഗോ കത്ഥചി നപ്പവത്തതി, അപിച യസ്മാ മഞ്ഞനാമൂലകം സക്കായം, സബ്ബമഞ്ഞനാ ച തത്ഥ ഏവ അനേകഭേദഭിന്നാ പവത്തതി, ന തസ്സാ സവിസയായ ലേസമത്തമ്പി സാരം അത്ഥീതി പഥവീആദിവിഭാഗഭിന്നേസു മഞ്ഞനാസു ച സാതിസയം നിബ്ബേധവിരാഗസഞ്ജനനീ ഉപരി സേക്ഖാസേക്ഖതഥാഗതഗുണവിഭാവനീ ച അയം ദേസനാ. സുത്തന്തദേസനാ ച വിസേസതോ ദിട്ഠിവിനിവേഠനകഥാ, തസ്മാ സനിസ്സയസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സ ആദിതോ അസാരഭാവദീപനം ഉപരി ച സബ്ബേസം അരിയാനം ഗുണവിസേസവിഭാവനമിദം സുത്തം പഠമം നിക്ഖിത്തം. കിഞ്ച സക്കായേ മഞ്ഞനാമഞ്ഞനാമുഖേന പവത്തിനിവത്തീസു ആദീനവാനിസംസവിഭാവനതോ സബ്ബേസം പുഗ്ഗലാനം പടിപത്തിവിഭാഗതോ ച ഇദമേവ സുത്തം പഠമം നിക്ഖിത്തം.

യം പന ഏകിസ്സാ ദേസനായ ദേസനന്തരേന സദ്ധിം സംസന്ദനം, അയമ്പി ദേസനാസന്ധി, സാ ഏവം വേദിതബ്ബാ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… നിബ്ബാനം അഭിനന്ദതീ’’തി അയം ദേസനാ. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ മനസികരണീയേ ധമ്മേ നപ്പജാനാതി, അമനസികരണീയേ ച ധമ്മേ നപ്പജാനാതി, സോ മനസികരണീയേ ധമ്മേ അപ്പജാനന്തോ അമനസികരണീയേ ച ധമ്മേ അപ്പജാനന്തോ യേ ധമ്മാ ന മനസികരണീയാ, തേ ധമ്മേ മനസി കരോതി…പേ… അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ പവഡ്ഢതി. അനുപ്പന്നോ വാ ഭവാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ ഭവാസവോ പവഡ്ഢതി, അനുപ്പന്നോ വാ അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ അവിജ്ജാസവോ പവഡ്ഢതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘തസ്സേതം പാടികങ്ഖം സുഭനിമിത്തം മനസി കരിസ്സതി, തസ്സ സുഭനിമിത്തസ്സ മനസികാരാ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേസ്സതി, സോ സരാഗോ സദോസോ സമോഹോ സാങ്ഗണോ സംകിലിട്ഠചിത്തോ കാലം കരിസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൫൯) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ചാവുസോ പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. യം വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിതക്കേതി, യം വിതക്കേതി തം പപഞ്ചേതി, യം പപഞ്ചേതി തതോനിദാനം പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. വേദനം…പേ…, സഞ്ഞം…പേ…, സങ്ഖാരേ…പേ…, വിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠം…പേ… യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം, സോ ലോകോ സോ അത്താ സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീതി, തമ്പി ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൧) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി.

‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… നിബ്ബാനം മാഭിനന്ദീ’’തി അയം ദേസനാ. ‘‘ഇധ, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി, ഏവഞ്ചേതം, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി, സോ സബ്ബം ധമ്മം അഭിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം അഭിഞ്ഞായ സബ്ബം ധമ്മം പരിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം പരിഞ്ഞായ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ താസു വേദനാസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൯൦) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വദാമീ’’തി അയം ദേസനാ ‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, വേദനം…പേ…, സഞ്ഞം…പേ…, സങ്ഖാരേ…പേ…, വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠം സുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം, സോ ലോകോ സോ അത്താ സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി ‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അപി പരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീ’തി, തമ്പി ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. സോ ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ന പരിതസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൧) ഏവമാദിദേസനാഹി സംസന്ദതീതി, അയം ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.