൮. കാലികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪. കാലികാതി മജ്ഝന്ഹികപച്ഛിമയാമസത്താഹയാവജീവപ്പവത്തിസങ്ഖാതോ കാലോ ഏതേസമത്ഥീതി കാലികാ, സബ്ബേപി ഖജ്ജഭോജ്ജലേയ്യപേയ്യസങ്ഖാതാ അത്ഥാ. തേ പന ഗണനപരിച്ഛേദതോ ചത്താരോ ഹോന്തി. കിം തേ അപ്പടിഗ്ഗഹിതാപി സഭാവേനേവ കാലികവോഹാരം ലഭന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞഥാപീതി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗഹിതാ’’തി, പടിഗ്ഗഹിതായേവ തേ യാവകാലികാദി കാലികവോഹാരലാഭിനോ, നോ അഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തേ ദസ്സേതി ‘‘യാവകാലിക’’ന്തിആദിനാ. തത്ഥ അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ ഠിതമജ്ഝന്ഹികോ, താവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബത്താ യാവ മജ്ഝന്ഹികസങ്ഖാതോ കാലോ അസ്സാതി യാവകാലികം, പിട്ഠഖാദനീയാദികം വത്ഥു, ഠിതമജ്ഝന്ഹികതോ പട്ഠായ തം പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ, കാലപരിച്ഛേദജാനനത്ഥം കാലത്ഥമ്ഭോ വാ യോജേതബ്ബോ, കാലന്തരേ വാ ഭത്തകിച്ചം കാതബ്ബം. യാവ രത്തിയാ പച്ഛിമസങ്ഖാതോ യാമോ, താവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാമോ കാലോ അസ്സാതി യാമകാലികം. പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം നിധേതബ്ബതോ സത്താഹോ കാലോ അസ്സാതി സത്താഹകാലികം. ഠപേത്വാ ഉദകം അവസേസം സബ്ബമ്പി പടിഗ്ഗഹിതം യാവജീവം പരിഹരിത്വാ സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ജീവസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവജീവം, തം അസ്സ അത്ഥീതി യാവജീവികം.

നനു ച അഞ്ഞത്ഥ വിയ ‘‘യാവജീവിക’’ന്തി ഏത്ഥ കാലസുതിയാ അഭാവേ കഥം ‘‘ചത്താരോ കാലികാ’’തി യുജ്ജതീതി? യുജ്ജതി, സോഗതാനം ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സേവ കാലസ്സാഭാവതോ ജീവസങ്ഖാതസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഖന്ധസങ്ഗഹിതത്താ സോപി കാലോയേവാതി. നനു ചേത്ഥ ‘‘യാവകാലിക’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠാനേവ ‘‘കാലികാ’’തി വുത്താനി, ‘‘കാലികാനീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി? നേദമേവം വിഞ്ഞേയ്യം, ‘‘കാലിക’’ന്തിആദീനി വത്ഥുസമ്ബന്ധേന വുത്താനി, ‘‘കാലികാ’’തി പന സാമഞ്ഞന്തരവസേന അത്ഥസദ്ദസമ്ബന്ധേന വുത്തന്തി നത്ഥി വിരോധോതി.

൮൫. ഇദാനി തേസു ‘‘പിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ യാവകാലികം ദസ്സേതി. തത്ഥ പിട്ഠം മൂലം ഫലന്തി പിട്ഠഖാദനീയം മൂലഖാദനീയം ഫലഖാദനീയഞ്ച. തത്ഥ സത്തന്നം താവ ധഞ്ഞാനം ധഞ്ഞാനുലോമാനം അപരണ്ണാനഞ്ച പിട്ഠം പനസലബുജഅമ്ബാടകധോതതാലപിട്ഠാദികഞ്ചേതി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന ൦൩ മനുസ്സാനം ഖാദനീയഭോജനീയകിച്ചസാധകം പിട്ഠം പിട്ഠഖാദനീയം. ‘‘അധോതം താലപിട്ഠം ഖീരവല്ലിപിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ ഗണിയമാനാനം ഗണനായ അന്തോ നത്ഥി, ഖാദനീയഭോജനീയകിച്ചസാധകഭാവോയേവ പനേതേസം ലക്ഖണം, സുബഹും വത്വാപി ഇമസ്മിംയേവ ലക്ഖണേ ഠാതബ്ബന്തി ന വിത്ഥാരയാമ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. തമ്ബകതണ്ഡുലേയ്യാദിമൂലം മൂലഖാദനീയം. പനസലബുജനാളികേരാദിഫലം ഫലഖാദനീയം. ഖജ്ജന്തി സക്ഖലിമോദകാദിപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണമയം ഖാദനീയഞ്ച. ഗോരസോതി ഖീരദധിതക്കസങ്ഖാതോ ഗുന്നം രസോ ച. ധഞ്ഞഭോജനന്തി സാനുലോമാനം ധഞ്ഞാനം ഓദനസത്തുകുമ്മാസസങ്ഖാതഭോജനഞ്ച. ടീകായം പന ‘‘സാനുലോമാനി സത്തധഞ്ഞാനി ച പഞ്ചവിധഭോജനഞ്ചാ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം, ധഞ്ഞാനം വിസും ഗഹണേ പയോജനാഭാവാ, പയോജനസമ്ഭവേ ച ഫലഗ്ഗഹണേനേവ തേസം ഗഹണസമ്ഭവതോ.

യാഗുസൂപപ്പഭുതയോതി യാഗു ച സൂപഞ്ച, തം പഭുതി യേസം തേതി ഏതേ യാവകാലികാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച പഭുതി-സദ്ദേന മച്ഛമംസസങ്ഖാതം ധഞ്ഞഭോജനതോ അവസിട്ഠം ഭോജനഞ്ച പിട്ഠമൂലഫലഖാദനീയതോ അവസിട്ഠം കന്ദഖാദനീയം, മുളാലഖാദനീയാദിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തേസു ദീഘോ ച ഭിസകന്ദാദി വട്ടോ ച ഉപ്പലകണ്ഡാദി കന്ദഖാദനീയം, പദുമമൂലാദി ച തംസദിസം ഏരകമൂലാദി ച മുളാലഖാദനീയം, താലാദീനം കളീരസങ്ഖാതാ മത്ഥകാ മത്ഥകഖാദനീയം, ഉച്ഛുക്ഖന്ധാദയോ നീലുപ്പലാദീനം ദണ്ഡക്ഖന്ധകാദി ഖന്ധഖാദനീയം, തമ്ബകതണ്ഡുലേയ്യാദീനം പണ്ണം പത്തഖാദനീയം, ഉച്ഛുതചോവ ഏകോ സരസോ തചഖാദനീയം, തമ്ബകസിഗ്ഗുപുപ്ഫാദി പുപ്ഫഖാദനീയം, ലബുജട്ഠിപനസട്ഠിആദികം അട്ഠിഖാദനീയം.

൮൬. ‘‘മധൂ’’തിആദിനാ യാമകാലികം ദസ്സേതി. മധു ച മുദ്ദികാ ച സാലൂകഞ്ച ചോചഞ്ച മോചഞ്ച അമ്ബഞ്ച ജമ്ബു ചാതി ദ്വന്ദോ. മുദ്ദികാ ഫലേപി ഇത്ഥിയം, ഫലേ സേസാ നപുംസകേ, ‘‘ജമ്ബു’’ ഇതി ഫലവാചീ നപുംസകസദ്ദന്തരം, തതോ ജാതം മധുപാനാദി മധു…പേ… ജമ്ബുജം, തഞ്ച ഫാരുസഞ്ച പാനകന്തി യോജനാ. തത്ഥ മധുജം പാനം നാമ മുദ്ദികാനം ജാതിരസം ഉദകസമ്ഭിന്നം കത്വാ കതപാനം. തം അത്തനാ കതം പുരേഭത്തമേവ സാമിസം നിരാമിസമ്പി വട്ടതി. അനുപസമ്പന്നേഹി കതം ലഭിത്വാ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം പന നിരാമിസമേവ വട്ടതി. ഏസ നയോ സബ്ബപാനേസു. മുദ്ദികജം പാനം നാമ മുദ്ദികാനം ഉദകേ മദ്ദിത്വാ കതപാനം. തഥാ സേസപാനാനി യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബാനി, സാലൂകം രത്തുപ്പലാദീനം സാലൂകം. ചോചം അട്ഠികകദലിഫലം. മോചം അനട്ഠികം. ഇമാനി അട്ഠ പാനാനി സീതാനിപി ആദിച്ചപാകാനിപി വട്ടന്തി, അഗ്ഗിപാകാനി പന ന വട്ടന്തി. തേനാഹ ‘‘നാഗ്ഗിസന്തത്ത’’ന്തി.

൮൭-൮. അവസേസാനി പന വേത്തതിന്തിണികമാതുലുങ്ഗകപിത്ഥകരമന്ദാദിഖുദ്ദകഫലപാനാനി അട്ഠപാനഗതികാനേവ. തേനാഹ ‘‘സാനുലോമാനി ധഞ്ഞാനി, ഠപേത്വാ ഫലജോ രസോ’’തി. ഏകസ്സ പന വക്ഖമാനാനഞ്ച ‘‘പുപ്ഫരസോ’’തിആദീനം ‘‘സീതോദമദ്ദിതാദിച്ചപാകോ വാ യാമകാലികോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. താലനാളികേരപനസലബുജഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡപുസ്സഫലതിപുസഏളാലുകഫലാനീതി നവ മഹാഫലാനി, സബ്ബഞ്ച അപരണ്ണം സത്തധഞ്ഞാനി അനുലോമേന്തീതി സഹ അനുലോമേഹീതി സാനുലോമാനി. സാനുലോമധഞ്ഞാനം പന രസോ യാവകാലികോ. ‘‘സാനുലോമാനി ധഞ്ഞാനീ’’തി ഫലാനി വിഞ്ഞായന്തി. ഫലസുതിയാ ‘‘സേസഫലജോ’’തി വത്തബ്ബേ ഗമ്യമാനത്താ ന വുത്തം. മധുകപുപ്ഫമഞ്ഞത്രാതി മധുകപുപ്ഫം ഠപേത്വാ. പക്കഡാകജന്തി പക്കേഹി യാവകാലികേഹി ഡാകേഹി ജാതം രസം. സീതമുദകം സീതോദം, ഖീരോദേ വിയ സീതോദേ മദ്ദിതോതി തപ്പുരിസോ. ആദിച്ച-സദ്ദോ ആതപേ വത്തതി ഉപചാരതോതി ആദിച്ചേ പാകോ യസ്സാതി സമാസോ.

൮൯. സത്താഹകാലികം ദസ്സേതി ‘‘സപ്പീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ സത്താഹകാലികാതി യഥാവുത്താനി സപ്പിആദീനി സത്താഹകാലികാനി. ഇദാനി സപ്പിആദീനി വിഭജതി ‘‘സപ്പീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ യേസം ഗോമഹിം സാദീനം മംസം കപ്പതി, തേസം സപ്പി സപ്പി നാമാതി ‘‘സപ്പീ’’തിആദിനാ സപ്പിലക്ഖണമാഹ. അകപ്പിയമംസസപ്പിനോപി കപ്പിയസമ്ഭവേ തത്ഥ സത്താഹാതിക്കമേ ദുക്കടസ്സ വക്ഖമാനത്താ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുമേവ ചേത്ഥ ദസ്സേതും ‘‘യേസം മംസമവാരിത’’ന്തി വുത്തം. ഖീരാദീസു ഹി തേസമകപ്പിയം നാമ നത്ഥി. നവനീതസ്സ സപ്പിസദിസതായ നവനീതലക്ഖണം വിസും ന വുത്തം. ഉപരി സപ്പിപിണ്ഡം ഠപേത്വാ സീതലപായാസം ദേന്തി, യം പായാസേന അസംസട്ഠം, തം സത്താഹകാലികം, മിസ്സിതം പന ആദിച്ചപാകം കത്വാ പരിസ്സാവിതം, തഥാ ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ പക്കതേലമ്പി, തേസു നവനീതം നാമ നവുദ്ധടം. തേന കതം പന സപ്പി.

൯൦. തിലാ ച വസാ ച ഏരണ്ഡാനി ച മധുകാനി ച സാസപാ ചാതി ദ്വന്ദോ. തേഹി സമ്ഭവോ യസ്സാതി ബാഹിരത്ഥോ, തം തേലം നാമാതി അത്ഥോ. ഖുദ്ദാ ഖുദ്ദമധുമക്ഖികാ ച ഭമരാ ച ഖുദ്ദഭമരം, ഖുദ്ദജന്തുകത്താ നപുംസകേകവചനം. മധും കരോന്തീതി മധുകരിയോ, താ ഏവ മക്ഖികാ മധുകരിമക്ഖികാ, ഖുദ്ദഭമരമേവ മധുകരിമക്ഖികാതി കമ്മധാരയോ. താഹി കതം മധു മധു നാമാതി അത്ഥോ. ടീകായം പന വിസും മധുകരീ-സദ്ദം വികപ്പേത്വാ ‘‘ദണ്ഡകേസു മധുകരാ മധുകരിമക്ഖികാ നാമാ’’തി വുത്തം. മധുപടലം വാ മധുസിത്ഥകം വാ സചേ മധുനാ മക്ഖിതം, മധുഗതികമേവ. തുമ്ബലകാനം ചീരികാനഞ്ച നിയ്യാസസദിസം മധു പന യാവജീവികം. രസോ നിക്കസടോ ആദി യസ്സാ സാ രസാദി. ആദി-സദ്ദേന ഫാണിതാദീനം ഗഹണം, സാ ഉച്ഛുവികതി. പക്കാതി അവത്ഥുകപക്കാ വാ, ഫാണിതം ഫാണിതം നാമാതി അത്ഥോ. സീതൂദകേന കതമധുകപുപ്ഫഫാണിതം പന ഫാണിതഗതികമേവ. അമ്ബഫാണിതാദീനി യാവകാലികാനി. ഏതാനി യഥാവുത്താനി സപ്പിആദീനി പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗേനാപി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ പന താനി ച പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതാനി ച സത്താഹം നിദഹിത്വാ നിരാമിസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി.

൯൧. ഇദാനി ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതവസായ പാകതോ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ തതോ സപ്പിആദീനം ദസ്സേതും ‘‘സവത്ഥൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരേഭത്തം സാമം വാ അത്തനാ ഏവ. വാ-സദ്ദേന പരേഹി വാ. അമാനുസാ മനുസ്സവസാരഹിതാ. വസാ അച്ഛാദീനം അകപ്പിയാനം, സൂകരാദീനം കപ്പിയാനഞ്ച സത്താനം വസാ. സവത്ഥുപക്കാ സത്താഹകാലികാ ഹോതീതി സേസോ. സവത്ഥുപക്കാതി സവത്ഥുകം കത്വാ പക്കാ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേ പന വസം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പചിത്വാ തേലം പരിസ്സാവിതം സത്താഹാനി നിരാമിസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. അഥ പരേഹി കതം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം, പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ നിരാമിസമേവ, നോ ചേ, ദുക്കടം ഹോതീതി. കാരിയേ കാരണോപചാരേന പനേത്ഥ ‘‘വസാ’’തി തേലമേവ വുത്തം, വസാ പന യാവകാലികാവ.

ടീകായം പന വസായ ‘‘സത്താഹകാലികേ ആഗതട്ഠാനം നത്ഥീതി വദന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘തം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി വസായ സത്താഹകാലികത്തമാസംകിയം വുത്തം. കിമേത്ഥ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം? ഭേസജ്ജം അനുജാനതാ ഭഗവതാ ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസായനീയാനി ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം, താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീ’’തി (പാരാ. ൬൨൨) സപ്പിആദീനമേവ സത്താഹകാലികത്തം വുത്തം. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേപി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേപി വികാലേപി പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൦) താനി പഞ്ചേവ ‘‘ഭേസജ്ജാനീ’’തി വത്വാ തേലം നിയമതോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസം കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തം. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദട്ഠകഥായഞ്ച (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി വസ’’ന്തിആദിനാ വസാതേലസ്സ വിധാനം ദസ്സേത്വാ ‘‘അഞ്ഞേസം യാവകാലികവത്ഥൂനം വത്ഥും പചിതും ന വട്ടതിയേവാ’’തി വദതാ അട്ഠകഥാചരിയേന യാവകാലികേസു വസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേസം യാവകാലികവത്ഥൂനം വത്ഥും പചിതും ന വട്ടതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദീപിതോതി വസാ ‘‘യാവകാലികായേവാ’’തി വിഞ്ഞായതീതി കോ ഏത്ഥ സുഖുമോ നയോതി.

അഞ്ഞേസം വസാതേലതോ പരേസം യാവകാലികവത്ഥൂനം യേസം തേസം യാവകാലികവത്ഥൂനം സപ്പിആദീനം വത്ഥും യാവകാലികസങ്ഖാതം ഖീരാദികം ന പചേതി സമ്ബന്ധോ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ സത്താഹപരിഭോഗത്ഥായ വസം കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പചിതും വട്ടതി, ന ഏവം സപ്പിആദീനം വത്ഥുഭൂതം ഖീരാദിയാവകാലികം, തം പന സത്താഹപരിഭോഗത്ഥായ കാലേപി ന വട്ടതി. താനി ഹി യദി തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സയം കതാനി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ ന വട്ടന്തി സവത്ഥുകപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ, സാമിസം ന വട്ടന്തി സാമംപക്കത്താ, പുരേഭത്തമ്പി ന വട്ടന്തി യാവകാലികവത്ഥുതോ വിവേചിതത്താ. പരേഹി കതാനി പന പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടന്തി അത്തനാ അപക്കത്താ. യാവജീവികാനി തു സാസപമധുകഏരണ്ഡഅട്ഠീനി തേലകരണത്ഥം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തദഹേവ കതം തേലം സത്താഹകാലികം, ദുതിയദിവസേ കതം ഛാഹം വട്ടതി, ഏവം യാവ സത്തമദിവസേ കതം തദഹേവ വട്ടതി, ഉഗ്ഗതേ അരുണേ നിസ്സഗ്ഗിയം, അട്ഠമേ ദിവസേ അനജ്ഝോഹരണീയം, ഉഗ്ഗഹിതേന യേന കേനചി വത്ഥുനാ കതസദിസം ഹോതി. തേലത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതസാസപാദീനം സത്താഹാതിക്കമേന ദുക്കടം. നിബ്ബത്തിതം സപ്പി വാ നവനീതം വാ കാലേപി വികാലേപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ പചിതും വട്ടതി. തം പന തദഹു പുരേഭത്തമ്പി സാമിസം ന വട്ടതി, സംസഗ്ഗതോ യാവകാലികമ്പി സാമംപക്കം സിയാതി നിരാമിസം പന സത്താഹമ്പി വട്ടതി.

൯൨. ഇദാനി ‘‘ഹലിദ്ദി’’ന്തിആദിനാ യാവജീവികം ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘ഹലിദ്ദി നാമ നിസാ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനേപി പരിയായവചനേ സമ്മോഹോ സിയാതി ന തംവചനേന ഭുസം സമ്മോഹയിസ്സാമ, തസ്മാ താനി ഉപദേസതോവ വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ ‘‘ഹലിദ്ദി’’ന്തി ബിന്ദുആഗമേന വുത്തം. ഉപചാരേന തു മൂലാദീനി ഹലിദ്ദാദിസദ്ദേന വുത്താനി. താ ഹലിദ്ദാദയോ കേചി ഇത്ഥിലിങ്ഗായേവ. മൂലഫലേ വചത്തഞ്ച…പേ… ഭദ്ദമുത്തഞ്ച അതിവിസാതി പദച്ഛേദോ. പഞ്ചമൂല-സദ്ദേന ചൂളപഞ്ചമൂലമഹാപഞ്ചമൂലാനി ഗഹിതാനി. ആദി-സദ്ദേന വജകലിമൂലേ ജരട്ഠന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

൯൩-൫. ഗോട്ഠഫലന്തി മദനഫലന്തി വദന്തീതി. തീണി ഫലാനി യസ്സം സങ്ഗഹിതം സാ തിഫലാ. ഏരണ്ഡകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ജാതിരുക്ഖാദീനം ഗഹണം. സുലസാദീനം പണ്ണന്തി സമ്ബന്ധോ. ആദി-സദ്ദേന അസോകാദീനം ഗഹണം. സൂപേയ്യപണ്ണന്തി തമ്ബകതണ്ഡുലേയ്യാദിസൂപയോഗ്ഗപണ്ണം. ഉച്ഛുനിയ്യാസം ഠപേത്വാ സബ്ബോ നിയ്യാസോ ച സരസം ഉച്ഛുജം തചഞ്ച ഠപേത്വാ സബ്ബോ തചോ ചാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഹിങ്ഗുകണികാരനിയ്യാസാദി സബ്ബോ നിയ്യാസോ നാമ. നിരസഉച്ഛുതചാദി സബ്ബോ തചോ നാമ. ലോണം സാമുദ്ദാദി. ലോഹം അയതമ്ബാദി. സിലാ കാളസിലാദി.

൯൬. സുദ്ധസിത്ഥന്തി മധുനാ അമക്ഖിതം. മധുമക്ഖിതം പന സത്താഹകാലികം. യഞ്ച കിഞ്ചി സുഝാപിതന്തി ദുജ്ഝാപിതം അകത്വാ സുജ്ഝാപിതം യം കിഞ്ചി ച. വികടാദിപ്പഭേദന്തി വികടം ഗൂഥമത്തികാമുത്തഛാരികാസങ്ഖാതം ആദി യസ്സ, സോ പഭേദോ യസ്സാതി ബാഹിരത്ഥോ, തം. യം കിഞ്ചി ചാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ പന ആദി-സദ്ദേന കന്ദഖാദനീയേ ഖീരകാകോലാദയോ, മുളാലഖാദനീയേ ഹലിദ്ദിസിങ്ഗിവേരമൂലാദയോ, മത്ഥകഖാദനീയേ ഹലിദ്ദിസിങ്ഗിവേരകളീരാദയോ, ഖന്ധഖാദനീയേ ഉപ്പലപണ്ണദണ്ഡാദയോ, പുപ്ഫഖാദനീയേ ചമ്പകപുപ്ഫാദയോ, അട്ഠിഖാദനീയേ മധുകട്ഠിഏരണ്ഡസാസപാദയോ, പിട്ഠഖാദനീയേ അധോതതാലപിട്ഠാദയോ ച സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൯൭. ഇദാനി സബ്ബസോ യാവജീവികം ദസ്സേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്താനി ച അവുത്താനി ച ഏകതോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ തത്ഥ ലക്ഖണം ഠപേന്തോ ‘‘മൂല’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സാരോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സാര’’ന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേനാഹ. ‘‘സാരോ ബലേ ഥിരംസേ ചാ’’തി ഹി നിഘണ്ഡു. ആഹാരട്ഠന്തി ആഹാരേന ജാതോ അത്ഥോ പയോജനം ആഹാരത്ഥോ, സോവ ആഹാരട്ഠോ, തം ആഹാരകിച്ചന്തി വുത്തം ഹോതി.

൯൮. ഇദാനി ചതൂസു കപ്പിയാകപ്പിയാദിവിഭാഗം ദസ്സേതി ‘‘സബ്ബാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ സബ്ബേ കാലികാ, തേസം സമ്ഭോഗോ അനുഭവോതി സമാസോ. കാലേതി പുബ്ബണ്ഹകാലേ. സബ്ബസ്സാതി ഗിലാനാഗിലാനസ്സ. സതി പച്ചയേതി തീസു യാമകാലികം പിപാസാദികാരണേ സതി, സത്താഹകാലികം യാവജീവികഞ്ച ഗേലഞ്ഞകാരണേ സതീതി അത്ഥോ, കാലതോ വിഗതോ വികാലോ, തസ്മിം, യാമകാലികം വികാലേ ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരണേ, സത്താഹകാലികം പന യാവജീവികഞ്ച തദത്ഥായ പടിഗ്ഗഹണമത്തേപി ദുക്കടം.

൯൯. ഉഭോതി യാവകാലികം യാമകാലികഞ്ച. തത്ഥ യാവകാലികം അത്തനോ കാലാതിക്കന്തം വികാലഭോജനഭിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം ജനയതി, യാമകാലികം യാമാതിക്കന്തം സന്നിധിസിക്ഖാപദേന. ഏതേ ഉഭോപി അന്തോവുത്ഥഞ്ച സന്നിധിഞ്ച ജനയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അന്തോവുത്ഥം സന്നിധി’’ന്തി ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ, അന്തോവുത്ഥത്തം സന്നിധിത്തഞ്ചാതി അത്ഥോ.

൧൦൦. അതിനാമിതേതി അതിക്കാമിതേ. പാചിത്തീതി സത്താഹാതിക്കന്തം ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാപത്തി ച ഹോതീതി അത്ഥോ. സചേ ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം അവിഭത്തം ഹോതി, സത്താഹാതിക്കമേ ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതി. പാളിനാരുള്ഹേതി പാളിയം അനാരുള്ഹേ സപ്പിആദിമ്ഹി സത്ത അഹാനി അതിനാമിതേതി സമ്ബന്ധോ. സപ്പീതി മനുസ്സാദീനം സപ്പി. ആദി-സദ്ദേന തേസംയേവ നവനീതം, നാളികേരാദിതേലം, സീതോദകേന കതം മധുകപുപ്ഫഫാണിതഞ്ച സങ്ഗഹിതം.

൧൦൧. നിസ്സട്ഠലദ്ധന്തി നിസ്സട്ഠം വിനയകമ്മവസേന നിസ്സജ്ജിതഞ്ച തം ലദ്ധഞ്ച പുന തഥേവാതി നിസ്സട്ഠലദ്ധം. തം ഗഹേത്വാതി സേസോ. നിസ്സജ്ജനവിധാനം പന വക്ഖമാനനയേന വേദിതബ്ബം. ‘‘നങ്ഗ’’ന്തിആദി ഉപലക്ഖണമത്തം. തേന മക്ഖിതാനി കാസാവാദീനി ച പന അപരിഭോഗാനിയേവ. അഞ്ഞസ്സ പന കായികപരിഭോഗോ വട്ടതി. വികപ്പേന്തസ്സ സത്താഹേ സാമണേരസ്സാതി ഏത്ഥ ടീകായം ‘‘ഇദം സപ്പിം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തിആദിനാ തേസം തേസം നാമം ഗഹേത്വാ സമ്മുഖാപരമ്മുഖാവികപ്പനവസേന അത്ഥം ദസ്സേത്വാ തം സാധയന്തേഹി അവികപ്പിതേ വികപ്പിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി ആപത്തിവാരേ പാളി ആഹടാ. ‘‘സചേ ഉപസമ്പന്നസ്സ വികപ്പേതി, അത്തനോ ഏവ സന്തകം ഹോതി, പടിഗ്ഗഹണമ്പി ന വിജഹതീ’’തി ദോസം വത്വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ വികപ്പനേ അത്തസന്തകത്താഭാവോ, പടിഗ്ഗഹണവിജഹനഞ്ച പയോജനം വുത്തം. തത്ഥ വദാമ – ആപത്തിവാരേ ‘‘അവികപ്പിതേ’’തിആദിപാളിയേവ നത്ഥി, ‘‘അനധിട്ഠിതേ അധിട്ഠിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, അവിസ്സജ്ജിതേ വിസ്സജ്ജിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൬൨൪) പാളിയാ ആഗതത്താ തദനുരൂപമേവ അനാപത്തിവാരേ ‘‘അധിട്ഠേതി, വിസ്സജ്ജേതീ’’തിആദിനാവ പാളി ആഗതാ. യദി ഭവേയ്യ, വണ്ണനീയട്ഠാനതായ അട്ഠകഥായ ഭവിതബ്ബം, ന ചേത്ഥ അട്ഠകഥായം വിജ്ജതി. അനുപസമ്പന്നസ്സ വികപ്പനേ ച കഥം പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനാദീസു ഛസു പടിഗ്ഗഹണവിജഹനകാരണേസു വികപ്പനസ്സ അനന്തോഗധത്താ, തസ്മാ നായമേത്ഥ അത്ഥോതി.

മയമേത്ഥ ഏവമത്ഥം ഭണാമ – വികപ്പേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ വികപ്പനം സംവിദഹനം ‘‘ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തിആദീസു വിയ, ഉഭയത്ഥ പന ഉപസഗ്ഗേഹി നാനത്തമത്തം, തസ്മാ അന്തോസത്താഹേ സാമണേരസ്സ യസ്സ കസ്സചി വികപ്പേന്തസ്സ സംവിദഹന്തസ്സ പരിച്ചാഗസഞ്ഞം പരിച്ചാഗചേതനം പരിച്ചാഗാധിപ്പായം ഉപ്പാദേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച മഹാസുമത്ഥേരവാദമോലുബ്ഭ വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തേന ചിത്തേനാ’’തിആദീസു പാളിവചനേസു അധിപ്പായം ദസ്സേന്തേന, ‘‘ഇദം കസ്മാ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി അന്തോസത്താഹേ ദത്വാ പച്ഛാ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൫). മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘സത്താഹാതിക്കന്തസ്സ പന പരിഭോഗേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥമിദം വുത്ത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൫). അയമേവ വാദോ തേസു സുന്ദരതരോ. സത്താഹേ മക്ഖനാദിം അധിട്ഠതോ ച അഞ്ഞസ്സ ദദതോപി ച അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ആദി-സദ്ദേന അബ്ഭഞ്ജനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – സപ്പിആദിം അബ്ഭഞ്ജനാദിം മധും അരുമക്ഖനം, ഫാണിതം ഘരധൂപനം അധിട്ഠതോ അനാപത്തീതി. അഞ്ഞസ്സാതി ഉപസമ്പന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ വാ.

൧൦൨. യാവകാലികആദീനി അത്തനാ സഹ സംസട്ഠാനി സബ്ഭാവം ഗാഹാപയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ഭാവന്തി സസ്സ അത്തനോ ഭാവോ ദ്വിത്തേ സബ്ഭാവോ, തം. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം, തസ്മാ. ഏവമുദീരിതന്തി ഏവം ‘‘വികപ്പേന്തസ്സ സത്താഹേ’’തിആദിനാ വുത്തം. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യസ്മാ അത്തനാ സംസട്ഠാനി അത്തനോ ഭാവം ഗാഹാപയന്തി യാവകാലികാദീനി, തസ്മാ സത്താഹാതിക്കാമിതാനി സത്താഹകാലികാനി പാചിത്തിയജനകാനി സംസട്ഠാനി അത്തസംസട്ഠാനിപി പാചിത്തിയജനകാനി കരോന്തീതി അവികപ്പനാദിമ്ഹി സതി ബ്യതിരേകതോ പാചിത്തിയാപത്തിപരിദീപകം ‘‘വികപ്പേന്തസ്സാ’’തിആദികം വാക്യത്തയം വുത്തന്തി. ടീകായം പന ‘‘ഇദാനി വക്ഖമാനം സന്ധായ ഏവന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം വക്ഖമാനസ്സ അതീതഉദീരിതത്തായോഗതോ കഥം യുജ്ജതീതി. ഏവമുദീരിതന്തി വാ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച ഏവമേവ വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏവ-സദ്ദോ അവധാരണേ.

൧൦൩-൫. ഇദാനി അത്തസംസട്ഠാനം യാവകാലികാദീനം സബ്ഭാവഗാഹാപനം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘പുരേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സത്താഹന്തി സത്ത അഹാനി യസ്സ തം സത്താഹം, സത്താഹകാലികം. ച-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, സോ സത്താഹഞ്ച യാവജീവികഞ്ചാതി യോജേതബ്ബോ. സേസകാലികസമ്മിസ്സന്തി സേസേഹി തദഹു പടിഗ്ഗഹിതേഹി കാലികേഹി യാവകാലികയാമകാലികസങ്ഖാതേഹി സമ്മിസ്സം. പാചിത്തീതി സന്നിധിസിക്ഖാപദേന പാചിത്തി. തദഹു പടിഗ്ഗഹിതന്തി തസ്മിംയേവ ദിനേ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം. തദഹേവാതി തസ്മിംയേവ ദിനേ പുരേഭത്തമേവ. സേസന്തി സത്താഹകാലികം യാവജീവികഞ്ച. ഏവന്തി യാമേ ഏവ പരിഭുഞ്ജയേതി വിജാനീയന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇതരന്തി സത്താഹകാലികതോ അഞ്ഞം യാവജീവികം.

കാലികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.