൫. ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൩. ‘‘ലക്ഖണഹാരസ്സ വിസയം പുച്ഛതീ’’തി വുത്തം, ‘‘കോ പന തസ്സ വിസയോ’’തി വുത്തേ സമാനലക്ഖണാ അവുത്തധമ്മാ. കായാനുപസ്സനായ സമാരദ്ധായ വേദനാനുപസ്സനാദയോ സുഖേനേവ സിജ്ഝന്തീതി തബ്ബചനേന വേദനാഗതാസതിആദീനം വുത്തഭാവോ ദസ്സിതോ സതിപട്ഠാനഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ സദ്ധാനുഗ്ഗഹിതാനി വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി സാധനം, ഏവം ഇതരേസമ്പീതി കത്വാ വുത്തം. അയം അത്ഥോ അട്ഠകഥായമേവ (നേത്തി. അട്ഠ. ൫൧) പരതോ ആഗമിസ്സതി. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി ഏകലക്ഖണതാനിദ്ദേസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരതോതി ചതുബ്യൂഹഹാരവണ്ണനായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൦).

അസമ്മിസ്സതോതി വേദനാദയോപി ഏത്ഥ സിതാ ഏത്ഥ പടിസന്ധാതി കായേ വേദനാദിഅനുപസ്സനാപസങ്ഗേപി ആപന്നേ തദസമ്മിസ്സതോതി അത്ഥോ.

അവയവിഗാഹസമഞ്ഞാതിധാവനസാരാദാനാഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം കായം അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി, താനി ച കേസാദീഹി, കേസാദികേ ച ഭൂതുപാദായരൂപേഹി വിനിബ്ഭുജിതും ‘‘തഥാ ന കായേ’’തിആദിമാഹ. പാസാദാദിനഗരാവയവസമൂഹേ അവയവിവാദിനോപി അവയവിഗാഹണം കരോന്തി. നഗരം നാമ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി പന കേസഞ്ചി സമഞ്ഞാതിധാവനം സിയാതി ഇത്ഥിപുരിസാദിസമഞ്ഞാതിധാവനേ നഗരനിദസ്സനം വുത്തം. അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോ. യം പസ്സതി ഇത്ഥിം, പുരിസം വാ. നനു ചക്ഖുനാ ഇത്ഥിപുരിസദസ്സനം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, ‘‘ഇത്ഥിം പസ്സാമി, പുരിസം പസ്സാമീ’’തി പന പവത്തസമഞ്ഞാവസേന ‘‘യം പസ്സതീ’’തി വുത്തം. മിച്ഛാദസ്സനേന വാ ദിട്ഠിയാ യം പസ്സതി, ന തം ദിട്ഠം രൂപായതനം ഹോതി, രൂപായതനം വാ തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തം കോസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം ദിട്ഠം ന ഹോതി, ദിട്ഠം വാ യഥാവുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതീതി യം രൂപായതനം, കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം വാ ദിട്ഠം, തം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഭൂതതോ ന പസ്സതീതി അത്ഥോ.

ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീതി ന അഞ്ഞസഭാവാനുപസ്സീ, അസുഭാദിതോ അഞ്ഞാകാരാനുപസ്സീ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

പഥവീകായന്തി കേസാദിം പഥവീധമ്മസമൂഹത്താ ‘‘കായോ’’തി വദതി, ലക്ഖണപഥവിമേവ വാ അനേകഭേദഭിന്നം സകലസരീരഗതം പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനം സമൂഹവസേന ഗഹേത്വാ ‘‘കായോ’’തി വദതി. ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി.

ആകാരസമൂഹസങ്ഖാതസ്സാതി അനിച്ചതാദിആകാരസമുദായപരിയായസ്സ.

തീസു ഭവേസു കിലേസേതി ഭവത്തയവിസയകിലേസേ. സബ്ബത്ഥികന്തി സബ്ബത്ഥ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ചിത്തേ ഇച്ഛിതബ്ബത്ഥാ, സബ്ബേ വാ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ഭാവേതബ്ബാ ബോജ്ഝങ്ഗാ അത്ഥികാ ഏതായാതി സബ്ബത്ഥികാ. അന്തോ സങ്കോചോതി അന്തോ ഓലീയനാ, കോസജ്ജന്തി അത്ഥോ.

൨൪. ഗഹിതേസൂതി ഭാവനാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതേസു, ഭാവിതേസൂതി അത്ഥോ, വചനേന വാ ഗഹിതേസു. ഭാവനാഗ്ഗഹണദീപനത്ഥത്താ പന വചനേന ഗഹണസ്സ ഭാവനാഗ്ഗഹണമേത്ഥ പധാനം. യസ്സ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, തസ്സ സമ്മപ്പധാനാദയോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ന ഭാവിതാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ച സമാനലക്ഖണതാപദേസേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ’’തിആദി വുത്തം.

വിപല്ലാസാ പഹീയന്തി ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ കായസ്സ സമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാനം സമുദയോ (സം. നി. ൫.൪൦൮), സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧, ൩൯; മ. നി. ൩.൧൨൬; മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧; വിഭ. ൨൨൫) വചനതോ കായാദീനം സമുദയഭൂതാ കബളീകാരാഹാരഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാഹാരാകായാദീനം പരിജാനനേന പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി തപ്പടിപക്ഖപ്പഹാനതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതീ’’തി ഏവമാദീസു.

തത്ഥ യസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണാ സവിസേസാ കായേ ലബ്ഭന്തീതി വിസേസേന കായോ കാമുപാദാനസ്സ വത്ഥു, സുഖവേദനസ്സാദവസേന പരലോകനിരപേക്ഖോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪-൯൫, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬; സം. നി. ൩.൨൧൦; ധ. സ. ൧൨൨൧; വിഭ. ൯൩൮) പരാമാസം ഉപ്പാദേതീതി ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വേദനാ, ചിത്തേ നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന സസ്സതസ്സ ‘‘അത്തനോ സീലാദിവസേന പരിസുദ്ധപരാമസനം ഹോതീ’’തി സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ ചിത്തം, നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ഭൂതം ഭൂതതോ അപസ്സന്തസ്സ ‘‘അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീ’’തി അത്തവാദുപാദാനസ്സ ധമ്മാ വത്ഥു, തസ്മാ ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതീ’’തി വുത്തം.

യസ്മാ പന വുത്തനയേനേവ കായോ കാമയോഗസ്സ വത്ഥു, ഭവേസു സുഖഗ്ഗഹണവസേന ഭവസ്സാദോ ഹോതീതി ഭവയോഗസ്സ വേദനാ, സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന ചിത്തേ അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീതി ദിട്ഠിയോഗസ്സചിത്തം, ധമ്മവിനിബ്ഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ, ധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ ച ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ സമ്മോഹോ ഹോതീതി അവിജ്ജായോഗസ്സ ധമ്മാ, വത്ഥു, തസ്മാ ചതുസതിപട്ഠാനഭാവനായ തേസു തേസം പഹാനസിദ്ധിതോ യോഗേഹി വിസംയുത്തതാ വുത്താ. ഏതേനേവ ആസവേഹി അനാസവതാ, ഓഘേഹി നിത്തിണ്ണതാ ച സംവണ്ണിതാ ഹോതി കാമരാഗാദീനം ഏവ കാമയോഗകാമാസവകാമോഘാദിഭാവതോ.

വുത്തനയേനേവ കായോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാ വേദനാ വിസേസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ചിത്തേ നിച്ചാഭിനിവേസവസേന സസ്സതസ്സ ‘‘അത്തനോ സീലേന സുദ്ധീ’’തിആദിപരാമസനം ഹോതീതി സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ ചിത്തം വത്ഥു, സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനാഭാവതോ ഭവവിഭവദിട്ഠിസങ്ഖാതോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ ഹോതീതി തസ്സ ധമ്മാ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനാതി യോജേതബ്ബം.

വുത്തനയേനേവ വിസേസതോ കായോ രാഗസല്ലസ്സ വത്ഥു, വേദനാ ദോസസല്ലസ്സ, ‘‘ചിത്തം നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന അത്താഭിനിവേസം അത്താനം സേയ്യാദിതോ ദഹതീ’’തി ചിത്തം മാനസല്ലസ്സ, വുത്തനയേനേവ ധമ്മാ മോഹസല്ലസ്സ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനാതി യോജേതബ്ബം.

യസ്മാ പന കായാനുപസ്സനാദീഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പരിഞ്ഞാതേസു രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി, ചിത്തേ ഹി പരിഞ്ഞാതേ സഞ്ഞാപി പരിഞ്ഞാതാവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം.

തഥാ വിസേസതോ കായേ സാപേക്ഖാ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി കായോ ഛന്ദാഗതിയാ വത്ഥു, വുത്തനയേനേവ വേദനാ ബ്യാപാദസ്സ നിമിത്തന്തി സാ ദോസാഗതിയാ വത്ഥു, സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന സരാഗാദിചിത്തേ സമ്മോഹോ ഹോതീതി മോഹാഗതിയാ ചിത്തം, ധമ്മസഭാവാനവബോധേന ഭയം ഹോതീതി ഭയാഗതിയാ ധമ്മാ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനഭാവനായ അഗതിഗമനപ്പഹാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഗതിഗമനേഹി ച ന അഗതിം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘അകുസലസ്സ സോമനസ്സസ്സ വസേനാ’’തി ഇദം ‘‘അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതീ’’തി കത്വാ വുത്തം. ‘‘സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) പന വചനതോ സുഖവേദനാഗ്ഗഹണേന തത്ഥാനുസയനേന സമുദയസച്ചം ദേസിതന്തി വേദിതബ്ബം. ദേസിതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ദുക്ഖദുക്ഖഗ്ഗഹണേന സാതിസയം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പകാസിതം ഹോതീതി പാളിയം ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ദേസിത’’ന്തി വുത്തം. സഹചരണാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ നിദ്ദേസവാരവണ്ണനായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൫ ആദയോ) വുത്തം.

ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.