൩. നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൪. നിദ്ദേസവാരേ സാമഞ്ഞതോതി സാധാരണതോ. വിസേസേനാതി അസാധാരണതോ. പദത്ഥോതി സദ്ദത്ഥോ. ലക്ഖണന്തി സഭാവോ. കമോതി അനുപുബ്ബീ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകപ്പമാണഭാവോ. ഹേത്വാദീതി ഹേതുഫലഭൂമിഉപനിസാസഭാഗവിസഭാഗലക്ഖണനയാ. വിസേസതോ പന ലക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഹാരസങ്ഖേപവണ്ണനാ

൧. യം, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ യന്തി പച്ചത്തവചനം, തഞ്ച സുഖം, സോമനസ്സന്തി ദ്വയേന സമാനാധികരണന്തി കത്വാ ‘‘അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ, സുഖം, സോമനസ്സഞ്ചാ’’തി വുത്തം. സുഖാദിവേദനാ വിയ മനാപിയരൂപാദിപി അവീതരാഗസ്സ അസ്സാദേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏവം ഇട്ഠാരമ്മണമ്പീ’’തി. ‘‘അസ്സാദേതി ഏതായാതി വാ അസ്സാദോ, തണ്ഹാ’’തി ഏതേന ‘‘യ’’ന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ദസ്സേതി. തത്രായമത്ഥോ – യേന ഹേതുനാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പടിച്ച അസ്സാദനീയഭാവേന ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം തണ്ഹാസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ അസ്സാദനകിരിയായ കാരണന്തി. ഇതി കത്വാ അയമത്ഥോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാദിഭാവതോ വിപല്ലാസേസുപി സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘ഏവം വിപല്ലാസാപീ’’തി. അനിട്ഠമ്പീതി പി-സദ്ദേന ഇട്ഠമ്പീതി യോജേതബ്ബം, അനവസേസാ സാസവാ ധമ്മാ ഇധ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസം തേഭൂമകസങ്ഖാരാന’’ന്തി.

ദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖവേദനാനന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖസഭാവാ ഏവ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഗഹിതാ അനിട്ഠാരമ്മണസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന സുഖസഭാവാ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮; സം. നി. ൪.൨൬൭). ‘‘സുഖപരിയായസബ്ഭാവതോ’’തി ഇമിനാ ഇട്ഠതാമത്തതോപി ലേസേന സത്താനം ആരമ്മണസ്സ അസ്സാദനീയതാ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി.

ആദീനവോ ദോസനിസ്സന്ദനതായ ദോസോ, സ്വായം പീളനവുത്തിയാ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ആദീനവോ ദുക്ഖാ വേദനാ, തിസ്സോപി വാ ദുക്ഖതാ’’തി. ഏവം ദോസത്ഥതം ആദീനവസ്സ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കപണത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. യതോതി യസ്മാ ദോസകപണസഭാവത്താതി വുത്തം ഹോതി.

നിസ്സരതീതി വിവിത്തി, സബ്ബസങ്ഖാരവിവേകോതി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേനാതി നിസ്സരണസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞേന. പുരിമാനന്തി അസ്സാദാദീനവതാനം. ഉപായോ ചാതിആദീസു ച-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘പച്ഛിമാനഞ്ചാ’’തി, ഫലാദീനന്തി അത്ഥോ. തദന്തോഗധഭേദാനന്തി അരിയമഗ്ഗപരിയാപന്നവിസേസാനം.

കാമഭവാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ന രൂപാരൂപഭവാ ഏവ ഗഹിതാ, അഥ ഖോ തേ ച സഞ്ഞീഭവാദയോ ച ഏകവോകാരഭവാദയോ ച ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘തിണ്ണം തിണ്ണം ഭവാന’’ന്തി.

യാവദേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥാ ഭഗവതോ ദേസനാതി ആഹ ‘‘നനു ച…പേ… നിപ്ഫാദീയതീ’’തി. ‘‘വുത്തമേവാ’’തി ഇമിനാ പുനരുത്തിദോസം ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി അനുജാനിത്വാ ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. ‘‘പരമ്പരായാ’’തി ഏതേന അജ്ഝത്തം യോനിസോമനസികാരോ വിയ ന പരതോഘോസോ ആസന്നകാരണം ധമ്മാധിഗമസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചത്തം വേദനീയത്താതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ, പടിപന്നാ പമോക്ഖന്തി, ഝായിനോ മാരബന്ധനാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൬) വുത്തം. തദധിഗമകാരണം അരിയമഗ്ഗാധിഗമകാരണം സിയാ. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിഭവഹേതൂ’’തി, തേന ചരിമത്തഭാവഹേതുഭൂതം പുഞ്ഞസമ്പത്തിം വദതി.

‘‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’തി ഇദം അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ ഫലഭാവസാധനം. യേന ഹി വിധിനാ അത്താനുദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതോ, മച്ചുതരണഞ്ച സിയാ, സോ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ പകാസിതോതി. അത്താനുദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതമച്ചുതരണാനം ഫലഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

‘‘ധമ്മോ ഹവേ’’തി പന ഗാഥായം ലോകിയസ്സ പുഞ്ഞഫലസ്സ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ഇദം ഫല’’ന്തി. യം നിബ്ബത്തേതബ്ബം, തം ഫലം. യം നിബ്ബത്തകം, സോ ഉപായോ. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേന നയേനാ’’തിആദി. ഉപധിസമ്പത്തീതി അത്തഭാവസോഭാ.

വിസുദ്ധീതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ഏത്ഥാപി…പേ… വിഞ്ഞാതു’’ന്തി. ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിനാപി തമേവത്ഥം വചനന്തരേ പാകടതരം കരോതി.

സരൂപതോ ആഗതാനി ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൨൬-൨൮). ഏകദേസേന ആഗതാനി ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ (സം. നി. ൨.൫൩), ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ (മ. നി. ൧.൧൧൭), സങ്ഖാരാനമേതം നിസ്സരണം, യദിദം നിബ്ബാന’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൨൪; ൩.൪൧). ന സരൂപേന ആഗതാനി യഥാ സാമഞ്ഞഫലസുത്താദീസു. അത്ഥവസേനാതി അസ്സാദേതബ്ബാദിഅത്ഥവസേന. ന പപഞ്ചിതോതി ന വിത്ഥാരിതോ.

൨. ഏസേവ നയോതി അതിദേസേന വിചിയമാനവചനസേസോ അതിദിട്ഠോ. ഭാവത്ഥേ തോഹി ആഹ ‘‘വിസ്സജ്ജിതന്തി വിസ്സജ്ജനാ’’തി. സുത്തേ ആഗതം ന അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന അട്ഠകഥായം ആഗതന്തി അധിപ്പായോ. പുച്ഛാനുരൂപതാ ഇധ പുബ്ബാപരന്തി ചതുബ്യൂഹപുബ്ബാപരതോ ഇമം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി. പുച്ഛാനുസന്ധീതി പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേന അനുസന്ധാനം. അട്ഠകഥായം പന ഹേട്ഠിമദേസനായ പുച്ഛാനിമിത്തപവത്തഉപരിദേസനായ സമ്ബന്ധോ ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധീ’’തി വുത്തം. പുബ്ബാപേക്ഖന്തി പുച്ഛിതവിസ്സജ്ജിതപദാപേക്ഖം. ‘‘സുത്തസ്സാ’’തി വാ ഇമിനാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാഅനുഗീതിയോ ഠപേത്വാ സേസോ വിചയഹാരപദത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി പദസ്സാപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ഗാഥായം ച-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തേ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘ആമ, ചക്ഖു അനിച്ചമേവാ’’തി ഏകന്തതോ വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം. ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതബ്ബം, സച്ഛികാതബ്ബഞ്ചാ’’തി പുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗപരിയാപന്നം ഭാവേതബ്ബം, ഫലപരിയാപന്നം സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വിസ്സജ്ജനം വിഭജ്ജബ്യാകരണം. ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം കുസല’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘കിം അനവജ്ജട്ഠോ കുസലട്ഠോ, ഉദാഹു സുഖവിപാകട്ഠോ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം. ‘‘സസ്സതോ അത്താ, അസസ്സതോ വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തിആദിനാ അവിസ്സജ്ജനം ഠപനം. ‘‘കിം പനേതേ കുസലാതി വാ ധമ്മാതി വാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തി ഇദം പുച്ഛനം സാവസേസം. വിസ്സജ്ജനസ്സ പന സാവസേസതാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനായം വേദിതബ്ബാ. അപ്പാടിഹീരകം സഉത്തരം. സപ്പാടിഹീരകം നിരുത്തരം. സേസം വിചയഹാരനിദ്ദേസേ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥ ച അസ്സാദോ അസ്സാദഹേതു യാവ ആണത്തിഹേതൂതി ഏവം ഹേതൂനമ്പി അസ്സാദാദയോ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ സുഖസുഖപച്ചയലക്ഖണോ അസ്സാദോ, സോ വിസേസതോ സഗ്ഗസമ്പത്തിയാ ദീപേതബ്ബോ. സാ ഹി തസ്സ ഉക്കംസോ, സേസാ പനേത്ഥ ഭവസമ്പത്തി തദന്വായികാ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ ഹേതു ദാനമയം, സീലമയഞ്ച പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. ദുക്ഖദുക്ഖപച്ചയലക്ഖണോ ആദീനവോ. വിപരിണാമസങ്ഖാരദുക്ഖതാനം തദവരോധതോ വട്ടദുക്ഖസ്സാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹോ. വിസേസതോ പന കാമാനം ഓകാരോതി ദട്ഠബ്ബോ, സ്വായം സംകിലേസവത്ഥുനാ, ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനതാദീഹി ച വിഭാവേതബ്ബോ, തസ്സ ഹേതു ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. നേക്ഖമ്മം നിസ്സരണം, തസ്സ ഹേതു യഥാരഹം തദനുച്ഛവികാ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ. ഫലം ദേസനാഫലമേവ, തസ്സ ഹേതു ദേസനാ. ഉപായോ യഥാവുത്തഉപായോവ, തസ്സ ഹേതു ചത്താരി ചക്കാനി. ആണത്തി ഉപദേസോ, തസ്സ രാഗഗ്ഗിആദീഹി ലോകസ്സ ആദിത്തതാ, സത്ഥു മഹാകരുണായോഗോ ച ഹേതു.

തഥാ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം, മഗ്ഗോ വാ ഉപായോ, തദുപദേസോ ആണത്തി, അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു ഫലം. ഇതി അനുപുബ്ബകഥായ സദ്ധിം ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ നിദ്ധാരണഭാവേന വിചയോ വേദിതബ്ബോ. പദസ്സ പദത്ഥസമ്ബന്ധോ ഹേതു. സോ ഹി തസ്സ പവത്തിനിമിത്തം, പഞ്ഹസ്സ ഞാതുകാമതാ, കഥേകുകാമതാ ച. അദിട്ഠജോതനാദീനഞ്ഹി ചതുന്നം ഞാതുകാമതാ, ഇതരസ്സ ഇതരാ. വിസ്സജ്ജനസ്സ പഞ്ഹോ ഹേതു. ഏവം സേസാനമ്പി യഥാരഹം വത്തബ്ബം.

൩. ബ്യഞ്ജനത്ഥാനം യുത്തായുത്തപരിക്ഖാതി ബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേന പദം ഗഹിതം, അത്ഥഗ്ഗഹണേന പഞ്ഹാദീഹി സദ്ധിം അസ്സാദാദയോ ഗഹിതാ. വിചയഹാരപദത്ഥാ ഏവ ഹി യുത്തായുത്താദിവിസേസസഹിതാ യുത്തിഹാരാദീനം പദത്ഥാ. തഥാ ഹി പദട്ഠാനപദട്ഠാനികഭാവവിസിട്ഠാ തേയേവ പദട്ഠാനഹാരസ്സ പദത്ഥാ. ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബതാവിസിട്ഠാ, നിദ്ധാരിതാ ച ലക്ഖണഹാരസ്സ, നിബ്ബചനാദിവിഭാവനാവിസിട്ഠാ ചതുബ്യൂഹഹാരസ്സ, സഭാഗധമ്മവസേന, വിസഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനവിസിട്ഠാ ആവട്ടഹാരസ്സ, ഭൂമിവിഭാഗാദിവിസിട്ഠാ വിഭത്തിഹാരസ്സ, പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനവിസിട്ഠാ പരിവത്തനഹാരസ്സ, പരിയായവേവചനവിസിട്ഠാ വേവചനഹാരസ്സ, പഭവാദിപഞ്ഞാപനവിസിട്ഠാ പഞ്ഞത്തിഹാരസ്സ, ഖന്ധാദിമുഖേഹി ഓതരണവിസിട്ഠാ ഓതരണഹാരസ്സ, പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭസോധനവിസിട്ഠാ സോധനഹാരസ്സ, സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണവിസിട്ഠാ അധിട്ഠാനഹാരസ്സ, പച്ചയധമ്മേഹി പരിക്ഖരണവിസിട്ഠാ പരിക്ഖാരഹാരസ്സ, പഹാതബ്ബഭാവേതബ്ബതാനിദ്ധാരണവിസിട്ഠാ സമാരോപനഹാരസ്സ പദത്ഥാ. ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ സഭാവനിരുത്തിതാ, അത്ഥസ്സ സുത്താദീഹി അവിലോമനം യുത്തഭാവോ’’തി ഇമിനാ അസഭാവനിരുത്തിതാ, സുത്താദീഹി വിലോമനഞ്ച അയുത്തഭാവോതി ദീപേതി, തേന യുത്തായുത്തീനം ഹേതും ദസ്സേതി.

൪. യോനിസോമനസികാരാദീതി ആദിസദ്ദേന സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിസാധാരണം, അസാധാരണഞ്ച ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സമ്ഭവതോതി യഥാരഹം തസ്സ ധമ്മസ്സ അനുരൂപം. യാവ സബ്ബധമ്മാതി ഏത്ഥ സബ്ബം നാമ പദേസസബ്ബം, ന സബ്ബസബ്ബന്തി. അയഞ്ഹി സബ്ബസദ്ദോ യഥാ പഠമവികപ്പേ സുത്തേ ആഗതധമ്മവസേന പദേസവിസയോ, ഏവം ദുതിയവികപ്പേ പദട്ഠാനപദട്ഠാനികനിദ്ധാരണേന തംതംപകരണപരിച്ഛിന്നധമ്മഗ്ഗഹണതോ പദേസവിസയോ ഏവ, ന അനവസേസധമ്മവിസയോതി. സുത്താഗതധമ്മാനം യാനി പദട്ഠാനാനി, തേസഞ്ച യാനീതി ഏവം കാരണപരമ്പരാനിദ്ധാരണലക്ഖണോ പദട്ഠാനഹാരോ, പരിക്ഖാരഹാരോ പന സുത്താഗതധമ്മാനം തംതംപച്ചയുപ്പന്നാനം പടിഹേതുപച്ചയതാവിസേസവിഭാവനലക്ഖണോതി സതിപി കാരണവിചാരണഭാവേ അയം പദട്ഠാനഹാരപരിക്ഖാരഹാരാനം വിസേസോ.

൫. യഥാ ‘‘സമാനാധികരണസമാനപദേ’’തിആദീസു ഏകസദ്ദസ്സ അത്ഥോ സമാനസദ്ദോ, ഏവം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’തിആദീസു (കഥാ. ൪൭൩) വിയ ഏകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ ഏകസദ്ദോ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമാനലക്ഖണാ’’തി. സംവണ്ണനാവസേനാതി ഏത്ഥ കമ്മത്ഥേ അന-സദ്ദോ, സംവണ്ണേതബ്ബതാവസേനാതി അത്ഥോ. ലക്ഖണാതി ഉപലക്ഖണാ. ‘‘നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിനോ (ദീ. നി. ൩.൩൪൧, ൩൫൭, ൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൪), നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തിആദീസു സഹചാരിതാ ദട്ഠബ്ബാ. സഞ്ഞാസഹഗതാ ഹി ധമ്മാ തത്ഥ സഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൯) സമാനകിച്ചതാ. പിയവചനത്ഥചരിയാ സമാനത്തതാപി ഹി തത്ഥ മിത്തഗന്ഥനകിച്ചേന സമാനകിച്ചാ ഗയ്ഹന്തി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഹേതുതാ. യഥാ ഹി ഫസ്സോ വേദനായ, ഏവം സഞ്ഞാദീനമ്പി സഹജാതാദിനാ പച്ചയോ ഹോതി ഏവാതി തേപി സമാനഹേതുതായ വുത്താ ഏവ ഹോന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തി (ധ. സ. ൫), ‘‘ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൯൩). ഏവം ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) ഏവമാദിപി ഉദാഹരിതബ്ബം. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഫലതാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി സങ്ഖാരാ അവിജ്ജായ ഫലം, ഏവം തണ്ഹുപാദാദീനമ്പീതി തേപി തത്ഥ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ നികന്തി തണ്ഹാ ഉപഗമനം ഉപാദാന’’ന്തി. ‘‘രൂപം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) വുത്തേ തംസമ്പയുത്താ വേദനാദയോ വുത്താ ഏവ ഹോന്തി സമാനാരമ്മണഭാവതോ. ന ഹി തേഹി വിനാ തസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥി. ഏവമാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അത്ഥപ്പകരണലിങ്ഗസദ്ദന്തരസന്നിധാനസാമത്ഥിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥാദിവസേനപി ഹി സുത്തേ അവുത്താനമ്പി വുത്താനം വിയ നിദ്ധാരണം സമ്ഭവതീതി. വുത്തപ്പകാരേനാതി ‘‘വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാനീ’’തിആദിനാ പാളിയം, ‘‘സഹചാരിതാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തേന പകാരേന.

൬. ‘‘ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ’’തിആദിനാ നിദ്ധാരേത്വാ വചനം നിബ്ബചനം, തം പന പദസ്സേവ, ന വാക്യസ്സാതി ആഹ ‘‘പദനിബ്ബചന’’ന്തി. അധിപ്പായനിദാനാനിപേത്ഥ ബ്യഞ്ജനമുഖേനേവ നിദ്ധാരേതബ്ബാനി. നിബ്ബചനപുബ്ബാപരസന്ധീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘വിസേസതോ ബ്യഞ്ജനദ്വാരേനേവ അത്ഥപരിയേസനാ’’തി. പവത്തിനിമിത്തം അജ്ഝാസയാദി.

൭. ‘‘പദട്ഠാനേ’’തി ഇദം സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം കാരണഭൂതേപി ധമ്മേ നിദ്ധാരേത്വാ സഭാഗതോ, വിസഭാഗതോ ച ആവട്ടനം കാതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന തന്തിവസേന. തസ്മാ പദട്ഠാനനിദ്ധാരണായ വിനാപി ആവട്ടനം യുത്തമേവാതി സിദ്ധം ഹോതി. പദസ്സ വാ സദ്ദപവത്തിട്ഠാനം പദട്ഠാനം പദത്ഥോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി (സം. നി. ൧.൧൮൫; നേത്തി. ൨൯; പേടകോ. ൩൮; മി. പ. ൫.൧.൪) വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി (നേത്തി. ൨൯) ഏത്ഥ യ്വായമാരമ്ഭധാതുആദികോ അത്ഥോ വുത്തോ, തം വീരിയസദ്ദസ്സ പവത്തിട്ഠാനം വീരിയസദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസകം നാമഗഹിതതോ ഇതരം, തം പന തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം വാ സിയാ, അഞ്ഞം വാതി ആഹ ‘‘വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹണേന വാ’’തി. സംവണ്ണനായ യോജേന്തോതി യഥാവുത്തവിസഭാഗധമ്മനിദ്ധാരണഭൂതേന അത്ഥകഥനേന പാളിയം യോജേന്തോ. തേനാഹ ‘‘ദേസന’’ന്തി. ‘‘പടിപക്ഖേ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം സഭാഗധമ്മവസേനപി ആവട്ടനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ.

൮. നാമവസേനാതി സാധാരണനാമവസേന. പാളിയം പന ‘‘മിച്ഛത്തനിയതാനം സത്താനം, അനിയതാനഞ്ച സത്താനം ദസ്സനപഹാതബ്ബാ കിലേസാ സാധാരണാ’’തിആഗതത്താ (നേത്തി. ൩൪) ‘‘ദസ്സനപഹാതബ്ബാദിനാമവസേനാ’’തി വുത്തം. വത്ഥുവസേനാതി സത്തസന്താനവസേന. സോ ഹി ധമ്മാനം പവത്തിട്ഠാനതായ ഇധ ‘‘വത്ഥൂ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ – ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സ, സോതാപന്നസ്സ ച കാമരാഗബ്യാപാദാ സാധാരണാ’’തിആദി (നേത്തി. ൩൪). വുത്തവിപരിയായേനാതി നാമതോ, വത്ഥുതോ ച ആവേണികതായ. തംതംമഗ്ഗഫലട്ഠാനഞ്ഹി തംതംമഗ്ഗഫലട്ഠതാ, ഭബ്ബാനം ഭബ്ബതാ, അഭബ്ബാനം അഭബ്ബതാ അസാധാരണാ.

൯. ‘‘ഭാവിതേ’’തി ഇദം ഭാവനാകിരിയായ ഉപലക്ഖണം, ന ഏത്ഥ കാലവചനിച്ഛാതി ആഹ ‘‘ഭാവേതബ്ബേതി അത്ഥോ’’തി. ഭാവനാ ചേത്ഥ ആസേവനാതി, കുസലസദ്ദോപി അനവജ്ജട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. പടിപക്ഖതോതി വിപക്ഖതോ. വിസദിസൂദാഹരണേന ബ്യതിരേകതോ യഥാധിപ്പേതധമ്മപ്പതിട്ഠാനാ ഹേസാ.

൧൦. പദത്ഥസ്സാതി പദാഭിധേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ, സഭാവധമ്മസ്സ വാ.

൧൧. നിക്ഖേപോ ദേസനാ. പഭവോ സമുദയോ.

൧൨. ‘‘അവുത്താനമ്പി സങ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ ച-സദ്ദോതി ദസ്സേതി.

൧൩. ‘‘ഗാഥാരുള്ഹേ’’തി ഇമിനാ പാളിആഗതോവ പഞ്ഹോ വേദിതബ്ബോ, ന ഇതരോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാദീഹി ബ്യാകതേ’’തി. തസ്സ അത്ഥസ്സാതി ആരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ, തേന ആരമ്ഭസോധനസ്സ വിസയമാഹ. ഏത്ഥ ച അത്ഥദ്വാരേനേവ പദപുച്ഛാസോധനമ്പി കരീയതീതി പുന ‘‘തസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തി വുത്തം. അഥ വാ വിസ്സജ്ജിതമ്ഹീതി വിസ്സജ്ജനേ. വിസ്സജ്ജനസോധനേന ഹി പഞ്ഹാസോധനം. പഞ്ഹേതി പുച്ഛായം. ഗാഥായന്തി ഉപലക്ഖണം, തേന ഗാഥായം, സുത്തഗേയ്യാദീസു ചാതി വുത്തം ഹോതി. യമാരബ്ഭാതി യം സീലാദിമാരബ്ഭ ഗാഥാദീസു ദേസിതം, തസ്മിം ആരമ്ഭേതി അത്ഥോ. പുച്ഛിതാതി പുച്ഛാകാരിനീ, ‘‘കാ ഏത്ഥ പദസുദ്ധി, കാ പഞ്ഹാസുദ്ധി, കാ ആരമ്ഭസുദ്ധീ’’തി ഏവം പുച്ഛാകാരിനീ പുച്ഛം കത്വാ പവത്തിതാ സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാതി യോജനാ.

൧൪. ന വികപ്പയിതബ്ബാതി യഥാ ലോകേ ‘‘ജാതി സാമഞ്ഞം, ഭേദോ സാമഞ്ഞം, സമ്ബന്ധോ സാമഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ സാമഞ്ഞം ജാതിആദിം, തബ്ബിധുരഞ്ച വിസേസം വികപ്പേന്തി പരികപ്പേന്തി, ഏവം ന വികപ്പയിതബ്ബാതി അത്ഥോ. യദാ യോ കാലവിസേസോ ‘‘സ്വേ’’തി ലദ്ധവോഹാരോ, തദാ സോ തംദിവസാതിക്കമേ ‘‘അജ്ജാ’’തി, പുന തംദിവസാതിക്കമേ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വോഹരീയതീതി അനവട്ഠിതസഭാവാ ഏതേ കാലവിസേസാ. ദിസായപി ‘‘ഏകം അവധിം അപേക്ഖിത്വാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ, തതോ അഞ്ഞം അപേക്ഖിത്വാ പച്ഛിമാ നാമ ഹോതീ’’തിആദിനാ അനവട്ഠിതസഭാവതാ വേദിതബ്ബാ. ജാതിആദിഅപേക്ഖായാതി ജാതിആദിദുക്ഖവിസേസാപേക്ഖായ. സച്ചാപേക്ഖായാതി സച്ചസാമഞ്ഞാപേക്ഖായ. ‘‘തണ്ഹാ’’തി വുച്ചമാനം കാമതണ്ഹാദിഅപേക്ഖായ സാമഞ്ഞമ്പി സമാനം സച്ചാപേക്ഖായ വിസേസോ ഹോതീതി ഏവമാദിം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസ നയോ സമുദയാദീസുപീ’’തി.

൧൬. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ബുദ്ധവചനേ. തേനാഹ ‘‘സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. യഥാരുതം യഥാകഥിതം സദ്ദതോ അധിഗതം നിദ്ധാരിതം, ന അത്ഥപ്പകരണലിങ്ഗസദ്ദന്തരസന്നിധാനാദിപ്പമാണന്തരാധിഗതം. ‘‘അത്ഥതോ ദസ്സിതാ’’തി ഇദം യസ്മിം സുത്തേ ഭാവനാവ കഥിതാ, ന പഹാനം, തം സന്ധായ വുത്തം.

നയസങ്ഖേപവണ്ണനാ

൧൭. തണ്ഹാവിജ്ജാഹി കരണഭൂതാഹി. സംകിലേസോ പക്ഖോ ഏതസ്സാതി സംകിലേസപക്ഖോ, സംകിലേസപക്ഖികോ സുത്തത്ഥോ, തസ്സ നയനലക്ഖണോതി യോജനാ. വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ, ബലവവിപസ്സനായ ച ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞേയ്യതാദീനി മഗ്ഗാനുഗുണോ ഗഹണാകാരോ അനുഗാഹണനയോ. യദി ഏവം കഥം നയോതി ആഹ ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘നയവോഹാരോ’’തി ഇമിനാ നയാധിട്ഠാനം നയോതി വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

൧൮. ബാധകാദിഭാവതോതി ബാധകപഭവസന്തിനിയ്യാനഭാവതോ. അഞ്ഞഥാഭാവാഭാവേനാതി അബാധകഅപ്പഭവഅസന്തി അനിയ്യാനഭാവാഭാവേന. സച്ചസഭാവത്താതി അമുസാസഭാവത്താ. അവിസംവാദനതോതി അരിയസഭാവാദിഭാവസ്സ ന വിസംവാദനതോ ഏകന്തികത്താതി അത്ഥോ.

൧൯. സംകിലിട്ഠധമ്മാതി സംകിലേസസമന്നാഗതാ ധമ്മാ സദ്ധമ്മനയകോവിദാതി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിധമ്മനയകുസലാ, ഏകത്താദിനയകുസലാ വാ.

൨൦. അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസൂതി ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) സുത്തേ കതപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേസു ചേവ അട്ഠകഥായ കതഅത്ഥസംവണ്ണനാസു ച. ‘‘വോദാനിയാ’’തി ഇമിനാ അനവജ്ജധമ്മാ ഇധ കുസലാതി അധിപ്പേതാ, ന സുഖവിപാകാതി ദസ്സേതി. തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം മനസാ വോലോകയതേതി യോജനാ.

൨൧. യദി കരണഭൂതം, കഥം തസ്സ അത്ഥന്തരാഭാവോതി ആഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. ദിസാഭൂതധമ്മാനം വോലോകയനസമാനയനഭാവതോ വോഹാരഭൂതോ, കമ്മഭൂതോ ച നയോ, ന നന്ദിയാവട്ടാദയോ വിയ അത്ഥഭൂതോതി ‘‘വോഹാരനയോ, കമ്മനയോ’’തി ച വുച്ചതി.

ദ്വാദസപദവണ്ണനാ

൨൩. അപരിയോസിതേ പദേതി ഉച്ചാരണവേലായം പദേ അസമത്തേ, വിപ്പകതേതി അത്ഥോ. പരിയോസിതേ ഹി ‘‘പദ’’ന്ത്വേ സമഞ്ഞാ സിയാ, ന ‘‘അക്ഖര’’ന്തി അധിപ്പായോ. പദസ്സ വേവചനതായ അത്ഥവസേന പരിയായം ഖരന്തം സഞ്ചരന്തം വിയ ഹോതി, ന ഏവം വണ്ണോ അവേവചനത്താതി ആഹ പരിയായവസേന അക്ഖരണതോ’’തി. ന ഹി വണ്ണസ്സ പരിയായോ വിജ്ജതീ’’തി ഇദം അകാരാദിവണ്ണവിസേസം സന്ധായ വദതി, ന വണ്ണസാമഞ്ഞം. തസ്സ ഹി വണ്ണോ അക്ഖരന്തി പരിയായോ വുത്തോ ഏവാതി.

അക്ഖരസദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ തപ്പസങ്ഗേന വണ്ണസദ്ദസ്സപി വത്തും ‘‘കേനട്ഠേന വണ്ണോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നനു പദേന, വാക്യേന വാ അത്ഥോ സംവണ്ണീയതി, ന അക്ഖരേനാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘വണ്ണോ ഏവ ഹീ’’തിആദി. പദാദിഭാവേനാതി പദവാക്യഭാവേന. യഥാസമ്ബന്ധന്തി യഥാസങ്കേതം. അയം-സദ്ദോ ഇമസ്സത്ഥസ്സ വാചകോ, അയം അത്ഥോ ഇമസ്സ സദ്ദസ്സ വചനീയോതി യഥാഗഹിതസങ്കേതാനുരൂപം സദ്ദത്ഥാനം വാചകവചനീയഭാവോ. അഥ വാ യ്വായം സദ്ദത്ഥാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവോ, സോ സമ്ബന്ധോ. തദനുരൂപം ഏകക്ഖരം നാമപദം ‘‘മാ ഏവം മഞ്ഞസീ’’തിആദീസു മാ-കാരാദി. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തേ ഹി അഭിധമ്മദേസനം ‘‘മനസാദേസനാ’’തി വദന്തി, യതോ രാഹുലാചരിയോ ‘‘വിസുദ്ധകരുണാനം മനസാദേസനാ വാചായ അക്ഖരണതോ അക്ഖരസഞ്ഞിതാ’’തി ആഹ.

സത്വപ്പധാനന്തി ദ്രബ്യപ്പധാനം. നാമപദേ ഹി ദ്രബ്യമാവിഭൂതരൂപം, കിരിയാ അനാവിഭൂതരൂപാ യഥാ ‘‘ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪). ആഖ്യാതപദേ പന കിരിയാ ആവിഭൂതരൂപാ, ദ്രബ്യമനാവിഭൂതരൂപം യഥാ ‘‘ഫുസതീ’’തി. തേന നേസം സത്വകിരിയാപ്പധാനതാ വുത്താ. കിരിയാവിസേസഗ്ഗഹണനിമിത്തന്തി കിരിയാവിസേസാവബോധഹേതു കിരിയാവിസേസദീപനതോ, യഥാ ‘‘ചിരപ്പവാസി’’ന്തി (ധ. പ. ൨൧൯) ഏത്ഥ പ-സദ്ദോ വസനകിരിയായ വിയോഗവിസിട്ഠതം ദീപേതി. ‘‘ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥാ’’തിആദീസു കിരിയാവിസേസസ്സ ജോതകോ ഏവം-സദ്ദോ. ‘‘ഏവംസീലാ (ദീ. നി. ൩.൧൪൨) ഏവംധമ്മാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩. ൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) സത്വവിസേസസ്സ. ഏവം സേസനിപാതപദാനമ്പീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കിരിയായ…പേ… നിപാതപദ’’ന്തി.

സങ്ഖേപതോ വുത്തം, കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘പദാഭിഹിത’’ന്തി. അഥ വാ സങ്ഖേപതോ വുത്തം, യോ അക്ഖരേഹി സങ്കാസിതോതി വുച്ചതി. പദാഭിഹിതം പദേഹി കഥിതം, യോ പദേഹി പകാസിതോതി വുച്ചതി. തദുഭയം, യദി പദസമുദായോ വാക്യം, തസ്സ കോ പരിച്ഛേദോ. യാവതാ അധിപ്പേതത്ഥപരിയോസാനം, താവതാ ഏകവാക്യന്തിപി വദന്തി, ബഹൂപേത്ഥ പകാരേ വണ്ണേന്തി. കിം തേഹി, സാഖ്യാതം സാബ്യയം സകാരകം സവിസേസനം ‘‘വാക്യ’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം. നനു ച പദേനപി അത്ഥോ ബ്യഞ്ജീയതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘പദമത്തസവനേപി ഹീ’’തിആദി. ആകാരേസു വാക്യവിഭാഗേസു അഭിഹിതം കഥിതം നിബ്ബചനം ആകാരാഭിഹിതം നിബ്ബചനം. ‘‘അഭിഹിതന്തി ച പാളിആഗത’’ന്തി വദന്തി.

‘‘നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി, കിലേസേ വാ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൬) നിബ്ബചനാനം വിത്ഥാരോ. തംനിദ്ദേസകഥനത്താ നിദ്ദേസോതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘നിബ്ബചനവിത്ഥാരോ നിരവസേസദേസനത്താ നിദ്ദേസോ’’തി. പദേഹീതി വാക്യാവയവഭൂതേഹി, വാക്യതോ വിഭജ്ജമാനേഹി വാ ആഖ്യാതാദിപദേഹി. തേനാഹ ‘‘വാക്യസ്സ വിഭാഗോ’’തി, തഥാ ചാഹ ‘‘അപരിയോസിതേ’’തിആദി. അപരേ പന ‘‘പകതിപച്ചയലോപാദേസാദിവസേന അക്ഖരവിഭാഗോ ആകാരോ, നിരുത്തിനയേന പദവിഭാഗോ നിബ്ബചനം, വാക്യവിഭാഗോ നിദ്ദേസോ. വണ്ണപദവാക്യാനി ഹി അവിഭത്താനി, വിഭത്താനി ച ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനീ’’തി വദന്തി. ഛട്ഠം വചനന്തി ഛട്ഠം പദം. കാതബ്ബന്തി ‘‘അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം ആകാരോ തഥേവ നിരുത്തി നിദ്ദേസോ ഛട്ഠവചന’’ന്തി ഗാഥായം ഏവം കത്തബ്ബം, സംവണ്ണനാവസേന വാ ആകാരപദം ചതുത്ഥം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സബ്ബോ സദ്ദവോഹാരോ വിഭത്തേഹി, അവിഭത്തേഹി ച അക്ഖരപദവാക്യേഹേവ, തദഞ്ഞപ്പകാരോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘യാനിമാനീ’’തിആദി.

൨൪. കാസനാസദ്ദോ കമ്മത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘കാസീയതീ’’തിആദി വുത്തം. പദേഹി താവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ, പകാസനാ ച ഹോതു, പദാവധികാപി സംവണ്ണനാ ഇച്ഛിതാതി അക്ഖരേഹി പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അക്ഖരേഹി സുയ്യമാനേഹീ’’തിആദി. പദത്ഥസമ്പടിപത്തീതി പദാഭിധേയ്യഅത്ഥാവബോധോ. ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദിനാ അക്ഖരകരണം സങ്കാസനഭൂതം ഉഗ്ഘടനകിരിയം വദന്തേന യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സാധിതോതി ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തീതി ഏകത്തനിദ്ദേസോ സമാഹാരോതി അയം ദ്വന്ദസമാസോ. ഉഭയേനാതി ‘‘വിവരണാ, വിഭജനാ’’തി ഇമിനാ ദ്വയേന. ഏതേഹീതി ഏത്ഥ ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏതേഹി ഏവാ’’തി. ‘‘സങ്കാസനാ…പേ… അഭാവതോ’’തി ഇമിനാ യഥാധിപ്പേതഅനൂനാവധാരണഫലം ദസ്സേതി. ഉഗ്ഘടനാദീതി ആദിസദ്ദേന വിപഞ്ചനനയാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൫. സമ്മാ യുത്തോതി സമ്മാ അവിപരീതം, അനവസേസതോ ച യുത്തോ സഹിതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അനൂനാ’’തി. സബ്ബോ ഹി പാളിഅത്ഥോ അത്ഥപദഅത്ഥനയേഹി അനവസേസതോ സങ്ഗഹിതോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബസ്സ ഹീ’’തിആദി.

൨൬. കസ്മാ പനേത്ഥ മൂലപദപദട്ഠാനാനി അസങ്ഗഹിതാനീതി? പദത്ഥന്തരാഭാവതോ. മൂലപദാനി ഹി നയാനം സമുട്ഠാനമത്തത്താ പദട്ഠാനാനീതി ദസ്സിതോയം നയോ. തേന വുത്തം ‘‘ഇതോ വിനിമുത്തോ കോചി നേത്തിപദത്ഥോ നത്ഥീ’’തി.

നേത്തിയാ കാരണഭൂതായ. ഹാരാ സംവണ്ണേതബ്ബാതി സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ഹാരാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. സ്വായന്തി സോ അയം സംവണ്ണനാക്കമോ. യേന അനുക്കമേന നേത്തിയം ദേസിതാ, തേനേവ സുത്തേ അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന യോജേതബ്ബാതി. ഏവം സിദ്ധേതി ദേസനാക്കമേനേവ സിദ്ധേ. അയം ആരമ്ഭോതി ‘‘സോളസ ഹാരാ പഠമ’’ന്തി ഏവം പവത്തോ ആരമ്ഭോ. ഇമമത്ഥന്തി ഇമം വുച്ചമാനനിയമസങ്ഖാതം അത്ഥം.

യദി ദേസിതക്കമേനേവ ഹാരനയാ സുത്തേ യോജേതബ്ബാ സിയും, കിം സോ കമോ കാരണനിരപേക്ഖോ, ഉദാഹു കാരണസാപേക്ഖോതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ കാരണനിരപേക്ഖോ ഹാരനയാനം അനുക്കമോ, അനേകേ അത്ഥാ വുച്ചമാനാ അവസ്സം ഏകേന കമേന വുച്ചന്തീതി. ഏവം സന്തേ യേന കേനചി കമേന സുത്തേ യോജേതബ്ബാ സിയും, തഥാ സതി നിയമോ നിരത്ഥകോ സിയാ. അഥ കാരണസാപേക്ഖോ, കിം തം കാരണന്തി? ഇതരോ കാരണഗവേസനം അകത്വാ അത്ഥോ ഏവേത്ഥ ഗവേസിതബ്ബോതി അധിപ്പായേന ‘‘നായമനുയോഗോ ന കത്ഥചി അനുക്കമേ നിവിസതീ’’തി വത്വാ ‘‘ന പന മയം ദേവാനംപിയസ്സ മനോരഥവിഘാതായ ചേതേമാ’’തി കമകാരണം വിചാരേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ ദേസനാഹാരസ്സ താവ ആദിതോ ദേസനായ കാരണം പതിട്ഠപേതി. തത്ഥ ധമ്മദേസനായ നിസ്സയോ അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി, സരീരം ആണത്തി. പകതിയാ സഭാവേന. നിദ്ധാരണേന വിനാപി പതിട്ഠാഭാവതോ നിസ്സയഭാവതോ.

‘‘തഥാ ഹി വക്ഖതീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തം അത്ഥം പാകടതരം കരോതി. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി.

വിചയാനന്തരന്തി വിചയഹാരാനന്തരം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഹീതി ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗേ യുത്തായുത്താനം കാരണപരമ്പരായ പരിഗ്ഗഹിതസഭാവാനം അവുത്താനമ്പി ഏകലക്ഖണതായ ഗഹണം വുത്തം.

അത്ഥതോ നിദ്ധാരിതാനന്തി അത്ഥുദ്ധാരപുബ്ബാപരാനുസന്ധിആദിഅത്ഥതോ സുത്തന്തരതോ ഉദ്ധടാനം സംവണ്ണിയമാനസുത്തേ ആനീതാനം പാളിധമ്മാനം. സദ്ദതോ, പമാണന്തരതോ ച ലദ്ധാനം ഇധ വിചാരേതബ്ബത്താ ആഹ ‘‘നിരവസേസതോ’’തി. അത്ഥസ്സാതി അഭിധേയ്യത്ഥസ്സ. ധമ്മസ്സാതി സഭാവധമ്മസ്സ. തത്ഥ തത്ഥ തം അഭിനിരോപേതീതി തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ, ധമ്മേ ച തം നാമം അഭിനിരോപേതി, ‘‘അയമേവംനാമോ’’തി വോഹരതി. ‘‘അത്ഥസ്സ, ധമ്മസ്സാ’’തി പദദ്വയേന സാമഞ്ഞതോ അത്ഥോ, ധമ്മോ ച അനവസേസേത്വാ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അനവസേസപരിയാദാന’’ന്തി, യതോ വുത്തം ‘‘തത്ഥ തത്ഥാ’’തി. തഥാതി യഥാ അനവസേസത്ഥാവബോധദീപകം അനവസേസപരിയാദാനം കതം ചതുബ്യൂഹപാളിയം, ഏവം പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതീതി ഏത്ഥ അസദ്ദവതീ അത്ഥാ പവത്തിവസേന ലബ്ഭമാനാ സമ്മാപടിപത്തി ഉദ്ധടാതി ഉപസംഹാരത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ.

തേനേവാതി സുത്തന്തരസംസന്ദനസ്സ സഭാഗവിസഭാഗധമ്മന്തരാവട്ടനൂപായഭാവതോ ഏവ. യതോതി സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനസ്സ സാധാരണാദിധമ്മവിഭജനൂപായത്താ. പടിവിഭത്തസഭാവേതി പടിഭാഗഭാവേന വിഭത്തസഭാവേ.

തേ ധമ്മാതി പടിപക്ഖതോ പരിവത്തിതധമ്മാ. ന പരിയായവിഭാവനാ പഞ്ഞത്തിവിഭാഗപരിഗ്ഗാഹികാതി ആഹ ‘‘പരിയാ…പേ… സുബോധനഞ്ചാ’’തി.

പുച്ഛാവിസോധനം വിസ്സജ്ജനം. ആരമ്ഭവിസോധനം ദേസനായ അത്ഥകഥനം. തദുഭയവിചാരോ ധാതാദീസു അസമ്മുയ്ഹന്തസ്സേവ സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘ധാതായതനാ…പേ… സമ്പാദേതു’’ന്തി. സുദ്ധോ ആരമ്ഭോതിആദിപാളിനിദസ്സനേനപി അയമേവത്ഥോ ഉദാഹടോതി വേദിതബ്ബം.

‘‘കാരണാകാരോ’’തി പദട്ഠാനം സന്ധായ വദതി. പഭേദതോ ദേസനാകാരോതി വേവചനം. നിദ്ധാരേത്വാ വുച്ചമാനാനീതി ഉദ്ധരിത്വാ സമാരോപിയമാനാനീതി അധിപ്പായോ. സുത്തസ്സ അത്ഥം തഥത്താവബോധായാതി സുത്തസ്സ പദത്ഥാവഗമമുഖേന ചതുസച്ചാഭിസമയായ.

വേനേയ്യത്തയയുത്തോ അത്ഥനയത്തയൂപദേസോ ‘‘വേനേയ്യത്തയപ്പയോജിതോ’’തി വുത്തോ. വേനേയ്യത്തയഞ്ഹി പച്ചയസമവായേ തദുപദേസഫലം അധിഗച്ഛന്തം അത്ഥം പയോജേതി നാമാതി. തദനുക്കമേനേവാതി തേസം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം ദേസനാനുക്കമേനേവ. തേതി തയോ അത്ഥനയാ. തേസന്തി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം. യഥാ ഉദ്ദേസാദീനം സങ്ഖേപമജ്ഝിമവിത്ഥാരവുത്തിയാ തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഉപകാരതാ, ഏവം തേസം അത്ഥനയാനം. തസ്സാതി അത്ഥനയത്ഥസ്സ. തത്ഥാതി തസ്സം തസ്സം ഭൂമിയം.

സമുട്ഠാനം നിദാനം. അനേകധാ സദ്ദനയതോ, നിരുത്തിനയതോ ചാതി അനേകപ്പകാരം. പദത്ഥോ സദ്ദത്ഥോ. വിധി അനുവാദോതി ഇദമേത്ഥ വിധിവചനം, അയമനുവാദോതി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. സമാധാതബ്ബോതി പരിഹരിതബ്ബോ. അനുസന്ധീയാ അനുരൂപം നിഗമേതബ്ബന്തി യായ അനുസന്ധിയാ സുത്തേ ഉപരി ദേസനാ പവത്താ, തദനുരൂപം സംവണ്ണനാ നിഗമേതബ്ബാ. പയോജനന്തി ഫലം. പിണ്ഡത്ഥോതി സങ്ഖേപത്ഥോ. അനുസന്ധീതി പുച്ഛാനുസന്ധിആദിഅനുസന്ധി. ഉപോഗ്ഘാടോതി നിദസ്സനം. ചാലനാതി ചോദനാ. പച്ചുപട്ഠാനം പരിഹാരോ.

പകതിആദിപദാവയവം ഭിന്ദിത്വാ കഥനം ഭേദകഥാ യഥാ ‘‘ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൩). പദസ്സ അത്ഥകഥനം തത്വകഥാ യഥാ ‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ’’തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧). പരിയായവചനം വേവചനഗ്ഗഹണം യഥാ ‘‘പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൬). വിചയയുത്തിചതുബ്യൂഹപരിവത്തനഹാരേകദേസസങ്ഗഹിതാ, വേവചനഹാരസങ്ഗഹിതാ ചാതി ആഹ ‘‘തേ ഇധ കതിപയഹാരസങ്ഗഹിതാ’’തി.

അത്തനോ ഫലം ധാരേതീതി ധമ്മോതി ഹേതുനോ ധമ്മഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഞാപകഹേതൂപി ഞാണകരണട്ഠേന കാരകേ പക്ഖിപിത്വാ ആഹ ‘‘കാരകോ സമ്പാപകോതി ദുവിധോ’’തി. പുന ചക്ഖുബീജാദിനിബ്ബത്തകമേവ കാരണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പുന…പേ… തിവിധോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൫൯-൧൦൬൦) ആഗതാ അലോഭാദയോ, ലോഭാദയോ ച ഹേതുഹേതു നാമ. ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാഭൂതാ ഹേതു, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പച്ചയോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൮൬) ആഗതോ പച്ചയഹേതു നാമ. കുസലാകുസലം കമ്മം അത്തനോ വിപാകം പതി ഉത്തമഹേതു നാമ. ചക്ഖാദിബീജാദി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഅങ്കുരാദീനം അസാധാരണഹേതു നാമ. കുസലാകുസലാനം സതിപി പച്ചയധമ്മഭാവേ ഇട്ഠാനിട്ഠഫലവിസേസഹേതുഭാവദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹണം, സദ്ദമഗ്ഗാനം പന ഞാപകസമ്പാപകഹേതുഭാവദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. അങ്കുരാദികസ്സ അസാധാരണഹേതു ബീജാദിസമാനജാതിയഹേതുതായ സഭാഗഹേതു. സാധാരണഹേതു ഭുസസലിലാദിഅസമാനജാതിയതായ അസഭാഗഹേതു. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസന്താനികോ അജ്ഝത്തികഹേതു, ഇതരോ ബാഹിരഹേതു. കേചി പന ‘‘സസന്താനികോ അജ്ഝത്തികഹേതു, ഇതരോ ബാഹിരഹേതൂ’’തി വദന്തി. പരിഗ്ഗാഹകോ ഉപത്ഥമ്ഭകോ. പരമ്പരഹേതു ഉപനിസ്സയപച്ചയോ.

നിബ്ബാനസ്സ അനിബ്ബത്തനിയേപി സമുദയപ്പഹാനസമുദയനിരോധാനം അധിഗമാധിഗന്തബ്ബഭാവതോ നിബ്ബാനം പതി മഗ്ഗസ്സ ഹേതുഭാവോ വിയ മഗ്ഗം പതി നിബ്ബാനസ്സ ഫലഭാവോ ഉപചാരസിദ്ധോതി ആഹ ‘‘ഫലപരിയായോ ലബ്ഭതീ’’തി.

പടിപജ്ജമാനഭൂമി മഗ്ഗധമ്മാ. പടിപന്നഭൂമി ഫലധമ്മാ.

കിച്ചതോതി സരസതോ. ലക്ഖണതോതി ഉപലക്ഖണതോ. സാമഞ്ഞതോതി സമാനഭാവതോ. തേന സമാനഹേതുതാ, സമാനഫലതാ, സമാനാരമ്മണതാ ച ഗഹിതാ ഹോതീതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ലക്ഖണഹാരനിദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

അപിചേത്ഥ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗവിരോധപകരണലിങ്ഗസദ്ദന്തരസന്നിധാനസാമത്ഥിയാദീനമ്പി വസേന നയവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സമ്പയോഗതോ താവനയവിഭാഗോ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮) ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതാ ഗഹിതാ, തംസമ്പയോഗതോ ചേതസികാനമ്പി ഗഹിതാവ ഹോതി അഞ്ഞത്ഥ നേസം ചിത്തേന സമ്പയോഗദീപനതോ. അഥ വാ ‘‘സഞ്ഞിനോ’’തി. സഞ്ഞാസഹിതതാവചനേന ഹി നേസം വേദനാചേതനാദിവന്തതാപി സമ്പയോഗതോ ദീപിതാ ഹോതി.

വിപ്പയോഗതോ – ‘‘അഹേതുകാ’’തി. ഹേതുസമ്പയുത്താ ഹി ധമ്മാ ‘‘സഹേതുകാ’’തി വുത്താതി തബ്ബിധുരാ ധമ്മാ വിപ്പയോഗതോ ‘‘അഹേതുകാ’’തി വുത്താതി വിഞ്ഞായതി. അഥ വാ ‘‘അസഞ്ഞിനോ’’തി. സഞ്ഞാവിപ്പയുത്താ ഹി ധമ്മപവത്തി ഇധാധിപ്പേതാ, ന സഞ്ഞായ അഭാവമത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

വിരോധതോ – ‘‘അട്ഠമകോ (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമകപാളി.൪൩൯), സദ്ധാനുസാരീ’’തി (പു. പ. മാതികാ ൭.൩൬) ച വുത്തേ തം സന്തതിയം സംയോജനത്തയപ്പഹാനം വിഞ്ഞായതി, തഥാ ‘‘സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൪; മ. നി. ൧.൧൩൭) വുത്തേ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനപ്പഹാനം, ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൪; മ. നി. ൧.൧൩൭) വുത്തേ അനവസേസസംയോജനപ്പഹാനം വിഞ്ഞായതി.

പകരണതോ – ‘‘അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. മാതികാ). അധികാരതോ ഹി കുസലാകുസലഭാവേന ന കഥിതാതി ഞായതി. ‘‘ഉപധീ ഹി നരസ്സ സോചനാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨, ൧൪൪) ച. ബാഹിരാ ഹി ധമ്മാ ഇധ ‘‘ഉപധീ’’തി അധിപ്പേതാതി വിഞ്ഞായതി.

ലിങ്ഗതോ – ‘‘സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൭൯). സീതാദിഗ്ഗഹണേന ഹി ലിങ്ഗേന ഭൂതുപാദായപ്പകാരസ്സേവ ധമ്മസ്സ രൂപഭാവോ, ന ഇതരസ്സ.

സദ്ദന്തരസന്നിധാനതോ – ‘‘കായപസ്സദ്ധി, കായായതന’’ന്തി. ‘‘യാ വേദനാക്ഖന്ധസ്സാ’’തിആദിവചനതോ ഹി പുരിമോ കായസദ്ദോ സമൂഹവാചീ, ഇതരോ ആയതനസദ്ദസന്നിധാനതോ പസാദവാചീ.

സാമത്ഥിയതോ – ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪), സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സാ’’തി (ധ. പ. ൧൨൯) ച, തഥാ ‘‘സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൨൩൨, ൪൫൯, ൫൦൯; ൨.൩൦൯; ൩.൨൩൦; വിഭ. ൬൪൨). ഏത്ഥ ഹി സതിപി സബ്ബസദ്ദസ്സ അനവസേസസത്തവാചകത്തേ ആദിത്തതാ സാപേക്ഖസ്സേവ അത്ഥസ്സ വാചകത്താ പദേസവാചീ സബ്ബസദ്ദോ, ലോകസദ്ദോപി സത്തവാചീ. സത്താരമ്മണാ ഹി അപ്പമഞ്ഞാതി. തഥാ ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ’’തി (ധ. പ. ൨൯൪-൨൯൫) സബ്ബേന സബ്ബം ഹി സപടിക്ഖേപതോ, മാതുപിതുഘാതകമ്മസ്സ ച മഹാസാവജ്ജതാപവേദനതോ, ഇധ ച തദനുഞ്ഞായ കതായ മാതുപിതുട്ഠാനിയാ താദിസാ കേചി പാപധമ്മാ വേനേയ്യവസേന ഗഹിതാ വിഞ്ഞായതി. കേ പന തേതി? തണ്ഹാമാനാ. തണ്ഹാ ഹി ജനനീ സത്താനം. ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) ഹി വുത്തം. പിതുട്ഠാനിയോ മാനോ തം നിസ്സായ അത്തസമ്പഗ്ഗണ്ഹതോ ‘‘അഹം അസുകസ്സ രുഞ്ഞോ, രാജമഹാമത്തസ്സ വാ പുത്തോ’’തി യഥാ. സാമത്ഥിയാദീനന്തി ആദിസദ്ദേന ദേസപകതിആദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

ലബ്ഭമാനപദത്ഥനിദ്ധാരണമുഖേനാതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ ലബ്ഭമാനഅസ്സാദാദിഹാരപദത്ഥനിദ്ധാരണദ്വാരേന. യഥാലക്ഖണന്തി യം യം ലക്ഖണം, ലക്ഖണാനുരൂപം വാ യഥാലക്ഖണം. ഹേതുഫലാദീനി ഉപധാരേത്വാ യോജേതബ്ബാനി തേസം വസേനാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ഹേതുഫലാദയോ യേ യസ്മിം ഹാരേ സവിസേസം ഇച്ഛിതബ്ബാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘വിസേസതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.