൩൭. ഉഗ്ഗഹനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൮൧. പുഗ്ഗല-സദ്ദമത്തേ പയുത്തേ അത്തനോപി ഗഹണസമ്ഭവോ സിയാതി ബ്യഭിചാരത്ഥം അഞ്ഞ-സദ്ദപ്പയോഗോ. സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ വിസേസനം സാത്ഥകം ഹോതീതി. ദസഭേദമ്പി രതനന്തി ‘‘മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്കോ മസാരഗല്ല’’ന്തി (പാചി. ൫൦൬) ഏവം വുത്തം ദസഭേദമ്പി രതനം. ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ഗണ്ഹന്തസ്സ സമ്പടിച്ഛന്തസ്സ.

൨൮൨-൩. തേസു അത്തത്ഥം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദ്വീസു നിസ്സഗ്ഗീതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി തേസു ദസസു മജ്ഝേ. ദ്വീസൂതി രജതജാതരൂപസങ്ഖാതേസു ദ്വീസു നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂസു. അത്തത്ഥന്തി ഇമിനാ നവകമ്മാദീനം പഞ്ചന്നം അത്ഥായ ദുക്കടന്തി ദീപേതി. സേസേസു ദുക്കടന്തി അവസേസേസു അട്ഠസു സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. ഗണഞ്ച സങ്ഘഞ്ച പുഗ്ഗലഞ്ച അനാമസിത്വാ ‘‘ചേത്യസ്സ നവകമ്മസ്സ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ ച ന പടിക്ഖിപേതി സമ്ബന്ധനീയം. ന പടിക്ഖിപേതി ഇമിനാ സങ്ഘാദിം ആമസിത്വാ വുത്തേ പടിക്ഖിപനം ദീപേതി. പടിക്ഖിത്തേ ‘‘കപ്പിയകാരകാനം വാ ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതി, മമ പുരിസാനം മയ്ഹമേവ വാ ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതി, കേവലം തുമ്ഹേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വദതി, വട്ടതി. ചതുപച്ചയത്ഥായ ച ദിന്നം യേന യേന അത്ഥോ ഹോതി, തദത്ഥം ഉപനേതബ്ബം. തേസം ചീവരത്ഥായ ദിന്നം ചീവരേയേവ ഉപനേതബ്ബം. സചേ ചീവരേന താദിസോ അത്ഥോ നത്ഥി, പിണ്ഡപാതാദീഹി സങ്ഘോ കിലമതി, സങ്ഘസുട്ഠുതായ അപലോകേത്വാ തദത്ഥായപി ഉപനേതബ്ബം. ഏസ നയോ പിണ്ഡപാതഗിലാനപച്ചയത്ഥായ ദിന്നേപി. സേനാസനത്ഥായ ദിന്നം പന ഗരുഭണ്ഡത്താ തത്ഥേവ ഉപനേതബ്ബം, സേനാസനേസു നസ്സന്തേസു ജഗ്ഗനത്ഥം മൂലച്ഛേജ്ജം അകത്വാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ യാപനമത്തം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

൨൮൪. ഖേത്താദീനം കേസഞ്ചി ദുക്കടവത്ഥൂനം സമ്പടിച്ഛനൂപായം ദസ്സേതും ‘‘ഖേത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖേത്തന്തി പുബ്ബണ്ണവിരുഹനട്ഠാനം. വത്ഥുന്തി അപരണ്ണഉച്ഛുഫലാദീനം വിരുഹനട്ഠാനം. ദാസപസ്വാദികന്തി ദാസപസുപുപ്ഫാരാമഫലാരാമാദികം. പടിക്ഖിപിത്വാ കപ്പിയേന കമേന ച ഗണ്ഹേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. കപ്പിയേന കമേന ചാതി ഏത്ഥ കമ-സദ്ദോ വോഹാരപ്പടിപാടിവചനോ, തസ്മാ പരേസം അത്തനോ ച കപ്പിയവോഹാരക്കമേനേവാതി അത്ഥോ.

സോ ച ഖേത്തവത്ഥൂസു താവ ‘‘ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വാ ‘‘കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘സങ്ഘോ കപ്പിയഭണ്ഡം ഭുഞ്ജതൂ’’തി വാ ‘‘സീമം ദേമാ’’തി വാ പരേഹി വുത്തോ, ‘‘സാധു, ഉപാസക മിഗപക്ഖിനോ ഏത്ഥ നിബ്ഭയാ സുഖേന ജീവിസ്സന്തീ’’തി അത്തനാ വാ തളാകേ യഥാവുത്തേനേവ ‘‘ഉദകം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ഭണ്ഡകം ധോവിസ്സന്തി, മിഗപക്ഖിനോ പിവിസ്സന്തീ’’തി പരേഹി വാ ‘‘സാധു, ഉപാസക, സങ്ഘോ പാനീയം പിവിസ്സതീ’’തിആദിനാ അത്തനാ വാ ദാസേ ‘‘ആരാമികം ദമ്മി, വേയ്യാവച്ചകരം ദമ്മി, കപ്പിയകാരകം ദമ്മീ’’തി വാ പസൂസു ‘‘പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗത്ഥായ ദമ്മീ’’തി ആരാമേ ‘‘വനം ദമ്മീ’’തി ഏവമാദിനാ വുത്തോ വേദിതബ്ബോ. സചേ പന കോചി അബ്യത്തോ അകപ്പിയവോഹാരേന ഖേത്താദിം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വാ കാരേതി വാ, തം ഭിക്ഖൂഹി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, തം നിസ്സായ ലദ്ധം കപ്പിയഭണ്ഡമ്പി അകപ്പിയമേവ. അബ്യത്തേന പന ലജ്ജീഭിക്ഖുനാ കാരാപിതേസു കിഞ്ചാപി പടിഗ്ഗഹണം കപ്പിയം, ഭിക്ഖുസ്സ പയോഗപച്ചയാ ഉപ്പന്നേന മിസ്സത്താ വിസഗതപിണ്ഡപാതോ വിയ, അകപ്പിയമംസഭോജനം വിയ ച ദുബ്ബിനിബ്ഭോഗം ഹോതി, സബ്ബേസം അകപ്പിയമേവ.

൨൮൫-൬. നവ…പേ… കിരിയാ ച അനവേ മത്തികുദ്ധാരണഞ്ച ബന്ധോ ച ആളിയാ ഥിരകാരോ ച അനവേ കേദാരേ അതിരേകഭാഗഗ്ഗഹണഞ്ച നവേ ച അപരിച്ഛിന്നഭാഗേ സസ്സേ ‘‘ഏത്തകേ ദേഥാ’’തി കഹാപണുട്ഠാപനഞ്ചാതി സബ്ബേസമ്പി അകപ്പിയന്തി സമ്ബന്ധോ. മാതികാ ച കേദാരോ ച തളാകോ ചാതി ദ്വന്ദോ മാതിക…പേ… തളാകാ. തേസം കിരിയാതി സമാസോ. അനവേതി ചതുപച്ചയവസേന പടിഗ്ഗഹിതേ പുരാണതളാകേ. ഉദകവസേന പടിഗ്ഗഹിതേ പന സുദ്ധചിത്താനം വട്ടതി. ബന്ധോതി പാളിയാ ബന്ധോ. പോരാണകേദാരേ നിയമിതപകതിഭാഗത്താ ആഹ ‘‘അനവേ’’തി. അപരിച്ഛിന്നഭാഗേതി ‘‘ഏത്തകേ ഭൂമിഭാഗേ ഏത്തകോ ഭാഗോ ദാതബ്ബോ’’തി ഏവം അപരിച്ഛിന്നഭാഗേ.

൨൮൭-൯. ‘‘കസ വപ്പ’’ ഇച്ചാദിം അവത്വാ ച ‘‘ഏത്തകായ ഭൂമിയാ ഏത്തകോ ഭാഗോ ദേയ്യോ’’തി ഭൂമിം വാ പതിട്ഠാപേതി, തസ്സേവേതമകപ്പിയന്തി സമ്ബന്ധോ. ച-സദ്ദോ അവധാരണേ. പതിട്ഠാപേതീതി യോ ഭിക്ഖു പതിട്ഠാപേതി. തസ്സേവാതി തസ്സ പതിട്ഠാപകഭിക്ഖുസ്സേവ. ഏതന്തി പതിട്ഠാപിതഭൂമിതോ ലദ്ധധഞ്ഞം ‘‘ഏത്തകേ ഭൂമിഭാഗേ സസ്സം കതം, ഏത്തകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം വദന്തേ പമാണഗണ്ഹനത്ഥം ദണ്ഡരജ്ജുഭി മിനനേ വാ ഖലേ ഠത്വാ രക്ഖണേ വാ തം നീഹരാപനേ വാ കോട്ഠാഗാരാദിപടിസാമനേ വാ ഏതം തസ്സേവ അകപ്പിയന്തി സമ്ബന്ധനീയം. പതിട്ഠാപേതി ചാതി സോ ഭിക്ഖു പതിട്ഠാപേതി ച. കതന്തി അമ്ഹേഹി കതം. വദന്തേവന്തി ഏവം കസ്സകേ വദന്തേ. പമാണന്തി ഭൂമിപ്പമാണം. നീഹരാപനേതി ഖലതോ ഗേഹസ്സ നീഹരാപനേ. ഏതന്തി മിതലദ്ധരക്ഖിതാദികം. തസ്സേവാതി മാനകരക്ഖകാദിനോ ഏവ. അപുബ്ബസ്സ അനുപ്പാദിതത്താ അഞ്ഞേസം കപ്പതീതി ആഹ ‘‘തസ്സേവേതമകപ്പിയ’’ന്തി.

൨൯൦. പടിസാമനപ്പസങ്ഗേനാഹ ‘‘പടിസാമേയ്യാ’’തിആദി. പിതുസന്തകമ്പി ഗിഹിസന്തകം യം കിഞ്ചീതി സമ്ബന്ധോ. പിതുസന്തകന്തി പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, തേസം സന്തകം. ഗിഹിസന്തകന്തി ഇമിനാ പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം സന്തകം യം കിഞ്ചി പരിക്ഖാരം പടിസാമേതും വട്ടതീതി ദീപേതി. യം കിഞ്ചീതി കപ്പിയം അകപ്പിയം വാ അന്തമസോ മാതുകണ്ണപിളന്ധനതാലപണ്ണമ്പി. ഭണ്ഡാഗാരികസീസേനാതി സീസങ്ഗമിവ പധാനം യം കിഞ്ചി ‘‘സീസ’’ന്തി ഇധ ഉപചാരവസേന വുച്ചതി, തഥാ ഭണ്ഡാഗാരികസദ്ദോപി ഭാവപ്പധാനോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ ഭണ്ഡാഗാരികത്തം സീസം പധാനന്തി വിസേസനപരപദേ കമ്മധാരയോ, തേന, ഭണ്ഡാഗാരികത്തസ്സ പധാനകരണേനാതി അത്ഥോ.

൨൯൧-൨. അവസ്സം പടിസാമിയന്തി അവസ്സം സങ്ഗോപേതബ്ബം. വുത്തേപീതി മാതാപിതൂഹി വുത്തേപി.

൨൯൩-൪. വഡ്ഢകിആദയോ വാ രാജവല്ലഭാ വാ ‘‘സകം പരിക്ഖാരം വാ സയനഭണ്ഡം വാ പടിസാമേത്വാ ദേഹീ’’തി യദി വദന്തി, ഛന്ദതോപി ഭയാപി ന കരേയ്യാതി യോജനാ. പരിക്ഖാരന്തി വാസിഫരസുആദിഉപകരണഭണ്ഡം. ഛന്ദതോപി ഭയാപീതി വഡ്ഢകിആദീസു ഛന്ദേന, രാജവല്ലഭേസു ഭയേന.

൨൯൫-൬. പടിസാമിതും വട്ടതീതി യോജേതബ്ബം. സങ്കന്തീതി യാദിസേ പദേസേ ‘‘ഭിക്ഖൂഹി വാ സാമണേരേഹി വാ ഗഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി സങ്കം ഉപ്പാദേന്തി, താദിസേ വിഹാരാവസഥസ്സന്തോതി യോജനീയം. വിഹാരാവസഥസ്സാതി വിഹാരസ്സ ച ആവസഥസ്സ ച. രതനന്തി ദസവിധം രതനം. രത്നസമ്മതന്തി വത്ഥാദികം. നിക്ഖിപേയ്യാതി സാമികേ ദിട്ഠേ നിയമേത്വാ ദാതും ‘‘ഏത്തകാ കഹാപണാ’’തിആദിനാനുരൂപേന മത്തികലഞ്ഛനാദിനിമിത്തേന വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപേയ്യ. ഗഹേത്വാനാതി താദിസേ അസതി അത്തനാവ ഗഹേത്വാ. താദിസേതി രതനേ വാ രതനസമ്മതേ വാ സതി. സാമികാനാഗമം ഞത്വാതി യദി അത്തനി ആസങ്കന്തി, മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ നിസീദിയ പച്ഛാ സാമികാനം അനാഗമനം വിഞ്ഞായ. പതിരൂപന്തി രതനസമ്മതേ പംസുകൂലഗ്ഗഹണം രതനേ നിരുസ്സുക്കഗമനന്തി ഏവരൂപം ഭിക്ഖൂനം അനുരൂപന്തി.

ഉഗ്ഗഹനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.