സോളസഹാരവണ്ണനാ

൧. ദേസനാഹാരവണ്ണനാ

തത്ഥ യേ ഉപാദാനക്ഖന്ധധമ്മേ ഉപാദായ പഥവീആദിഭൂതാദിഭേദാ പഞ്ഞത്തി, തേ പഞ്ഞത്തിപടിപാദനഭാവേന ജാതിജരാമരണവിസേസനദുക്ഖപരിയായേന ച വുത്താ തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം. മഞ്ഞനാഭിനന്ദനനന്ദീപരിയായേഹി വുത്താ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം. അയം താവ സുത്തന്തനയോ. അഭിധമ്മനയേ പന യഥാവുത്തതണ്ഹായ സദ്ധിം ‘‘അസ്സുതവാ’’തിആദിനാ ദീപിതാ അവിജ്ജാദയോ, മഞ്ഞനാപരിയായേന ഗഹിതാ മാനദിട്ഠിയോ, ഭവപദേന ഗഹിതോ കമ്മഭവോ ചാതി സബ്ബേപി കിലേസാഭിസങ്ഖാരാ സമുദയസച്ചം. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം. അരിയധമ്മഗ്ഗഹണേന, പരിഞ്ഞാഭിക്ഖുസേക്ഖാഭിഞ്ഞാഗഹണേഹി, രാഗാദിഖയവചനേഹി, സമ്മാസമ്ബോധിഗഹണേന ച മഗ്ഗസച്ചം. കേചി പന തണ്ഹാക്ഖയാദിവചനേഹി നിരോധസച്ചം ഉദ്ധരന്തി, തം അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝതി തത്ഥ തണ്ഹാക്ഖയാദീനം മഗ്ഗകിച്ചഭാവസ്സ ഉദ്ധടത്താ.

തത്ഥ സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം, തേസം ഭിക്ഖൂനം മാനഭഞ്ജനം ഫലം, തഥാ ‘‘യഥാവുത്തവിഭാഗാവബോധോ’’തിആദിനാ വുത്തം പയോജനഞ്ച. തസ്സ നിപ്ഫത്തികാരണത്താ ദേസനായ വിചിത്തതാ ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം യാഥാവതോ സഭാവൂപധാരണഞ്ച ഉപായോ, പഥവീആദീസു പുഥുജ്ജനാദീനം പവത്തിദസ്സനാപദേസേന പഥവീആദയോ ഏകന്തതോ പരിജാനിതബ്ബാ, മഞ്ഞനാ ച പഹാതബ്ബാതി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ ആണത്തീതി. അയം ദേസനാഹാരോ.

൨. വിചയഹാരവണ്ണനാ

മഞ്ഞനാനം സക്കായസ്സ അവിസേസഹേതുഭാവതോ, കസ്സചിപി തത്ഥ അസേസിതബ്ബതോ ച സബ്ബഗഹണം, സഭാവധാരണതോ നിസ്സത്തനിജ്ജീവതോ ച ധമ്മഗ്ഗഹണം, പതിട്ഠാഭാവതോ ആവേണികഹേതുഭാവതോ ച മൂലഗ്ഗഹണം, കാരണഭാവതോ ദേസനത്ഥസമ്ഭവതോ ച പരിയായഗ്ഗഹണം, സമ്മുഖഭാവതോ സമ്പദാനത്ഥസമ്ഭവതോ ച ‘‘വോ’’തി വചനം, തഥാരൂപഗുണയോഗതോ അഭിമുഖീകരണതോ ച ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആലപനം. ദേസേതും സമത്ഥഭാവതോ തേസം സതുപ്പാദനത്ഥഞ്ച ‘‘ദേസേസ്സാമീ’’തി പടിജാനനം, ദേസേതബ്ബതായ പടിഞ്ഞാതഭാവതോ, യഥാപടിഞ്ഞഞ്ച ദേസനതോ ‘‘ത’’ന്തി പച്ചാമസനം, സോതബ്ബഭാവതോ, സവനത്ഥസ്സ ച ഏകന്തേന നിപ്ഫാദനതോ ‘‘സുണാഥാ’’തി വുത്തം. സക്കാതബ്ബതോ, സക്കച്ചകിരിയായ ഏവ ച തദത്ഥസിദ്ധിതോ ‘‘സാധുക’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മസ്സ മനസികരണീയതോ തദധീനത്താ ച സബ്ബസമ്പത്തീനം ‘‘മനസി കരോഥാ’’തി വുത്തം യഥാപരിഞ്ഞാതായ ദേസനായ പരിബ്യത്തഭാവതോ വിത്ഥാരത്ഥസമ്ഭവതോ ച ‘‘ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തം. ഭഗവതോ സദേവകേന ലോകേന സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബവചനത്താ, തസ്സ ച യഥാധിപ്പേതത്ഥസാധനതോ ‘‘ഏവ’’ന്തി വുത്തം. സത്ഥു ഉത്തമഗാരവട്ഠാനഭാവതോ, തത്ഥ ച ഗാരവസ്സ ഉളാരപുഞ്ഞഭാവതോ ‘‘ഭന്തേ’’തി വുത്തം. ഭിക്ഖൂനം തഥാകിരിയായ നിച്ഛിതഭാവതോ വചനാലങ്കാരതോ ച ‘‘ഖോ’’തി വുത്തം. സവനസ്സ പടിജാനിതബ്ബതോ, തഥാ തേഹി പടിപന്നത്താ ച ‘‘പച്ചസ്സോസു’’ന്തി വുത്തം പച്ചക്ഖഭാവതോ, സകലസ്സപി ഏകജ്ഝം കരണതോ ‘‘ഏത’’ന്തി വുത്തം.

വുച്ചമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ലോകപരിയാപന്നത്താ ലോകാധാരത്താ ച ലോകം ഉപാദായ ‘‘ഇധാ’’തി വുത്തം. പടിവേധബാഹുസച്ചാഭാവതോ പരിയത്തിബാഹുസച്ചാഭാവതോ ച ‘‘അസ്സുതവാ’’തി വുത്തം. പുഥൂസു, പുഥു വാ ജനഭാവതോ ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി വുത്തം. അനരിയധമ്മവിരഹതോ അരിയധമ്മസമന്നാഗമതോ ച ‘‘അരിയാന’’ന്തി വുത്തം. അരിയഭാവകരായ പടിപത്തിയാ അഭാവതോ, തത്ഥ കോസല്ലദമഥാഭാവതോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തിആദി വുത്തം. അസന്തധമ്മസ്സവനതോ സന്തധമ്മസമന്നാഗമതോ സബ്ഭി പാസംസിയതോ ച ‘‘സപ്പുരിസാന’’ന്തി വുത്തം. സപ്പുരിസഭാവകരായ പടിപത്തിയാ അഭാവതോ, തത്ഥ ച കോസല്ലദമഥാഭാവതോ ‘‘സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ’’തിആദി വുത്തം. പഥവീവത്ഥുകാനം മഞ്ഞനാനം, ഉപരി വുച്ചമാനാനഞ്ചമഞ്ഞനാനം മൂലകത്താ പപഞ്ചസങ്ഖാനം ‘‘പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ജാനാതീ’’തി വുത്തം. അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ അഹംകാര-മമംകാരാനം കത്ഥചിപി അപ്പഹീനത്താ ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദി വുത്തം.

പുബ്ബേ അഗ്ഗഹിതത്താ, സാമഞ്ഞതോ ച ഗയ്ഹമാനത്താ, പുഗ്ഗലസ്സ പഥവീആദിആരമ്മണസഭാഗതായ ലബ്ഭമാനത്താ ച ‘‘യോപീ’’തി വുത്തം. ‘‘യോ’’തി അനിയമേന ഗഹിതസ്സ നിയമേതബ്ബതോ പടിനിദ്ദിസിതബ്ബതോ ച; ‘‘സോ’’തി വുത്തം സാതിസയം സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതോ കിലേസഭേദനസമ്ഭവതോ ച ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തം. സിക്ഖാഹി സമന്നാഗമതോ സേക്ഖധമ്മപടിലാഭതോ ച ‘‘സേക്ഖോ’’തി വുത്തം. മനസാ ലദ്ധബ്ബസ്സ അരഹത്തസ്സ അനധിഗതത്താ അധിഗമനീയതോ ച ‘‘അപ്പത്തമാനസോ’’തി വുത്തം. അപരേന അനുത്തരണീയതോ, പരം അനുച്ഛവികഭാവേന ഉത്തരിത്വാ ഠിതത്താ ച ‘‘അനുത്തര’’ന്തി വുത്തം. യോഗേന ഭാവനായ കാമയോഗാദിതോ ച ഖേമം സിവം അനുപദ്ദവന്തി ‘‘യോഗക്ഖേമ’’ന്തി വുത്തം. ഛന്ദപ്പവത്തിയാ ഉസ്സുക്കാപത്തിയാ ച ‘‘പത്ഥയമാനോ’’തി വുത്തം. തദത്ഥസ്സ സബ്ബസോ സബ്ബഇരിയാപഥവിഹാരസ്സ സമഥവിപസ്സനാവിഹാരസ്സ ദിബ്ബവിഹാരസ്സ ച വസേന ‘‘വിഹരതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖസ്സ സബ്ബസോ അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവഞ്ചേവ പരിഞ്ഞേയ്യഭാവഞ്ച ഞാണേന അഭിഭവിത്വാ ജാനനതോ ‘‘അഭിജാനാതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖസ്സ സബ്ബസോ അപ്പഹീനമഞ്ഞനതായ അഭാവതോ ‘‘മാ മഞ്ഞീ’’തി വുത്തം. സേസം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന ഇതോ പരം സബ്ബപദേസു വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോ. സക്കാ ഹി അട്ഠകഥം തസ്സാ ലീനത്ഥവണ്ണനഞ്ച അനുഗന്ത്വാ അയമത്ഥോ വിഞ്ഞൂഹി വിഭാവേതുന്തി അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ. ഇതി അനുപദവിചയതോ വിചയോ ഹാരോ.

൩. യുത്തിഹാരവണ്ണനാ

സക്കായസ്സ സബ്ബമഞ്ഞനാനം മൂലഭാവോ യുജ്ജതി പരികപ്പമത്തകത്താ ലോകവിചിത്തസ്സ. ബ്യാഹുസച്ചദ്വയരഹിതസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനഭാവോ യുജ്ജതി പുഥുകിലേസാഭിസങ്ഖാരജനനാദിസഭാവത്താ. യഥാവുത്തപുഥുജ്ജനസ്സ വാ വുത്തപ്പകാരബാഹുസച്ചാഭാവോ യുജ്ജതി തസ്മിം സതി സബ്ഭാവതോ. തത്ഥ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അരിയാനം സപ്പുരിസാനഞ്ച അദസ്സാവിതാദി യുജ്ജതി അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച തേന അദിട്ഠത്താ അപ്പടിപന്നത്താ ച തഥാ തസ്സ പഥവിയാ ‘‘അഹം പഥവീ, മമ പഥവീ, പരോ പഥവീ’’തി സഞ്ജാനനം യുജ്ജതി അഹംകാരമമംകാരാനം സബ്ബേന സബ്ബം അപ്പഹീനത്താ. തഥാ സഞ്ജാനതോ ചസ്സ പഥവിം കമ്മാദികരണാദിവസേന ഗഹേത്വാ നാനപ്പകാരതോ മഞ്ഞനാപവത്തി യുജ്ജതി സഞ്ഞാനിദാനത്താ പപഞ്ചസങ്ഖാനം. യോ മഞ്ഞതി, തസ്സ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകതാ യുജ്ജതി പരിഞ്ഞായ വിനാ മഞ്ഞനാപഹാനാഭാവതോ. ‘‘ആപം ആപതോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അപരിയോസിതസിക്ഖസ്സ അപ്പത്തമാനസതാ യുജ്ജതി കതകിച്ചതാഭാവതോ. സേക്ഖസ്സ സതോ യോഗക്ഖേമപത്ഥനാ യുജ്ജതി തദധിമുത്തഭാവതോ. തഥാ തസ്സ പഥവിയാ അഭിജാനനാ യുജ്ജതി പരിഞ്ഞാപഹാനേസു മത്തസോ കാരിഭാവതോ. തതോ ഏവ ചസ്സ ‘‘മാ മഞ്ഞീ’’തി വത്തബ്ബതാ യുജ്ജതി വത്ഥുപരിഞ്ഞായ വിയ മഞ്ഞനാപഹാനസ്സപി വിപ്പകതഭാവതോ. സേക്ഖസ്സ പഥവിയാ പരിഞ്ഞേയ്യതാ യുജ്ജതി പരിഞ്ഞാതും സക്കുണേയ്യത്താ സബ്ബസോ അപരിഞ്ഞാതത്താ ച. ‘‘ആപം ആപതോ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അരഹത്താദിയുത്തസ്സ പഥവിയാദീനം അഭിജാനനാ മഞ്ഞനാഭാവോ ച യുജ്ജതി സങ്ഖാതധമ്മത്താ, സബ്ബസോ കിലേസാനം പഹീനത്താ, തതോ ഏവ ചസ്സ വീതരാഗാദിഭാവോ തതോ സമ്മദേവ ച പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പടിവിദ്ധതാതി. അയം യുത്തിഹാരോ.

൪. പദട്ഠാനഹാരവണ്ണനാ

കിസ്സോപി മഞ്ഞനാ സക്കായസ്സ പദട്ഠാനം, മഞ്ഞനാനം അയോനിസോമനസികാരോ പദട്ഠാനം, സുതദ്വയവിരഹോ അന്ധപുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പദട്ഠാനം, സോ അരിയാനം അദസ്സാവിതായ പദട്ഠാനം, സാ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദതായ പദട്ഠാനം, സാ അരിയധമ്മേ അവിനീതതായ പദട്ഠാനം. ‘‘സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ മഞ്ഞനാനം പദട്ഠാനം. സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാതി. മഞ്ഞനാസു ച തണ്ഹാമഞ്ഞനാ ഇതരമഞ്ഞനാനം പദട്ഠാനം ‘‘തണ്ഹാഗതാനം പരിതസ്സിതവിപ്ഫന്ദിത’’ന്തി, (ദീ. നി. ൧.൧൦൫-൧൦൯) ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; മഹാവ. ൧) ച വചനതോ, തണ്ഹാഗതസ്സേവ ച ‘‘സേയ്യോഹമസ്മി’’ന്തിആദിനാ മാനജപ്പനാസബ്ഭാവതാ. സബ്ബാപി വാ മഞ്ഞനാ സബ്ബാസം മഞ്ഞനാനം പദട്ഠാനം. ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി ഹി വചനതോ ദിട്ഠിപി തണ്ഹായ പദട്ഠാനം. ‘‘അഹമസ്മി ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൨; ൩.൩൯) ആദിവചനതോ മാനോപി ദിട്ഠിയാ പദട്ഠാനം. തഥാ ‘‘അസ്മീതി സതി ഇത്ഥംസ്മീതി ഹോതി, ഏവംസ്മീതി ഹോതി, അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഹോതീ’’തിആദിവചനതോ മാനസ്സപി തണ്ഹായ പദട്ഠാനതാ ലബ്ഭതേവ. സേക്ഖാ ധമ്മാ സപ്പദേസതോ മഞ്ഞനാപഹാനസ്സ പദട്ഠാനം. അസേക്ഖാ നിപ്പദേസതോ മഞ്ഞനാപഹാനസ്സ പദട്ഠാനം. കമ്മഭവോ ച ജാതിയാ പദട്ഠാനം. ജാതി ജരാമരണസ്സ പദട്ഠാനം. പച്ചയാകാരസ്സ യഥാഭൂതാവബോധോ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പദട്ഠാനന്തി. അയം പദട്ഠാനോ ഹാരോ.

൫. ലക്ഖണഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ മൂലഗ്ഗഹണേന മൂലപരിയായഗ്ഗഹണേന വാ യഥാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ദോസമോഹാദീനമ്പി സക്കായമൂലധമ്മാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ സക്കായസ്സ മൂലഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ. ‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഇമിനാ യഥാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പരിയത്തിപടിവേധസദ്ധമ്മാനം അഭാവോ ഗയ്ഹതി, ഏവം പടിപത്തിസദ്ധമ്മസ്സപി അഭാവോ ഗയ്ഹതി സദ്ധമ്മഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ. അരിയാനം അദസ്സനകാമതാദിലക്ഖണാ. ‘‘അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ’’തി ഇമിനാ അരിയധമ്മാധിഗമസ്സ വിബന്ധഭൂതം അഞ്ഞാണം. ‘‘അരിയധമ്മേ അവിനീതോ’’തി ഇമിനാ അരിയവിനയാഭാവോ. സോ പനത്ഥതോ അരിയവിനയേ അപ്പടിപത്തി ഏവ വാതി തീഹിപി പദേഹി യഥാവുത്തവിസയാ മിച്ഛാദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ ച ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തഗ്ഗഹണേന ച സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി സംകിലേസലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. ‘‘സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

‘‘പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ജാനാതീ’’തി ഇദം ദിട്ഠിമഞ്ഞനാദീനം സഞ്ഞായ കാരണഭാവദസ്സനം. തത്ഥ യഥാ സഞ്ഞാ, ഏവം വിതക്കഫസ്സാവിജ്ജാഅയോനിസോമനസികാരാദയോപി താസം കാരണന്തി അത്ഥതോ തേസമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹോ വുത്തോ ഹോതി മഞ്ഞനാനം കാരണഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ. ‘‘മഞ്ഞതീ’’തി ഇമിനാ മഞ്ഞനാകിച്ചേന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ താസം കിലേസസഭാവത്താ. തഗ്ഗഹണേനേവ വിചികിച്ഛാദിനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ കിലേസലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ തണ്ഹായ ഹേതുസഭാവത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ അവസിട്ഠാകുസലഹേതൂനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ ഹേതുലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ തണ്ഹാദിട്ഠീനം ആസവാദിസഭാവത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ അവസിട്ഠാസവോഘയോഗഗന്ഥനീവരണാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ ആസവാദിസഭാവത്താ ഏകലക്ഖണത്താ. തഥാ ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ പഥവീആദീനം രൂപസഭാവത്താ തബ്ബിസയാനഞ്ച മഞ്ഞനാനം രൂപവിസയത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ സകലരൂപക്ഖന്ധവിസയാപി മഞ്ഞനാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി രൂപവിസയലക്ഖണേന ആസം ഏകലക്ഖണത്താ. ഏവം ചക്ഖായതനാദിവിസയാപി മഞ്ഞനാ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ‘‘അപരിഞ്ഞാത’’ന്തി പരിഞ്ഞാപടിക്ഖേപേന തപ്പടിബദ്ധകിലേസാനം പഹാനപടിക്ഖേപോതി ദട്ഠബ്ബോ മഗ്ഗകിച്ചഭാവേന പരിഞ്ഞാപഹാനാനം ഏകലക്ഖണത്താ. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി യഥാരഹം ഏകലക്ഖണാ നിദ്ധാരേതബ്ബാതി. അയം ലക്ഖണോ ഹാരോ.

൬. ചതുബ്യൂഹഹാരവണ്ണനാ

പഥവീആദീസു വത്ഥൂസു ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ധമ്മഗമ്ഭീരതം അസല്ലക്ഖേത്വാ അസദ്ധമ്മസ്സവനാദിനാ വഞ്ചിതാ ഹുത്വാ സദ്ധമ്മസ്സവനധാരണപരിചയമനസികാരവിമുഖാ പഥവീആദീസു വത്ഥൂസു പുഥുജ്ജനസേക്ഖാസേക്ഖതഥാഗതാനം പടിപത്തിവിസേസം അജാനന്താ ച വേനേയ്യാ ഇമിസ്സാ ദേസനായ നിദാനം. തേ ‘‘കഥം നു ഖോ യഥാവുത്തദോസവിനിമുത്താ യഥാവുത്തഞ്ച വിസേസം ജാനന്താ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉഭയഹിതപരായണാ സവേയ്യു’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ. പദനിബ്ബചനം നിരുത്തം, തം ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനിദാനപദാനം, ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദിപാളിപദാനഞ്ച അട്ഠകഥായം, തസ്സാ ലീനത്ഥവണ്ണനായഞ്ചേവ വുത്തനയേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ.

പദപദത്ഥദേസനാനിക്ഖേപസുത്തസന്ധിവസേന പഞ്ചവിധാ സന്ധി. തത്ഥ പദസ്സ പദന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദസന്ധി, തഥാ പദത്ഥസ്സ പദത്ഥന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദത്ഥസന്ധി, യോ ‘‘കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധോ’’തി വുച്ചതി. നാനാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ തംതംഅനുസന്ധീഹി സമ്ബന്ധോ, ഏകാനുസന്ധികസ്സ പന പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ ദേസനാസന്ധി. യാ അട്ഠകഥായം ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധി അജ്ഝാസയാനുസന്ധി യഥാനുസന്ധീ’’തി തിധാ വിഭത്താ. അജ്ഝാസയോ ചേത്ഥ അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോതി ദ്വിധാ വേദിതബ്ബോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ നിദാനവണ്ണനായം വുത്തമേവ. നിക്ഖേപസന്ധി ചതുന്നം സുത്തനിക്ഖേപാനം വസേന വേദിതബ്ബോ. സുത്തസന്ധി ഇധ പഠമനിക്ഖേപവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ പനേത്ഥ മൂലപരിയായസുത്തമേവ പഠമം നിക്ഖിത്തന്തി? നായമനുയോഗോ കത്ഥചി നപ്പവത്തതി, അപിച യസ്മാ മഞ്ഞനാമൂലകം സക്കായം, സബ്ബമഞ്ഞനാ ച തത്ഥ ഏവ അനേകഭേദഭിന്നാ പവത്തതി, ന തസ്സാ സവിസയായ ലേസമത്തമ്പി സാരം അത്ഥീതി പഥവീആദിവിഭാഗഭിന്നേസു മഞ്ഞനാസു ച സാതിസയം നിബ്ബേധവിരാഗസഞ്ജനനീ ഉപരി സേക്ഖാസേക്ഖതഥാഗതഗുണവിഭാവനീ ച അയം ദേസനാ. സുത്തന്തദേസനാ ച വിസേസതോ ദിട്ഠിവിനിവേഠനകഥാ, തസ്മാ സനിസ്സയസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സ ആദിതോ അസാരഭാവദീപനം ഉപരി ച സബ്ബേസം അരിയാനം ഗുണവിസേസവിഭാവനമിദം സുത്തം പഠമം നിക്ഖിത്തം. കിഞ്ച സക്കായേ മഞ്ഞനാമഞ്ഞനാമുഖേന പവത്തിനിവത്തീസു ആദീനവാനിസംസവിഭാവനതോ സബ്ബേസം പുഗ്ഗലാനം പടിപത്തിവിഭാഗതോ ച ഇദമേവ സുത്തം പഠമം നിക്ഖിത്തം.

യം പന ഏകിസ്സാ ദേസനായ ദേസനന്തരേന സദ്ധിം സംസന്ദനം, അയമ്പി ദേസനാസന്ധി, സാ ഏവം വേദിതബ്ബാ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… നിബ്ബാനം അഭിനന്ദതീ’’തി അയം ദേസനാ. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ മനസികരണീയേ ധമ്മേ നപ്പജാനാതി, അമനസികരണീയേ ച ധമ്മേ നപ്പജാനാതി, സോ മനസികരണീയേ ധമ്മേ അപ്പജാനന്തോ അമനസികരണീയേ ച ധമ്മേ അപ്പജാനന്തോ യേ ധമ്മാ ന മനസികരണീയാ, തേ ധമ്മേ മനസി കരോതി…പേ… അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ പവഡ്ഢതി. അനുപ്പന്നോ വാ ഭവാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ ഭവാസവോ പവഡ്ഢതി, അനുപ്പന്നോ വാ അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ അവിജ്ജാസവോ പവഡ്ഢതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘തസ്സേതം പാടികങ്ഖം സുഭനിമിത്തം മനസി കരിസ്സതി, തസ്സ സുഭനിമിത്തസ്സ മനസികാരാ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേസ്സതി, സോ സരാഗോ സദോസോ സമോഹോ സാങ്ഗണോ സംകിലിട്ഠചിത്തോ കാലം കരിസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൫൯) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ചാവുസോ പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. യം വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിതക്കേതി, യം വിതക്കേതി തം പപഞ്ചേതി, യം പപഞ്ചേതി തതോനിദാനം പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. തഥാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. വേദനം…പേ…, സഞ്ഞം…പേ…, സങ്ഖാരേ…പേ…, വിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠം…പേ… യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം, സോ ലോകോ സോ അത്താ സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീതി, തമ്പി ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൧) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി.

‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു…പേ… നിബ്ബാനം മാഭിനന്ദീ’’തി അയം ദേസനാ. ‘‘ഇധ, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി, ഏവഞ്ചേതം, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി, സോ സബ്ബം ധമ്മം അഭിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം അഭിഞ്ഞായ സബ്ബം ധമ്മം പരിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം പരിഞ്ഞായ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ താസു വേദനാസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൯൦) ഇമായ ദേസനായ സംസന്ദതി. ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വദാമീ’’തി അയം ദേസനാ ‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, വേദനം…പേ…, സഞ്ഞം…പേ…, സങ്ഖാരേ…പേ…, വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠം സുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം, സോ ലോകോ സോ അത്താ സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി ‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അപി പരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീ’തി, തമ്പി ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. സോ ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ന പരിതസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൧) ഏവമാദിദേസനാഹി സംസന്ദതീതി, അയം ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

൭. ആവത്തഹാരവണ്ണനാ

‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ഇമിനാ യോനിസോമനസികാരപടിക്ഖേപമുഖേന അയോനിസോമനസികാരപരിഗ്ഗഹോ ദീപിതോ. ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തിആദിനാ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിപടിക്ഖേപമുഖേന അസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിപരിഗ്ഗഹോ ദീപിതോ. തേസു പുരിമനയേന ആസയവിപത്തി കിത്തിതാ, ദുതിയേന പയോഗവിപത്തി. പുരിമേന ചസ്സ കിലേസവട്ടം, തഞ്ച യതോ വിപാകവട്ടന്തി സകലം സംസാരചക്കമാവത്തതി. ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ തത്ഥ തിസ്സോ മഞ്ഞനാ വുത്താ. താസു തണ്ഹാമഞ്ഞനാ ‘‘ഏതം മമാ’’തി തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ, മാനമഞ്ഞനാ ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി മാനഗ്ഗാഹോ, ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. തത്ഥ തണ്ഹാഗ്ഗാഹേന ‘‘തണ്ഹം പടിച്ചപരിയേസനാ’’തിആദികാ (ദീ. നി. ൨.൧൦൩; ദീ. നി. ൩.൩൫൯; അ. നി. ൩.൨൩; വിഭ. ൯൬൩) നവ തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ ആവത്തന്തി. മാനഗ്ഗാഹേന ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദികാ നവ മാനവിധാ ആവത്തന്തി. ദിട്ഠിഗ്ഗാഹേന ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദികാ (സം. നി. ൪.൩൪൫) വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി ആവത്തതി. തീസു ച ഗാഹേസു യായ സഞ്ഞായ തണ്ഹാഗ്ഗാഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനാ, സാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ. യായ സഞ്ഞായ മാനഗ്ഗാഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനാ, സാ അനിച്ചസഞ്ഞാ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. യായ പന സഞ്ഞായ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനാ, സാ അനത്തസഞ്ഞാ അനത്താനുപസ്സനാ. തത്ഥ പഠമഗ്ഗാഹവിസഭാഗതോ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖം ആവത്തതി, ദുതിയഗ്ഗാഹവിസഭാഗതോ അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖം ആവത്തതി, തതിയഗ്ഗാഹവിസഭാഗതോ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖം ആവത്തതി.

സേക്ഖഗ്ഗഹണേന അരിയായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹോ, തതോ ച പരതോഘോസയോനിസോമനസികാരാ ദീപിതാ ഹോന്തി. പരതോഘോസേന ച സുതവാ അരിയസാവകോതി ആവത്തതി, യോനിസോമനസികാരേന നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ ആവത്തന്തി, ചതുബ്ബിധഞ്ച സമ്പത്തിചക്കം. ‘‘മാ മഞ്ഞീ’’തി മഞ്ഞനാനം വിപ്പകതപ്പഹാനതാഗഹണേന ഏകച്ചാസവപരിക്ഖയോ ദീപിതോ ഹോതി, തേന ച സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്തകായസക്ഖിഭാവാ ആവത്തന്തി. ‘‘അരഹം ഖീണാസവോ’’തിആദിനാ അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ ദസ്സിതാ ഹോന്തി, സീലക്ഖന്ധാദിപാരിപൂരിയാ ച ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ ആവത്തന്തി. ‘‘ന മഞ്ഞതീ’’തി മഞ്ഞനാപടിക്ഖേപേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമ്മാപടിപത്തി ദസ്സിതാ, തായ ച സാതിസയാ നികന്തിപരിയാദാനമാനസമുഗ്ഘാടനദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനാനി പകാസിതാനീതി അപ്പണിഹിതാനിമിത്ത-സുഞ്ഞതവിമോക്ഖാ ആവത്തന്തി.

‘‘തഥാഗതോ’’തിആദിനാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ വിഭാവിതാതി തദവിനാഭാവതോ ദസബല-ചതുവേസാരജ്ജഅസാധാരണഞാണആവേണികബുദ്ധധമ്മാ ആവത്തന്തി. ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തിആദിനാ സദ്ധിം ഹേതുനാ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുവിഭാവനേന ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ആവത്തന്തി. ‘‘തണ്ഹാനം ഖയാ’’തിആദിനാ തണ്ഹപ്പഹാനാപദേസേന തദേകട്ഠഭാവതോ ദിയഡ്ഢസ്സ കിലേസസഹസ്സസ്സ പഹാനം ആവത്തതി. ‘‘സബ്ബസോ തണ്ഹാനം ഖയാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ച വുത്തത്താ ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തി, ‘‘ഇതി വിദിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ മഞ്ഞനാഭാവഹേതുഭൂതസ്സ പച്ചയാകാരവേദനസ്സ സാവകേഹി അസാധാരണഞാണചാരഭാവോ ദസ്സിതോ, തേന ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരി ഭഗവതോ മഹാവജിരഞാണം ആവത്തതീതി. അയം ആവത്തോ ഹാരോ.

൮. വിഭത്തിഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മാ നാമ തേഭൂമകാ ധമ്മാ സക്കായസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേസം മഞ്ഞനാ പദട്ഠാനം പപഞ്ചസങ്ഖാനിമിത്തത്താ ലോകവിചിത്തസ്സ. തയിമേ കുസലാ അകുസലാ അബ്യാകതാതി തിവിധാ. തേസു കുസലാനം യോനിസോമനസികാരാദി പദട്ഠാനം, അകുസലാനം അയോനിസോമനസികാരാദി, അബ്യാകതാനം കമ്മഭവആവജ്ജനഭൂതരൂപാദി പദട്ഠാനം. തത്ഥ കുസലാ കാമാവചരാദിവസേന ഭൂമിതോ തിവിധാ, തഥാ അബ്യാകതാ ചിത്തുപ്പാദസഭാവാ, അചിത്തുപ്പാദസഭാവാ പന കാമാവചരാവ തഥാ അകുസലാ. പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധസുതകിച്ചാഭാവേന തിവിധോ അസ്സുതവാ. അന്ധകല്യാണവിഭാഗേന ദുവിധോ പുഥുജ്ജനോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകഭേദേന തിവിധാ അരിയാ. മംസചക്ഖുദിബ്ബചക്ഖുപഞ്ഞാചക്ഖൂഹി ദസ്സനാഭാവേന തിവിധോ അദസ്സാവീ. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനഭേദേന തിവിധോ, നവവിധോ വാ അരിയധമ്മോ. സവനധാരണപരിചയമനസികാരപടിവേധവസേന പഞ്ചവിധാ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദതാ. തദഭാവതോ അകോവിദോ. സംവരപഹാനഭേദേന ദുവിധോ, ദസവിധോ വാ അരിയധമ്മവിനയോ, തദഭാവതോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ. ഏത്ഥ പദട്ഠാനവിഭാഗോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോയേവ. ‘‘സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദീസു മഞ്ഞനാവത്ഥുവിഭാഗോ പാളിയം ആഗതോവ, തഥാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാദികോ ച അന്തരവിഭാഗോ.

മഞ്ഞനാ പന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സങ്ഖേപതോ തിവിധാ, വിത്ഥാരതോ പന തണ്ഹാമഞ്ഞനാ താവ കാമതണ്ഹാദിവസേന അട്ഠസതവിധാ, തഥാ ‘‘അസ്മീതി സതി ഇത്ഥംസ്മീതി ഹോതീ’’തിആദിനാ. ഏവം മാനമഞ്ഞനാപി. ‘‘അസ്മീതി സതി ഇത്ഥംസ്മീതി ഹോതീ’’തിആദിനാ പപഞ്ചത്തയം ഉദ്ദിട്ഠം നിദ്ദിട്ഠഞ്ചാതി. ഏതേന ദിട്ഠിമഞ്ഞനായപി അട്ഠസതവിധതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അപിച സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ മാനമഞ്ഞനായ നവവിധതാ തദന്തരഭേദേന അനേകവിധതാ ച വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഹീനത്തികത്ഥവണ്ണനായ വിഭാവേതബ്ബോ. ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ പന ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതനയേന ദ്വാസട്ഠിവിധതാ തദന്തരഭേദേന അനേകവിധതാ ച വേദിതബ്ബാ. ‘‘അപരിഞ്ഞാത’’ന്തി ഏത്ഥ ഞാതപരിഞ്ഞാദിവസേന ചേവ രൂപമുഖാദിഅഭിനിവേസഭേദാദിവസേന ച പരിഞ്ഞാനം അനേകവിധതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ അട്ഠമകാദിവസേന സേക്ഖവിഭാഗോ പഞ്ഞാവിമുത്താദിവസേന അസേക്ഖവിഭാഗോ ച. അയമേത്ഥ ധമ്മവിഭാഗോ. പദട്ഠാനവിഭാഗോ ച ഭൂമിവിഭാഗോ ച വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാതി. അയം വിഭത്തിഹാരോ.

൯. പരിവത്തഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘സബ്ബധമ്മാ’’തി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ, തേസം മൂലകാരണന്തി ച തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ. തഥാ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി. യാവകീവഞ്ച പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സുഭതോ സുഖതോ നിച്ചതോ അത്തതോ സമനുപസ്സനവസേന ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹാ ന സമുച്ഛിജ്ജന്തി, താവ നേസം പബന്ധൂപരമോ സുപിനന്തേപി ന കേനചി ലദ്ധപുബ്ബോ. യദാ പന നേസം അസുഭതോ ദുക്ഖതോ അനിച്ചതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സനവസേന ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി പവത്തമാനാ അപ്പണിഹിതാനിമിത്തസുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ ഉസ്സക്കിത്വാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമായ സംവത്തന്തി, അഥ നേസം പബന്ധൂപരമോ ഹോതി അച്ചന്തഅപ്പഞ്ഞത്തികഭാവൂപഗമനതോ. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബധമ്മാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ, തേസം മൂലകാരണന്തി ച തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ’’തി. തഥാ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ തീഹിപി മഞ്ഞനാഹി പഥവിം മഞ്ഞതി യാവ നിബ്ബാനം അഭിനന്ദതി, തീഹിപി പരിഞ്ഞാഹി തസ്സ തം വത്ഥു അപരിഞ്ഞാതന്തി കത്വാ. യസ്സ പന തം വത്ഥു തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതം, ന സോ ഇതരോ വിയ തം മഞ്ഞതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, വേദനം…പേ… അസതി ന പരിതസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൧). സേക്ഖോ പഥവിം മാ മഞ്ഞി, യാവ നിബ്ബാനം മാഭിനന്ദി, അരഹാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ച പഥവിം ന മഞ്ഞതി, യാവ നിബ്ബാനം നാഭിനന്ദതി, മഞ്ഞനാമഞ്ഞിതേസു വത്ഥൂസു മത്തസോ സബ്ബസോ ച പരിഞ്ഞാഭിസമയസംസിദ്ധിയാ പഹാനാഭിസമയനിബ്ബത്തിതോ. യസ്സ പന തേസു വത്ഥൂസു സബ്ബസോ മത്തസോ വാ പരിഞ്ഞാ ഏവ നത്ഥി, കുതോ പഹാനം, സോ യഥാപരികപ്പം നിരങ്കുസാഹി മഞ്ഞനാഹി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ മഞ്ഞതേവ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, വേദനം…പേ…, സഞ്ഞ…പേ…’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൨൪൧). അയം പരിവത്തോ ഹാരോ.

൧൦. വേവചനഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മാ സകലധമ്മാ അനവസേസധമ്മാ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘മൂലപരിയായം മൂലകാരണം അസാധാരണഹേതു’’ന്തി പരിയായവചനം, ‘‘മൂലപരിയായന്തി വാ മൂലദേസനം കാരണതഥന’’ന്തി പരിയായവചനം, ‘‘വോ തുമ്ഹാകം തുമ്ഹ’’ന്തി പരിയായവചനം, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സമണാ തപസ്സിനോ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘ദേസേസ്സാമീ കഥേസ്സാമീ പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘സുണാഥ സോതം ഓദഹഥ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരേഥാ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘സാധുകം സമ്മാ സക്കച്ച’’ന്തി പരിയായവചനം, ‘‘മനസി കരോഥ ചിത്തേ ഠപേഥ സമന്നാഹരഥാ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘ഭാസിസ്സാമി ബ്യത്തം കഥേസ്സാമി വിഭജിസ്സാമീ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, സാധു സുട്ഠു ഭന്തേ’’തി പരിയായവചനം, ‘‘പച്ചസ്സോസും സമ്പടിച്ഛിംസു സമ്പടിഗ്ഗഹേസു’’ന്തി പരിയായവചനം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു വേവചനം വത്തബ്ബന്തി. അയം വേവചനോ ഹാരോ.

൧൧. പഞ്ഞത്തിഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മാ നാമ സക്കായധമ്മാ, തേ ഖന്ധവസേന പഞ്ചധാ പഞ്ഞത്താ, ആയതനവസേന ദ്വാദസധാ, ധാതുവസേന അട്ഠാരസധാ പഞ്ഞത്താ. ‘‘മൂല’’ന്തി വാ ‘‘മൂലപരിയായ’’ന്തി വാ മഞ്ഞനാ വുത്താ, താ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന തിധാ അന്തരഭേദേന അനേകധാ ച പഞ്ഞത്താ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബധമ്മാ’’തി തേഭൂമകധമ്മാനം സങ്ഗഹപഞ്ഞത്തി, ‘‘മൂലപരിയായ’’ന്തി തേസം പഭവപഞ്ഞത്തി, ‘‘വോ’’തി സമ്പദാനപഞ്ഞതി, ‘‘ദേസേസ്സാമി ഭാസിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി, ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി ച ആണാപനപഞ്ഞത്തി, ‘‘അസ്സുതവാ’’തി പടിവേധവിമുഖതാപഞ്ഞത്തി ചേവ പരിയത്തിവിമുഖതാപഞ്ഞത്തി ച, ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി അനരിയപഞ്ഞത്തി, സാ അരിയധമ്മപടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ചേവ അരിയധമ്മവിരഹപഞ്ഞത്തി ച, ‘‘അരിയാന’’ന്തി അസമപഞ്ഞത്തി ചേവ സമപഞ്ഞത്തി ച. തത്ഥ അസമപഞ്ഞത്തി തഥാഗതപഞ്ഞത്തി, സമപഞ്ഞത്തി പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ചേവ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീനഞ്ച വസേന അട്ഠവിധാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തിആദി ദസ്സനഭാവനാപടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദി പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സമ്മസനുപഗാനം ഇന്ദ്രിയാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി ചേവ പഭവപഞ്ഞത്തി ച, തഥാ വിപല്ലാസാനം കിച്ചപഞ്ഞത്തി പരിയുട്ഠാനം ദസ്സനപഞ്ഞത്തി കിലേസാനം ഫലപഞ്ഞത്തി അഭിസങ്ഖാരാനം വിരൂഹനപഞ്ഞത്തി തണ്ഹായ അസ്സാദനപഞ്ഞത്തി ദിട്ഠിയാ വിപ്ഫന്ദനപഞ്ഞത്തി, ‘‘സേക്ഖാ’’തി സദ്ധാനുസാരീസദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്തകായസക്ഖീനം ദസ്സനപഞ്ഞത്തി ചേവ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി ച ‘‘അപ്പത്തമാനസോ’’തി സേക്ഖധമ്മാനം ഠിതിപഞ്ഞത്തി, ‘‘അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനോ’’തി പഞ്ഞായ അഭിനിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തി, ‘‘അഭിജാനാതീ’’തി അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി, സമുദയസ്സ പഹാനപഞ്ഞത്തി, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി, ‘‘മാ മഞ്ഞീ’’തി മഞ്ഞനാനം പടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, സമുദയസ്സ പഹാനപഞ്ഞത്തി. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി വിത്ഥാരേതബ്ബം. അയം പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.

൧൨. ഓതരണഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മാ നാമ ലോകിയാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ ദ്വേ സച്ചാനി ഏകൂനവിസതി ഇന്ദ്രിയാനി ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോതി, അയം സബ്ബധമ്മഗ്ഗഹണേന ഖന്ധാദിമുഖേന ദേസനായ ഓതരണം. ‘‘മൂല’’ന്തി വാ ‘‘മൂലപരിയായ’’ന്തി വാ മഞ്ഞനാ വുത്താ, താ അത്ഥതോ തണ്ഹാ മാനോ ദിട്ഠി ചാതി തേസം സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹോതി അയം ഖന്ധമുഖേന ഓതരണം. തഥാ ‘‘ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി സങ്ഗഹോ’’തി അയം ആയതനമുഖേന ധാതുമുഖേന ച ഓതരണം. ‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഇമിനാ സുതസ്സ വിബന്ധഭൂതാ അവിജ്ജാദയോ ഗഹിതാ, ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി ഇമിനാ യേസം കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം ജനനാദിനാ പുഥുജ്ജനോതി വുച്ചതി, തേ കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദയോ ഗഹിതാ, ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തിആദിനാ യേസം കിലേസധമ്മാനം വസേന അരിയാനം അദസ്സാവിആദിഭാവോ ഹോതി, തേ ദിട്ഠിമാനാവിജ്ജാദയോ ഗഹിതാതി സബ്ബേഹി തേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹോതി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഓതരണം വേദിതബ്ബം. ‘‘സഞ്ജാനാതി മഞ്ഞതി അഭിജാനാതി ന മഞ്ഞതീ’’തി ഏത്ഥാപി സഞ്ജാനനമഞ്ഞനാഅഭിജാനനാനുപസ്സനാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ വുത്തനയേനേവ ഓതരണം വേദിതബ്ബം. തഥാ സേക്ഖഗ്ഗഹണേന സേക്ഖാ, ‘‘അരഹ’’ന്തിആദിനാ അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ ഗഹിതാതി ഏവമ്പി ഖന്ധമുഖേന ഓതരണം, ആയതനധാതാദിമുഖേന ച ഓതരണം വേദിതബ്ബം. തഥാ ‘‘ന മഞ്ഞതീ’’തി തണ്ഹാഗാഹാദിപടിക്ഖേപേന ദുക്ഖാനുപസ്സനാദയോ ഗഹിതാ, തേസം വസേന അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖാദീഹി ഓതരണം വേദിതബ്ബം. ‘‘പരിഞ്ഞാത’’ന്തി ഇമിനാ പരിജാനനകിച്ചേന പവത്തമാനാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഗയ്ഹന്തീതി സതിപട്ഠാനാദിമുഖേന ഓതരണം വേദിതബ്ബം. നന്ദിഗ്ഗഹണേന ഭവഗ്ഗഹണേന തണ്ഹാഗഹണേന ച സമുദയസച്ചം, ദുക്ഖഗ്ഗഹണേന ജാതിജരാമരണഗ്ഗഹണേന ച ദുക്ഖസച്ചം, ‘‘തണ്ഹാനം ഖയാ’’തിആദിനാ നിരോധസച്ചം, അഭിസമ്ബോധിയാ ഗഹണേന മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതന്തി അരിയസച്ചേഹി ഓതരണന്തി. അയം ഓതരണോ ഹാരോ.

൧൩. സോധനഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ…പേ… പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ജാനാതീ’’തി ആരമ്ഭോ. ‘‘പഥവിം പഥവിയാ സഞ്ഞത്വാ പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തി പദസുദ്ധി, നോ ആരമ്ഭസുദ്ധി. തഥാ ‘‘പഥവിയാ മഞ്ഞതി പഥവിതോ മഞ്ഞതി പഥവിം മേതി മഞ്ഞതി പഥവിം അഭിനന്ദതീ’’തി പദസുദ്ധി, നോ ആരമ്ഭസുദ്ധി. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു അപരിഞ്ഞാതം തസ്സാതി വദാമീ’’തി പദസുദ്ധി ചേവ ആരമ്ഭസുദ്ധി ച. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോതി. അയം സോധനോ ഹാരോ.

൧൪. അധിട്ഠാനഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മഗ്ഗഹണം സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം. ‘‘പഥവിം ആപ’’ന്തിആദി പന തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം. തഥാ ‘‘മൂലപരിയായ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതി…പേ… അഭിനന്ദതീ’’തി. ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തി ച സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹാനം സാധാരണത്താ മഞ്ഞനായ, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി, ഏവം സുത്തന്തരപദാനിപി ആനേത്വാ വിസേസവചനം നിദ്ധാരേതബ്ബം. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘സേക്ഖോ’’തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘കായസക്ഖീ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സദ്ധാവിമുത്തോ സദ്ധാനുസാരീ ധമ്മാനുസാരീ’’തി. തഥാ ‘‘സേക്ഖോ’’തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സേക്ഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേക്ഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൩). ‘‘അരഹ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ (പു. പ. ൧൩.൨; ൧൫.൧ മാതികാ), തേവിജ്ജോ ഛളഭിഞ്ഞോ’’തി (പു. പ. ൭.൨൬, ൨൭ മാതികാ) ച. ‘‘ഖീണാസവോ’’തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥാ’’തിആദി (പാരാ. ൧൪). സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘അഭിജാനാതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘മഞ്ഞതീ’’തി. മഞ്ഞനാഭാവോ ഹിസ്സ പഹാനപടിവേധസിദ്ധോ, പഹാനപടിവേധോ ച പരിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയാഭാവനാപടിവേധേഹി ന വിനാതി സബ്ബേപി അഭിഞ്ഞാവിസേസാ മഞ്ഞനാപടിക്ഖേപേന അത്ഥതോ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി. തഥാ ‘‘അരഹ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം, തം അവികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം ‘‘വീതരാഗത്താ വീതദോസത്താ വീതമോഹത്താ’’തി. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണാ വേദിതബ്ബാ. അയം അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

൧൪. പരിക്ഖാരഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധമ്മാ നാമ പരിയാപന്നധമ്മാ, തേ കുസലാകുസലാബ്യാകതഭേദേന തിവിധാ. തേസു കുസലാനം യോനിസോമനസികാരോ അലോഭാദയോ ച ഹേതൂ, അകുസലാനം അയോനിസോമനസികാരോ ലോഭാദയോ ച ഹേതൂ, അബ്യാകതേസു വിപാകാനം യഥാസകം കമ്മം, ഇതരേസം ഭവങ്ഗമാവജ്ജനസമന്നാഹാരാദി ച ഹേതൂ. ഏത്ഥ ച സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദികോ പച്ചയോ ഹേതുമ്ഹി ഏവ സമവരുള്ഹോ, സോ തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘മൂല’’ന്തി വുത്താനം മഞ്ഞനാനം ഹേതുഭാവോ പാളിയം വുത്തോ ഏവ. മഞ്ഞനാസു പന തണ്ഹാമഞ്ഞനായ അസ്സാദാനുപസ്സനാ ഹേതു. ‘‘സഞ്ഞോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൨) ഹി വുത്തം. മാനമഞ്ഞനായ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭോ ഹേതു കേവലം സംസഗ്ഗവസേന ‘‘അഹമസ്മീ’’തി പവത്തനതോ. ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ ഏകത്തനയാദീനം അയാഥാവഗ്ഗാഹോ ഹേതു, അസ്സുതഭാവോ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ ഹേതു, സോ അരിയാനം അദസ്സനസീലതായ, സാ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദതായ, സാ അരിയധമ്മേ അവിനീതതായ ഹേതു, സബ്ബാ ചായം ഹേതുപരമ്പരാ പഥവീആദീസു ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തിസ്സന്നം മഞ്ഞനാനം ഹേതു, സേക്ഖാരഹാദിഭാവാ പന മത്തസോ സബ്ബസോ ച മഞ്ഞനാഭാവസ്സ ഹേതൂതി. അയം പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

൧൬. സമാരോപനഹാരവണ്ണനാ

‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദീസു മൂലപരിയായഗ്ഗഹണേന അസ്സുതവാഗഹണേന സഞ്ജാനനമഞ്ഞനാപരിഞ്ഞാഗഹണേഹി ച സംകിലേസധമ്മാ ദസ്സിതാ, തേ ച സങ്ഖേപതോ തിവിധാ തണ്ഹാസംകിലേസോ ദിട്ഠിസംകിലേസോ ദുച്ചരിതസംകിലേസോതി. തത്ഥ തണ്ഹാസംകിലേസോ തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ, ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ, ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ ച പദട്ഠാനം, തഥാ ദിട്ഠിസംകിലേസോ ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ, തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ, ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ ച പദട്ഠാനം, ദുച്ചരിതസംകിലേസോപി ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ, തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ, ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ ച പദട്ഠാനം. തേസു തണ്ഹാസംകിലേസോ അത്ഥതോ ലോഭോവ, യോ ‘‘ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം സാരാഗോ സാരജ്ജനാ സാരജ്ജിതത്ത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൩൮൯) അനേകേഹി പരിയായേഹി വിഭത്തോ. തഥാ ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിസംകിലേസോ, യോ ‘‘ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൦൫) അനേകേഹി പരിയായേഹി, ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൦) ദ്വാസട്ഠിയാ പഭേദേഹി ച വിഭത്തോ. ദുച്ചരിതസംകിലേസോ പന അത്ഥതോ ദുസ്സീല്യചേതനാ ചേവ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ ച, യാ ‘‘കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം കായവിസമം വചീവിസമ’’ന്തി (വിഭ. ൯൧൩, ൯൨൪), ‘‘പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാന’’ന്തി (വിഭ. ൯൧൩) ച ആദിനാ അനേകേഹി പരിയായേഹി, അനേകേഹി പഭേദേഹി ച വിഭത്താ.

തേസു തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ സമഥോ പടിപക്ഖോ, ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ വിപസ്സനാ, ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ സീലം പടിപക്ഖോ. തേ പന സീലാദയോ ധമ്മാ ഇധ പരിഞ്ഞാഗഹണേന സേക്ഖഗ്ഗഹണേന ‘‘അരഹ’’ന്തിആദിനാ അരിയതാദിഗ്ഗഹണേന ച ഗഹിതാ. തത്ഥ സീലേന ദുച്ചരിതസംകിലേസപ്പഹാനം സിജ്ഝതി, തഥാ തദങ്ഗപ്പഹാനം വീതിക്കമപ്പഹാനഞ്ച, സമഥേന തണ്ഹാസംകിലേസപ്പഹാനം സിജ്ഝതി, തഥാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനഞ്ച. വിപസ്സനായ ദിട്ഠിസംകിലേസപ്പഹാനം സിജ്ഝതി, തഥാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനം അനുസയപ്പഹാനഞ്ച. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗേ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ സമഥോ, സമഥേ പതിട്ഠിതസ്സ വിപസ്സനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന സമകാലമേവ ഭവന്തി. പുബ്ബേയേവ ഹി സുപരിസുദ്ധകായവചീകമ്മസ്സ സുപരിസുദ്ധാജീവസ്സ ച സമഥവിപസ്സനാ ആരദ്ധാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തിയോ പരിപാകം ഗച്ഛന്തിയോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനം പരിബ്രൂഹേന്തി, വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ മഗ്ഗേന ഘടേന്തി മഗ്ഗക്ഖണേ സമഥവിപസ്സനാ പരിപൂരേതി. അഥ മഗ്ഗക്ഖണേ സമഥവിപസ്സനാഭാവനാപാരിപൂരിയാ അനവസേസസംകിലേസധമ്മം സമുച്ഛിന്ദന്തിയോ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോന്തീതി. അയം സമാരോപനോ ഹാരോ.

സോളസഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.