൧൪. അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൬. ധാരയിതബ്ബാതി ഉപധാരേതബ്ബാ, ഉപലക്ഖിതബ്ബാതി അത്ഥോ. വുത്തമേവ ‘‘സാമഞ്ഞവിസേസകപ്പനായ വോഹാരഭാവേന അനവട്ഠാനതോ’’തിആദിനാ (നേത്തി. അട്ഠ. ൧൪).

തം തം ഫലന്തി നിരയാദിം തം തം ഫലം. അഞ്ചിതാതി ഗതാ. യോനീതി ഏകജാതി. സമാനവസേന മിസ്സീഭവതി ഏതായാതി ഹി യോനി, ഉപപത്തി. പേച്ചാതി മരിത്വാ. ഉസ്സന്നതായാതി വിതക്കബഹുലതായ. ‘‘ഉസ്സന്നത്താ’’തിപി വദന്തി. സസ്സതാദീഹി വാ ഉസ്സന്നത്താ. അസുരജാതിയാ നിബ്ബത്താപനകോ അസുരജാതിനിബ്ബത്തനകോ.

സങ്ഖാതി പഞ്ഞാ. പഞ്ഞാപധാനാ ച ഭാവനാതി ആഹ ‘‘പടിസങ്ഖായ പടിപക്ഖഭാവനായാ’’തി.

൪൭. പത്ഥടഭാവേന പഥവീ. സഭാവധാരണട്ഠേന, നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ച ധാതു. ആപീയതി, അപ്പായതീതി വാ ആപോ. തേജനവസേന തിക്ഖതാവസേന, ദഹനവസേന വാ തേജോ. വായനവസേന വേഗഗമനവസേന, സമുദീരണവസേന വാ വായോ. വീസതി ആകാരാതി കേസാദയോ വീസതി കോട്ഠാസാ, പകാരാ വാ. കക്ഖളലക്ഖണാധികതായ കേസാദീ കക്ഖളലക്ഖണാ വുത്താ.

പാടിയേക്കോ പഥവീധാതുകോട്ഠാസോതി പഥവീകോട്ഠാസമത്തോ, അത്തസുഞ്ഞധമ്മമത്തോതി അത്ഥോ. സന്തപ്പതീതി ഏത്ഥ സരീരപകതിമതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹഭാവോ സന്താപോ, സരീരദഹനവസേന പവത്തോ മഹാദാഹോ, അയമേതേസം വിസേസോ. യേന ച ജീരീയതീതി ഏകാഹികാദിജരാരോഗേന ജരീയതീതി ച അത്ഥോ യുജ്ജതി. ‘‘സതവാരം താപേത്വാ താപേത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസപ്പി സതധോതസപ്പീ’’തി വദന്തി. രസരുധിരമംസമേദന്ഹാരുഅട്ഠിഅട്ഠിമിഞ്ജാ രസാദയോ. കേചി ന്ഹാരും അപനേത്വാ സുക്കം സത്തമം ധാതും വദന്തി. വിവേകന്തി വിസുംഭാവം, വിസദിസഭാവന്തി അത്ഥോ. വത്ഥുസങ്ഖാതോ ഹി ആഹാരോ പരിണാമം ഗച്ഛന്തോ പാണഭക്ഖഗഹണിപദനിയ മുത്തകരീസഭാവേഹി വിയ അത്തനാപി വിസദിസരസസങ്ഖാതം വിസുംഭാവം നിബ്ബത്തേന്തോ തബ്ഭാവം ഗച്ഛതീതി വുച്ചതി, തഥാ രസാദയോപി രുധിരാദികോട്ഠാസം. തേനാഹ ‘‘രസാദിഭാവേന വിവേകം ഗച്ഛതീ’’തി.

സഭാവലക്ഖണതോതി അസുചിഭാവേന ലക്ഖിതബ്ബതോ.

൪൮. യാഥാവസരസലക്ഖണന്തി രസിതബ്ബോതി രസോ, പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സഭാവോ, അത്തനോ രസോ സരസോ, യാഥാവോ സരസോ, യാഥാവസരസോ യാഥാവസരസോ ഏവ ലക്ഖിതബ്ബത്താ ലക്ഖണന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണം. അഥ വാ യാഥാവസരസലക്ഖണന്തി അവിപരീതം അത്തനോ പവത്തിസങ്ഖാതം കിച്ചഞ്ചേവ പീളനസങ്ഖാതം ലക്ഖണഞ്ച. ‘‘ഇദം കിച്ചം, ഇദം ലക്ഖണ’’ന്തി അവിജ്ജാഹേതു ഞാതും ന സക്കോതി, തബ്ബിസയഞാണുപ്പത്തിം നിവാരേന്തീ ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതീതി വുത്താ. തേന വുത്തം ‘‘ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീ’’തി. തയിദമസ്സാ കിച്ചന്തി കിച്ചതോ കഥിതാ. കഥിതാതി ച വുത്താ, യതോ ച അവിജ്ജാ അസമ്പടിവേധരസാതി വുച്ചതി. ജായതി ഏത്ഥാതി ജാതി, ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. യദിപി നിരോധമഗ്ഗേ അവിജ്ജാ ആരമ്മണം ന കരോതി, തേ പന ജാനിതുകാമസ്സ തപ്പടിച്ഛാദനവസേന അനിരോധമഗ്ഗേസു നിരോധമഗ്ഗഗ്ഗഹണസ്സ കാരണഭാവേന പവത്തമാനാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി വുച്ചതി, തേസമ്പി അവിജ്ജായ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതാ ഹോതി, ഇതരേസം ആരമ്മണഭാവേന ചാതി.

അത്ഥാനത്ഥന്തി ഹിതാഹിതം. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘അത്ഥത്ഥ’’ന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬) വുത്തം, തത്ഥ അത്ഥോ ഏവ അത്ഥത്ഥോതി അത്ഥസ്സ അവിപരീതതാദസ്സനത്ഥം ദുതിയേന അത്ഥസദ്ദേന വിസേസനം. ന ഹി ഞാണം അനത്ഥേ ‘‘അത്ഥോ’’തി ഗണ്ഹാതീതി. കാരണാകാരണന്തി ഏത്ഥാപി ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥത്ഥന്തി വാ ആമേഡിതവചനം സബ്ബേസം അത്ഥാനം പാകടകരണഭാവപ്പകാസനത്ഥം, ഫലം ഫലന്തി അത്ഥോ, ഹിതപരിയായേപി ഏസേവ നയോ. ന്തി അത്ഥാനത്ഥാദികം. ആകാരന്തി അത്ഥാദികാരണമേവ.

പടിവിദ്ധസ്സ പുന അവേക്ഖനാ പച്ചവേക്ഖണാ. ദുചിന്തിതചിന്തിതാദിലക്ഖണസ്സ ബാലസ്സ ഭാവോ ബാല്യം. സമ്പജാനാതീതി സമം പകാരേഹി ജാനാതി. ബലവമോഹോ പമോഹോ. സമന്തതോ മോഹനം സമ്മോഹോ. ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മസ്സ വിസേസപച്ചയത്താ അവിന്ദിയം. വിന്ദതീതി ലഭതി. അനവജ്ജധമ്മാനം വിജ്ജാ വിയ വിസേസപച്ചയോ ന ഹോതീതി വിന്ദിയം ന വിന്ദതി. അയം അവിജ്ജായ വേമത്തതാതി അയം ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ കിച്ചജാതിലക്ഖണേഹി വുത്തോ അവിജ്ജായ അവിസേസോ. വിജ്ജാതിആദീനം വുത്തനയാനസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പാസാണസക്ഖരവാലികാവിരഹിതാ ഭൂമി സണ്ഹാതി ‘‘സണ്ഹട്ഠേനാ’’തി വുത്തം.

തത്തകമേവ കാലന്തി പഞ്ചകപ്പസതാനി. വിഭൂതം സമത്തിക്കന്തം രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാതം രൂപം ഏതായാതി വിഭൂതരൂപം, സമാപത്തിന്തി പദത്ഥോ. ന ഹി കാചി അരൂപസമാപത്തി രൂപസഞ്ഞാസഹഗതാ പവത്തീതി. നിരോധസമാപത്തിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തത്ഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ വിസും ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘സേസാരുപ്പസമാപത്തിയോ’’തി.

ദമഥം അനുപഗച്ഛന്തോ ദുട്ഠസ്സോ ഖലുങ്കസ്സോ. ഉത്തരിദമഥായാതി അരിയമഗ്ഗദമഥായ.

ഇതരോതി ദുക്ഖാപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ, സുഖാപടിപദോ ച ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ. ഉഭയതോഭാഗേഹീതി രൂപകായനാമകായഭാഗേഹി. ഉഭയതോതി വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവിമുത്തിവസേന.

അനേകോപീതി സഭാവേന അനേകോപി. ഏകസദ്ദാഭിധേയ്യതായാതി സാമഞ്ഞസദ്ദാഭിധേയ്യതായ.

അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.