൧൧. പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൩൯. ഭഗവതോ സാഭാവികധമ്മകഥായാതി അത്തനോ ഭാവോ സഭാവോ, സഭാവേന നിബ്ബത്താ, തതോ വാ ആഗതാതി സാഭാവികാ, സാ ഏവ ധമ്മകഥാതി സാഭാവികധമ്മകഥാ, ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികധമ്മകഥാതി അത്ഥോ, തായ കരണഭൂതായ ധമ്മദേസനായ അനഞ്ഞത്തേപി കഥാദേസനാനം ഉപചാരസിദ്ധേന ഭേദേനേവം വുത്തം, അവയവസമുദായവിഭാഗേന വാ. തേനാഹ ‘‘കാ ച പകതികഥായ ദേസനാ? ചത്താരി സച്ചാനീ’’തി. ഇദഞ്ഹി അത്ഥസ്സ ദേസനായ അഭേദോപചാരം കത്വാ വുത്തം. തസ്സാ ദേസനായ പഞ്ഞാപനാ. അയം പഞ്ഞത്തിഹാരോതി സങ്ഖേപേനേവ പഞ്ഞത്തിഹാരസ്സ സരൂപമാഹ. സാതി യഥാവുത്തദേസനാ. തഥാ തഥാതി യഥാ യഥാ സച്ചാനി ദേസേതബ്ബാനി, തഥാ തഥാ. കഥഞ്ചേതാനി ദേസേതബ്ബാനി? പരിഞ്ഞേയ്യാദിപ്പകാരേന. യഥാധിപ്പേതന്തി അധിപ്പേതാനുരൂപം, ബോധനേയ്യബന്ധവാനം ബോധനാധിപ്പായാനുകൂലന്തി അത്ഥോ. അത്ഥന്തി ദേസേതബ്ബത്ഥം, ദുക്ഖാദിഅത്ഥമേവ വാ. നിക്ഖിപതീതി പതിട്ഠാപേതി. യതോ ‘‘ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാ’’തിആദി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ) അട്ഠകഥാസു വുച്ചതി.

തത്ഥാതി നിക്ഖേപദേസനായന്തി അത്ഥോ. മഗ്ഗപക്ഖിയാതി ദുക്ഖസച്ചതോ ബഹികതാതി അധിപ്പായോ.

യസ്മിം ഠാനേതി യസ്മിം ഭവാദിസങ്ഖാതേ ഠാനേ. യഥാവുത്താ ദേസനാതി ചതുരാഹാരപടിബദ്ധരാഗാദിമുഖേന വട്ടദീപനീ വുത്തപ്പകാരാ ദേസനാ.

൪൧. തേപരിവട്ടവസേനാതി ഏത്ഥാപി ‘‘സച്ചേസൂ’’തി യോജേതബ്ബം. പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തീതി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. അജ്ഝത്തരതോ, സമാഹിതോതി പദദ്വയേന സമാധാനവിസിട്ഠം അജ്ഝത്തരതതാഭാവനം ദീപേതി ഗോചരജ്ഝത്തതാദീപനതോ. കേവലോ ഹി അജ്ഝത്തസദ്ദോ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തഗോചരജ്ഝത്തേസുപി വത്തതി. അജ്ഝത്തരതതാവിസിട്ഠഞ്ച സമാധാനം സാതിസയം ചിത്തട്ഠിതിം ദീപേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സമാധാനവിസിട്ഠസ്സാ’’തിആദിനാ.

ആസജ്ജനട്ഠേനാതി ആസങ്ഗനട്ഠേന. തഥാ ദസ്സനന്തി അതഥാഭൂതസ്സാപി ഭബ്ബരൂപസ്സ വിയ അത്തനോ വിദംസനം. അലക്ഖികോതി വിലക്ഖികോ.

കാമാനന്തി കാമാവചരധമ്മാനം. രൂപാനന്തി രൂപാവചരധമ്മാനം. നിസ്സരണന്തി കാമാനം രൂപാവചരധമ്മാ നിസ്സരണം, തേസം അരൂപാവചരധമ്മാ നിസ്സരണം. ഏവം തംസഭാവാനന്തി സഉത്തരസഭാവാനം. തഥാതി യഥാ സങ്ഖതധമ്മാനം നിസ്സരണഭാവതോ, കിലേസസമുച്ഛേദകസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണഭാവതോ ച അത്ഥേവ അസങ്ഖതാ ധാതു, തഥാ വുച്ചമാനേനാപി കാരണേന അത്ഥേവ അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ദസ്സേതി. കത്ഥചി വിസയേതി അസങ്ഖതധാതും സന്ധായ വദതി. അവിപരീതത്ഥോതി ഭൂതത്ഥോ. ‘‘യതോ ഖോ ഭോ അയം അത്താ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, ഏത്താവതാ ഖോ ഭോ അയം അത്താ പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഹോതി (ദീ. നി. ൧.൯൪), സപകട്ഠനിബ്ബാനഭാവിനോ’’തി ച ഏവമാദീസു ഉപചാരവുത്തിസബ്ഭാവതോ. യഥാ തം സീഹസദ്ദോതി യഥാ ‘‘സീഹോ മാണവകോ’’തിആദിനാ മാണവകാദീസു ഉപചാരവുത്തിനാ വത്തമാനോ മിഗരാജേ ഭൂതത്ഥവിസയേ ദിട്ഠോ, ഏവം നിബ്ബാനസദ്ദോപി കാമഗുണരൂപജ്ഝാനസമങ്ഗിതാസു ഉപചാരവുത്തിയാ വത്തമാനോ കത്ഥചി വിസയേ അവിപരീതത്ഥോ. യത്ഥ ച വിസയേ അവിപരീതത്ഥോ, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. ഹത്ഥതലേ സആമലകം വിയ ഞേയ്യം പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തസ്സ ഏകപ്പമാണസ്സ സത്ഥുവചനമേവേത്ഥ പമാണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം വാ ഏതായ യുത്തിചിന്തായാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പടിഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിയാ പകാസനാപഞ്ഞത്തീ’’തി നിഗമം സന്ധായാഹാതി.

പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.